<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans4" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 4</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.17">Versie 1.17, <date when="2026-11-20">2026-11-20</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/4</pubPlace>
<idno type="git">543fbf51fc97980197343c4712bc45b4e6ecd1cd</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">4</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1988">1988</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-2607-8</idno>, <extent>p. 13–501</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans4.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.dankrede" n="1"><title>Dankrede</title><biblScope unit="page" from="13" to="17"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Uitgesproken bij de eredoctoraatspromotie te Groningen op 16 oktober 1935; gedrukt in Woord en Dienst 1971.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar" n="2"><title>Verschuivingen in de theologie van de laatste honderd jaar</title><biblScope unit="page" from="21" to="40"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Lezing gehouden op 1 juli 1938 te Franeker voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap; gedrukt Assen 1939.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw" n="3"><title>Het christelijk geloof in de twintigste eeuw</title><biblScope unit="page" from="41" to="54"/><date when="1945" type="bron">1945</date><note type="dating">Lezing gehouden in maart 1945 te Laren; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.vijftig-jaar-theologie" n="4"><title>Vijftig jaar theologie</title><biblScope unit="page" from="55" to="65"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Lezing waarschijnlijk gehouden op 12 juni 1946 te Warnsveld (datum afgeleid uit de tekst); manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.taak-en-toekomst" n="5"><title>Taak en toekomst</title><biblScope unit="page" from="66" to="80"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Lezing gehouden op 6 oktober 1947 te Groningen voor de Groningsche Predikantenvereeniging; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.funfzig-jahre-theologie" n="6"><title>Fünfzig Jahre Theologie</title><biblScope unit="page" from="81" to="91"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Geschreven voor een lezing op 3 juni 1949 te Arnhem, die niet doorging; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh" n="7"><title>De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh</title><biblScope unit="page" from="95" to="101"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 9 (1932/33) nr. 25, voorjaar 1933, over de Geloofsbelijdenis van 1933.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.geloofsbelijdenis" n="8"><title>Geloofsbelijdenis</title><biblScope unit="page" from="102" to="106"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in het Indisch Protestantsch Kerkblad 3 (juli 1933) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie" n="9"><title>Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie</title><biblScope unit="page" from="107" to="130"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Lezing gehouden op 7 november 1935 aan de Vrije Universiteit; gedrukt bij Puchinger 1970.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme" n="10"><title>Brieven van Noordmans over neocalvinisme - barthianisme</title><title type="sub">door dr. S. J. Ridderbos</title><biblScope unit="page" from="131" to="140"/><date when="1935" type="inhoud">1935</date><note type="dating">Brieven gedateerd 5 april, 25 juli en 8 december 1935; door Ridderbos gepubliceerd in GThT. 1964.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-algemene-genade" n="11"><title>De algemene genade</title><biblScope unit="page" from="141" to="153"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Twee artikelen in De Reformatie 16 (10 en 17 januari 1936).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.persoon-of-geest" n="12"><title>Persoon of Geest</title><biblScope unit="page" from="154" to="169"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in Stemmen des Tijds 22 (1933) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid" n="13"><title>Tweeërlei mogelijkheid</title><biblScope unit="page" from="170" to="179"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 88 (1933) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.mysterie-of-boodschap" n="14"><title>Mysterie of boodschap</title><biblScope unit="page" from="180" to="190"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 89 (1935) nr. 5; later opgenomen in Zoeklichten.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.wat-is-theologie" n="15"><title>Wat is theologie?</title><biblScope unit="page" from="191" to="195"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 12 (1935/36) nr. 23, dat volgens de nummering van die jaargang (nr. 15 = 7.2.1936) begin april 1936 uitkwam.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof" n="16"><title>Gemeenschap - Gezag - Geloof</title><biblScope unit="page" from="196" to="198"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 14 (1937/38) nr. 25, dat volgens de nummering (nr. 1 = 5.11.1937) in april 1938 uitkwam.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.voorheen-en-thans" n="17"><title>Voorheen en thans</title><biblScope unit="page" from="199" to="204"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Verschenen in De Nederlander van 19 december 1936.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.reformatie-of-humanisme" n="18"><title>Reformatie of Humanisme?</title><title type="sub">naar aanleiding van H. Dooyeweerd, G. Keizer, J. Schouten, C. Smeenk en J. H. de Goede ir., Geestelijk weerloos of weerbaar?</title><biblScope unit="page" from="205" to="210"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 92 (1937) nr. 3.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie" n="19"><title>De religieuze toekomstverwachting. In het bijzonder in de Amerikaanse theologie</title><title type="sub">door dr. H. J. Heering</title><biblScope unit="page" from="211" to="214"/><date when="1941" type="bron">1941</date><note type="dating">Bespreking van een boek uit 1937, verschenen in Woord en Wereld 3 (1941) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid" n="20"><title>Eenheid of innerlijkheid</title><title type="sub">naar aanleiding van F. W. A. Korff, Christologie. De leer van het komen Gods</title><biblScope unit="page" from="215" to="221"/><date when="1941" type="bron">1941</date><note type="dating">Bespreking van Korffs Christologie (1940), verschenen in Stemmen des Tijds 30 (1941).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.existentialisme-als-katholicisme" n="21"><title>Existentialisme als katholicisme</title><title type="sub">naar aanleiding van H. Robbers S.J., Wijsbegeerte en openbaring</title><biblScope unit="page" from="222" to="240"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Bespreking van een boek uit 1948, verschenen in NThT. 5 (1950/51) p. 1-20.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt" n="22"><title>Wezen en welwezen der kerk. Calvijn of Smytegelt</title><title type="sub">naar aanleiding van H. Berkhof, Crisis der middenorthodoxie</title><biblScope unit="page" from="241" to="244"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Over Berkhofs boek uit 1951, verschenen in Woord en Dienst 1 (29.11.1952).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld" n="23"><title>Kronieken in Woord en Wereld</title><biblScope unit="page" from="247" to="307"/><date from="1939" to="1940" type="bron">1939–1940</date><note type="dating">Kronieken verschenen in Woord en Wereld 1 (1939) en 2 (1940).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw" n="24"><title>In memoriam prof. dr. G. van der Leeuw</title><biblScope unit="page" from="308" to="311"/><date when="1951" type="bron">1951</date><note type="dating">Verschenen in KTh. 2 (1951) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-metafysica-van-descartes" n="25"><title>De metafysica van Descartes</title><biblScope unit="page" from="315" to="319"/><date when="1929" type="inhoud">1929</date><note type="dating">Datum onbekend; volgens de redactie waarschijnlijk 1929 vanwege de toespeling op de Descartes-herdenking te Franeker.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.rene-descartes" n="26"><title>René Descartes</title><biblScope unit="page" from="320" to="344"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in Stemmen des Tijds 26 (1937) nr. 7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.blaise-pascal-eltheto" n="27"><title>Blaise Pascal (Eltheto)</title><biblScope unit="page" from="345" to="355"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 85 (1931) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-pensees-van-pascal" n="28"><title>De Pensées van Pascal</title><biblScope unit="page" from="356" to="369"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 87 (1932) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.blaise-pascal-lezing" n="29"><title>Blaise Pascal (lezing)</title><biblScope unit="page" from="370" to="392"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Lezing gehouden op 14 februari 1936 te Laren; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.heidegger-en-augustinus" n="30"><title>Heidegger en Augustinus</title><biblScope unit="page" from="393" to="419"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Lezing gehouden op 4 en 18 februari 1932 te Zwolle voor de Volksuniversiteit; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.augustinus-over-het-credo" n="31"><title>Augustinus over het Credo</title><title type="sub">door dr. A. Sizoo en dr. G. C. Berkouwer</title><biblScope unit="page" from="420" to="426"/><date when="1943" type="bron">1943</date><note type="dating">Bespreking van een boek uit 1941, verschenen in Stemmen des Tijds 32 (1943) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest" n="32"><title>De idee der persoonlijkheid en de Heilige Geest</title><biblScope unit="page" from="427" to="442"/><date when="1935" type="schatting" cert="low">ca. 1935</date><note type="dating">Volgens de redactie waarschijnlijk gehouden in 1935 of 1936 (verkorte versie waarschijnlijk 1935 te Utrecht).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap" n="33"><title>De grenzen der natuurwetenschap</title><biblScope unit="page" from="443" to="454"/><date when="1945" type="bron">1945</date><note type="dating">Lezing gehouden op 9 februari 1945 te Laren; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard" n="34"><title>Het begrip 'angst' bij Kierkegaard</title><biblScope unit="page" from="455" to="460"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Verschenen in IdW. 2 (27.6.1947) nr. 39.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.iets-over-dickens" n="35"><title>Iets over Dickens</title><biblScope unit="page" from="463" to="477"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Verschenen in Eltheto 82 (1928) nr. 4.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.onverdacht-getuigenis" n="36"><title>Onverdacht getuigenis</title><title type="sub">Het puritanisme in de Atlantische wereld</title><biblScope unit="page" from="478" to="483"/><date when="1951" type="bron">1951</date><note type="dating">Bespreking van een boek uit 1948, verschenen in IdW. 7 (12.10.1951) nr. 2.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger" n="37"><title>De antropologie van een Sahara-vlieger</title><biblScope unit="page" from="484" to="488"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Verschenen in IdW. 7 (11.1.1952) nr. 15.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film" n="38"><title>Tachtig jaar op de film</title><biblScope unit="page" from="489" to="501"/><date when="1953" type="bron">1953</date><note type="dating">Drie afleveringen in IdW. van 25 september tot 9 oktober 1953.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>spatie voor aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>1→I</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>spatie in getallenreeks</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>spatie na apostrof</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>eindnootverwijzing 7 stond als gewoon cijfer 1 achter de komma (noot 7 gaat over Harnack)</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>111→III</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>punt voor de nootverwijzing weggevallen</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>voetnootverwijzing l stond als ' achter de punt (er opent geen aanhalingsteken)</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>0→O (aanroep)</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>voetnootverwijzing j stond als letter e aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>voetnootverwijzing d stond als gewone letter achter het vraagteken</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>voetnootverwijzing g stond als letter e aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>eindnootverwijzing 7 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>voetnootverwijzing k weggevallen; op haar plaats staat een losse spatie voor de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>punt en voetnootverwijzing m zijn door de OCR als "en" aan het woord gelezen (vgl. vrijwillige voor vrijwillig.e); de punt ontbreekt in het bestand</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>eindnootverwijzing 1</catDesc></category><category xml:id="reason-24"><catDesc>eindnootverwijzing 3 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-25"><catDesc>voetnootverwijzing e stond als gewone letter aan het woord vast; de punt ontbreekt in het bestand</catDesc></category><category xml:id="reason-26"><catDesc>l→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-27"><catDesc>voetnootverwijzing y stond als gewone letters ij aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-28"><catDesc>11→II</catDesc></category><category xml:id="reason-29"><catDesc>voetnootverwijzing j weggevallen; op haar plaats staat een losse spatie voor de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-30"><catDesc>voetnootverwijzing n stond als gewone letter achter de komma</catDesc></category><category xml:id="reason-31"><catDesc>voetnootverwijzing m weggevallen; op haar plaats staat een losse spatie voor de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-32"><catDesc>voetnootverwijzing t stond als komma achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-33"><catDesc>voetnootverwijzing y stond als gewone letters ij achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-34"><catDesc>de OCR heeft hier een regel van de volgende zin tussen de woorden gezet; die regel staat daar nog eens, op zijn plaats</catDesc></category><category xml:id="reason-35"><catDesc>voetnootverwijzing j stond als komma achter het woord (noot j noemt dit hoofdwerk: De incarnatie)</catDesc></category><category xml:id="reason-36"><catDesc>superscript o na een getal: gradenteken</catDesc></category><category xml:id="reason-37"><catDesc>punt en voetnootverwijzing j zijn door de OCR als letter e aan het woord gelezen; de punt ontbreekt in het bestand</catDesc></category><category xml:id="reason-38"><catDesc>punt en eindnootverwijzing 49 zijn door de OCR als letter e aan het woord gelezen (noot 49: N. was lid van het hoofdbestuur); de punt ontbreekt in het bestand</catDesc></category><category xml:id="reason-39"><catDesc>t→† (overleden)</catDesc></category><category xml:id="reason-40"><catDesc>voetnootverwijzing a stond als gewone letter achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-41"><catDesc>streepje tussen getallen</catDesc></category><category xml:id="reason-42"><catDesc>l→I aan het woordbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-43"><catDesc>voetnootverwijzing p stond als hoofdletter P achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-44"><catDesc>eindnootverwijzing 11 stond als letters ll aan de naam vast (noot 11 gaat over Saint-Evremond en Bayle)</catDesc></category><category xml:id="reason-45"><catDesc>eindnootverwijzing 2 stond als gewoon cijfer in voetnoot a (noot 2 gaat over Strowski)</catDesc></category><category xml:id="reason-46"><catDesc>voetnootverwijzing t stond als ' achter het aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-47"><catDesc>voetnootverwijzing v stond als komma achter het aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-48"><catDesc>voetnootverwijzing c stond als gewone letter achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-49"><catDesc>eindnootverwijzing 16 stond als letters ll aan de naam vast (noot 16: Zie voor Leclercq)</catDesc></category><category xml:id="reason-50"><catDesc>voetnootverwijzing i stond als gewone letter achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-51"><catDesc>voetnootverwijzing b stond als gewone letter achter de punt</catDesc></category><category xml:id="reason-52"><catDesc>voetnootverwijzing q stond als ' achter het woord (noot q geeft de Latijnse uitdrukking: diligentem neglegentiam); de pijplijn las het teken als eindnoot 4</catDesc></category><category xml:id="reason-53"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als letter l aan het woord vast (noot 4: Bisschop van Bóne)</catDesc></category><category xml:id="reason-54"><catDesc>eindnootverwijzing 8 stond als ' achter de naam (noot 8 gaat over Boëthius)</catDesc></category><category xml:id="reason-55"><catDesc>eindnootverwijzing 9 stond als gewoon cijfer in voetnoot i (noot 9 gaat over Diogenes Laërtius)</catDesc></category><category xml:id="reason-56"><catDesc>eindnootverwijzing 5 stond als letter l aan de naam vast (noot 5: Zie voor C. P. Tiele)</catDesc></category><category xml:id="reason-57"><catDesc>eindnootverwijzing 11 stond als " achter de naam (noot 11 gaat over Ludendorff)</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.17" when="2026-11-20">Bijbelverwijzingen overal als 'Jes. 20 : 2' en '3-9' (niet meer '20: 2', '20:2', '20 :2' of '1 -11'). Beter herkend: lijsten met 'en' en komma ('Spr. 1 : 7 en 15 : 33', 'Hand. 2 : 41, 4 : 4'), reeksen over een hoofdstuk heen ('Kol. 3 : 18-4 : 1'), 'Numeri 16 en 1 Koningen 21'. Hersteld: reeksen die het volgende hoofdstuk als eindvers lazen ('Kol. 3 : 18-4'), door de OCR gesplitste eindverzen ('Fil. 2 : 4-1 1'), een weggevallen streepje tussen getallen ('Luk. 18 : 914', '(19291932)').</change><change n="1.13" when="2026-11-17">Een gedachtestreep aan het eind van een regel wordt niet meer als afbreekstreepje gelezen (de streep bleef weg en regels werden aan elkaar geplakt); het gedicht van Gunning in VW 8 (p. 331) en verzen in VW 4, 6 en 8 staan weer als vers</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.7" when="2026-10-27">Ondertitel van een publicatie alleen nog die onder de titel, niet die van een deel verderop (vijf teksten in VW 1 en 4, onder meer De grootst gemene deler).</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.1" when="2026-10-15">Bijbelverwijzingen: ook Efesiërs, Op., Apk., Cor., Col., Röm./Römer, Petri, Jacobus en andere spellingen herkend (48 verwijzingen erbij); '4:14 en 1 Kor.' niet meer als vers 14-1 gelezen</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="division"><head>I. Theologie uit verleden en heden</head>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans4.dankrede" decls="#bibl-noordmans4.dankrede">
<pb n="13" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Dankrede<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mijnheer de Rector Magnificus.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Gaarne maak ik gebruik van de bestaande gelegenheid,</seg> <seg n="3.1.2">om na mijn promotie een enkel woord te spreken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik doe dat allereerst om de senaat dezer universiteit mijn diepe erkentelijkheid te betuigen voor de onderscheiding,</seg> <seg n="4.1.2">die mij ten deel viel.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik ben niet zonder schroom uit mijn gemeente naar deze stad gekomen om haar in ontvangst te nemen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het gevoel van verrassing waarmee ik kennis nam van uw besluit van 1 oktober jl. was te groot,</seg> <seg n="4.3.2">dan dat ik de titel als een rijpe vrucht zou kunnen zien,</seg> <seg n="4.3.3">die mij in de schoot viel.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Er schuilt altijd grootmoedigheid en royaliteit in de geste,</seg> <seg n="4.4.2">waarmee een wetenschappelijke instelling de summos honores verleent.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Allereerst echter wanneer,</seg> <seg n="4.5.2">zoals nu,</seg> <seg n="4.5.3">deze handeling niet met een gemediatiseerde noodzakelijkheid volgt uit de gedragingen van de kandidaat.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De gedachte om het te doen,</seg> <seg n="4.6.2">moet spontaan opkomen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Er zit gulheid achter het besluit dat mij hierheen bracht.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">En zo zal ik de mij verleende titel het liefst voeren als een geschenk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De tweede reden waarom ik de senaat wil danken,</seg> <seg n="5.1.2">is minder persoonlijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij hangt samen met het feit dat ik theoloog ben.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De theologie behoort zeer zeker tot het geheel der wetenschappen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar zij doet dat op een zeer bijzondere wijze.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daarom is ze vaak in de verleiding gekomen die plaats te handhaven door wat de biologen <hi rend="italic">mimicry</hi> noemen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zij deed <hi rend="italic">alsof.</hi></seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Alsof ze geen theologie maar letterkunde of wijsbegeerte was.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het karakter der theologie geeft er aanleiding toe.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De naam wijst het uit.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Kan men 'God' en 'geleerdheid' tot één woord samensmelten?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daarom aanvaard ik met grote blijdschap de titel.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer er enige aanleiding bestond om hem te verlenen,</seg> <seg n="6.2.2">dan kon die niet hierin liggen,</seg> <seg n="6.2.3">dat ik mimicry zou hebben bedreven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het theologisch gehalte van mijn publikaties was volgens velen zelfs te hoog karaats om bestaanbaar te zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">- En nu het niet mij,</seg> <seg n="6.4.2">maar de theologie zelve geldt,</seg> <seg n="6.4.3">spreek ik niet meer van grootmoedigheid,</seg> <seg n="6.4.4">en royaliteit,</seg> <seg n="6.4.5">maar van gerechtigheid en eerbied.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Als theoloog sta ik hier meo jure.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De godgeleerdheid heeft,</seg> <seg n="6.6.2">juist om haar paradoxale wetenschappelijkheid,</seg> <seg n="6.6.3">een plaats aan de universiteit.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In de derde plaats ben ik de senaat dankbaar omdat dit doctoraat honoris causa een aanmoediging en een opdracht inhoudt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik heb een kleine grief tegen de kerk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze doet soms haar dienaren met grauwe haren ten grave dalen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zo om en bij de <hi rend="italic">veertig</hi> jaar begint zij hen het stempel der seniliteit op te drukken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Heel anders dan in de politiek en bij <pb n="14" ed="VW"/>het leger worden de latere jaren met negatief voorteken gerekend.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">- Ik heb het ongeluk van moederszijde af te stammen van een predikant,</seg> <seg n="8.5.2">die geboren werd in het jaar van de vrede van Utrecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij leeft thans niet meer,</seg> <seg n="8.6.2">maar legde toch pas het hoofd neer in 1803,</seg> <seg n="8.6.3">bene meritus de <choice><sic>eeclesia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ecclesia</corr></choice> op grond van 63 dienstjaren om daarna nog 5 jaren emeritus te zijn.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daarom verheug ik mij,</seg> <seg n="8.7.2">dat de senaat dezer universiteit mij,</seg> <seg n="8.7.3">die pas 32 dienstjaren heb,</seg> <seg n="8.7.4">dat is goed geteld de helft van die van mijn voorzaat,</seg> <seg n="8.7.5">aanmoedigt om voort te gaan.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Wat de titel verder moge inhouden,</seg> <seg n="8.8.2">toch zeker een opdracht om iets te doceren.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zoals de student niet zo mag heten a non studendo,</seg> <seg n="8.9.2">zo de doctor niet a non docendo.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Mijnheer de Rector Magnificus,</seg> <seg n="9.1.2">vergun mij thans mij enkele ogenblikken te wenden tot de theologische faculteit die mijn promotie voorstelde.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer ik u,</seg> <seg n="9.2.2">hooggeleerde Aalders,</seg> <seg n="9.2.3">even mag voorbijgaan,</seg> <seg n="9.2.4">omdat ik zo meteen tot u als promotor het woord wens te richten,</seg> <seg n="9.2.5">dan kom ik tot u,</seg> <seg n="9.2.6">hooggeleerde Van der Leeuw.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ik ben er trots op,</seg> <seg n="9.3.2">dat een man van zo erkende wetenschappelijkheid en zo fenomenale belezenheid mijn kandidatuur heeft willen steunen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar ik denk nog meer aan iets anders.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik bedoel het geleidend medium dat gij,</seg> <seg n="9.5.2">door uw vriendelijke belangstelling,</seg> <seg n="9.5.3">schept voor de theologische gedachte,</seg> <seg n="9.5.4">van de Dollard tot de Schelde.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Theologie is geen onderonsje,</seg> <seg n="9.6.2">maar een kosmische aangelegenheid.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar zonder een persoonlijk element is zij toch lamgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ook gij hooggeleerde Lindeboom,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="10.1.2">verhoogt mij door uw toebehoren tot de faculteit,</seg> <seg n="10.1.3">de vreugde van deze dag en de waarde van mijn titel.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Op de vergaderingen van Kerkopbouw waart gij soms tegelijk mijn rechter- en mijn linker-,</seg> <seg n="10.2.2">maar steeds een goede buurman.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hooggeleerde Ubbink<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n4" rend="superscript">4</ref><s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wie dogmatiek studeert komt allereerst in aanraking met de teksten van het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Gij zijt een voortreffelijke gids voor allen die zich daarmee bezighouden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik verheug mij ook u te tellen onder degenen die mij voorstelden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ook u,</seg> <seg n="12.1.2">hooggeleerde professor Van Veldhuizen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="12.1.3">behoort tot degenen die gunstig adviseerden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik kan de tijd niet noemen,</seg> <seg n="12.2.2">sedert wanneer ik begon kennis te nemen van uw van ontzaglijke belezenheid getuigende en vaak zo puntige geschriften.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ook u dank ik voor wat u aan mijn vorming bijdroeg.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Hooggeleerde Haitjema.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik sta hier niet als dialectisch theoloog,</seg> <seg n="13.2.2">maar in 't algemeen als theoloog.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Toch moet ik denken en even herinneren aan het zeldzaam tijdsgewricht waarin de theologie heden ten dage staat.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Gij zult het kunnen begrijpen,</seg> <seg n="13.4.2">als ik zeg,</seg> <seg n="13.4.3">dat dit doctoraat misschien niet zou verleend zijn,</seg> <seg n="13.4.4">als de theologie niet zo bewogen was als thans het geval is.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">'t Minst bracht mijn kerkelijk en theologisch werk mij met u in aanraking,</seg> <seg n="14.1.2">hooggeleerde Bleeker,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="14.1.3">oudtestamenticus.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar de herinnering aan <pb n="15" ed="VW"/>uw kennismaking gaat misschien 't verst terug.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Gij zult het misschien het best begrijpen,</seg> <seg n="14.3.2">als ik de promotie aan deze meest noordelijke universiteit zie tegen de achtergrond van het vlakke land,</seg> <seg n="14.3.3">waaruit de Oldehove en de Martinitoren oprijzen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Land van wijde perspectieven,</seg> <seg n="14.4.2">als de wintersport ons langs lijnen van geleidelijkheid van standpunt deed veranderen of van scherpe oriëntering bij de voorjaarssport.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Als de vogel,</seg> <seg n="14.5.2">die aan de academie vanellus vanellus heet,</seg> <seg n="14.5.3">maar die wij noemden met de naam waarmee hij zich aan ons voorstelde,</seg> <seg n="14.5.4">ons tot nauwkeurige plaatsbepaling dwong.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Hooggeleerde Promotor,</seg> <seg n="15.1.2">ik moet naar de theologie terug en ik doe dat zeker als ik mij tot u richt. Wanneer ik de theoloog had mogen <hi rend="italic">kiezen,</hi></seg> <seg n="15.1.3"><hi rend="italic">met</hi> het oog op deze promotie,</seg> <seg n="15.1.4">dan zou ik gezegd hebben:</seg> <seg n="15.1.5">laat prof. Aalders het doen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik dank u voor de wijze waarop gij het gedaan hebt en voor uw initiatief.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Gij weet hoezeer ik u hoogacht om uw persoonlijke en wetenschappelijke kwaliteiten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Als er iets is dat mij de moed kan geven de titel te aanvaarden,</seg> <seg n="15.4.2">dan wel in de eerste plaats het feit,</seg> <seg n="15.4.3">dat een theoloog van uw gehalte en een man van uw stoere rechtvaardigheid het voorgesteld heeft.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Daarin ligt ook een opdracht.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Gij kent de nood des tijds.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Gij luistert naar de stemmen des tijds.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar gij wilt dat de jongste doctor in de theologie in Nederland spreke en schrijve van stemmen uit een hogere sfeer.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Over die stemmen en die sfeer zou ik graag nog iets zeggen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer ik daarmee tot mijzelf kom zal ik toch niet veel over mijzelf zeggen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ik heb de ronde gedaan langs de drie rijksuniversiteiten.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Te Leiden deed ik mijn propaedeutisch;</seg> <seg n="16.4.2">te Utrecht mijn kandidaatsexamen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Mijn doctoraal sloeg ik over.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ik verzoek de jongeren hieraan geen voorbeeld te nemen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het is niet de kortste weg om naar het doctoraat te promoveren.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Toen ik in mijn vierde academische jaar naast de stof voor het kerkelijk examen de godsdienst van Israël en de dogmengeschiedenis bestudeerde,</seg> <seg n="17.1.2">stelde ik mij voor in de pastorie de ethiek door te nemen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Maar gezellige collega's,</seg> <seg n="17.2.2">het edele schaakspel en meerstemmige muziek brachten mij voorlopig daarvan af.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik liet niet de studie,</seg> <seg n="17.3.2">maar wel de handboekstudie varen en wendde mij tot de grote wereldlijke en kerkelijke schrijvers.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Maar daarvan spreek ik nu niet.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik zou graag nog iets zeggen van meer elementaire dingen,</seg> <seg n="18.1.2">over sfeer en stemmen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Over de schoot der vroomheid,</seg> <seg n="18.2.2">de kerk,</seg> <seg n="18.2.3">waarin ook mijn theologie is ingebed.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Niet allereerst aan het kerkelijk instituut denk ik nu,</seg> <seg n="18.3.2">maar aan de kerk als moeder.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ik denk aan de sfeer en de stemmen,</seg> <seg n="18.4.2">zoals die openbaar worden in de huiskerk en de groep.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De Schrift leerde ik kennen viva voce gelezen en niet als palimpsest.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De mystieke tonen van psalmen en gezangen streken over het bewogen leven.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Het gebed was geen formulier maar gemoduleerd,</seg> <seg n="18.7.2">zoals het de Geest gaf uit te spreken.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Rondom de huiskerk was de hele levenssfeer in beweging.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Symbool daarvan blijft mij een <pb n="16" ed="VW"/>zeldzame ervaring toen ik eens van de academie terugkerende op een afstand van nog geen vijf minuten gaans van mijn ouderlijke woning de 64 trillingen van de lage C van de bourdon op het huispijporgel kon waarnemen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo heb ik de kerk leren kennen,</seg> <seg n="19.1.2">vol sfeer en vol stemmen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En in die sfeer vormde zich viva voce de dogmatiek,</seg> <seg n="19.2.2">de godgeleerdheid,</seg> <seg n="19.2.3">die geen geleerdheid is:</seg> <seg n="19.2.4">maar toch een universiteit kan doordringen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Tussen deze kerk en de geïnstitueerde kerk is de grens,</seg> <seg n="20.1.2">als men van de huiskerk uitgaat,</seg> <seg n="20.1.3">niet scherp getrokken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In de preekkerk is de sfeer minder voelbaar;</seg> <seg n="20.2.2">de stemmen zijn er klaarder.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar er is geen klove.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Een kerk die te ambtelijk wordt,</seg> <seg n="20.4.2">te veel klare stem,</seg> <seg n="20.4.3">afgepast wordt,</seg> <seg n="20.4.4">bindt de tijd,</seg> <seg n="20.4.5">de geslachten niet meer.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het Woord heeft een betekenis,</seg> <seg n="20.5.2">maar ook een lading.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">En de bliksem der goddelijke dialectiek zou celebraal zijn,</seg> <seg n="20.6.2">als ze haar contacten niet maakt in de sfeer der broederen van hetzelfde huis.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Daarop de nadruk leggen is geen neoplatonisme maar paulinisch christendom.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er is geen absolute tegenstelling tussen de dialectische theologie en de Groepsbeweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.dankrede.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De laatste is verbreding van de huiskerk die ik zopas karakteriseerde.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De dialectische theologie komt van de zijde der geïnstitueerde kerk.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het gevaar dat zij loopt is dat ze de binding van de sfeer en de geladenheid van het Woord zal miskennen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Tussen kerk en staat zelf zie ik,</seg> <seg n="22.1.2">van de huiskerk uit,</seg> <seg n="22.1.3">geen onoverkomelijke klove.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Alleen als men andersom,</seg> <seg n="22.2.2">van de staat tot de kerk komt,</seg> <seg n="22.2.3">ontstaat de scheiding tussen kerk en staat,</seg> <seg n="22.2.4">tussen kerk en huiskerk.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De reden waarom de dialectische theologie de stemmen zo scherp afbijt tegenover de sfeer,</seg> <seg n="22.3.2">is tenslotte in de politiek gelegen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het profane leven openbaart z'n heidens karakter en daarmee raakt de natuurlijke theologie failliet.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Zo moet alle nadruk op de stemmen vallen,</seg> <seg n="22.5.2">omdat de christelijke klankadem,</seg> <seg n="22.5.3">het trillingsbereik rondom de huiskerk,</seg> <seg n="22.5.4">de moedersfeer des Geestes,</seg> <seg n="22.5.5">wegvalt.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Prediking wordt zending.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De kerk blaast retraite.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Kerk en staat treden tegenover elkaar;</seg> <seg n="22.8.2">zelfs kerk en gezin vallen uiteen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Het parool des levens wordt oorlog.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wanneer de richting omgekeerd is,</seg> <seg n="23.1.2">als men van de huiskerk naar de preekkerk gaat en van de preekkerk naar de kerk van leven en werken,</seg> <seg n="23.1.3">dan staat,</seg> <seg n="23.1.4">dan staan de dingen anders.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De pastoraal kan dan tot pastorale worden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Longfellow heeft die pastorale gezongen.</seg></s></p>
<lg><l n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze jeugddroom zal ik nooit loslaten. Wij staan in oorlogshouding.</seg></l><l n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar wij bidden zonder ophouden om vrede.</seg></l></lg>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Vergeef mij dat ik,</seg> <seg n="25.1.2">de jongste doctor onder u,</seg> <seg n="25.1.3">mijn visie gaf op het leven.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ik dank u,</seg> <seg n="26.1.2">mijnheer de Rector Magnificus,</seg> <seg n="26.1.3">voor de gelegenheid die u mij gegeven hebt om het te doen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="17" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="17" ed="VW"/><hi rend="italic">Deze Dankrede</hi> sprak N. uit bij zijn promotie tot doctor honoris causa in de theologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen op 16 oktober 1935, op gezag van de rector magnificus prof. dr. L. Polak Daniëls. De tekst van de rede werd opgenomen in <hi rend="italic">Woord en Dienst 20</hi> (17.7.1971) nr. 14, p, 213-215. Zie voor <hi rend="italic">Woord en Dienst</hi> VW., dl. 3, p. 504, noot 1</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt op Petrus de Gavere (1713-1803), die van 1739 tot 1798 predikant was te Oosterend. Een van zijn achterkleinkinderen, Anna de Gavere, was N.' grootmoeder van moederszijde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. Lindeboom was vanaf 1914 hoogleraar kerk- en dogmengeschiedenis te Groningen. Zie VW., dl. 5, p. 105, noot 2. Als vrijzinnig theoloog was hij toegetreden tot Kerkopbouw Zie voor N.' verhouding tot de vrijzinnigen in KO. VW., dl. 5, nr. 15 en 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. Th. Ubbink (1885-1965), hervormd theoloog, vanaf 1930 hoogleraar te Groningen in de oudchristelijke letterkunde en de uitlegging van het Nieuwe Testament. U. schreef o.a.</p><p><hi rend="italic">Het eeuwige leven bij Paulus. Een godsdiensthistorisch onderzoek</hi> (diss.; 1917). Hij werkte mee aan de bijbelverklaring <hi rend="italic">Tekst en Uitleg.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n5" type="end" place="end" n="5"><p>A. van Veldhuizen (1871-1937), hervormd theoloog, vanaf 1910 hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk te Groningen in de bijbelse en praktische theologie, de zending en de christelijke zedenleer. O.a. hoofdredacteur van het tijdschrift <hi rend="italic">Nieuwe Theologische Studiën</hi> en initiatiefnemer tot de verschijning van de bijbelverklaring <hi rend="italic">Tekst en Uitleg (1914</hi>-1949).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Th. L. Haitjema was vanaf 1923 hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk te Groningen in de dogmatiek, de vaderlandse kerkgeschiedenis en het kerkrecht. Zie VW., dl. 3, p. 220, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n7" type="end" place="end" n="7"><p>L. H. K. Bleeker (1868-1943), hervormd theoloog, vanaf 1907 hoogleraar te Groningen in de geschiedenis van Israëls godsdienst, de letterkunde van Israël en de <choice><sic>uitiegging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uitlegging</corr></choice> van het Oude Testament. B. publiceerde <choice><sic>inTheologische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in Theologische</corr></choice> Studiën en Tekst en Uitleg. Hij was een der bezorgers van de uitgave van de <hi rend="italic">Gezamenlijke geschriften van dr. Is. van Dijk,</hi> 6 dln., Groningen z.j. (1917 vv.). Vermoedelijk nam B. evenals N. deel aan de studiekring rond Is. van Dijk en kenden zij elkaar uit dien hoofde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.dankrede.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Op het verschil dialectische theologie - Groepsbeweging gaat N. uitvoeriger in in zijn lezing <hi rend="italic">De boodschap der Zwitsers</hi> (1937), opgenomen in VW., dl. 3, p. 668-67 1. Vgl. ook dl. 5, p. 441 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>Theologie-historische overzichten</head>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar" decls="#bibl-noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar">
<pb n="21" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verschuivingen in de theologie van de laatste honderd jaar<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dat ik,</seg> <seg n="2.1.2">bij deze plechtige herdenking van het honderdjarig bestaan van het Friesch Godgeleerd Gezelschap,</seg> <seg n="2.1.3">een beschouwing mag geven over de theologie van de laatste honderd jaren,</seg> <seg n="2.1.4">acht ik een groot voorrecht en een bijzondere eer.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik wil dan ook beginnen met jegens deze kring mijn dank uit te spreken,</seg> <seg n="2.2.2">dat men mij daartoe heeft willen uitnodigen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik bewaar goede herinneringen aan de dagen van mijn lidmaatschap.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het zal ongeveer vijfentwintig jaar geleden zijn,</seg> <seg n="2.4.2">dat ik bij schrijven van dr. Hille Ris Lambers<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n2" rend="superscript">2</ref> werd uitgenodigd om toe te treden.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Bij mijn inauguratie zwaaide de eerwaarde Heesen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.5.2">predikant te Leeuwarden,</seg> <seg n="2.5.3">de voorzittershamer en was de beminnelijke en bescheiden P. Zondervan<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n4" rend="superscript">4</ref> penvoerder.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het was steeds een verkwikking,</seg> <seg n="2.6.2">als men op de daartoe bestemde vrijdagen,</seg> <seg n="2.6.3">die planetarisch zo goed vaststaan,</seg> <seg n="2.6.4">dat ze in het bekende zakboekje van de Bond van Predikanten staan aangegeven,</seg> <seg n="2.6.5">kon opgaan naar de propere hoofdstad van deze provincie,</seg> <seg n="2.6.6">om,</seg> <seg n="2.6.7">al of niet onder het roken van een Goudse pijp,</seg> <seg n="2.6.8">een van die goed doorwrochte stukken aan te horen,</seg> <seg n="2.6.9">zoals ze op de 'zalen Schaaf',</seg> <seg n="2.6.10">volgens wetenschappelijk-morele verplichting jegens het Gezelschap,</seg> <seg n="2.6.11">werden ten gehore gebracht.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Met deze verplichting werd de hand niet gemakkelijk gelicht en wanneer het al eens mocht gebeuren,</seg> <seg n="2.7.2">dan was de kritiek niet mals.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Het Friesch Godgeleerd Gezelschap is,</seg> <seg n="2.8.2">zo al geen unicum,</seg> <seg n="2.8.3">toch een zeldzaam instituut.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">En ik geloof dat wij,</seg> <seg n="2.9.2">nu het twintigste lustrum vol is,</seg> <seg n="2.9.3">naast de stellaire regelmaat der vergaderingen,</seg> <seg n="2.9.4">gerust mogen herinneren aan het stabiele peil van de studie.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Men vergeve mij dat ik,</seg> <seg n="3.1.2">ook na de redevoeringen van voorzitter en secretaris,</seg> <seg n="3.1.3">even stilstond bij de aard en de geschiedenis van de kring,</seg> <seg n="3.1.4">waarvan ik het lidmaatschap steeds zozeer op prijs heb gesteld.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik moet er nu echter aan denken,</seg> <seg n="3.2.2">dat ik met mijn blik niet aan dit Gezelschap mag blijven hangen,</seg> <seg n="3.2.3">maar wijder moet rondzien.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik moet iets zeggen over 'Verschuiving van de denk- en gevoelswijzen in de theologie van de laatste honderd jaren'.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zo heb ik de uitnodiging,</seg> <seg n="3.4.2">toen die 't eerst tot mij kwam,</seg> <seg n="3.4.3">opgevat.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Even schiep de convocatie onzekerheid;</seg> <seg n="3.5.2">maar ook slechts even.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Ik begreep dat het toch de laatste honderd jaren moesten zijn en niet de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De secretaris bevestigde dat kort daarop eigener beweging nog eens schriftelijk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zo sta ik dan thans voor de taak een eeuw van theologisch denken en <pb n="22" ed="VW"/>gevoelen te overzien.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Die taak is niet licht.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Te hulp komt mij de omstandigheid,</seg> <seg n="4.3.2">dat ik daarvan de helft uit eigen aanschouwing ken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Als men die begroting,</seg> <seg n="4.4.2">bij mijn betrekkelijk jeugdige leeftijd,</seg> <seg n="4.4.3">wat hoog vindt,</seg> <seg n="4.4.4">dan moge men bedenken dat ik stam uit een gezin,</seg> <seg n="4.4.5">waarin het Réveil naleefde en waar de theologische en kerkelijke vragen in de huiskamer met gasten van allerlei richting werden besproken.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar ook zo blijft mijn taak nog buitengewoon moeilijk en omvangrijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het kan er niet om te doen zijn in vogelvlucht een overzicht te geven van wat er zo al gepubliceerd is.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Gij verwacht van mij dat ik althans zal trachten enige orde in de stof te scheppen en enkele hoofdlijnen te trekken,</seg> <seg n="5.3.2">die ons iets van de zin van dit alles naderbij brengen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En dat is,</seg> <seg n="5.4.2">waar de ontwikkeling allerminst rechtlijnig is geweest,</seg> <seg n="5.4.3">geen kleinigheid.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik moet daarom beginnen met een heel serieus beroep op uw welwillendheid te doen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En dat is in dit geval zeker meer dan een blote vorm.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Van de hele eeuw die wij thans willen herdenken,</seg> <seg n="6.1.2">kan men zeggen,</seg> <seg n="6.1.3">dat ze modern is geweest.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik gebruik dat woord nu niet in een partij-zin,</seg> <seg n="6.2.2">zodat er allerlei gevoelswaarden bij komen,</seg> <seg n="6.2.3">maar in een strengere betekenis,</seg> <seg n="6.2.4">zodat de moderne,</seg> <seg n="6.2.5">de ethische,</seg> <seg n="6.2.6">de neocalvinistische en de dialectische theologie er samen onder vallen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">- En nu heb ik de Groninger school niet genoemd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Om twee redenen niet.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ten eerste valt het opkomen van deze richting iets vroeger dan het begin van onze eeuw.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Hofstede de Groot en Van Oordt hielden hun inaugurele reden te Groningen in 1829;</seg> <seg n="6.6.2">Pareau in 1831.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">- Dat geeft het jaartal 1830 als gemiddelde.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En verder mag ik hier misschien volstaan met te herhalen wat ik vroeger schreef:</seg> <seg n="6.8.2">"De Groninger school is een vroege bloei,</seg> <seg n="6.8.3">in een ander klimaat dan dat waarin de moderne,</seg> <seg n="6.8.4">de ethische en de neocalvinistische theologie zijn opgekomen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">- Ook Roessingh noemt de Groninger school traditioneel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De theologische wijzer verspringt in die tijd precies om de tien jaar.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In 1830 de Groningers.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In 1840 aanvaardde Scholten een professoraat 'bij het zieltogende Atheneum te Franeker',</seg> <seg n="7.3.2">zoals het bij Roessingh heet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Met deze rede over het docetisme in de christologie was,</seg> <seg n="7.4.2">zoals Scholten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n5" rend="superscript">5</ref> later <pb n="23" ed="VW"/>verklaarde,</seg> <seg n="7.4.3">de teerling geworpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Omstreeks 1850 begint de lijst der geschriften van De la Saussaye,</seg> <seg n="7.5.2">samengesteld door Van Toorenenbergen en Valeton.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">- Kuyper komt dan pas twintig jaar later,</seg> <seg n="7.6.2">omstreeks 1870.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De dialectische theologie weer na een volle halve eeuw;</seg> <seg n="7.7.2">omstreeks 1920.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Over deze verschijnselen zal ik moeten spreken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men zou daartegen kunnen aanvoeren,</seg> <seg n="8.2.2">dat ik het over <hi rend="italic">verschuivingen</hi> moet hebben;</seg> <seg n="8.2.3">derhalve vooral op de geleidelijke overgangen dien te letten.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar de bovengenoemde heel duidelijke wijzigingen in het theologisch denken en gevoelen lenen zich toch beter voor ons doel.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Natuurlijk zal het daartussen liggende niet geheel buiten beschouwing blijven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar de meeste aandacht zal ik vragen voor de tegenstelling van oud-moderne en dialectische theologie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wij gaan dan met onze gedachten terug naar het jaar 1840 en naar ditzelfde Franeker.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Merkwaardig stadje,</seg> <seg n="9.2.2">dat volgens een Franse biograaf van Descartes,</seg> <seg n="9.2.3">Ch.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Adam,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="9.3.2">tussen Groningen en Leeuwarden ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Stadje,</seg> <seg n="9.4.2">vanouds vol filosofen,</seg> <seg n="9.4.3">theologen en kunstenaars.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een klein-Athene op hoge noordelijke breedte.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Waar nog ieder burger er op uit is,</seg> <seg n="9.6.2">wat nieuws te zeggen of te horen,</seg> <seg n="9.6.3">blijkens de vele sekten en kerkjes.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Hier liet Descartes zich in 1629 als student inschrijven.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Hier zat hij op Sjaerdema-state,</seg> <seg n="9.8.2">in datzelfde jaar,</seg> <seg n="9.8.3">zijn metafysica uit te denken.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En <choice><sic>hier- natuurlijk hier- is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hier</corr></choice></seg><choice><sic>hier- natuurlijk hier- is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="9.9.2"><choice><sic>hier- natuurlijk hier- is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- natuurlijk hier</corr></choice></seg><choice><sic>hier- natuurlijk hier- is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="9.9.3"><choice><sic>hier- natuurlijk hier- is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- is</corr></choice> de moderne theologie geboren.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Caesar Scholten heeft hier de teerling geworpen en is de Rubicon overgetrokken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik ben niet in de gelegenheid geweest aan de hand van de notulen van het Gezelschap na te gaan,</seg> <seg n="10.1.2">wat in die dagen de harten en de hoofden bewoog.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wij hebben er intussen vandaag reeds allerlei van gehoord.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wat bezielde toch de vaderen der moderne richting?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Waarom hebben zij die radicale zwenking in hun theologisch denken gemaakt,</seg> <seg n="10.4.2">die zover afbuigt van de kerkleer der eeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Gij verwacht van mij,</seg> <seg n="11.1.2">in zo kort bestek,</seg> <seg n="11.1.3">waarin zo veel moet worden aangeroerd,</seg> <seg n="11.1.4">geen eigenlijke <hi rend="italic">studie.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar de zopas gestelde vraag houdt ons toch enige ogenblikken vast.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij zouden even stil willen zitten peinzen,</seg> <seg n="11.3.2">hier in deze historische zaal.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">We zouden willen vragen of het niet anders gekund had.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Moest het?</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Was het een noodwendigheid?</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En hebben Allard Pierson en Busken Huet<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n7" rend="superscript">7</ref> de juiste conclusies daaruit getrokken of zijn het degenen die,</seg> <seg n="11.7.2">malcontent of niet,</seg> <seg n="11.7.3">nog steeds de vooronderstellingen dezer theologie als maatstaf voor de prediking vasthouden?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Met deze vragen hebben de modernen zelf zich al heel spoedig moeten bezighouden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat hier een ontzaglijke klove geschapen werd,</seg> <seg n="12.2.2">die niet gemakkelijk<pb n="24" ed="VW"/> te overbruggen zou zijn,</seg> <seg n="12.2.3">heeft Pierson scherp uitgedrukt toen hij zei. dat katholiek,</seg> <seg n="12.2.4">orthodox en hindoe meer bijeen behoorden dan de rechtzinnige en de moderne protestant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En ten opzichte van het kerkelijk leven schamperde Busken Huet:</seg> <seg n="12.3.2">De moderne theologie,</seg> <seg n="12.3.3">zullen onze kleinkinderen zeggen,</seg> <seg n="12.3.4">heeft niets zo zeer bevorderd als de onkerkelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wat is het dat de modernen van omstreeks 1840 bewogen heeft een weg op te gaan,</seg> <seg n="13.1.2">waarop sommigen van de eerste en meest begaafde adepten dergelijke gevolgtrekkingen naar de duivel zouden maken?</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het is weer dezelfde Pierson,</seg> <seg n="14.1.2">die ruim twintig jaar na Scholtens rede te Franeker,</seg> <seg n="14.1.3">nadat hij een zonden-catalogus van de moderne theologie had gegeven,</seg> <seg n="14.1.4">haar verdedigd heeft tegen het verwijt van willekeur en gezegd heeft,</seg> <seg n="14.1.5">dat zij uit noodzakelijkheid is geboren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En De la Saussaye en Gunning hebben ook steeds iets daarvan laten gelden bij hun beoordeling.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daarom stel ik thans de vraag naar de aard van die noodzakelijkheid,</seg> <seg n="15.1.2">hetzij men die dan met Pierson absoluut stelt of relatief met De la Saussaye.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Welke geestelijke machten zijn omstreeks 1840 in de kerk binnengedrongen en hebben daar de leden zover uiteengedreven.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Op die wijze ongeveer moet de vraag toch gesteld worden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is een kerkelijke vraag.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het is geen zuiver wetenschappelijke vraag.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij zijn gedoopt voor we naar school gingen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En we zullen verantwoording moeten doen aan Christus,</seg> <seg n="16.5.2">die ons het Evangelie toevertrouwde,</seg> <seg n="16.5.3">en niet aan de abstracte macht van het denken.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Vaak kan men op zulke vragen althans een begin van een antwoord krijgen als men zich afvraagt,</seg> <seg n="17.1.2">welke boeken in een bepaalde tijd in 't middelpunt van de belangstelling hebben gestaan.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En wanneer ik dat doe voor een groot aantal academische generaties in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="17.2.2">dan noem ik <hi rend="italic">de Glaubenslehre</hi> van Schleiermacher en <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk</hi> van Scholten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het eerste komt hier vooral in aanmerking,</seg> <seg n="17.3.2">voorzover het zekere omtrekken en achtergronden aan geeft.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Er zijn pantheïstische randen aan het boek van deze kerkvader der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Men begrijpt,</seg> <seg n="17.5.2">dat het een eeuw lang kon dienen om de studie te dragen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">- Met het boek van Scholten is dat een ander geval.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Wij hebben er wat dogmatiek uit geleerd en <pb n="25" ed="VW"/>in zoverre is het geen slecht compendium.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Maar het boek wil iets anders zijn.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het wil scheiding maken tussen antiek en modern.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">En als zodanig vraagt men zich af,</seg> <seg n="17.10.2">wat toch wel de betekenis is geweest van deze natuurwetenschappelijke verstarring van de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn,</seg> <seg n="17.10.3">dat het boek zolang heeft kunnen duren.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Het antwoord moet luiden,</seg> <seg n="17.11.2">dat het als compendium lang gebruikt is,</seg> <seg n="17.11.3">maar als dogmatiek heel kort.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Men kent het rijmpje van De Genestet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Waarin bestond die verstarring en hoe ontstond ze?</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In de eerste plaats moet men daarbij denken aan de omstandigheid,</seg> <seg n="18.1.2">dat wij een klein land zijn met een overwegend Latijnse cultuur.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wij liggen wel tussen Duitsland en Engeland in,</seg> <seg n="18.2.2">maar we vormen geen overgang tussen de idealiserende Duitsers en de <choice><sic>pragmatiscrende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pragmatiserende</corr></choice> Angelsaksers.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ons volk heeft geen verstand van romantiek en van een wijsgerig idealisme.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar evenmin hebben wij neiging de waarheid van de glijdende schaal der gebeurtenissen af te lezen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Wij denken dogmatisch,</seg> <seg n="18.5.2">zoals de Latijnse volken.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wij beweren iets;</seg> <seg n="18.6.2">maar dan ook iets,</seg> <seg n="18.6.3">niet alles.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">En wij beweren het:</seg> <seg n="18.7.2">dwz. wij menen het,</seg> <seg n="18.7.3">morgen ook nog.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dat dit het geval is,</seg> <seg n="19.1.2">is te merken aan een boek als <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk.</hi></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De invloed van het Duitse idealisme is in ons land laat begonnen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Toen het begon door te werken was het op weg naar positivisme.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En in ieder geval ontbrak de sfeer,</seg> <seg n="19.4.2">de fijne denknevel,</seg> <seg n="19.4.3">die er sedert Kant in Duitsland hing.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Schleiermacher,</seg> <seg n="19.5.2">Schelling en Hegel wisten dat de taak der wijsbegeerte is,</seg> <seg n="19.5.3">de geest nabij te komen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Omstreeks 1840 begon in ons land <hi rend="italic">de natuur</hi> de maat aller dingen te worden en de natuurwetenschap de leidsvrouw<pb n="26" ed="VW"/> der theologie.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Daarmee hangt het strakke van Scholtens boek samen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">In dat opzicht,</seg> <seg n="19.8.2">als kenner van de geest en van het Duitse idealisme,</seg> <seg n="19.8.3">stond De la Saussaye boven Scholten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Uit dat ontbreken van de idealistische sfeer,</seg> <seg n="20.1.2">waarop Groen reeds heeft gewezen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="20.1.3">laat zich allerlei verklaren.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het Duitse idealisme is een grootse poging om het christendom in filosofie te laten opgaan.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is,</seg> <seg n="20.3.2">als men wil,</seg> <seg n="20.3.3">een halfbroer van het christendom.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het wil ook het leven sub specie aeternitatis zien.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">- Van Scholtens monisme kan men dat niet zeggen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het gaat als ik het zo zeggen mag</seg> <seg n="20.6.2">- op elk punt van het denken en gevoelen veel korter om de hoek.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het is veel verstandelijker en minder doortrokken van de universele rede.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dat is de invloed van het positivisme,</seg> <seg n="21.2.2">dat dadelijk na Hegel inzet,</seg> <seg n="21.2.3">in aansluiting aan de zich ontwikkelende natuurwetenschap.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De halve eeuw na 1840 is er door gekenmerkt.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En het sprak onze landaard'meer toe dan het idealisme.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Men was ook niet behoorlijk door de school van Kant gegaan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Kant heeft hier te lande pas veel later ernstige bestudering gevonden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Men heeft hem aanvankelijk vrijwel overgeslagen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Nu kan realisme heel goed een diepere beschouwing zijn dan idealisme.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar het kan dit eigenlijk alleen in de buurt van bijbelse vooronderstellingen;</seg> <seg n="22.5.2">in aansluiting aan de belijdenis van zonde en verzoening.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Wanneer dit niet het geval is,</seg> <seg n="22.6.2">dan is realisme een bewijs van afplatting van de geest;</seg> <seg n="22.6.3">het heeft,</seg> <seg n="22.6.4">zoals Gunning dat telkens uitdrukt,</seg> <seg n="22.6.5">iets gemeens.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Welnu,</seg> <seg n="23.1.2">men vond omstreeks 1840 Kant reeds verouderd,</seg> <seg n="23.1.3">zonder nog aan hem toegekomen te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het monisme van Scholten sluit aan bij het komend positivisme.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Scholten is speculatief van professie,</seg> <seg n="23.3.2">maar hij moet capituleren voor de wijsbegeerte der ervaring.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat alles is te merken aan de onderdelen van zijn systeem.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Bijv. aan de leer van 't getuigenis des Heiligen Geestes;</seg> <seg n="24.2.2">aan de leer van de eenheid van 't goddelijke en 't menselijke;</seg> <seg n="24.2.3">aan die van de bronnen onzer Godskennis:</seg> <seg n="24.2.4">natuur,</seg> <seg n="24.2.5">geschiedenis,</seg> <seg n="24.2.6">Israël,</seg> <seg n="24.2.7">Christus;</seg> <seg n="24.2.8">aan zijn determinisme.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">In al deze theologoumena bestaat er bij hem een schrijnend tekort aan de breedste en diepste godsdienstige en wijsgerige motieven,</seg> <seg n="24.3.2">zodat een waarlijk religieus gemoed er <hi rend="italic">mal content</hi> onder wordt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik denk er niet aan daarover zo maar de staf te breken of het op de persoonlijke rekening te schrijven van de voormannen der toenmalige moderne richting.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar als zij rekenschap geven van hun handelwijze,</seg> <seg n="25.2.2">dan is <pb n="27" ed="VW"/>er dunkt mij in die motivering eenzelfde gebrek.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Scholten gaf in 1872 de volgende definitie van moderne theologie:</seg> <seg n="25.3.2">'De theologische wetenschap op de hoogte van de tegenwoordige tijd beoefend'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f14" rend="superscript">n</ref> En Pierson in 1860:</seg> <seg n="25.3.3">'Deze richting tracht,</seg> <seg n="25.3.4">zich te assimileren al hetgeen onze negentiende eeuw noodzakelijk kenmerkt'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hooykaas Herderschee<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n8" rend="superscript">8</ref> generaliseerde in 1862 deze stellingen aldus:</seg> <seg n="25.4.2">"Moderne theologie is die richting van godgeleerde wetenschap,</seg> <seg n="25.4.3">volgens welke zij altijd in overeenstemming moet zijn met de wetenschappelijk gerechtvaardigde stand der overige wetenschappen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarmee is echter nog niet alles verklaard.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Men moet eerst nog vragen,</seg> <seg n="26.2.2">welke wetenschap in een bepaalde tijd de toon aangeeft.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dit kan de retorica zijn,</seg> <seg n="26.3.2">zoals in de Oudheid;</seg> <seg n="26.3.3">de logica,</seg> <seg n="26.3.4">zoals in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De theologie zal,</seg> <seg n="26.4.2">wanneer de eis van Hooykaas gelden moet,</seg> <seg n="26.4.3">in 't ene geval heel anders beïnvloed worden,</seg> <seg n="26.4.4">dan in 't andere.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">In de achttiende en de negentiende eeuw was het de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Deze heeft toen totalitaire neigingen vertoond.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Opzoomer zei het in 1862:</seg> <seg n="26.7.2">"Ook over de theologen is de geest der wetenschappen gekomen en heeft velen hunner moed en kracht gegeven om,</seg> <seg n="26.7.3">hoe vele offers het hun ook kosten mocht,</seg> <seg n="26.7.4">het openlijk te belijden,</seg> <seg n="26.7.5">dat zij in de natuur alleen het natuurlijke erkennen,</seg> <seg n="26.7.6">het wonder,</seg> <seg n="26.7.7">het bovennatuurlijke overal verwerpen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar ook nu zijn we nog niet geheel waar wij wezen moeten.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is op zichzelf niet zo vreemd dat enkele radicale theologen,</seg> <seg n="27.2.2">waarvan er sommige spoedig tot andere staat des levens zullen overgaan,</seg> <seg n="27.2.3">een dergelijke tol aan de exacte wetenschappen betalen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Wat ons verwondert is,</seg> <seg n="27.3.2">dat de drang om dit te doen zo sterk is geweest,</seg> <seg n="27.3.3">dat zovelen,</seg> <seg n="27.3.4">ook onder de leken hen daarin navolgen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Naar een dergelijke noodwendigheid waren we immers op zoek.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De bekoring,</seg> <seg n="28.1.2">die de natuurwetenschappen in de vroege negentiende eeuw hebben uitgeoefend,</seg> <seg n="28.1.3">kan men gerust magisch noemen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Pas later kwam haar heerschappij en nog later haar dwingelandij.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Het is ook niet alleen de academie,</seg> <seg n="28.3.2">die onder haar ban staat,</seg> <seg n="28.3.3">maar eveneens de preekstoel,</seg> <seg n="28.3.4">de lagere school,</seg> <seg n="28.3.5">de burgerij,</seg> <seg n="28.3.6">de letterkunde.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De oude dominee Felix,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="28.4.2">toen emeritus,</seg> <seg n="28.4.3">vertelde mij een veertig jaar geleden eens op z'n studeerkamer te Utrecht,</seg> <seg n="28.4.4">dat hij,</seg> <seg n="28.4.5">toen hij nog dominee van half-Friesland was,</seg> <seg n="28.4.6">rechts van z'n pastorie onder de boeren de dogmatici had wonen en links de mathematici<pb n="28" ed="VW"/> en sterrenkundigen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Uit de bibliotheek van één dier natuurfilosofen,</seg> <seg n="28.5.2">die met boekerij en al in een armhuis was terecht gekomen,</seg> <seg n="28.5.3">staat nog de <hi rend="italic">Kosmos</hi> van Alexander von Humboldt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n10" rend="superscript">10</ref> in mijn boekenkast.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De kennis der natuur was een religie.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">- In de biografie kan men ook telkens tegenkomen welk een charme de fysica toentertijd op onderwijzer en kind uitoefende.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Het was alsof God in de mooie proeven met hen kwam praten als met Adam en Eva in het paradijs.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">En de meer geoefenden hoorden in de formules,</seg> <seg n="28.9.2">wat Goethe beluisterde in de orgelmuziek van Bach,</seg> <seg n="28.9.3">een zich-met-zichzelf onderhouden Gods voor de schepping er was.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Van Balthasar Bekker<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n11" rend="superscript">11</ref> af loopt het natuurwetenschappelijk getijde op,</seg> <seg n="28.10.2">tot na de spoken ook de goden in gevaar dreigen te komen.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wat de literatuur betreft denk ik aan het deterministisch raam,</seg> <seg n="29.1.2">dat gespannen ligt onder de prachtige romans van George Eliot.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dit laatste brengt mij tot een verdere opmerking.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Er is geklaagd over de hardheid van Scholtens monisme.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Maar hier geldt het nog consequenties die men tot op zekere hoogte van het <hi rend="italic">denken</hi> mag eisen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar pijnlijker komt in Eliots novellen de wreedheid der <hi rend="italic">natuur</hi> uit.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Typen als Hetty Sorrel,</seg> <seg n="29.6.2">die als erfenis een prettig gezicht had meegekregen,</seg> <seg n="29.6.3">maar dat slechts een masker was,</seg> <seg n="29.6.4">een dodenmasker,</seg> <seg n="29.6.5">dat een onbetekenend,</seg> <seg n="29.6.6">versleten zieltje herbergt</seg> <seg n="29.6.7">- zulke typen vertolken de troosteloosheid van een monisme,</seg> <seg n="29.6.8">dat de natuurwetenschap tot basis heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Deze wreedheid blijft in het stelsel niet opgesloten.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Zij treedt verwoestend in het leven.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Pierson heeft het geweten toen hij sprak van het weemoedig voorrecht van te denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En toch was hij het juist die sprak van de noodzakelijkheid en hij heeft zich daaronder neergegeven tot het bittere einde toe.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Niemand heeft er zo onder geleden als hij.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar ook de anderen deden dat.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De verstarring van Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> in <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk</hi> van Scholten kan misschien het best worden gekarakteriseerd als vernaturalisering van het predestinatie-geloof.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Volgens Scholten was Calvijns intiemste gedachte deze,</seg> <seg n="31.2.2">dat God,</seg> <seg n="31.2.3">wanneer men het maar vromelijk zegt,</seg> <seg n="31.2.4">natuur genoemd kan worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar deze God bleek harder dan die van <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">het '</corr></choice>decretum horribile'.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik heb eigenlijk al te lang over de moderne theologie-gesproken.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ik heb mij ook te veel tot Scholten bepaald.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar hij was toch ook de dogmaticus van het oud-modernisme.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Opzoomer was de filosoof,</seg> <seg n="32.4.2">Pierson de scepticus.</seg></s> <pb n="29" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.5"><seg n="32.5.1">En ik moet spreken over verschuivingen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ik moet dus enkele lagen,</seg> <seg n="32.6.2">legeringen,</seg> <seg n="32.6.3">liggingen aanwijzen,</seg> <seg n="32.6.4">waarin die kunnen plaats hebben.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">En daarvoor moet men toch even rustig toekijken.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Tegenover dit denken moet nu het malcontente gemoed naar voren komen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Naast het hoofd het hart dat volgens Pascal zijn eigen redenen heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wij moeten spreken over het <hi rend="italic">ethisch beginsel</hi> in de theologie.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Natuurlijk hebben de zedelijke motieven ook in het oudste modernisme niet ontbroken.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Kenmerkend daarvoor is het naar voren brengen van het Vader-zijn Gods.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">En Scholten sprak ook van Gods heiligheid en rechtvaardigheid en van de zonde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Maar Pierson meende,</seg> <seg n="33.7.2">dat hij ze de volle maat niet gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">En het Vaderbegrip heeft te veel gevoelswaarde dan dat het zich in de buurt van deterministische opvattingen op den duur kan handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Welnu,</seg> <seg n="34.1.2">voor de redenen van het hart <choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> ook de ethische modernen opgekomen,</seg> <seg n="34.1.3">op het voetspoor van Hoekstra.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik noem hier de namen van De Bussy,</seg> <seg n="34.2.2">Van Hamel,</seg> <seg n="34.2.3">Hooykaas,</seg> <seg n="34.2.4">Bruining in zijn eerste tijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar ik moet hier vooral wijzen op de ethische theologie,</seg> <seg n="34.3.2">waarvan een oud-lid van dit Gezelschap de grondlegger is geweest.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Daniel Chantepie de la Saussaye met zijn jongere tijdgenoot Gunning.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Hier staat het 'ethische' zo in het middelpunt,</seg> <seg n="34.5.2">dat het de naam geeft aan het geheel.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Het is centraal geworden en daardoor minder dan bij de ethisch-modernen een tegenstelling van het verstandelijke.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het neemt alles in zich op. Ik moet daarom hier het verschil aanwijzen tussen de <hi rend="italic">moderne</hi> en de <hi rend="italic">orthodoxe</hi> ethischen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Daarbij moet men uitgaan van de onderscheiding tussen de speculatie van Scholten en de empirie van Opzoomer.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Ik heb er al op gewezen dat de eerste ook steeds meer ervaringstheoloog is geworden,</seg> <seg n="34.9.2">waaraan,</seg> <seg n="34.9.3">gezien de oriëntering aan de natuurwetenschap,</seg> <seg n="34.9.4">niet was te ontkomen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Maar er blijft verschil.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">De empirische school nam voor het Godsgeloof een eigen kenbron aan:</seg> <seg n="34.11.2">het gevoel.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Bij Pierson leidde dit tot een kras dualisme,</seg> <seg n="34.12.2">dat Gunning aanvankelijk heeft gedeeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Pierson gleed af naar het scepticisme;</seg> <seg n="34.13.2">Gunning heeft door De la Saussaye in het ethisch beginsel zijn evenwicht teruggevonden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De betekenis van Hoekstra is nu dat hij,</seg> <seg n="35.1.2">bij behoud van het empirisch standpunt en van een dualisme-tot-op-zekere-hoogte,</seg> <seg n="35.1.3">voor de religieuze ervaring een eigen structuur heeft zoeken aan te wijzen,</seg> <seg n="35.1.4">die onaantastbaar zou zijn voor de wetenschap.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Maar de inhoud der godsdienstige voorstellingen komt,</seg> <seg n="35.2.2">waar geloof en wetenschap zelden vreedzaam samenwonen,</seg> <seg n="35.2.3">ernstig<pb n="30" ed="VW"/> in gevaar.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dr. Snethlage<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n15" rend="superscript">15</ref> is een verre uitloper van dit oudere kantianisme.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De la Saussaye heeft dit gevaar van 't begin af aan gezien,</seg> <seg n="36.1.2">reeds voor Hoekstra's optreden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Hij begint al in 1849;</seg> <seg n="36.2.2">Hoekstra in 1857.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Uit de gedachtenwisseling tussen Gunning en hem,</seg> <seg n="36.3.2">in de vijfde jaargang van <hi rend="italic">Ernst en Vrede,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f24" rend="superscript">x</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing x afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <seg n="36.3.3"><hi rend="italic">blijkt</hi>,</seg> <seg n="36.3.4">dat hij in al het historische,</seg> <seg n="36.3.5">alle ervaringswetenschap,</seg> <seg n="36.3.6">een speculatief element besloten achtte.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Hij wil de eenheid in de theologie handhaven.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dit wordt tot uiting gebracht door 'ethisch' en 'empirisch' tegenover elkaar te stellen.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">'Ethisch' is totaal;</seg> <seg n="36.6.2">'empirisch' is partieel Zo voert hij ook alle christelijke eeuwen op tegen de toevallige aspecten van de negentiende,</seg> <seg n="36.6.3">evenals Doedes.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f25" rend="superscript">y</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Ook daardoor zoekt hij het noodwendigheidskarakter van de moderne theologie te breken.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het ethisch beginsel betekent een methode in de theologie,</seg> <seg n="37.1.2">waarbij ook op meer moderne wijze</seg> <seg n="37.1.3">- De la Saussaye stelde aanvankelijk prijs op de naam 'modern'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="37.1.4">- de gegevens van het christelijk geloof worden terecht gelegd.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar daarbij wordt,</seg> <seg n="37.2.2">in onderscheiding van de academische houding der modernen,</seg> <seg n="37.2.3">de voornaamste plaats ingeruimd aan de <hi rend="italic">autoriteiten,</hi></seg> <seg n="37.2.4">die in het geloofsleven en in de kerk gedurende alle christelijk ' e eeuwen hebben gegolden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Slechts hierin kwam men met de modernen overeen,</seg> <seg n="37.3.2">dat men zich niet bevredigd voelde door het fundamentalisme van de orthodoxie.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Men zocht de zekerheid te verdiepen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Men wilde naast de autoriteit ook samenhang.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">En men ging daarbij zeer ijverig in de leer bij de Duitse filosofie en theologie.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De ethische beschouwing nadert hier tenslotte een filosofie van de geest en is soortelijk onderscheiden van de natuurfilosofie der oud-modernen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ik kan hier niet op bijzonderheden ingaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ik heb dit verschijnsel in mijn opstel over <hi rend="italic">Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f27" rend="superscript">a</ref>zo ver mogelijk zoeken te ontleden.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Hier wil ik nog een opmerking maken.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Men kan de autoriteiten voor het geloofsleven op tweeërlei wijze in een ethisch verband zetten;</seg> <seg n="38.4.2">persoonlijk en kerkelijk.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De la Saussaye deed meer het eerste.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Gunning in toenemende mate het laatste.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Hij kwam daardoor tot onderstellingen,</seg> <seg n="38.7.2">die aansluiten bij de dialectische theologie en die op dit ogenblik bezig zijn ook in het kerkrecht verder door te werken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Ik mag hierbij niet langer stilstaan.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik heb mij iets langer bezig gehouden met de moderne theologie.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ik moet dat ook doen bij de dialectische.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Begin <pb n="31" ed="VW"/>en einde van ons tijdperk,</seg> <seg n="39.4.2">uit welker confrontatie de zin van deze eeuw zich het best laat verstaan.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De rest kan ik weinig meer dan even laten passeren.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De ethische theologie heb ik nauwelijks meer gedaan dan noemen.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zo moet ik ook doen met haar tweelingzuster,</seg> <seg n="39.7.2">de neocalvinistische.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Er is veel verwantschap tussen De la Saussaye en Kuyper.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Veel uit zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie</hi> dankt de laatste aan de schrijver van <hi rend="italic">Het wezen der theologie (1867).</hi></seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Daarmee wil ik niets afdoen aan Kuypers oorspronkelijkheid.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Hij is geheel een andere.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Maar ik ben overtuigd,</seg> <seg n="39.12.2">dat met name Gunnings profetische visies en kerkelijke verlangens meer voorland hebben,</seg> <seg n="39.12.3">dan de op korter termijn berekende acties van Kuyper.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik ben wat erg ver op de rechterzijde van het veld gekomen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Misschien roept iemand dat ik over de streep ben.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar we hebben ook dr. Veltenaar<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n17" rend="superscript">17</ref> in het Gezelschap gehad.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">In ieder geval is de theologie universeel.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Toch moet ik weer wat meer naar de linkerzijde.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wij hebben daar straks een onderscheid gemaakt tussen moderne en orthodoxe ethischen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">We wezen op de plaats die de christelijke autoriteiten in 't geloofsleven en in de kerk bij de laatsten innemen.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">De ethisch-modernen liepen gevaar,</seg> <seg n="40.8.2">aan de hand van 't gemoedsleven,</seg> <seg n="40.8.3">modern-religieus te worden.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Daartegen komen dan op,</seg> <seg n="40.9.2">omstreeks 1880,</seg> <seg n="40.9.3">conservatief-modernen als dr. S. Cramer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="40.9.4">die de autoriteit van bijbel en kerk weer meer willen laten gelden,</seg> <seg n="40.9.5">en dr. T. Cannegieter,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="40.9.6">die opkomt voor het recht van metafysica en dogmatiek.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Later komen de zgn.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Malcontenten met daarnaast de Radicalen.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Ik noem voor ons Gezelschap de namen van Bleeker en Zondervan.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Daarbuiten Roessingh en Van den Bergh van Eysinga.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Een aparte plaats neemt De Graaf in:</seg> <seg n="40.14.2">aanhanger van Heymans' psychisch monisme,</seg> <seg n="40.14.3">maar tevens met orthodoxe gedachtencomplexen.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Een man die ik,</seg> <seg n="40.15.2">naast Roessingh,</seg> <seg n="40.15.3">steeds buitengewoon hoog heb geacht.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Heeft Roessingh op het punt gestaan de sprong van de kosmische naar de historische Christus te wagen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="40.16.2">De Graaf heeft dat niet gedaan.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Hij heeft er zich toe bepaald te trachten aan zijn tijdgenoten 'uneingestandene Metaphysik'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f29" rend="superscript">c</ref> tot bewustzijn te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Op de vorming van de Roessingh-mentaliteit is de tweede generatie der ethischen van invloed geweest.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ik denk vooral aan De la Saussaye Jr. in diens Leidse periode.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Hij heeft op vaak sarcastische wijze naar alle zijden gaten geslagen in een verstandelijk monisme en daarmee menig jong gemoed lucht verschaft.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De invloed van Gunning op een vroegere generatie van Leidse studenten was dieper,</seg> <seg n="41.4.2">geestelijken.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Toch heeft De la Saussaye,</seg> <seg n="41.5.2">omdat hij later kwam,</seg> <seg n="41.5.3">meer merkbaar gewerkt.</seg></s> <pb n="32" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ik kom nu tot de dialectische theologie,</seg> <seg n="41.6.2">de tegenpool van het oud-modernisme.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">In zoverre tegenpool dat,</seg> <seg n="41.7.2">waar Scholten als bronnen voor de Godskennis natuur,</seg> <seg n="41.7.3">historie,</seg> <seg n="41.7.4">Israël en Jezus Christus noemt,</seg> <seg n="41.7.5">en daarbij,</seg> <seg n="41.7.6">in aansluiting aan wat Dilthey als 'das natürliche System der Geisteswissenschaften im 17.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Jahrhundert' heeft beschreven,</seg> <seg n="41.8.2">zeer veel nadruk legt op natuur en historie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f30" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="41.8.3">de dialectische theologie datzelfde doet voor Israël en Jezus Christus.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Overigens is deze exclusieve nadruk op het Woord Gods in de Schrift in zijn soort even modern als de belangstelling voor natuur en historie in 1840.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Artikel 2 van de Nederlandse geloofsbelijdenis dreigt het object van een gravamen te worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">De modernen zijn nu de antieken geworden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De inzet van de dialectische theologie moet omstreeks 1920 gesteld worden.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De voorloper,</seg> <seg n="42.2.2">de Johannes,</seg> <seg n="42.2.3">wiens stem was als die eens roependen in de woestijn,</seg> <seg n="42.2.4">is Kohlbrugge geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Een profetische figuur,</seg> <seg n="42.3.2">naast wie in de negentiende eeuw misschien alleen Gunning gesteld kan worden.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Een klein groepje'vrienden van Kohlbrugge' bewaakte een halve eeuw lang zijn gedachtenis.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Geen metafysische speculatie,</seg> <seg n="42.5.2">geen dogmatische finesse,</seg> <seg n="42.5.3">geen kerkelijke preciesheid,</seg> <seg n="42.5.4">maar horen en geloven was het parool dat hij hun nagelaten had.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">In Groningen,</seg> <seg n="42.6.2">Leiden en ook elders werd in alle stilheid en deftigheid deze praktijk der godzaligheid beoefend.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Er is weinig direct verband tussen het opkomen van de dialectische theologie en de <hi rend="italic">Preken</hi> van Kohlbrugge.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wij wisten wel van deze figuur en van zijn kring en een enkele maal als men zijn naam niet eerbiedig genoeg noemde,</seg> <seg n="43.2.2">ging er vuur uit van de vrienden.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Maar uit die gemeente is de dialectische theologie toch niet uitgegaan.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Zij is eerder het gevolg van een crisis in de ethische theologie,</seg> <seg n="43.4.2">nu natuurlijk genomen in algemeen-protestantse zin.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ik wees reeds op de ontwikkelingsgang van Gunning.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Men kan zeggen,</seg> <seg n="43.6.2">dat omstreeks 1900 de ethische theologie in ons land klaar lag voor een crisis.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Een zeker scepticisme en 'schroff' individualisme bijv. bij De la Saussaye Jr. verraadt,</seg> <seg n="43.7.2">dat een ontwikkelingslijn is afgelopen en er een van die regressies plaats vindt,</seg> <seg n="43.7.3">die bewijzen dat er iets nieuws op komst is.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Ik heb mij bij mijn beschouwingen bijna geheel beperkt tot ons land.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Mij scheen dit geboden door het karakter van deze samenkomst.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ik mocht geen algemeen overzicht geven,</seg> <seg n="44.3.2">maar moest honderd jaren in ons Gezelschap herdenken.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar deze beperking wreekt zich nu min of meer.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Ik heb Herrmann bijv. helemaal niet genoemd.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">En toch hebben wij hem nodig om de gaping tussen 1900 en 1920 te helpen vullen,</seg> <seg n="44.6.2">ook voor ons land.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Velen <pb n="33" ed="VW"/>stonden hier te lande sterk onder zijn invloed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Als aanvulling van <choice><sic>Herrrnann</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Herrmann</corr></choice> deed bij sommigen de theorie van het 'supra-historische' dienst,</seg> <seg n="44.8.2">bij ons vooral door Van Nes naar voren gebracht,</seg> <seg n="44.8.3">in aansluiting aan Kähler.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Daarnaast moet Troeltsch genoemd worden met zijn bekende kritiek op Herrmann en zijn religieus apriori.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Dit alles zijn regressie-verschijnselen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Niet alleen naar absoluut kerkelijke maatstaf,</seg> <seg n="45.2.2">maar ook van het Duitse idealisme uit gezien,</seg> <seg n="45.2.3">is de oorspronkelijke religieuze 'Wucht' er uit.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Ze betekenen een 'crescendo' in betrekkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">In deze zelfde tijd en bij sommige eenzame figuren als Overbeck<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n26" rend="superscript">26</ref> ook wel vroeger,</seg> <seg n="46.1.2">komt dan het absolute weer aan de deur der kerk kloppen.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Nog sterk idealistisch is het in de structuurpsychologie van Spranger e.a. De fenomenologie van <choice><sic>Husseri</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Husserl</corr></choice> gaat verder.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Ik herinner ook aan het semirealisme van Nicolai Hartmann.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Voor de theologie aan de <hi rend="italic">Theozentrische Theologie</hi> van Schaeder;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n28" rend="superscript">28</ref></seg> <seg n="46.4.2">aan <hi rend="italic">Das Heilige</hi> bij Otto.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">In bijzonderheden kan ik hier niet treden.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Alleen meen ik het recht te hebben te spreken,</seg> <seg n="46.6.2">zoals ik deed en van een aankloppen van het absolute te gewagen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">In een der eerste geschriften van Brunner sluit deze zich aan bij de structuurpsychologie en bij Husserl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">In een ander,</seg> <seg n="46.8.2">Die Mystik und das Wort,</seg> <seg n="46.8.3">komt in plaats van de 'zin' het 'woord' naar voren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Barth is,</seg> <seg n="46.9.2">meer theologisch,</seg> <seg n="46.9.3">van de exegese uitgegaan,</seg> <seg n="46.9.4">en wel,</seg> <seg n="46.9.5">zoals past voor een protestants theoloog,</seg> <seg n="46.9.6">van de brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Bij de manier waarop hij dat doet,</seg> <seg n="46.10.2">hebben filosofische begrippen weliswaar meegesproken.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Maar bij zijn verdere dogmatische arbeid heeft hij steeds strenger het kerkelijk denken toegepast.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Het absolute,</seg> <seg n="46.12.2">waarover het bij hem gaat,</seg> <seg n="46.12.3">moet dus niet in een wijsgerige zin worden genomen.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">Het is geen laatste oorzaak,</seg> <seg n="46.13.2">geen telos,</seg> <seg n="46.13.3">geen 'Ding an Sich',</seg> <seg n="46.13.4">geen absolute geest,</seg> <seg n="46.13.5">maar <hi rend="italic">Woord Gods.</hi></seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Barth is begonnen met de hele kenleer,</seg> <seg n="46.14.2">waarbij het mes altijd wordt geslepen en het varken nooit geslacht,</seg> <seg n="46.14.3">de pas af te snijden door eenvoudig te spreken van een <hi rend="italic">onbekende</hi> God.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Hier helpt geen kenleer;</seg> <seg n="46.15.2">speculatie en ervaring,</seg> <seg n="46.15.3">aan de hand van natuur en geschiedenis,</seg> <seg n="46.15.4">krijgen hier gedaan.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1"><hi rend="italic">Israël en Jezus Christus,</hi></seg> <seg n="46.16.2"><hi rend="italic">de</hi> beide laatste instanties uit Scholtens tetralogie,</seg> <seg n="46.16.3">ontvangen alle nadruk.</seg></s> <s n="46.17"><seg n="46.17.1">Daarmee is de dialectische theologie in overeenstemming met alle andere absolute standpunten in de hele geschiedenis,</seg> <seg n="46.17.2">bijv. met Pascal,</seg> <seg n="46.17.3">die in de voering van zijn kleed een briefje had ingenaaid,</seg> <seg n="46.17.4">waarop stond:</seg> <seg n="46.17.5">'Niet de God der filosofen;</seg> <seg n="46.17.6">maar de God van Abraham,</seg> <seg n="46.17.7">Izaäk en Jakob'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="46.18"><seg n="46.18.1">- Natuur <pb n="34" ed="VW"/>en historie schijnen hiermee voorgoed uitgeschakeld.</seg></s> <s n="46.19"><seg n="46.19.1">Het lijkt een definitieve 'knock out'.</seg></s> <s n="46.20"><seg n="46.20.1">En jongere barthianen spreken al van een gravamen tegen artikel 2 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="46.21"><seg n="46.21.1">Over <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">de '</corr></choice>theologia naturalis' is een strijd gevoerd,</seg> <seg n="46.21.2">waarin Barth een kort <hi rend="italic">Nein!</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f34" rend="superscript">h</ref> tegen Brunner heeft geslingerd.</seg></s> <s n="46.22"><seg n="46.22.1">Of deze afwijzing in de dialectische theologie als absoluut moet worden opgevat,</seg> <seg n="46.22.2">kan ik hier niet bespreken.</seg></s> <s n="46.23"><seg n="46.23.1">Dat behoort in een speciale studie.</seg></s> <s n="46.24"><seg n="46.24.1">Maar zoveel is nu wel duidelijk,</seg> <seg n="46.24.2">dat wij ten opzichte van het oud-modernisme gerust kunnen spreken van een tegenpool.</seg></s> <s n="46.25"><seg n="46.25.1">Allereerst komt voor de kenleer de exegese in de plaats.</seg></s> <s n="46.26"><seg n="46.26.1">Dat deze laatste een eigen functie heeft op het gebied van de geest was overigens op filosofische gronden reeds vastgelegd door Dilthey.</seg></s> <s n="46.27"><seg n="46.27.1">De kenleer,</seg> <seg n="46.27.2">waaraan wij in de theologie zolang hebben vastgezeten,</seg> <seg n="46.27.3">was oorspronkelijk op de natuur aangelegd.</seg></s> <s n="46.28"><seg n="46.28.1">De plaats waar men er het minst mee uitkomt,</seg> <seg n="46.28.2">is precies de theologie,</seg> <seg n="46.28.3">Vandaar ook de catastrofale werking,</seg> <seg n="46.28.4">die dit instrument in het begin van onze periode heeft gehad.</seg></s> <s n="46.29"><seg n="46.29.1">Het werktuig,</seg> <seg n="46.29.2">dat in de geesteswetenschappen moet dienen,</seg> <seg n="46.29.3">is volgens Dilthey de exegese.</seg></s> <s n="46.30"><seg n="46.30.1">Deze tegenstelling tussen natuur en geestesleven is in de <hi rend="italic">Badense school</hi> door Windelband en Rickert verder uitgewerkt en heeft bij de laatste geleid tot een uiterst fijn uitgewerkte methodische beschouwing over de 'Grenzen der natuurwetenschap'.</seg></s> <s n="46.31"><seg n="46.31.1">Ik heb dat boek in deze kring eens mogen behandelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="46.32"><seg n="46.32.1">Prof. De Sopper<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n31" rend="superscript">31</ref> vond hierin een tijdlang de oplossing gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De dialectische theologie is die kant niet opgegaan.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zij was,</seg> <seg n="47.2.2">vooral in eerste aanleg,</seg> <seg n="47.2.3">bijna even anti-cultureel als anti-naturalistisch.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ze wilde geen filosofie van de geest geven,</seg> <seg n="47.3.2">maar de mening des Geestes uit het Woord,</seg> <seg n="47.3.3">door exegese,</seg> <seg n="47.3.4">leren verstaan.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Op het openbaringskarakter van het Woord kwam daardoor grote nadruk te vallen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Achter het Woord,</seg> <seg n="47.5.2">met welks exegese de theologie zich bezig houdt,</seg> <seg n="47.5.3">moet de Spreker staan en deze openbaart zich in het Woord.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Dat is de zin van de onbekendheid Gods,</seg> <seg n="47.6.2">die aanvankelijk zoveel opspraak heeft verwekt en die prof. Kohnstamm deed spreken van 'modern agnosticisme'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Natuurlijk krijgt deze theologie daardoor een geprononceerd kerkelijk karakter.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Dit trad aanvankelijk niet sterk op de voorgrond,</seg> <seg n="48.2.2">maar het moest steeds meer het geval zijn.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Dreef de moderne theologie haar meest consequente vertegenwoordigers uit de kerk,</seg> <seg n="48.3.2">de dialectische theologie wekt nieuw kerkelijk bewustzijn.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">In Duitsland is zij de ruggegraat van het verzet dergenen,</seg> <seg n="48.4.2">die tegen de kerkmuren gedrukt staan.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">En in ons land gaat haar <pb n="35" ed="VW"/>beoefening gepaard met kerkelijke actie.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Waar de dogmatiek regel voor de prediking wil zijn,</seg> <seg n="48.6.2">moet de kerkelijke bewustwording correlaat van leerstellige bezinning wezen.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">De autoriteiten,</seg> <seg n="48.7.2">die in de kerk gelden,</seg> <seg n="48.7.3">zullen ook in de theologie de toon aangeven.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">De vraag:</seg> <seg n="48.8.2">'Hoe weet ge dat?' zal op de eert of andere wijze beantwoord moeten worden door het profetische:</seg> <seg n="48.8.3">'de Heere spreekt'.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">En wat God spreekt zal niet in de eerste plaats voorwerp van wetenschappelijk nadenken zijn;</seg> <seg n="48.9.2">het zal bestemd zijn om gepredikt te worden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Ons rest nog de hoofdvraag,</seg> <seg n="49.1.2">naar de inhoud van deze theologie.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer exegese en prediking de kanalen zijn,</seg> <seg n="50.1.2">waardoor de waarheid tot ons komt,</seg> <seg n="50.1.3">dan staan we tegenover de inhoud van meet af aan heel anders,</seg> <seg n="50.1.4">dan wanneer de theologie hoofdzakelijk met natuur en historie te rade gaat.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Voor de laatsten zijn wij aangewezen op <hi rend="italic">gegevens</hi> en deze worden wetenschappelijk verwerkt.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Men komt dan inderdaad tot een definitie zoals we die hebben horen stellen,</seg> <seg n="50.3.2">dat de theologie in iedere tijd overeenstemming moet zoeken met de stand der wetenschap.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Op deze congruentie valt dan alle gewicht.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Bepaalde gegevens <hi rend="italic">moeten</hi> met andere gegevens in overeenstemming te brengen zijn.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Wanneer ze niet willen dan moeten ze.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Ze zijn eenmaal gegevens en niet voor niets,</seg> <seg n="50.7.2">maar voor de wetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Bij exegese en preek echter komen autoriteiten naar voren en dat zijn geen gegevens.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Daar staan wij onder en niet boven.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Zou men ze gegevens willen noemen,</seg> <seg n="51.3.2">dan zou men dat toch in zo'n verschillende zin moeten doen,</seg> <seg n="51.3.3">dat het woord beter niet gebruikt werd.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Wanneer hier sprake zal zijn van wetenschappelijkheid in de theologie,</seg> <seg n="51.4.2">dan moet het er een zijn van eigen orde.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Het onderzoek is wel gebonden,</seg> <seg n="51.5.2">maar op een wijze die de godgeleerdheid niet in een staat van afhankelijkheid brengt.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Integendeel,</seg> <seg n="51.6.2">de mandaten waarmee de theoloog zich bezig houdt,</seg> <seg n="51.6.3">zullen in de filosofie het in te nemen standpunt bepalen en van invloed zijn op de grondlijnen daarvan.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En ook in de bijzondere wetenschappen komen elementen voor,</seg> <seg n="51.7.2">die hun theologische afkomst niet kunnen loochenen.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">In de natuurwetenschap zal het wonder,</seg> <seg n="51.8.2">de Schepping,</seg> <seg n="51.8.3">om de hoek komen kijken.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Prof. Kohnstamm,</seg> <seg n="51.9.2">die voor enkele jaren de dialectische theologie modern agnosticisme noemde,</seg> <seg n="51.9.3">heeft zelf,</seg> <seg n="51.9.4">oud-hoogleraar in de natuurwetenschappen,</seg> <seg n="51.9.5">een werk geschreven,</seg> <seg n="51.9.6">dat <hi rend="italic">Schepper en schepping</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f36" rend="superscript">j</ref> heet.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">En zo ook in andere wetenschappen.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">De ethiek zal zich niet bezig hebben te houden met de gegeven mens in 't algemeen of in een gegeven situatie (casuïstiek),</seg> <seg n="51.11.2">maar zij zal minstens voor de helft een wetenschap van het gebod moeten zijn.</seg></s> <pb n="36" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="51.12"><seg n="51.12.1">Brunner definieert:</seg> <seg n="51.12.2"><hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen.</hi></seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">Barth veel scherper:</seg> <seg n="51.13.2"><hi rend="italic">Das Gebot der Stunde.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">We zullen dus in de theologie zelve in de eerste plaats met de autoriteiten hebben te rekenen,</seg> <seg n="52.1.2">met Evangelie,</seg> <seg n="52.1.3">gebod en belofte.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Hierbij gaan we dus ook niet uit van <hi rend="italic">de behoeften</hi> van het mensenhart,</seg> <seg n="53.1.2">zoals de ethisch-modernen deden.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Het uitgangspunt is theologisch en niet antropologisch.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Tot op zekere hoogte geldt deze afwijzing eveneens voor de ethische theologie,</seg> <seg n="54.1.2">nl. voorzover deze een groot aantal begrippen geborgd heeft bij het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het geldt echter niet van haar laatste motief,</seg> <seg n="54.2.2">dat een erkenning van de levende autoriteit inhield,</seg> <seg n="54.2.3">die daar sterker uitkwam dan in het neocalvinisme.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Dit laatste blijkt duidelijk uit de wijze waarop dat neocalvinisme zich met hand en tand verzet tegen de dialectische theologie.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De tegenstelling van autoriteit en gegevenheid is beslissend.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Tegenover de hele moderne theologie van de laatste honderd jaren,</seg> <seg n="55.2.2">het neocalvinisme incluis,</seg> <seg n="55.2.3">brengt de dialectische theologie de autoriteit op de voorgrond in onderscheiding van het gegevene.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De tegenstelling is niet nieuw;</seg> <seg n="55.3.2">we herkennen haar in het bekende 'Sollen oder Sein'.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Maar het gezag wordt in het 'Sollen' op zijn beurt ook meestal weer als een gegevenheid behandeld.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Slechts de theologie kan hier trachten de grens te naderen.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">De grens overschrijden,</seg> <seg n="55.6.2">door geloof en autoriteiten met elkaar in contact te brengen,</seg> <seg n="55.6.3">kan alleen in de kerk geschieden,</seg> <seg n="55.6.4">onder de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Wanneer wij dan tenslotte scherp naar de theologische inhouden vragen,</seg> <seg n="56.1.2">dan komen we</seg> <seg n="56.1.3">- en hier mogen wij eveneens weer van noodwendigheid spreken</seg> <seg n="56.1.4">- bij bijbel en kerkleer uit.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Men heeft Barth,</seg> <seg n="56.2.2">vooral na de uitgave van zijn eerste uitgave van deel 1 <hi rend="italic">der Dogmatik,</hi></seg> <seg n="56.2.3">een scholastieke manier verweten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Daarvan was wel iets waar.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Maar hier schuilt nu een noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">De eerste daad van de nieuwste theologie is het terugvinden van de bijbel,</seg> <seg n="56.5.2">van de kerk.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Daar hoorde men het woord weer,</seg> <seg n="56.6.2">dat niet <hi rend="italic">gegeven</hi> was,</seg> <seg n="56.6.3">maar <hi rend="italic">autoriteit</hi> bezat.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Ook Albert Schweitzer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n32" rend="superscript">32</ref></seg> <seg n="56.7.2">die zo heel anders staat,</seg> <seg n="56.7.3">heeft toch hetzelfde gezegd,</seg> <seg n="56.7.4">naar aanleiding van het liberale Jezusbeeld.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">De Jezus,</seg> <seg n="56.8.2">die men overbrengt in eigen tijd,</seg> <seg n="56.8.3">wandelt terug in de zijne en laat van daaruit zijn gezag gelden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Ook wij kunnen dus de <hi rend="italic">noodzakelijkheid</hi> van het dialectisch gezichtspunt,</seg> <seg n="57.1.2">dat beter het kerkelijke heet,</seg> <seg n="57.1.3">onderstrepen.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Maar nu draagt deze noodwendigheid niet een deterministisch karakter.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Er is hier ook geen magische<pb n="37" ed="VW"/> charme werkzaam,</seg> <seg n="57.3.2">zoals bij de oud-moderne theologie.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">De dialectische theologie is hard en paradoxaal,</seg> <seg n="57.4.2">zoals de bijbelse profeten.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Nochtans is de moderne mens genoodzaakt haar te aanvaarden;</seg> <seg n="57.5.2">vooral de jeugd en de kerkelijke voorgangers.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">In onze tijd kunnen wij zonder echte theologie niet terecht.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">We kunnen geen kerk hebben en niet preken zonder haar.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Dit is wel altijd zo geweest,</seg> <seg n="57.8.2">ook in 1840.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Maar God leert het ons weer nadrukkelijk onder de ontzaglijke wereldgebeurtenissen.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">De dialectische theologie wordt niet uitgedacht maar zij geeft rekenschap van wat God sprak en spreekt.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">De dialectiek dezer theologie beweegt de hele eeuw van 1838 tot 1938 toe.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">De Groningers ademden nog in een ander klimaat en de dood-enkelen,</seg> <seg n="58.2.2">die die naam nog verdienen,</seg> <seg n="58.2.3">doen dat nog.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Zo was het ook bij de mensen van het Réveil.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Maar daarna begint de balans van natuurwetenschap en kerk in beweging te komen.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Zij draait om een ethische overweging;</seg> <seg n="58.5.2">om de opvatting van zonde en genade.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">In 1860 schreef De Genestet,</seg> <seg n="58.6.2">de vroege <choice><sic>rnalcontent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">malcontent</corr></choice>,</seg> <seg n="58.6.3">zijn lekendichtje:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">"Formulier van eenigheid</seg></s></p>
<lg><l n="60.1"><seg n="60.1.1">'t Geloof van de eeuw,</seg> <seg n="60.1.2">in 't kort gezegd,</seg></l><l n="60.2"><seg n="60.2.1">Is dit:</seg> <seg n="60.2.2">Och,</seg> <seg n="60.2.3">alles komt terecht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f40" rend="superscript">n</ref></seg></l><l n="60.3"><seg n="60.3.1">En:</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="61.1"><seg n="61.1.1">"Voor de Optimisten</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Gij weet het groote nieuws,</seg> <seg n="62.1.2">en,</seg> <seg n="62.1.3">hoe door 't nieuwe licht van theologen,</seg> <seg n="62.1.4">filosofen,</seg> <seg n="62.1.5">oekonomen En andre oomen,</seg></s></p>
<lg><l n="63.1"><seg n="63.1.1">Nu eerlang hier op aard de Hemel word gesticht? -</seg></l><l n="63.2"><seg n="63.2.1">Geduld maar,</seg> <seg n="63.2.2">hongrig hart en hongerige magen!</seg></l><l n="63.3"><seg n="63.3.1">'t Duurt nog een groote veertien dagen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f41" rend="superscript">o</ref></seg></l></lg>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">De zonde is ernstiger gebleken dan Scholten en anderen met hem dachten.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">En een monisme in hope kan niet dienen voor de verkondiging.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Wij,</seg> <seg n="64.3.2">moderne mensen,</seg> <seg n="64.3.3">moeten,</seg> <seg n="64.3.4">of we willen of niet,</seg> <seg n="64.3.5">weer aan 't preken van het oude Evangelie,</seg> <seg n="64.3.6">in de oude kerk,</seg> <seg n="64.3.7">met de oude formulieren van enigheid.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="22" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*Geestelijke perspectieven,</hi> p.126.* N. doelt hier op zijn opstel <hi rend="italic">Ontwikkelingen toekomst van de ethische theologie, in GPers.,</hi> p. 125-177. Zie VW., dl. 3, p. 435-481. Het citaat op p. 436.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*K. H. Roessingh, <hi rend="italic">De moderne theologie in Nederland.</hi> Hare voorbereiding en eerste periode, Groningen 1914, weer opgenomen in <hi rend="italic">Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> G. J. Heering <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., dl. 1, Arnhem 1926, p. 1-182. Cit. <hi rend="italic">Verz. werken,</hi> p. 34.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Niet bij Roessingh maar in J. Reitsma, <hi rend="italic">Geschiedenis van de Hervorming en de Hervormde Kerk der Nederlanden</hi> (1893, vanaf de vierde druk bezorgd door J. Lindeboom), Utrecht Z.j.<hi rend="superscript">4</hi> p. 496, 's-Gravenhage 1949<hi rend="superscript">5</hi>, p. 471.</p></note>
<pb n="23" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 62. J. H. Schotten, <hi rend="italic">Herdenking mijner vijfentwinigjarige ambtsbediening,</hi> Leiden 1865, p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Deze lijst is als bijlage 111 opgenomen in de dissertatie van A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Daniël Chantepie de la Saussaye.</hi> Eene historisch-dogmatische studie, Groningen 1905, p. 362-370.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Ch. Adam en P. Tannery, <hi rend="italic">Oeuvres de Descartes,</hi> 12 dln., Parijs 1897-1910, dl. 12, p. 103.</p></note>
<pb n="24" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 164 v.* Roessingh citeert hier niet Pierson, maar Conrad Busken Huet in diens <hi rend="italic">Ongevraagd advies,</hi> Haarlem 1866, p. 12, die hier de mening weergeeft van J. C. Zaalberg in zijn <hi rend="italic">De godsdienst van Jezus en de moderne </hi><choice><sic>rigling</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">rigting</hi></corr></choice>. Christelijke toespraken over de godsdienstige vragen des <choice><sic>tij ds</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tijds</corr></choice>, 's-Gravenhage 1864,p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Cit. naar A. M. Brouwer, <hi rend="italic">De moderne richting.</hi> Eene historisch-dogmatische studie, Nijmegen z.j., p. 67 v.* Busken Huet, <hi rend="italic">Ongevraagd advies,</hi> p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 161. * A. Pierson, <hi rend="italic">Zwakheid en kracht,</hi> Haarlem 1862, p. 9.</p></note>
<pb n="25" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Waarschijnlijk doelt N. hier op 'Leekedichtje XXIV': "Monisme Driemaal heb ik 't Boek verslonden, Veertien dagen lang geloofd; 't Groote Raadsel is gevonden, Schoon 't mij duizelde in het hoofd. Toen - liet ik mijn vieuglen hangen, Als een vliegje voelde ik me in 't Onontkoombaar web gevangen Van een ijstijk groote spin; 'k Voelde levend mij verslidden Door dien machtigen Monist... En zoo 'k hier mijn heil moest vinden Waar'k nog liever Dualist!" Dit gedicht had overigens, blijkens aantekening van de auteur, betrekking op Scholtens <hi rend="italic">De vrije</hi> wil. Zie <hi rend="italic">Volledige dichtwerken van P. A. de Génestet,</hi> Amsterdam 191710, p. 279.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 64.*</p></note>
<pb n="26" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Ibid.: 11</hi>... dat men hier miste, naar het aardige woord van Groen, die 'atmosferische bedwelming'."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 179. Deze opvatting o.a. bij de door R. genoemde W. Scheffer, die in <hi rend="italic">Een wijsgeerig geschil in Nederland, in Godgeleerde bijdragen</hi> 39 (1865), p. 392 het kantianisme van J. P. N. Land 'hors de saison' noemt.</p></note>
<pb n="27" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Cit. naar Roessingh, a. w., p. 161 v. J. H. Schotten, <hi rend="italic">Toespraak bij de opening der academische lessen, in Nieuw en Oud,</hi> derde reeks, 1 (1872), p. 491.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 162. A. Pierson, <hi rend="italic">Een misverstand, in De Gids</hi> 24 (1860 1), p. 807.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Cit. naar <choice><sic>Roessingb</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Roessingh</corr></choice>, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 163. Tyrus (J. Hooykaas Herderschee), <hi rend="italic">Aan den jurist, ambtenaar van het openbaar ministerie in zake moderne theologie. Pleidooi buiten regten,</hi> Nijmegen 1862, p. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*Cit. naar Roessingh, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 165. * C. W. Opzoomer, <hi rend="italic">De wijsbegeerte der ervaring en de moderne theologie.</hi> Open brief aan Anastasio, Amsterdam 1862, p. 11.</p></note>
<pb n="28" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Cit. naar Roessingh, a. w., p. 139. A. Pierson, <hi rend="italic">Prof. Scholten's monisme, in De Gids 23</hi> (1859 1), p. 798.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. Roessingh, a.w., p. 119. J. H. Schotten, <hi rend="italic">Supranaturalisme in verband met bijbel, christendom en protestantisme.</hi> Een vraag des tijds, Leiden 1867, p. 40. Schotten verwijst hier naar <choice><sic>Inst. 1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">Inst. I,</hi></corr></choice> 5, 5: Fateor quidem pie hoc posse dici ... naturam esse Deum.</p></note>
<pb n="29" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., Parijs 1951, pensée 277.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">Verz. werken, dl.</hi> 1, p. 120 vv. Zie m.n. J. H. Schotten, <hi rend="italic">De vrije wil,</hi> Leiden 1859, p. 358-374.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Een korte aanduiding van Piersons kritiek op Scholten in Roessingh, a.w., p. 122. Zie voorts Pierson, <hi rend="italic">Prof. Scholten's monisme, in a. w.,</hi> p. 749-798.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 141 v.</p></note>
<pb n="30" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Zie voor deze discussie J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Een woord aan den hoofdredacteur van Ernst en Vrede, in</hi> EV. 5 (1857), p. 288-296;'D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Voorloopig antwoord, in</hi> EV. 5 (1857), p. 297 en m. n. <hi rend="italic">Antwoord aan ds. J. H. Gunning Jr.,</hi> in EV. 5 (1857), p. 433<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">-</corr></choice>449.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>J.I. Doedes, <hi rend="italic">Modern </hi><choice><sic>ofapostolisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of apostolisch</hi></corr></choice><hi rend="italic"> christendom?,</hi> Utrecht 1860, p. XXII.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>.Vgl. Brouwer, Daniël Chantepie de la Saussaye, p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">* GPers.,</hi> p. 125 vv. * Zie p. 22, noot <hi rend="italic">a.</hi></p></note>
<pb n="31" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Vgl. H. Windisch, <hi rend="italic">De tegenwoordige stand van het Christusprobleem,</hi> Assen 19252, p. 67. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. T. de Graaf, <hi rend="italic">Levensrichting.</hi> Beschouwingen over heden en toekomst, Arnhem 1925, p.223. Cit. naar J. Volkelt.</p></note>
<pb n="32" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie bijv. J. H. Schotten, <hi rend="italic">De leer der Hervormde Kerk,</hi> Leiden 18704, dl. 2, p. 28. <hi rend="italic">Das natürliche System der Geisteswissenschaften im 17. Jahrhundert</hi> is de titel van het tweede hfdst. in W. Dilthey, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2, Stuttgart enz. 1957<hi rend="superscript">5</hi>, p. 90-245.</p></note>
<pb n="33" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>*E. Brunner, <hi rend="italic">Erlebnis, Erkenntnis und Glaube,</hi> Tübingen 1923<hi rend="superscript">2/3</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Die Mystik und das Wort,</hi> Tübingen 1924, m. n. p. 94 vv. Zie ook VW., dl. 3, p. 533.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Mémorial (Ecrit trouvé dans </hi><choice><sic>I'habit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">l'habit</hi></corr></choice><hi rend="italic"> de Pascal après sa mort)</hi> in B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> Brunschvicg ed., p. 142 v.</p></note>
<pb n="34" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>K. Barth, Nein! Antwort an Emil Brunner, München 1934. Barth richtte zich hierin tegen Brunners <hi rend="italic">Natur und Gnade.</hi> Zum Gespräch mit Karl Barth, Tübingen 1935<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Modern agnosticisme</hi> (De 'Zwitsersche' theologie), opgenomen in D. Tromp, Ph. Kohnstamm en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Nieuwe theologie (De school van Barth),</hi> Baarn 1926, p. 55-92.</p></note>
<pb n="35" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Kohnstamm, <hi rend="italic">Schepper en schepping.</hi> Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag, 3 dln., Haarlem 1926-1931.</p></note>
<pb n="36" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen.</hi> Entwurf einer protestantisch-theologischen Ethik, Tübingen 1932. K. Barth, <hi rend="italic">Die christliche Dogmatik im Entwurf. I. Die Lehre vom Worte Gottes.</hi> Prolegomena zur christlichen Dogmatik, München 1927, Zürich 1982, p. 498 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zo Kohnstamm in <hi rend="italic">Schepper en schepping,</hi> dl. 3, <hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. XI.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. Schweitzer, <hi rend="italic">Geschichte der Leben-Jesu-Forschung</hi> (1906), Tübingen 1951<hi rend="superscript">6</hi>, p. 631 v.</p></note>
<pb n="37" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Leekedichtie LV, in <hi rend="italic">Volledige dichtwerken van P. A. de Génestet,</hi> p. 289.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">LeekedichtjeXCVI, in a.w.,p.307.</hi></p></note>
<pb n="38" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="38" ed="VW"/>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">Verschuivingen in de theologie van de laatste honderdjaar op</hi> 1 juli 1938 te Franeker voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap bij de honderdjarige herdenking van zijn bestaan. De lezing werd opgenomen in H. Stoel, S. Cuperus, <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Het Friesch Godgeleerd Gezelschap bij zijn eeuwfeest.</hi> Honderd jaren theologisch leven, Assen 1939, p. 39-55. Het Friesch Godgeleerd Gezelschap werd opgericht op 19 oktober 1838 door o.a. P. van Borssum Waalkes en A. T. Reitsma. Doel was de bevordering van de beoefening van de godgeleerdheid. Het Gezelschap telde leden uit verschillende kerkgenootschappen. Het lidmaatschap verkreeg men alleen door aanbieding. N. trad toe tot het (nog steeds bestaande) Gezelschap in 1914.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n2" type="end" place="end" n="2"><p>C. Hille Ris Lambers (1865-1958), hervormd predikant, o.a. te Haaksbergen en Jorwerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n3" type="end" place="end" n="3"><p>G. W. Heesen (1846-1921), hervormd predikant, van 1892 tot 1921 te Leeuwarden. H. was van 1904 tot 1921 voorzitter van het Gezelschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n4" type="end" place="end" n="4"><p>P. Zondervan (1863-1937), doopsgezind predikant, o.a. te Leeuwarden. Z. maakte een ontwikkeling door in de richting van het modernisme. Hij schreef o.a. <hi rend="italic">Radikale Christusbeschouwingen</hi> (1916). Van 1902 tot 1921 was Z. secretaris van het Gezelschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Scholten keerde zich in zijn inaugurele rede te Franeker <hi rend="italic">Oratio de vitando in Jesu Christi historia interpretanda docetismo, nobili, ad rem Christianam promovendam, hodiernae theologiae munere</hi> (1840) tegen de z.i. docetische christologie van de Groningers. Hij verwierp de twee-naturenleer en pleitte er voor de historische Jezus in de plaats te stellen van de metafysische. Zie verder voor Schoften VW., dl. 1, p. 473, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor Adam VW., dl. 1, p. 283, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor Pierson VW., dl. 1, p. 100, noot 9. Conrad Busken Huet (1826-1886), aanvankelijk predikant van de Waalse kerk, later schrijver en criticus. Onder invloed van Schoften werd hij aanhanger van de moderne richting, welker denkbeelden over bijbelkritiek hij trachtte te populariseren <hi rend="italic">(Brieven over den bijbel,</hi> 1858). In 1862 legde Huet zijn ambt als predikant neer. In zijn geruchtmakend boekje <hi rend="italic">Ongevraagd advies</hi> (1866), waarin hij het opnam voor Pierson tegen Réveille c.s., brak hij geheel met zijn verleden. Sindsdien wijdde hij zich aan het schrijverschap en was o.a. redacteur van <hi rend="italic">De Gids.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. Hooykaas Herderschee (1822-1886), hervormd predikant, o.a. te Nijmegen. H. behoorde tot de ethisch-moderne richting. Hij schreef in verschillende periodieken, o.a. in het populair-wetenschappelijke tijdschrift <hi rend="italic">Nieuw en Oud,</hi> waarvan hij van 1860 tot 1872 de redactie voerde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n9" type="end" place="end" n="9"><p>J. W. Felix (1824-1904), hervormd predikant, o.a. te Longerhouw, Katwijk en Utrecht. M.n. in Friesland heeft F. zich <choice><sic>ingezet voorde opwekkingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ingezet voor de opwekking van</corr></choice> een nieuw geestelijk leven, waardoor hij gerekend wordt tot de vaders van het Friese Réveil. F. organiseerde de Friese'Waarheidsvrienden', een vereniging die door studie van Schrift en belijdenis kerkherstel beoogde en werkte mee aan de oprichting van de Vrije Universiteit. Hi schreef in verschillende periodieken, o.a. in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk,</hi> waarin hij ageerde tegen de Doleantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n10" type="end" place="end" n="10"><p>A. von Humboldt (1769-1859), Duits natuuronderzoeker, een der grondleggers van de fysische geografie. In zijn belangrijkste werk <hi rend="italic">Kosmos. Entwurf einer physischen Weltbeschreibung (5</hi> <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., 1845-1862), trachtte hij een beschrijving te geven van de aarde waarin recht wordt gedaan aan de onderlinge samenhang en afhankelijkheid van aardkorst, planten, dieren en mensheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie voor Bekker VW., dl. 3, p. 408, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n12" type="end" place="end" n="12"><p>George Eliot, pseudoniem van Mary Ann Evans (1819-1880), Brits schrijfster. In haar novelle <hi rend="italic">Adam Bede</hi> (1859) staat de egocentrische Hetty Sorrel voor alles wat inhumaan is in de natuurlijke orde en niet in staat om te lijden: de om haar schoonheid geprezen Hetty doodt haar ongewenst kind. Vgl. U. C. Knoepflmacher, George Eliot's Early Novels. The <hi rend="italic">Limits of Realism,</hi> Berkeley enz. 1968, hfdst. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n13" type="end" place="end" n="13"><p>S.Hoekstra(1822-1898),doopsgezindpredikant, vanaf 1857 hoogleraar aan het doopsgezind<pb n="39" ed="VW"/> seminarium, vanaf 1877 tevens aan de Gemeentelijke Universiteit te Amsterdam. Hij Ontwikkelde zich van rechtzinnig theoloog tot leider van de ethisch-modernen. Tegenover Scholtens intellectualistisch Godsbegrip en Opzoomers empiristisch godsdienstig gevoel zocht hij de zekerheid van het geloof in de verlossingsbehoefte van de mens en diens zedelijke natuur. Dit gezichtspunt werkte hij o.a. uit in <hi rend="italic">Bronnen en grondslagen van het godsdienstig geloof</hi> (1864).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n14" type="end" place="end" n="14"><p>1. J, de Bussy (1846-1920), doopsgezind predikant, vanaf 1892 hoogleraar te Amsterdam De B. was een leerling van Hoekstra. Hij schreef o.a. <hi rend="italic">Ethisch idealisme</hi> 1875) en <hi rend="italic">Inleiding tot de zedekunde</hi> (1898). Een uitvoerige schets van zijn ontwikkelingsgang gaf N.Westendorp Boerma in <hi rend="italic">Opstellen van I. J. de Bussy,</hi> Amsterdam 1926, p. 1-76. A. G. van Hamel (1842-1907), aanvankelijk predikant van de Waalse kerk, behorend tot de ethisch, moderne richting toegedaan. Hij promoveerde in 1879 op een proefschrift getiteld <hi rend="italic">Proeve eener kritiek van de leer der goddelijke Voorzienigheid.</hi> In datzelfde jaar nam hij ontslag als predikant. Vanaf 1884 was hij hoogleraar Franse taal en letterkunde te Groningen. 1. Hooykaas (1837-1894), remonstrants predikant, eveneens ethisch-modern. H. nam het initiatief tot de arbeid aan de zgn. Leidse vertaling van de bijbel. A. Bruining (1846-1919), hervormd theoloog, van 1900 tot 1916 hoogleraar te Amsterdam. Aanvankelijk was B. de ethisch-moderne richting toegedaan, maar later nam hij de lijn van Schoften weer op, zij het met uitsluiting van diens determinisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie voor Snethlage VW., dl. 3, p. 417 v., noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie voor Doedes VW., dl. 1, p. 86, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n17" type="end" place="end" n="17"><p>C. Veltenaar (1873-1953), gereformeerd predikant, o.a. te Suawoude en Veenendaal. In 1921 ging hij over tot de Ned. Herv. Kerk en werd predikant te Asperen. In 1926 keerde hij terug tot de Geref. Kerken en werd predikant te Tholen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n18" type="end" place="end" n="18"><p>S. Cramer (1842-1913), doopsgezind theoloog, van 1890 tot 1912 hoogleraar aan het doopsgezind seminarium en aan de Gemeentelijke Universiteit te Amsterdam, leerling van Hoekstra (noot 13). C. pleitte voor een 'conservatief modernisme' dat menselijke geloofservaring toeschreef aan door God bedoelde en van Hem uitgaande werkingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n19" type="end" place="end" n="19"><p>T, Cannegieter ( 1846-1929), hervormd theoloog, van 1878 tot 1916 kerkelijk hoogleraar te Utrecht. Aanvankelijk was C. de Groninger richting toegedaan, maar sedert 1900 rekende hij zich tot de modernen. In zijn werk legde hij in aansluiting aan Schleiermacher en Opzoomer de nadruk op het subjectieve karakter van de godskennis en de onmogelijkheid geloof en openbaring te scheiden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Na 1890 ontstonden nieuwe bewegingen in het modernisme. De Radicale School (ook wel ultra-Tübingers genoemd), waartoe Pierson de aanzet gaf en die zich later vooral concentreerde rond de Amsterdamse hoogleraar A. D. Loman (1823-1897), radicaliseerde de nieuwtestamentische kritiek door o.a. de ontkenning van de historiciteit van Jezus en van de echtheid van de brieven van Paulus. Tot deze groep behoorden P. Zondervan (zie noot 4) en G. A. van den Bergh van Eysinga (1874-1957), vanaf 1924 hoogleraar te Utrecht, vanaf 1935 te Amsterdam. De Malcontenten van omstreeks 1900 en de jaren daarna, waartoe J. J. Bleeker (1869-1946), o.a. predikant te Dronrijp, behoorde, waren de voorlopers van de stroming van de zgn. rechts-modernen, die zich onder Roessinghs leiding stelden. Zij wezen het monisme van Schoften af en vroegen hernieuwde aandacht voor Christus als verlossende kracht Gods.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n21" type="end" place="end" n="21"><p>In aansluiting aan Barth tekenden in ons land verschillende theologen bezwaar aan tegen de in artikel 2 NGB. genoemde twee middelen van Godskennis; zo J. Koopmans en K. H. Miskotte en ook A. A. van <choice><sic>Ruilr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ruler</corr></choice>. Zie de lezing die deze laatste in april 1938 hield over dit onderwerp voor de Predikantenvergadering te Utrecht, <hi rend="italic">Natuur en genade,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Onder eigen Vaandel</hi> 13 (1938), p. 188-202, opnieuw opgenomen in A. A. van Ruler, <hi rend="italic">Theologisch werk,</hi> 6 dln., Nijkerk 1969-1975, dl 1, p. 121-133. Vgl. ook J. Koopmans, De <hi rend="italic">Nederlandsche geloofsbelijdenis,</hi> Amsterdam 1939, p. 29 vv. Zie voor een bespreking van <pb n="40" ed="VW"/>de kritiek van de barthianen op genoemd artikel A. D. R. Polman, <hi rend="italic">Onze Nederlandsche geloofsbelijdenis.</hi> Verklaard uit het verleden, geconfronteerd met het heden, 4 dln., Franeker z.j., dl. 1, p. 159-167.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Zie N.'<choice><sic>Iezing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lezing</corr></choice> <hi rend="italic">De betekenis van Kohlbrugge voor de theologie van onze tijd,</hi> in VW., dl. 3, p. 507-526.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 2, p. 55, noot 11 en 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n24" type="end" place="end" n="24"><p>H. M. van Nes (1862-1946), hervormd theoloog en letterkundige, vanaf 1907 tot 1932 kerkelijk hoogleraar te Leiden. Zijn studies lagen op het terrein van kerkhistorie en dogmatiek. In zijn inaugurele rede <hi rend="italic">Supra-historisch</hi> (Leiden 1907) stelde hij te willen uitgaan van het supra-historisch karakter van de openbaring Gods, 'supra-historisch' daarbij verstaan in de betekenis die Kähler er aan gaf: 'einen lebendigen Zusammenschlusz des Bleibend-Allgemeingiltigen und des Geschichtlichen in einem Wirksam-Gegenwärtigen' (p.10 v.). M. Kähler (1835-1912), Duits evangelisch theoloog, was vanaf 1860 hoogleraar te Halle.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie Troeltsch' uitvoerige bespreking van Herrrnanns Ethik (1901) in zijn <hi rend="italic">Grundprobleme der Ethik,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Tübingen 1913, p. 552-672, waarin hij vanuit godsdienstfilosofisch gezichtspunt de algemeen-geldigheid van het christelijk zelfbewustzijn als 'Erlebnis' te individualistisch verengd achtte tegenover de geschiedenis van de zedelijkheid. Zie verder VW., dl. 1, p. 203, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n26" type="end" place="end" n="26"><p>F. C. Overbeek (1837-1905), Zwitsers protestants theoloog, van 1870 tot 1897 hoogleraar te Basel. 0. publiceerde vooral op het grensgebied tussen oerchristendom (dat hij streng eschatologisch opvatte) en oude kerk, waarin z.i. het eerste verloren was gegaan. Hij poneerde de onverenigbaarheid van christendom en cultuur in het postuum verschenen <hi rend="italic">Christentum und Kultur</hi> (1919). Zijn gedachten hebben invloed gehad in de eerste fase van de dialectische theologie in haar protest tegen het cultuurprotestantisme. 0. was bevriend met Nietzsche.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Zie voor Hartmann VW., dl. 3, p. 480, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n28" type="end" place="end" n="28"><p>E. Schaeder (1861-1936), Duits evangelisch theoloog, vanaf 1894 hoogleraar in resp. Königsberg, Göttingen (1895), Kiel (1899) en Breslau (1918). In zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Theozentrische Theologie. Eine Untersuchung zur dogmatischen Prinzipienlehre</hi> (2 dln., 1909-1914) kantte hij zich tegen iedere vorm van religieus of ethisch antropocentrisme in de theologie. Hij zag daarin een versmalling van de heerlijkheid van God en Christus. Met z'n nadruk op het objectieve van Gods openbaring in Christus komt Sch. in veel van zijn uitdrukkingen in de buurt van de dialectische theologie, die hij echter afwees als vals theocentrisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie voor Otto VW., dl. 3, p. 541, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Over Rickerts studie <hi rend="italic">Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung.</hi> Eine logische Einleitung in die historischen Wissenschaften, Tübingen 19132 hield N. begin novernher 1920 een lezing voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap, getiteld <hi rend="italic">De filosofie der geschiedenis van Heinrich Rickert.</hi> Zie VW., dl. 1, p. 336-356. Zie voor R. en Windelband dl. 1, p. 354, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie voor De Sopper VW., dl. 1, p. 355, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.verschuivingen-in-de-theologie-van-de-laatste-honderd-jaar.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Schweitzer gaf in zijn <hi rend="italic">Geschichte der Leben-Jesu-Forschung</hi> (1906) een bespreking van de biografieën over Jezus vanaf de achttiende eeuw. Het slothoofdstuk geeft zijn eigen visie weer volgens welke Jezus in zijn spreken en doen bepaald was door eschatologische opvattingen, die hun wortel hebben in de Joodse apocalyptiek. S. verwierp deze opvattingen en zocht naar een verbondenheid met <choice><sic>Jezus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">Jezus' </corr></choice>wil als uitgangspunt voor zedelijk handelen. Zie voorts VW., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 352, noot 2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw" decls="#bibl-noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw">
<pb n="41" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het christelijk geloof in de twintigste eeuw<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De twintigste eeuw oogst wat de negentiende eeuw heeft gezaaid.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Natuurlijk kan dat in zekere zin altijd van twee opeenvolgende eeuwen worden gezegd.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar misschien of zeker nooit zo nadrukkelijk als in dit geval.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De geschiedenis wordt,</seg> <seg n="2.4.2">sedert Christus' geboorte,</seg> <seg n="2.4.3">steeds meer waarlijk geschiedenis,</seg> <seg n="2.4.4">een zinvolle opeenvolging van gebeurtenissen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het dramatisch karakter van de historie neemt toe<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="2.6"><seg n="2.6.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> zal dit toegeven,</seg> <seg n="2.6.2">als hij in gedachten vergelijkt de tijden of tijdperken,</seg> <seg n="2.6.3">waarin de mens met de holenbeer samenwoonde,</seg> <seg n="2.6.4">met eeuwen die ons het naast liggen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Hoe geweldig is het ritme van het mensenleven versneld niet alleen,</seg> <seg n="2.7.2">maar ook hoe is de spanning in de vragen omtrent lot en bestemming der mensheid toegenomen.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Zo zelfs dat er twijfel bij ons opkomt of wij,</seg> <seg n="2.8.2">als het in dit tempo doorgaat,</seg> <seg n="2.8.3">de catechisatie die de eeuwigheid met de eeuwen houdt,</seg> <seg n="2.8.4">zullen kunnen dragen.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Wanneer de vragen die de ene eeuw stelt aan de andere antwoorden ontlokken,</seg> <seg n="2.9.2">van zo donderend geweld als wij dat beleven,</seg> <seg n="2.9.3">dan komt de gedachte van een mogelijk einde zich aan de idee der geschiedenis verbinden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze indruk is niet persoonlijk,</seg> <seg n="3.1.2">maar is zeer algemeen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In de vorige Wereldoorlog verscheen een boek van Oswald Spengler,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.2.2"><hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes,</hi></seg> <seg n="3.2.3">waarin de verwachting van het einde der westerse cultuur werd uitgesproken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De schrijver deed dat niet in christelijke zin.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij deelde iedere wereldperiode in in vier tijdperken.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De laatste bestond hierin,</seg> <seg n="3.5.2">dat een beschaving overging in civilisatie,</seg> <seg n="3.5.3">een technische massacultuur.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">In die periode zag hij Europa aangeland.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze gedachte van zich herhalende tijdkringen is niet christelijk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is een idee uit de Grieks-Romeinse Oudheid die haar ook weer heeft overgenomen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De christelijke gedachte is anders.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar de gedachte van een ondergang of einde is in ieder geval een typisch twintigste-eeuwse tijdgedachte in onderscheiding van de code der ontwikkeling,</seg> <seg n="4.4.2">die de negentiende eeuw in zo sterke mate hanteerde.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Dit pessimisme staat in schrille tegenstelling tot het optimisme der vorige eeuw.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Spengler staat trouwens met zijn pessimisme niet alleen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze idee van Spengler is,</seg> <seg n="5.1.2">zoals ik al zei,</seg> <seg n="5.1.3">niet de christelijke.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze laatste weet ook van het wereldeinde.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar zij ziet het beloop der historie als iets <pb n="42" ed="VW"/>dat eenmaal plaats heeft.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Er is een begin,</seg> <seg n="5.4.2">een dubbele loop en een dubbel einde.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar geen herhaling.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">- Maar hoe dan ook,</seg> <seg n="5.6.2">dat bij vele twintigsteeeuwers</seg> <seg n="5.6.3">- trouwens ook al bij Nietzsche</seg> <seg n="5.6.4">- de gedachte van het einde zo sterk kon worden,</seg> <seg n="5.6.5">dat een vurig optimisme plaats moest maken voor een donker pessimisme,</seg> <seg n="5.6.6">is een duidelijk teken van het dramatisch karakter van het mensenleven.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Ja,</seg> <seg n="5.7.2">zegt de negentiende eeuw;</seg> <seg n="5.7.3">neen,</seg> <seg n="5.7.4">antwoordt de twintigste.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Leven,</seg> <seg n="5.8.2">zegt de negentiende;</seg> <seg n="5.8.3">dood,</seg> <seg n="5.8.4">antwoordt de twintigste.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Denken,</seg> <seg n="5.9.2">roept de eerste;</seg> <seg n="5.9.3">lot,</seg> <seg n="5.9.4">antwoordt de laatste.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Individu,</seg> <seg n="5.10.2">leert de negentiende;</seg> <seg n="5.10.3">volk,</seg> <seg n="5.10.4">antwoordt de twintigste.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Dit zijn enkele toetsen die ik zo maar op goed geluk aansla en telkens krijg ik een klinkende tegenstelling.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En niemand kan zeggen,</seg> <seg n="5.12.2">dat ik er om heb moeten zoeken.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De tegenstellingen bieden zichzelf aan.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Men zou ze met talloze andere kunnen vermeerderen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wat deze omkeer betekent kan onszelf,</seg> <seg n="6.1.2">die er middenin staan,</seg> <seg n="6.1.3">nog niet duidelijk zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In het denken en voelen van de mensen hebben omzettingen plaats,</seg> <seg n="6.2.2">die zij zichzelf nog niet helemaal bewust zijn.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wie van middelbare leeftijd of ouder is,</seg> <seg n="6.3.2">heeft nu reeds twee keer vier of vijf jaar in zijn leven gehad,</seg> <seg n="6.3.3">waarin hij op de grens van zijn bestaansmogelijkheid als mens werd gebracht.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wat wij nu,</seg> <seg n="6.4.2">aan't eind van vijf jaren oorlog,</seg> <seg n="6.4.3">uit't westen van ons land horen,</seg> <seg n="6.4.4">is een ellende van zulk een omvang,</seg> <seg n="6.4.5">dat alles wat onze historie in dit opzicht te boeken had,</seg> <seg n="6.4.6">er bij verbleekt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Jaren zoals wij nu meemaken verlengen het leven niet op de gewone wijze.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Een geslacht dat-de jaren 1939-1945 meemaakt,</seg> <seg n="6.6.2">komt er</seg> <seg n="6.6.3">- als het tenminste geestelijke bezinning heeft en niet enkel het animale leven leidt</seg> <seg n="6.6.4">- ternauwernood door.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Slechts een enkele,</seg> <seg n="6.7.2">in zeer bijzondere omstandigheden,</seg> <seg n="6.7.3">kan trachten het langs zich heen te laten gaan.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De meesten komt het aan den lijve,</seg> <seg n="6.8.2">en tallozen worden met de doodsgedachte min of meer vertrouwd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dat door zulke ervaringen het inzicht in de zin van het mensenleven belangrijk wordt gewijzigd,</seg> <seg n="7.1.2">merken wij zo dagelijksweg niet bepaald.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Mensen hebben een reusachtig aanpassingsvermogen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar als wij gaan rekenen met tijdperken als een eeuw,</seg> <seg n="7.3.2">dan wordt het toch wel heel duidelijk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De twintigste eeuw is nu bijna half verstreken.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En hoe moeilijk het ook is om een oordeel te vellen over veranderingen in het denken en bestaan,</seg> <seg n="7.5.2">die nog bezig zijn zich te voltrekken,</seg> <seg n="7.5.3">toch kan men zeggen dat er aanwijzingen zijn omtrent de <hi rend="italic">richting,</hi></seg> <seg n="7.5.4">waarin dit geschiedt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wij vragen daar nu vooral naar met het oog op het christelijk geloof.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het begin van de negentiende eeuw was gekenmerkt door een zekere opleving in de belangstelling voor de theologie.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Aan't eind van de achttiende eeuw was de theologie van de kerkhervormers Luther en Calvijn sterk in verval geraakt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In Duitsland gaf het rationalisme de toon aan,</seg> <seg n="9.3.2">een opvatting van de bijbelse waarheid,</seg> <seg n="9.3.3">die alles verstandelijk vervlakte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In 1799,</seg> <seg n="10.1.2">tegen de eeuwwisseling,</seg> <seg n="10.1.3">verscheen toen een betrekkelijk klein geschrift,</seg> <seg n="10.1.4">dat de titel droeg van <hi rend="italic">Reden über die Religion an die Gebildeten </hi><pb n="43" ed="VW"/><hi rend="italic">unter ihren Verächtern.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De schrijver was een jonge prediker en geleerde in Berlijn,</seg> <seg n="10.2.2">Friedrich Schleiermacher,</seg> <seg n="10.2.3">die men later weleens de kerkvader der negentiende eeuw heeft genoemd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Omstreeks 1800 was hij een in de kringen der Romantiek verkerende jongeman,</seg> <seg n="10.3.2">die samenwoonde met een bekende figuur uit de toenmalige romantische beweging,</seg> <seg n="10.3.3">Friedrich Schlegel.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De Romantiek was een beweging in 't begin der negentiende eeuw,</seg> <seg n="10.4.2">die in verzet kwam tegen de dorre verstandelijkheid van het rationalisme en zich trachtte in te leven in tijdperken en personen,</seg> <seg n="10.4.3">waarin het leven een krachtiger polsslag had en het hart warmer impulsen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In deze kringen is de belangstelling voor historie ontwaakt,</seg> <seg n="10.5.2">die zo kenmerkend is geworden voor de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zo is ook hier begonnen de vernieuwde belangstelling voor de middeleeuwen en het herstel van de waardering voor die tijd.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De behandeling,</seg> <seg n="10.7.2">die de Romantiek aan zulke onderwerpen liet wedervaren was wat wild;</seg> <seg n="10.7.3">de historische methode is later veel strenger geworden.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Maar de eerste beginselen moeten hier worden gezocht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo kwam dan ook Schleiermacher in verzet tegen de platverstandelijke behandeling van het christelijk geloof bij zijn tijdgenoten.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij kwam uit hernhutterse kringen,</seg> <seg n="11.2.2">waar een warme persoonlijke vroomheid heerste.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De geest in deze kringen was de jonge theoloog met zijn bonte vrienden- en vriendinnenkring niet universeel genoeg.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar het sterke gevoelselement in het geloof bleef bij hem behouden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In de geloofsleer die hij later schreef komt deze beroemde stelling voor,</seg> <seg n="11.5.2">dat vroomheid niet een weten is en ook geen handelen,</seg> <seg n="11.5.3">maar een bepaaldheid van het gevoel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat is echter niet de oorspronkelijk christelijke opvatting en ook niet die van de kerkhervormers.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In de catechismus,</seg> <seg n="12.2.2">het onderwijsboek van onze kerk,</seg> <seg n="12.2.3">staat o.a. dat geloof niet alleen een zeker weten is,</seg> <seg n="12.2.4">maar ook een hartelijk vertrouwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Schleiermacher heeft een christen willen blijven en ook een gereformeerd theoloog,</seg> <seg n="12.3.2">maar hij heeft het geloof verruild voor de vroomheid.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Vroomheid begeleidt het geloof.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het is meer een gevoel.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar geloof heeft een inhoud;</seg> <seg n="12.6.2">het is een soort weten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze verandering kwam bij Schleiermacher tot stand doordat hij de christelijke godsgedachte,</seg> <seg n="13.1.2">omstreeks 1800 heel sterk,</seg> <seg n="13.1.3">later minder,</seg> <seg n="13.1.4">verwisselde met het universum,</seg> <seg n="13.1.5">het geheel der dingen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Schleiermacher was niet geheel vrij van het spinozisme,</seg> <seg n="13.2.2">dat men de geheim-religie der negentiende eeuw heeft genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Geloof wordt dan een vage religiositeit,</seg> <seg n="13.3.2">'smaak voor <pb n="44" ed="VW"/>het oneindige',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="13.3.3">een afhankelijkheidsverhouding tot het Al,</seg> <seg n="13.3.4">het geheel der dingen,</seg> <seg n="13.3.5">en dan kan men het geloof een bepaaldheid van het gevoel noemen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat is echter niet het geval bij de krachtige,</seg> <seg n="13.4.2">belijnde overtuiging met een duidelijke inhoud,</seg> <seg n="13.4.3">die wij christelijk geloof noemen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo is Schleiermacher de vader geworden van een opvatting van geloof als een subjectief gevoel,</seg> <seg n="14.1.2">zonder belijnde inhoud.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Alle christelijke hoofdbegrippen worden dan vervaagd en verneveld.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De godsgedachte verliest haar persoonlijke trekken en geloof wordt een zeker onbepaald afhankelijkheidsgevoel.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De Heilige Geest,</seg> <seg n="14.4.2">die in het Nieuwe Testament zelf God is en de harten van de mensen verandert,</seg> <seg n="14.4.3">wordt tot een gemeentegeest,</seg> <seg n="14.4.4">een sfeer,</seg> <seg n="14.4.5">waarin de christenen leven.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Bij het geloof in Jezus Christus is dat minder het geval,</seg> <seg n="14.5.2">omdat dit veel duidelijker een historisch geloof is en niet zo gemakkelijk met een algemene idee kan worden verwisseld.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Hier blijft Schleiermacher dan ook meer trouw aan zijn hernhutterse en christelijke belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men kan zeggen dat hiermee een typische trek van de negentiende-eeuwse theologie is aangewezen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De Duitse theologie,</seg> <seg n="15.2.2">althans die welke onder hervormde theologen altijd sterk gelezen is,</seg> <seg n="15.2.3">ging vrij geregeld in het spoor van Schleiermacher.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat wil niet zeggen dat er geen grote verschillen voorkwamen,</seg> <seg n="15.3.2">maar waar het mij nu slechts om enkele grote lijnen te doen kan zijn,</seg> <seg n="15.3.3">moet ik zeggen dat dit zo was.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Dit geldt natuurlijk alleerr voor de theologie,</seg> <seg n="15.4.2">die men de theorie van het geloof kan noemen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het geloof zelf,</seg> <seg n="15.5.2">als het er werkelijk is,</seg> <seg n="15.5.3">houdt altijd zijn eigen vorm en kan niet overgaan in vroomheid alleen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar zo leed dan de negentiende-eeuwse theologie heel vaak aan een zekere subjectivistische verschrompeling,</seg> <seg n="16.1.2">waarbij de inhoud van het geloof inteerde en de christelijke waarheid haar eigen gehalte inboette.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het geloof berust op openbaring,</seg> <seg n="16.2.2">en wat door God geopenbaard is wordt ons gepredikt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De inhoud van het geloof komt dus van een Ander,</seg> <seg n="16.3.2">en is ook anders dan wij het zouden gedacht en verwacht hebben.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wat wij geloven is</seg> <seg n="16.4.2">- heel in 't algemeen</seg> <seg n="16.4.3">- voor ons een wonder,</seg> <seg n="16.4.4">iets onverwachts.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het wonder heet dan ook 't liefste kind van het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Deze objectieve zijde van het geloof,</seg> <seg n="17.1.2">dat z'n inhoud geopenbaard is -wat de vreugde uitmaakt op de grote christelijke feestdagen,</seg> <seg n="17.1.3">Kerstmis,</seg> <seg n="17.1.4">Pasen en Pinksteren</seg> <seg n="17.1.5">- leed schade door de subjectivering in de negentiende eeuw van de theologie.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Natuurlijk bleef het wel in de eredienst,</seg> <seg n="17.2.2">in het kerklied,</seg> <seg n="17.2.3">in de prediking.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Waar de openbaringsinhoud zoek raakt en de kerkelijke <pb n="45" ed="VW"/>dienst overgaat in een culturele samenkomst,</seg> <seg n="17.3.2">daar komt hij meestal spoedig in verval.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Kerk kan alleen daar zijn,</seg> <seg n="17.4.2">waar men,</seg> <seg n="17.4.3">zoals de psalm zingt,</seg> <seg n="17.4.4">de toppen van de bergen kan zien (Ps. 121),</seg> <seg n="17.4.5">waarop het licht van een andere wereld schijnt en waar men de stem van de Ander hoort.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ander met een hoofdletter.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In de eredienst dus bleef tot op zekere hoogte altijd het objectieve.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Soms was het er in het kerklied,</seg> <seg n="18.2.2">terwijl het uit de preek verdwenen was.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Soms was op de christelijke feestdagen de stof voor het feest in de leerrede verdwenen en kwam daardoor de schrijnende tegenstelling tussen subjectivistische theologie en objectieve kerkelijke belijdenis tot uiting.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ondertussen bleef in de negentiende eeuw in de theologie de verhouding tot de historische persoon van Jezus traditioneel,</seg> <seg n="19.1.2">evenals bij Schleiermacher.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij bleef het middelpunt van de theologie en de negentiende eeuw is zelfs,</seg> <seg n="19.2.2">zoals men het noemt,</seg> <seg n="19.2.3">bijzonder christocentrisch.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dat is op zichzelf geen blaam,</seg> <seg n="19.3.2">maar dat christocentrische kan ook betekenen,</seg> <seg n="19.3.3">dat hier een terugtrekken plaatsvindt van de goddelijke geschiedenis,</seg> <seg n="19.3.4">die wij vieren op onze christelijke feestdagen,</seg> <seg n="19.3.5">op de gewone menselijke historie.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dan krijgt men,</seg> <seg n="19.4.2">wat in de theologie heet,</seg> <seg n="19.4.3">het liberale Jezusbeeld.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Albert Schweitzer heeft van dat onderzoek naar het leven van Jezus een geschiedenis geschreven <hi rend="italic">Geschichte der Leben-Jesu-Forschung.</hi></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar Schweitzer is reeds genoeg twintigste-eeuwer om het ontoereikende daarvan in te zien.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hij komt tot het resultaat dat,</seg> <seg n="19.7.2">nadat men honderd jaar lang bezig is geweest Jezus te moderniseren,</seg> <seg n="19.7.3">Hij zich omkeert en in het Evangelie teruggaat,</seg> <seg n="19.7.4">om voor een volgende eeuw weer opnieuw dezelfde te zijn die Hij was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In de negentiende eeuw is menig leven van Jezus verschenen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het zijn constructies die afhangen van de subjectieve opvattingen van de schrijver.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Soms is Jezus een sociaal hervormer,</seg> <seg n="20.3.2">soms een tragische held.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dan weer een dromend natuurkind.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zo in sommige romans,</seg> <seg n="20.5.2">o.a. als in Frenssen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">In de kerk leek Jezus soms precies een moderne dominee.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Al wat buiten diens gezichtskring viel,</seg> <seg n="20.7.2">werd eenvoudig uit de prediking verbannen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Daarop heeft de twintigste eeuw reeds lang een reactie gebracht.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">In de latere theologie zijn al die trekken uit de evangeliën naar voren gebracht die bij het liberale <choice><sic>iezusbeeld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Jezusbeeld</corr></choice> werden veronachtzaamd.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Laat mij zeggen de vreemde bestanddelen,</seg> <seg n="20.10.2">waardoor het Evangelie anders is dan wat wij verwachten.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Het messiaans karakter,</seg> <seg n="20.11.2">de parousie,</seg> <seg n="20.11.3">d.i. de verwachting van het naderend einde,</seg> <seg n="20.11.4">de grote omkeer,</seg> <seg n="20.11.5">het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Zo kwam men dan tot de overtuiging dat het een dwaasheid is om achter de evangeliën naar een historische Jezus te zoeken.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Als er een Jezus is,</seg> <seg n="20.13.2">dan is het de Christus der <pb n="46" ed="VW"/>kerk,</seg> <seg n="20.13.3">met al de andere,</seg> <seg n="20.13.4">hogere,</seg> <seg n="20.13.5">goddelijke stukken bekleed,</seg> <seg n="20.13.6">waarmee de kerk Hem 2000 jaar gepredikt heeft,</seg> <seg n="20.13.7">die stukken,</seg> <seg n="20.13.8">die een gelovig mens niet heeft,</seg> <seg n="20.13.9">en die hij daarom juist gelooft.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Calvijn drukte dat zo uit,</seg> <seg n="20.14.2">dat Jezus voor ons staat in het kleed van het Evangelie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zo komt de vraag van aannemen of verwerpen van Jezus in de twintigste eeuw weer veel meer naar voren.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Want in dat anders-zijn ligt voor ons een ergernis,</seg> <seg n="21.2.2">waar wij niet zomaar overheen komen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Dat is trouwens veel meer de bijbelse situatie ten opzichte van het geloof.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Geloven is daar nooit een verstandelijk resultaat of een zedelijke aanpassing,</seg> <seg n="21.4.2">maar een door openbaring verlicht worden en door de kracht van Gods Geest overwonnen en overtuigd worden.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het is iets bovennatuurlijks.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Om een geloofsheld te zijn,</seg> <seg n="21.6.2">zoals Luther,</seg> <seg n="21.6.3">is er,</seg> <seg n="21.6.4">zou dr. Van Bel<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n6" rend="superscript">6</ref> zeggen,</seg> <seg n="21.6.5">een Damascus nodig,</seg> <seg n="21.6.6">zoals bij Paulus,</seg> <seg n="21.6.7">toen Jezus hem ter aarde wierp.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Al is het dan niet in die mate of precies zo,</seg> <seg n="21.7.2">dit is de vorm waarin geloof alleen bestaan kan.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Een geloofsovertuiging die niet in die vorm bestaat,</seg> <seg n="21.8.2">heeft geen spanning.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar ook het omgekeerde van aannemen is mogelijk:</seg> <seg n="22.1.2">het verwerpen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En dit komt nu:</seg> <seg n="22.2.2">aannemen of verwerpen,</seg> <seg n="22.2.3">in de twintigste eeuw veel duidelijker naar voren;</seg> <seg n="22.2.4">de situatie is veel bijbelser.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De negentiende-eeuwse theologie maakte Jezus helemaal menselijk.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men had wel iets tegen het christendom,</seg> <seg n="23.2.2">maar niet tegen Jezus.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Was het christendom als Jezus,</seg> <seg n="23.3.2">dan zou men er mee verzoend zijn.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Men had eerbied voor Jezus' goedheid,</seg> <seg n="23.4.2">barmhartigheid,</seg> <seg n="23.4.3">zijn weerloosheid,</seg> <seg n="23.4.4">zijn lijdensbereidheid.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men vond dit een goede gesteldheid.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1"><choice><sic>Jezus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">Jezus' </corr></choice>zedelijke gesteldheid gold als maatstaf.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ook dat is in de twintigste eeuw anders geworden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In de negentiende eeuw dacht men dat het aannemen of verwerpen samenhing met de kerkelijke Jezus.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat men maw. de kerkelijke Jezus kon verwerpen en de historische Jezus aannemen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dit bleek volgens de twintigste-eeuwse theologie onmogelijk,</seg> <seg n="24.4.2">omdat er achter de evangeliën geen andere historische Jezus te construeren is.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar ook al kon het,</seg> <seg n="24.5.2">dan zou het in de twintigste eeuw niet baten.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Want de noodzakelijkheid van aannemen of verwerpen gaat door tot de grondgedachten van het christendom,</seg> <seg n="24.6.2">waarvan men de historische Jezus de drager wilde maken.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Men houdt in deze eeuw voor Jezus niet halt,</seg> <seg n="24.7.2">maar verwerpt niet alleen zijn kerkelijk kleed,</seg> <seg n="24.7.3">het Evangelie waarin de persoon gehuld is,</seg> <seg n="24.7.4">maar ook de drager van zulke gevoelens als zodanig.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Ik bedoel dit:</seg> <seg n="24.8.2">in het Evangelie en de kerk heeft het kruis een verzoenende betekenis.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Daardoor wordt de kloof tussen God en mens gedempt,</seg> <seg n="24.9.2">de zonde verzoend.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Wanneer men in de negentiende eeuw dit soms verwierp,</seg> <seg n="24.10.2">dan gaat de twintigste verder en verwerpt ook de bereidheid tot lijden zonder meer,</seg> <seg n="24.10.3">de aanvaardende levenshouding,</seg> <seg n="24.10.4">de verzoeningsgezindheid.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Men <pb n="47" ed="VW"/>vraagt om een hardere moraal,</seg> <seg n="24.11.2">waarin het medelijden en het dragen van eens anders lasten is geschrapt.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">De voorliefde voor het Lam in de bijbel wraakt men.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Men wil de gezindheid van de leeuw of de wolf,</seg> <seg n="24.13.2">de heroïsche moraal.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Men haat de voorliefde voor het zwakke in het christendom en gaat mee niet het sterke.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ook in dat opzicht heeft dus een teruggaan op de historische Jezus niet gebaat.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De keus van aannemen of verwerpen,</seg> <seg n="25.2.2">het dilemma heeft men er niet mee kunnen ontgaan.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Want het gaat hier niet enkel om een paar menselijke karaktereigenschappen,</seg> <seg n="25.3.2">of morele deugden of gebreken,</seg> <seg n="25.3.3">maar het gaat bij de persoon van Jezus om de verhouding tot God en om de inrichting en toekomst der wereld.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Van deze grote verhoudingen kunnen wij de persoon van Jezus niet scheiden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het christendom bestaat alleen door de Christus der evangeliën,</seg> <seg n="25.5.2">waar de verzoening een grote goddelijke maat heeft en de hele wereld er in betrokken is.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De twintigste eeuw weet dat en als zij Jezus verwerpt,</seg> <seg n="26.1.2">doet zij dat niet alleen met zijn kerkelijk en evangelisch kleed,</seg> <seg n="26.1.3">maar zij verwerpt Hem helemaal.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Men verzet zich tegen alles tegelijk,</seg> <seg n="26.2.2">tegen God,</seg> <seg n="26.2.3">tegen de kerk,</seg> <seg n="26.2.4">tegen de historische Jezus,</seg> <seg n="26.2.5">tegen het medelijden,</seg> <seg n="26.2.6">het lijden,</seg> <seg n="26.2.7">de barmhartigheid en de hele gesteldheid die uit het Evangelie spreekt.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zo ziet onze eeuw Jezus weer,</seg> <seg n="27.1.2">zoals in het Evangelie en zoals de kerk Hem altijd heeft gezien,</seg> <seg n="27.1.3">en zoals de theologie der twintigste eeuw Hem tegenover de negentiende in ere herstelde,</seg> <seg n="27.1.4">niet als een geïsoleerde historische figuur,</seg> <seg n="27.1.5">maar als de Christus,</seg> <seg n="27.1.6">de met God en de wereld in onlosmakelijk verband staande Gezalfde,</seg> <seg n="27.1.7">die een ambt bekleedt,</seg> <seg n="27.1.8">zoals er slechts een in de wereld is.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">En wie dan in de twintigste eeuw die Christus verwerpt,</seg> <seg n="27.2.2">die verwerpt dat alles met elkaar.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">God,</seg> <seg n="27.3.2">de kerk,</seg> <seg n="27.3.3">Jezus' persoon,</seg> <seg n="27.3.4">de barmhartigheid.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat wil niet zeggen dat er geen mensen meer zijn die deze dingen scheiden.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De geestesgesteldheid van een honderd jaar geleden komt,</seg> <seg n="27.5.2">natuurlijk,</seg> <seg n="27.5.3">ook nu nog vaak voor.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Maar de eeuw als zodanig is anders ingesteld.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">De keus van aannemen of verwerpen gaat nu niet meer over een deel van 't christendom,</seg> <seg n="27.7.2">maar over het geheel.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Men kan niet meer zeggen:</seg> <seg n="27.8.2">Ik doe het goddelijke van 't Evangelie af en dan het kerkelijke en dan bewaar ik het menselijke,</seg> <seg n="27.8.3">Jezus,</seg> <seg n="27.8.4">de barmhartigheid.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">De barmhartigheid zal er niet meer zijn,</seg> <seg n="27.9.2">als er geen kerk mag wezen.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">En als er geen kerk mag wezen zal de staat ook geen barmhartigheid kennen.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">En de staat en de mensheid zullen geen barmhartigheid kennen als het niet,</seg> <seg n="27.11.2">zoals in het Evangelie,</seg> <seg n="27.11.3">een goddelijke eigenschap is,</seg> <seg n="27.11.4">die de andere draagt.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Zo is in't groot de casuspositie op het ogenblik.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">De oorlog is niet alleen totaal,</seg> <seg n="27.13.2">de hele eeuw is totaal.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze eeuw zal spoedig voorbij zijn.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Natuurlijk zal zij niet korter zijn dan de vorige.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Maar toch minder lang.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het ritme van het leven is versneld.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Dwz. de astronomische tijd blijft dezelfde.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Of wij nu voor of na Copernicus leven,</seg> <seg n="28.6.2">dat maakt geen verschil.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Maar de grote beslissingen in het bestaan <pb n="48" ed="VW"/>der mensheid volgen elkaar in steeds sneller tempo en in steeds dramatischer betekenis op,</seg> <seg n="28.7.2">totdat de grote beslissing komt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dat is de twintigste-eeuwse idee van de gang der mensheid die tegenover de evolutie-gedachte der negentiende eeuw staat.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ook hierbij kan men niet zeggen,</seg> <seg n="29.2.2">dat de idee der evolutie nu niet meer bestaat.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar zij heeft de leiding niet meer.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De christelijke,</seg> <seg n="29.4.2">bijbelse gedachte van oordelen en eindoordeel komt er steeds meer voor in de plaats.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Evolutie is een biologische idee,</seg> <seg n="29.5.2">te benaderen voor natuurwetenschappelijke bezinning.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Tussen de oordelen,</seg> <seg n="29.6.2">de grote beslissingen in de wereldgeschiedenis is zulk een verband niet aan te wijzen.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Wanneer er verband kon gevonden worden,</seg> <seg n="29.7.2">zou dat alleen theologisch te benaderen zijn.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Zij ploffen vaak als donderslagen van boven op het leven neer.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het gevaar is hier om in een fatalistische stemming te vervallen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Want een theologische benadering is ook alleen mogelijk als zij gedragen wordt door een heel sterk geloof.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De oudtestamentische profeten zijn er de voorbeelden van.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En Paulus in zijn beschouwingen in Rom. 9-11,</seg> <seg n="30.4.2">waar hij zich bezint op de vraag,</seg> <seg n="30.4.3">waarom het christendom in de plaats van 't jodendom komt. 't Is ook niet toevallig,</seg> <seg n="30.4.4">maar het staat in verband met 't karakter van de twintigste eeuw,</seg> <seg n="30.4.5">dat het lot der Joden daarin zo'n grote plaats inneemt.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Wij leven in een bijbelse eeuw,</seg> <seg n="30.5.2">waarin de psalmen het levensgevoel vertolken,</seg> <seg n="30.5.3">alsof zij pas geschreven waren.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer onze eeuw helemaal duidelijk gestempeld zal zijn,</seg> <seg n="31.1.2">wat zij nog bij lange na niet is,</seg> <seg n="31.1.3">dan zal het verschil met de voorafgaande niet nalaten een verbazingwekkende indruk te maken.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Voor 't grote geheel zijn nog slechts enkele lijnen te trekken.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar er zijn treffende voorbeelden van dat iemand in onze tijd plotseling door de vermolmde bodem van de geestelijke gesteldheid der negentiende eeuw heenzakt en in de twintigste terechtkomt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Vooral bij mensen die in concentratiekampen hebben gezeten,</seg> <seg n="31.4.2">komt dit voor.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Niet alleen onkerkelijke,</seg> <seg n="31.5.2">maar ook kerkelijke mensen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Ineens,</seg> <seg n="31.6.2">althans in korte tijd,</seg> <seg n="31.6.3">leren zij het leven onder heel andere perspectieven zien.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Ik voor mij geloof,</seg> <seg n="31.7.2">dat dit de zwaluwen zijn die een zomer aankondigen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Bewijs kan ik daarvoor uit de aard der zaak niet bijbrengen.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Men kan van zulke dingen alleen mystische zekerheid hebben.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Wanneer men dan vraagt wat het bestand van het geestelijke in deze eeuw zal zijn,</seg> <seg n="31.10.2">dan heb ik reeds op enkele punten gewezen,</seg> <seg n="31.10.3">die zich als vanzelf aanboden.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Een meer totale beschouwing,</seg> <seg n="31.11.2">waarbij men God,</seg> <seg n="31.11.3">kerk en mens niet uit elkaar kan houden,</seg> <seg n="31.11.4">zoals in de negentiende eeuw vaak gebeurde.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Men zal dus het geloof ook niet naar de binnenkamer kunnen verbannen,</seg> <seg n="32.1.2">zoals de negentiende eeuw dat wou.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Bijna niemand denkt er tegenwoordig nog zo over.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Als iets de laatste jaren duidelijk is geworden dan wel dit,</seg> <seg n="32.3.2">dat daarmee de publieke zaak ook niet gediend is.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De noties die wij hebben over recht en onrecht,</seg> <seg n="32.4.2">waarheid en leugen,</seg> <seg n="32.4.3">barmhartigheid en onbarmhartigheid,</seg><pb n="49" ed="VW"/> <seg n="32.4.4">ook op publiek terrein,</seg> <seg n="32.4.5">staan in nauw verband met onze geloofsovertuiging.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Een nieuwe samenleving kan niet worden opgebouwd zonder dat Evangelie en kerk er mee gemoeid zijn.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Wij beleven een strijd die,</seg> <seg n="32.6.2">zoals iedereen weet,</seg> <seg n="32.6.3">voor een goed deel ook kerkstrijd is,</seg> <seg n="32.6.4">hoe wonderlijk de strengen in dat opzicht ook dooreen lopen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De idee der neutraliteit,</seg> <seg n="33.1.2">staatsneutraliteit,</seg> <seg n="33.1.3">met geloof als een soort contrabande voor de binnenkamer,</seg> <seg n="33.1.4">deze neutraliteitsidee zal sterk besnoeid worden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Niet alleen het liberale Jezusbeeld,</seg> <seg n="33.2.2">maar ook de liberale staatsgedachte,</seg> <seg n="33.2.3">de ene met de andere zal verdwijnen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dat is al het geval geworden,</seg> <seg n="33.3.2">maar de consequenties zijn nog weinig getrokken.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Met de keus van aannemen of verwerpen van 't Evangelie,</seg> <seg n="33.4.2">de verscherpte keus daartussen in meer totale zin,</seg> <seg n="33.4.3">zullen wij ook moeten kiezen tussen een staat met of zonder barmhartigheid.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dat is een christelijke of onchristelijke wereldorde.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">De neutraliteit daaromtrent zal wegvallen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het geloof zal in verband daarmee zijn publiek karakter terugwinnen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Dat zal beginnen met een meer publiek karakter van de kerk.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De kerk is in de twintigste eeuw sterk naar voren gekomen in vergelijking met de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Ik denk aan de oecumenische beweging,</seg> <seg n="34.4.2">de grote internationale conferenties te Stockholm en Lausanne,</seg> <seg n="34.4.3">Oxford en Edinburgh,</seg> <seg n="34.4.4">die de eenheid der christenheid bedoelden.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Ik denk aan de Liturgische beweging,</seg> <seg n="34.5.2">die aan de eredienst strengere en meer historische vormen wil geven.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Aan de reorganisatie-beweging,</seg> <seg n="34.6.2">die bewerkte dat in 1944 onze Hervormde Kerk afstand deed van haar door Willem 1 ontvangen organisatie,</seg> <seg n="34.6.3">om over te gaan tot een inrichting van meer bijbelse en reformatorische aard.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Slechts door de toevalligheden van de oorlogsomstandigheden kon de eindstemming nog niet worden gehouden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dit alles wijst in omgekeerde richting als de laatste decenniën van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="35.1.2">toen kerkelijk geloof soms in persoonlijke vroomheid scheen over en onder te gaan.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Alle kenmerken van de kerk die altijd hebben gegolden,</seg> <seg n="35.2.2">werden toen de een na de ander prijs gegeven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dat de kerk een leer moet hebben,</seg> <seg n="35.3.2">dat er een kerkelijke tucht moet zijn,</seg> <seg n="35.3.3">een bijbel,</seg> <seg n="35.3.4">een traditie,</seg> <seg n="35.3.5">een vaste inrichting,</seg> <seg n="35.3.6">een geregelde dienst,</seg> <seg n="35.3.7">dat alles scheen soms niet meer nodig.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De moderne mens,</seg> <seg n="35.4.2">zoals men zichzelf graag noemde,</seg> <seg n="35.4.3">had zulke geestelijke bindingen niet meer nodig.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Hij improviseerde zijn geestelijk leven <choice><sic>zelf wel. inmenging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zelf wel;</corr></choice></seg><choice><sic>zelf wel. inmenging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="35.5.2"><choice><sic>zelf wel. inmenging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">inmenging</corr></choice> in zijn innerlijk bestaan verdroeg hij eigenlijk helemaal niet.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Daarin is kentering gekomen:</seg> <seg n="36.1.2">in onze tijd is voor menigeen,</seg> <seg n="36.1.3">zoals ik al zei,</seg> <seg n="36.1.4">een letterlijk gedwongen opname in een kring van slachtoffers,</seg> <seg n="36.1.5">lijdenden en zwakken tot een openbaring geworden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Hier voelde men in een nieuw geestelijk contact iets van het wezen der kerk.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Bemoeien met eigen innerlijk was hier geen inbreuk op eigen zelfstandigheid,</seg> <seg n="36.3.2">maar een behoefte en een zegen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zo zal de twintigste eeuw de bezwaren tegen een organisatie<pb n="50" ed="VW"/> van ons geestelijk leven,</seg> <seg n="36.4.2">zoals de negentiende eeuw die had,</seg> <seg n="36.4.3">laten varen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De moderne mens,</seg> <seg n="37.1.2">die bezig was zich geestelijk en lichamelijk te ontkleden,</seg> <seg n="37.1.3">die geen band of bandje verdroeg,</seg> <seg n="37.1.4">zal dit streven wel niet ten einde brengen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Onze wedstrijd met neger en Papoea zullen wij niet ten einde toe volhouden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Innerlijk en uiterlijk zal dit merkbaar worden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ons geslacht zal,</seg> <seg n="38.1.2">in welke vorm weten wij niet,</seg> <seg n="38.1.3">een kerkelijke houding terugvinden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maar dit zal zich niet tot het kerkelijk leven kunnen beperken.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Het christendom zal ook op staatkundig gebied een meer publieke betekenis moeten krijgen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De keus tussen het aannemen of verwerpen wordt scherper gesteld.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het antwoord daarop kan naar twee kanten uitvallen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Velen die in de negentiende eeuw lauw waren of tegen,</seg> <seg n="38.6.2">zullen,</seg> <seg n="38.6.3">wanneer de dingen de twintigste-eeuwse scherpte krijgen,</seg> <seg n="38.6.4">tot voorstanders worden.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Zij zullen goed leren vinden,</seg> <seg n="38.7.2">dat Jezus niet enkel een historische persoonlijkheid heet achter de evangeliën,</seg> <seg n="38.7.3">maar zij zullen Hem in het kleed van het Evangelie begeren.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Een wereld waarin het christelijke uitwendig naar het verleden en inwendig naar de binnenkamer verbannen wordt,</seg> <seg n="38.8.2">kan de twintigste-eeuwse mens niet bevallen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Zo zal op allerlei wijze het geloof weer objectieve kennis blijken te zijn.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Het christendom zal zich duidelijker belichamen in publieke instellingen,</seg> <seg n="39.2.2">zoals in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Een vage religiositeit,</seg> <seg n="39.3.2">een smaak voor het oneindige,</seg> <seg n="39.3.3">een onbepaalde verhouding tot het heelal is geen grondslag voor de opbouw ener nieuwe wereld.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Een aantal subjectieve meningen leveren samen geen objectief bestand,</seg> <seg n="39.4.2">geen kerk,</seg> <seg n="39.4.3">geen toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarvoor is nodig een hoger en algemeen verband van waarheid.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Dit geheel moet met gezag optreden;</seg> <seg n="40.2.2">het moet op openbaring berusten,</seg> <seg n="40.2.3">zoals trouwens bij ieder geheel van kennis het geval is.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Maar het is op de hogere levensterreinen nog oneindig veel meer nodig dan op het gebied van de natuur.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Onze geloofsovertuigingen krijgen haar evidentie uit alle hoeken van de wereld.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zij komen altijd tot stand onder de indruk van een zeker gezag,</seg> <seg n="40.5.2">dat op openbaring berust.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Een bewijs,</seg> <seg n="40.6.2">waarvan de strekking is te overzien,</seg> <seg n="40.6.3">kan hier nooit <choice><sic>eleverd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geleverd</corr></choice> worden.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Een krachtig godsdienstig geloof,</seg> <seg n="40.7.2">met kerkvormend vermogen,</seg> <seg n="40.7.3">heeft nooit op een andere wijze bestaan Dat is ook de mening <choice><sic>van Harnack,1 een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">van Harnack,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n7" rend="superscript">7</ref></seg><choice><sic>van Harnack,1 een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> </corr></choice><seg n="40.7.4"><choice><sic>van Harnack,1 een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">een</corr></choice> der vaders van de nieuwere dogmen-historie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Wat zouden een Petrus of Paulus vermocht hebben zonder een opdracht.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Dit is dus de eerste karaktertrek van het objectieve.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het berust op openbaring,</seg> <seg n="41.2.2">op verschijning,</seg> <seg n="41.2.3">op een of ander Sinaï of Damascus.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het tweede kenmerk van het objectieve is,</seg> <seg n="42.1.2">dat het een gemeenschap vormt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zelfs een natuurverschijnsel vormt dadelijk een gemeente.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Noorderlicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s><pb n="51" ed="VW"/> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Bij de christelijke geloofsovertuiging is dit in de hoogste mate het geval:</seg> <seg n="42.4.2">iedere opleving,</seg> <seg n="42.4.3">ieder réveil is er het bewijs van.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Een Pinksteren betekent steeds een 3000 of 5000 zielen,</seg> <seg n="42.5.2">die samen verenigd worden in een geloof.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer wij nu de theologie der twintigste eeuw beschouwen in vergelijking met die der negentiende,</seg> <seg n="43.1.2">dan zijn dit juist de grote verschillen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De negentiende eeuw was het openbaringskarakter van het geloof kwijt.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Men zocht de maatstaf voor het geloof in zichzelf.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Men wilde autonoom zijn:</seg> <seg n="43.4.2">zichzelf een wet.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Daartegenover staat in de twintigste-eeuwse theologie de openbaring weer helemaal in 't middelpunt.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Omstreeks 1920 begint dit zeer duidelijk te worden,</seg> <seg n="43.6.2">met het optreden van de zgn.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Zwitserse theologie.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Deze is dan ook begonnen met een kritiek op Schleiermacher en zijn school.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Voor de oorlog stond deze theologie al klaar om de nieuwe situatie onder de ogen te zien.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Een strijd met het subjectivisme der negentiende eeuw is niet meer nodig,</seg> <seg n="43.10.2">want die strijd is al afgelopen.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Het subjectivisme heeft geen kerkvormende kracht en kan daardoor in kerk en maatschappij ook niet dienen.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Het brengt geen inhouden aan.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Deze inhouden,</seg> <seg n="43.13.2">de waarheid moet beslag op ons leggen en meerderen met elkaar verbinden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">In verband met dat openbaringskarakter van het christelijk geloof wordt de aard van de waarheid op geloofsgebied ook duidelijker onderscheiden van wetenschappelijke overtuigingen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Deze laatste zijn resultaat van denken.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De godsdienstige waarheid echter ontstaat onder de prediking.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Het geloof is uit het gehoor,</seg> <seg n="44.4.2">zegt Paulus (Rom. 10 : 17).</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Dat is een onderscheiding die de negentiende-eeuwse theologie verwaarloosde.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Een waarheid die door het gehoor ontstaat,</seg> <seg n="44.6.2">heeft al dadelijk een gemeenschappelijke kant.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Zij verbindt minstens twee mensen,</seg> <seg n="44.7.2">maar zij verbindt eigenlijk God en mens.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">God,</seg> <seg n="44.8.2">die spreekt en de mens,</seg> <seg n="44.8.3">die hoort.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Deze vorm heeft de godsdienstige waarheid altijd gehad en dit vergat men in de negentiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De twintigste-eeuwse theologie legt daarop weer volle nadruk.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De godsdienstige waarheid heeft nooit dat rustig karakter,</seg> <seg n="45.2.2">dat een filosofische overtuiging kan hebben.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De hoofdindeling van de godsdienstige waarheid is die van gebod en belofte:</seg> <seg n="45.3.2">Wet en Evangelie die beide van boven geopenbaard worden.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Deze beide,</seg> <seg n="45.4.2">gebod en belofte,</seg> <seg n="45.4.3">spelen in het leven van een kind reeds zo'n grote rol.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Godsdienstig moeten,</seg> <seg n="45.5.2">zoals Jezus ook zegt,</seg> <seg n="45.5.3">de mensen kinderen blijven<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="45.6"><seg n="45.6.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f11" rend="superscript">k</ref> weet welk een innerlijke beweging er met een gebod en belofte verbonden is.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Zo gaat dan de twintigste-eeuwse theologie te werk met alle hoofdbegrippen uit de geloofsleer.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Bijv. het begrip zonde.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">In de negentiende-eeuwse theologie werd zonde vaak beschouwd als een fout,</seg> <seg n="46.3.2">die iemand tegenover<pb n="52" ed="VW"/> zichzelf beging.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Een fout in de ontwikkeling van zijn persoonlijkheid.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De kern van een mens was goed.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Maar hij moest leren zijn natuur in overeenstemming te brengen met die kern.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Dit proces was de ontwikkeling der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Het program daarvoor had Schleiermacher opgesteld in <hi rend="italic">zijn Monologen,</hi></seg> <seg n="46.8.2">die op Nieuwjaar 1800 verschenen.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Zonde is dan eigenlijk niet meer dan een fout die men tegenover zichzelf begaat.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">In de bijbel en in Shakespeare is zonde iets geheel anders.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het is een conflict met God,</seg> <seg n="47.2.2">met alle gevolgen van dien.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">En niet alleen gevolgen voor zichzelf,</seg> <seg n="47.3.2">maar ook voor de wereld.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Men denke aan Gen. 3,</seg> <seg n="47.4.2">aan <hi rend="italic">Macbeth,</hi></seg> <seg n="47.4.3">aan <hi rend="italic">Hamlet.</hi></seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Dit ziet de twintigste-eeuwse theologie nu weer duidelijker.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Zonde,</seg> <seg n="47.6.2">zegt de beroemde Sören Kierkegaard,</seg> <seg n="47.6.3">de Deense denker,</seg> <seg n="47.6.4">die men een kerkvader van de twintigste eeuw zou kunnen noemen,</seg> <seg n="47.6.5">zonde komt alleen in de preek voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Haar aard en wezen kan alleen uitkomen in een getuigenis of een belijdenis.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Dan is zij ook op natuurlijke wijze verbonden met schuld en vergeving.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Het koele denken heeft geen ruimte voor een begrip als zonde.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Het weet er geen weg mee,</seg> <seg n="47.10.2">zoals het ook geen weg weet met deze oorlog en met de Jodenvervolging en met het sadisme.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Maar de twintigste eeuw leert ons,</seg> <seg n="48.1.2">dat er dingen zijn,</seg> <seg n="48.1.3">die zich niet laten negeren,</seg> <seg n="48.1.4">ook al probeert men ze te ontkennen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Als een V-1 komen ze bij ons op bezoek en dan ligt alles ondersteboven,</seg> <seg n="48.2.2">wat wij zo netjes hadden opgebouwd of bijeen hadden gedacht.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Nu kan men wel zeggen:</seg> <seg n="48.3.2">dan wacht ik even tot 't voorbij is en dan ga ik weer op mijn eigen manier door.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Maar zo los staan wij niet in het leven,</seg> <seg n="48.4.2">ons leven is geen kaartenhuisje dat wij opbouwen met uitsluiting van de werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Zonde is een ding van verschrikkelijke afmetingen en wij komen er niet klaar mee,</seg> <seg n="49.1.2">als wij de zonde niet in groter verband zien:</seg> <seg n="49.1.3">in verband met God en de kerk.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het is zonde tegen God,</seg> <seg n="49.2.2">niet tegen onszelf.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Het is zonde in de gemeente,</seg> <seg n="49.3.2">als schuld en schuldbelijdenis.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Daarom is zonde iets voor de preek.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Dwz. in verband met de hele bijbelse waarheid kunnen wij erover spreken.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Op deze wijze zal het twintigste-eeuwse christendom de dingen weer meer zien en het doet dat ook.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">De twintigste-eeuwse theologie laat de ergernissen,</seg> <seg n="51.1.2">die er voor ons denken in de bijbel en het Evangelie zijn,</seg> <seg n="51.1.3">bestaan.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Zij probeert die niet weg te nemen.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Een geloofsleer,</seg> <seg n="51.3.2">waarin voor ons hoofd en hart alles gladgestreken is,</seg> <seg n="51.3.3">is geen geloofsleer meer.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Zo komen wij weer terug op de verscherpte eis tot aanneming of verwerping in de twintigste eeuw.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Daarmee bedoel ik niet,</seg> <seg n="52.2.2">dat aanneming een natuurlijke zaak is.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Dat is het nooit.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het is aanneming of verwerping.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">En daarbij staan de kansen,</seg> <seg n="52.5.2">als men de ergernissen in het geloof laat bestaan <pb n="53" ed="VW"/>en het christendom met z'n eigen volle aanspraken laat gelden,</seg> <seg n="52.5.3">altijd slecht.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Maar zij staan beter dan wanneer men die ergernissen en absolute eisen wegmoffelt.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Het christendom is meer congeniaal met de twintigste dan met de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Het is beter op z'n plaats als men het wil uitroeien,</seg> <seg n="52.8.2">dan wanneer men het met een buiging voorbijgaat,</seg> <seg n="52.8.3">zoals Goethe deed.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Wanneer men op natuurlijke wijze de kansen van aanneming of verwerping zou moeten schatten,</seg> <seg n="52.9.2">dan lijkt het een weddenschap van 99 op verwerping tegen 1 op aanneming.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">De overtuiging dat die ene kans werkelijkheid zal worden kan alleen in de vorm van geloof bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Dat zal dan wel niet gelden van alle vormen van het christendom,</seg> <seg n="53.1.2">dat wij kennen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Maar zeker wel van sommige essentiële eigenschappen,</seg> <seg n="53.2.2">die in onze eeuw weer herontdekt worden.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het christendom zal zijn een openbaringsgodsdienst en geen subjectieve smaak voor het oneindige;</seg> <seg n="53.3.2">het zal in zijn wezen een wondergeloof zijn en geen stelsel van begrippen;</seg> <seg n="53.3.3">het zal een objectieve religie zijn,</seg> <seg n="53.3.4">met grote verbanden tussen hemel en aarde en tussen de mensen onderling;</seg> <seg n="53.3.5">geen overtuiging voor de binnenkamer alleen;</seg> <seg n="53.3.6">het zal de ergernissen voor ons verstand en hart laten bestaan en het goddelijke niet vermenselijken;</seg> <seg n="53.3.7">het zal de waarheid ontvangen uit het woord,</seg> <seg n="53.3.8">niet uit de gedachte;</seg> <seg n="53.3.9">het zal inmenging in eigen innerlijk leven niet als een hinderlijke indringerigheid aanvoelen,</seg> <seg n="53.3.10">maar het als een troost begeren in een groot leed.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het zal bestaan in de vorm van een groot goddelijk medelijden met de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Het negentiende-eeuwse denken staat hulpeloos te staren tegen het twintigste-eeuwse gebeuren.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Alles is anders,</seg> <seg n="54.2.2">geheel anders dan men dacht en komt geheel anders.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Men zal moeten leren te rekenen met de grote Ander,</seg> <seg n="54.3.2">God;</seg> <seg n="54.3.3">met de anderen,</seg> <seg n="54.3.4">de gemeenschap,</seg> <seg n="54.3.5">de kerk;</seg> <seg n="54.3.6">met het andere,</seg> <seg n="54.3.7">de zonde,</seg> <seg n="54.3.8">ook in haar grootste afmetingen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">In het christendom is ruimte daarvoor.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">De bijbel heeft het alles in zich opgenomen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="41" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Spengler, <hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte,</hi> 2 dln., München 1918-1922, passim.</p></note>
<pb n="43" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>F. E. D. Schleiermacher, <hi rend="italic">Der christliche Glaube.</hi> Nach den Grundsätzen der Evangelischen Kirche im Zusammenhange dargestellt, 2 <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., (1821-1822), M. Redeker ed., Berlijn 1960<hi rend="superscript">7</hi>, dl. 1, par. 3, p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>HC. zondag 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zo K. H. Miskotte in zijn <hi rend="italic">Praeludium,</hi> in J. H. Gunning J. Hzn., <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning. Leven en werken,</hi> 3 dln. + register, Rotterdam z.j., dl. 1, p. XIII v.</p></note>
<pb n="44" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>F. Schleiermacher, <hi rend="italic">Über die Religion.</hi> Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, Berlijn 1799, p. 53,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zo bij Goethe, <hi rend="italic">Faust.</hi> Eine Tragödie, dl. 1, Nacht, vs. 766: 'Das Wunder ist des Glaubens liebstes Kind'.</p></note>
<pb n="45" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. A. Schweitzer, <hi rend="italic">Geschichte der Leben-Jesu-Forschung</hi> (1906), Tübingen 1951<hi rend="superscript">6</hi>, p. 631 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>N. doelt hier op G. Frenssen, <hi rend="italic">Hilligenlei,</hi> Berlijn 1905. Zie ook VW., dl. 2, p. 321, noot 21.</p></note>
<pb n="46" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Inst. III, 2, 6.</p></note>
<pb n="50" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. A. Harnack, DG., dl. 3, p. 81. Zie ook de slotalinea van <hi rend="italic">Geloven op gezag, in</hi> VW., dl. 2, p. 150, waar N. Harnack uitvoerig citeert op dit punt.</p></note>
<pb n="51" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zinspeling op Mk. 10 : 13-16.</p></note>
<pb n="52" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Angst,</hi> vert. S. van Praag, Amsterdam z.j., p. 17.</p></note>
<pb n="53" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Het christelijk geloof in de twintigste eeuw</hi> in maart 1945 voor een kring van belangstellenden te Laren. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n2" type="end" place="end" n="2"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Spengler (1880-1936), Duits geschiedfilosoof en schrijver, wiens historisme (in aansluiting aan Dilthey) een wending vertoont naar het pessimisme. In zijn <hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte</hi> (2 dln., 1918-1922), onderscheidde hij acht op zichzelf staande beschavingen, welke alle dezelfde periodes doorlopen: 'Vorzeit', 'Kultur' (onderverdeeld in 'Frühzeit' en 'Spätzeit') en 'Zivilisation'. S. vergeleek het heden met de val van het Romeinse rijk en meende dat Europa sinds 1800 in het stadium van de vervalvorm, de 'Zivilisation' was aangeland. Deze laatste periode betekende een overwoekeren van de grote stad over de cultuur van platteland en kleine stad en ontbinding en verval van godsdienst en traditie. S. had in de jaren na 1918 grote invloed.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Andere vertegenwoordigers van het cultuurpessimisme die de ontwikkeling van de geest <pb n="54" ed="VW"/>als schadelijk verklaarden voor het leven, waren L. Klages (1872-1956), schrijver van <hi rend="italic">Der Geist als Widersacher der Seele</hi> (1929-1932) en Th. Lessing (1872-1933), schrijver van <hi rend="italic">Europa und Asien. Untergang der Erde am </hi><choice><sic>Geisi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Geist</hi></corr></choice> (1916).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Terzijde: Gez. 5<choice><sic>3 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">3 : 1</corr></choice>; gez. 74 : 2; gez. 177 : 3 en 6. Uit de bundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie ook N. over S. en de Romantiek in VW., dl. 1, p. 215-219 en dl. 3, p. 265-275.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Lid van de kring, waarvoor N. zijn lezing hield.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor A. Harnack VW., dl. 3, p. 193, noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-christelijk-geloof-in-de-twintigste-eeuw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Het noorderlicht of poollicht is een 's avonds op het Noordelijk Halfrond waarneembaar lichtverschijnsel in de vorm van een witte of groenwitte boog, laag boven de noordelijke horizon. N. zinspeelt hier waarschijnlijk op de avond van 25 januari 1938 toen West-Europa getuige was van het sterkste poollicht van de laatste decennia, hetgeen veel indruk maakte. Een beschrijving hiervan in 1-1. de Jong, <hi rend="italic">Het weer te kijk,</hi> 's-Gravenhage 1983, 1984<hi rend="superscript">2</hi> p. 178 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie" decls="#bibl-noordmans4.vijftig-jaar-theologie">
<pb n="55" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Vijftig jaar theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mij is gevraagd tot u te spreken over vijftig jaar theologie.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">In een gemengd gezelschap,</seg> <seg n="2.2.2">bestaande uit bijna evenveel Regenboog-zoekers als broeders.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Op een zomermiddag,</seg> <seg n="2.3.2">bij een jubileum.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat is geen eenvoudige taak.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik moet met al die omstandigheden rekening houden!</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ook nog met andere omstandigheden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Minder toevallig.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En daarom nog meer van invloed op wat ik zeggen moet.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik bedoel dit:</seg> <seg n="3.4.2">theologie als zodanig,</seg> <seg n="3.4.3">als naam voor een leervak en theoloog als naam voor een beroep,</seg> <seg n="3.4.4">heeft door de oorlog een koersdaling ondergaan.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Vijfentwintig jaar geleden kwam de vloed opzetten van de Nieuwe Theologie.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Nu kan men gerust van een baisse spreken.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Er is meer belangstelling voor kerkelijke sociologie dan voor kerkelijke theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">- Nu is dat voor een groot procent maar schijn.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Want kerk is geen sociologisch begrip.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">- Wat kerkelijke sociologie heet is overwegend <hi rend="italic">gewone</hi> sociologie.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Alles wat de kerk betreft is theologie.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Bijbel,</seg> <seg n="3.12.2">dogma,</seg> <seg n="3.12.3">ambt,</seg> <seg n="3.12.4">dat zijn geen sociologische begrippen,</seg> <seg n="3.12.5">maar theologische.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Maar goed dan,</seg> <seg n="3.13.2">de belangstelling gaat nu eenmaal sterk uit naar deze zgn. kerkelijke sociologie.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">En dat doet aan de belangstelling voor de theologie geen goed.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Ik vind een kaartsysteem wel goed.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Het is een gemak.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Maar men mag nooit vergeten,</seg> <seg n="3.17.2">dat God er geen kaartsysteem op na houdt.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Anders was de kamerling op zijn weg naar huis niet gedoopt.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Want hij stond niet op de kaart.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">En zo over de hele lijn van de kerkelijke sociologie De herder mag geen herdershond worden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom toch maar vijftig jaar theologie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Met uw aller toestemming.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En... op uw uitdrukkelijk verzoek.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu zal ik natuurlijk niet een catalogus oplezen met allerlei boeken,</seg> <seg n="5.1.2">die in die vijftig jaar op dit gebied verschenen zijn.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik zal ook niet het hele theologische veld in mijn gezichtsveld trekken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Gesteld dat ik het kon,</seg> <seg n="5.3.2">ik zou het niet doen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Beperking is hier allereerst nodig.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik zal vooral spreken over theologie als systematische theologie.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Niet over kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="5.6.2">dogmengeschiedenis,</seg> <seg n="5.6.3">godsdienst in Israël,</seg> <seg n="5.6.4">nieuwtestamentische Zeitgeschichte,</seg> <seg n="5.6.5">kerkrecht enz. enz.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Systematische theologie.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En dan geen ethiek,</seg> <seg n="5.8.2">maar dogmatiek</seg> <seg n="5.8.3">- de leer.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">1946,</seg> <seg n="6.1.2">en dan vijftig jaar terug,</seg> <seg n="6.1.3">dat is 1896.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik was toen al theoloog.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik had mijn propaedeutisch gedaan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar ik maakte door een hoofdoverspanning een lange gedwongen pauze door.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik had in Leiden,</seg> <seg n="6.5.2">waar ik vandaag over een week het honderd- of honderdvijfjarig jubileum van Quisque hoop mee <pb n="56" ed="VW"/>te vieren,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="6.5.3">Gunning nog horen lezen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De redevoeringen waarmee Gunning jaarlijks zijn colleges opende,</seg> <seg n="6.6.2">waren in werkelijkheid programma's voor de halve eeuw,</seg> <seg n="6.6.3">waarover ik nu vanmiddag moet spreken.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Openingscolleges voor de volgende halve eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Gunning was er zich van bewust dat de kerk onder het oordeel stond en dat wij middenin de revolutie leefden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij was pessimist,</seg> <seg n="7.2.2">zoals Jeremia,</seg> <seg n="7.2.3">niet zonder hoop,</seg> <seg n="7.2.4">maar realistisch pessimistisch.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zijn ernst was die van een profeet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Een gesloten theologisch systeem had Gunning niet.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hij was prediker-theoloog of liever theoloog-prediker.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zijn hele rijke belezenheid groepeerde zich om een beweeglijk geheel van ideeën:</seg> <seg n="7.6.2"><hi rend="italic">leven,</hi></seg> <seg n="7.6.3"><hi rend="italic">vrijheid,</hi></seg> <seg n="7.6.4"><hi rend="italic">persoonlijkheid,</hi></seg> <seg n="7.6.5">dat niet stabiel was,</seg> <seg n="7.6.6">maar zich naar gelang van de omstandigheden hergroepeerde en dat wilde dienen om het Evangelie te vertolken.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Deze laatste periode van Gunnings theologisch denken wordt juist gekenmerkt door een zich keren naar een nieuwere theologische positie.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik noemde drie ideeën:</seg> <seg n="8.1.2">leven,</seg> <seg n="8.1.3">vrijheid,</seg> <seg n="8.1.4">persoonlijkheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Welnu,</seg> <seg n="8.2.2"><hi rend="italic">leven</hi> als leidende idee in de negentiende-eeuwse theologie is de draad van Ariadne,</seg> <seg n="8.2.3">waarlangs men zoekt te ontkomen aan de gevangenis van het rationalisme,</seg> <seg n="8.2.4">de dode verstandsbegrippen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Leven is dan zieleleven en tegenover de begrippen plaatst men dan de zielstoestanden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daarbij komt het aan op de intensiteit van het beleven,</seg> <seg n="8.4.2">niet op de inhoud. 't Komt er op aan dát men gelooft,</seg> <seg n="8.4.3">meer dan op wat men gelooft. 't Is dynamisch geloofsleven. 't Is een romantisch geloofsleven,</seg> <seg n="8.4.4">waarin de belangstelling uitgaat naar de toestanden van de ziel.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De hele negentiende eeuw wordt daardoor beheerst,</seg> <seg n="8.5.2">van Schleiermacher tot de Religionspsychologie van James.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Vrijheid.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De idee der vrijheid diende in de negentiende eeuw in de theologie om zich ruimte te verschaffen tegenover de natuurcausaliteit,</seg> <seg n="9.2.2">tegen het benauwende determinisme van de natuurwetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Persoonlijkheid.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Bij de idee der persoonlijkheid treedt een nieuw element op. Daarmee zoekt men niet alleen vrijheid te handhaven tegenover de natuurcausaliteit,</seg> <seg n="10.2.2">maar ook tegenover de zielscausaliteit.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De persoonlijkheid stelt orde op in zijn eigen zieleleven en worstelt zich daaruit omhoog tot een vaste blijvende figuur.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er komt in het zieleleven orde en wet:</seg> <seg n="10.4.2">het wordt minder romantisch.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar de persoonlijkheid is haar eigen wet.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het is een onzondig principe in het natuurlijke zieleleven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Met deze drie ideeën,</seg> <seg n="11.1.2">die in deze zin aan de bijbel vreemd zijn en die uit het Duitse idealisme stammen,</seg> <seg n="11.1.3">zocht men zich in de theologie te weren tegen het naturalisme.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De laatste periode van Gunning is meer daardoor gekenmerkt,</seg> <seg n="11.2.2">dat hij daarboven zoekt uit te gaan.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het gaat hem dan niet om datgene wat waarde voor ons heeft,</seg> <seg n="11.3.2">maar om wat voor ons <hi rend="italic">geldt.</hi></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Niet om <pb n="57" ed="VW"/>wat wij zijn,</seg> <seg n="11.4.2">maar om wat wij <hi rend="italic">niet</hi> zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Datgene wat waarde voor ons heeft is in zekere zin een stuk van onszelf.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het is goed voor ons oog,</seg> <seg n="11.6.2">ons oor,</seg> <seg n="11.6.3">onze tong,</seg> <seg n="11.6.4">onze ziel,</seg> <seg n="11.6.5">onze persoon.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Datgene wat geldt is goed voor God en daardoor ook voor ons.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het kan voor ons een offer zijn om Gods wil te laten gelden.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Voor ons is het dan alles goed voorzover de nieuwe mens daardoor wordt opgewekt.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Natuurlijk wist Gunning dat ook vroeger wel.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Maar in zijn laatste periode gaf het vorm aan zijn theologie.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">En daarmee wendde hij zich van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="11.12.2">van de ideeën leven en vrijheid en persoonlijkheid af.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Van natuur en historie naar bijbel en kerk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Met een enkel woord,</seg> <seg n="12.1.2">als tussen haakjes,</seg> <seg n="12.1.3">zij gezegd,</seg> <seg n="12.1.4">dat de moderne theologie zich bij en n a de eeuwwisseling ook,</seg> <seg n="12.1.5">op haar manier,</seg> <seg n="12.1.6">van de aarde naar de hemel zocht te keren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Van natuur en historie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n7" rend="superscript">7</ref> naar een hogere openbaringsvorm.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De Radicale School laat de historische Jezus los voor de symbolische Christusvorm.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Loman,</seg> <seg n="12.4.2">Van Manen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="12.4.3">Van den Bergh van Eysinga.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het positivisme werd verlaten.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De behoefte aan metafysica duidelijk uitgesproken.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De Bussy en Groenewegen:<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="12.7.2">metafysica.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Bruining in het voetspoor van Eucken,</seg> <seg n="12.8.2">tegen Hoekstra (ethisch-modern).</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De Graaf met Heymans,</seg> <seg n="12.9.2">een sublimering van de negentiende eeuw in psychisch monisme.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij laten deze linkse ontwikkeling verder rusten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Met De la Saussaye,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="14.1.2">de opvolger van Gunning zal ik mij ook niet bezighouden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij is volgens eigen getuigenis meer essayist dan theoloog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Toch heeft hij op Roessingh en andere rechts-modernen invloed gehad.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hij heeft hen kritisch gestemd tegenover het negentiende-eeuwse naturalisme en psychologisme.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Op fijne wijze deed Van Dijk in Groningen hetzelfde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Systematische theologie werd er,</seg> <seg n="15.1.2">althans in onze kerk,</seg> <seg n="15.1.3">bijna niet bedreven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men liet dit over aan de Vrije Universiteit.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het waren meer,</seg> <seg n="15.3.2">zoals Barth het later zou noemen:</seg> <seg n="15.3.3">Randbemerkungen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik zal op deze periode niet in bijzonderheden ingaan,</seg> <seg n="15.4.2">omdat ik op twee theologieën nog meer in bijzonderheden wil ingaan:</seg> <seg n="15.4.3">de dialectische theologie en de theologie van Gemeenteopbouw.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En in de tweede plaats,</seg> <seg n="15.5.2">omdat de vorm van deze theologie,</seg> <seg n="15.5.3">voorzover zij niet incidenteel,</seg> <seg n="15.5.4">maar min of meer systematisch is,</seg> <seg n="15.5.5">filosofisch van aard is.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is een gevarieerd kantianisme van verschillende allure,</seg> <seg n="15.6.2">waarin een aanloop gemaakt wordt om voorgoed boven naturalisme en psychologisme uit te komen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">En aan de andere kant een hoger irrationalisme,</seg> <seg n="15.7.2">dat het irrationele niet in de natuur of de ziel,</seg> <seg n="15.7.3">maar in de geest zelf zoekt.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Hier is Kierkegaard de grote naam.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Voor deze periode is gemeenschappelijk<pb n="58" ed="VW"/> dat men boven de ervaring,</seg> <seg n="15.9.2">boven de zielsprocessen,</seg> <seg n="15.9.3">boven de historie een geldend gezichtspunt zoekt,</seg> <seg n="15.9.4">dat de ervaring pas mogelijk maakt.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Niet meer 'ohne Phosphor kein Gedanke',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="15.10.2">maar zonder autoriteit geen denken.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">De goddelijke Logos die de rede omvat.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Goddelijk licht dat het verstand bestraalt.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Zuivere zakelijkheid van het geloof.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Religieus apriori.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Structuurpsychologie.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Neokantianisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Marburgerschool. 't Supra-historische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Het geheel voor de delen.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Zoals gezegd kan ik hier niet verder bij stilstaan.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Bepaalde resultaten heeft dat in ons land voor de prediking en de theologie niet opgeleverd. 't Zij dan dat Kierkegaard wat invloed had op De la Saussaye,</seg> <seg n="16.1.2">de beide Jonkers<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n16" rend="superscript">16</ref> en anderen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Een eigen standpunt nam Aalders in met een ietwat aan de anglicanen verwant incarnationalisme.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Kohnstamm met een weer iets aan de natuurwetenschap georiënteerd personalisme.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Maar wat ons meer moet bezighouden is de dialectische theologie,</seg> <seg n="17.1.2">waarin de theologie in oppositie gaat tegen de hele negentiende eeuw.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Tegen naturalisme,</seg> <seg n="17.2.2">psychologisme,</seg> <seg n="17.2.3">historisme.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En waarbij bij de kenbronnen voor de Godskennis,</seg> <seg n="17.3.2">natuur,</seg> <seg n="17.3.3">historie,</seg> <seg n="17.3.4">bijbel en kerk,</seg> <seg n="17.3.5">op de beide laatste de nadruk wordt gelegd.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De dialectische theologie is daarom zo radicaal geweest,</seg> <seg n="17.4.2">doordat zij in zekere zin schoon schip maakt.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Tegenover de hele negentiende eeuw die meende dat God geheel kenbaar was,</seg> <seg n="17.5.2">omdat wij met onze hele ziel en de wereld met haar hele historie konden aanvoelen wie Hij was,</seg> <seg n="17.5.3">sprak deze theologie van de onbekende God.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">God moest zich openbaren,</seg> <seg n="17.6.2">anders wisten wij niets van Hem.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">En in haar reactie tegen de negentiende eeuw schakelde zij natuur en historie uit en trok zich terug op Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">En in de tweede plaats wilde deze theologie niet blij ven hangen in een wijsbegeerte van de Geest,</seg> <seg n="17.8.2">van de zin;</seg> <seg n="17.8.3">niet de Logos als rede,</seg> <seg n="17.8.4">maar als Woord;</seg> <seg n="17.8.5">als gegeven Logos het Woord.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Daarom trok zij zich sterk op de prediking terug.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Tot op zekere hoogte als Herrmann:</seg> <seg n="17.10.2">Als ik preken kon als F. W. Robertson<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n17" rend="superscript">17</ref> of H. Hoffmann<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n18" rend="superscript">18</ref> dan zou ik ophouden theoloog te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Inderdaad is de dialectische theologie een manier van preken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Geen theologie heeft bij mijn weten zo de wijze van preken beïnvloed.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De filosofie is er zoveel mogelijk uit.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Consequent moet het zijn een ten gehore brengen van de bijbelse woorden,</seg> <seg n="18.4.2">zoals de preek toch ook doet.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Deze theologie gaat niet uit van de kennisleer,</seg> <seg n="18.5.2">die in de negentiende eeuw als principiënleer<pb n="59" ed="VW"/> de halve dogmatiek vulde,</seg> <seg n="18.5.3">maar gaat uit van de exegese van gegeven woorden Gods.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Daarom draagt zij ook geen schools,</seg> <seg n="18.6.2">maar een kerkelijk karakter.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dreef de moderne theologie en prediking haar meest consequente woordvoerders als Busken Huet en Pierson uit de kerk en ook haar eigen leken,</seg> <seg n="18.7.2">de dialectische theologie wekte nieuw kerkelijk bewustzijn.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">En in de kerk moest natuurlijk het Woord Gods uitsluitend aan alle kanten van de overwoekeringen van de filosofie worden vrijgemaakt.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Alles wat het geloof aankleeft als het uit de zondige werkelijkheid zich naar Gods Woord uitstrekt,</seg> <seg n="18.9.2">moet worden achtergelaten.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Alle bijverschijnselen van de ziel,</seg> <seg n="18.10.2">de angst,</seg> <seg n="18.10.3">de boete,</seg> <seg n="18.10.4">ook de gehoorzaamheid,</seg> <seg n="18.10.5">alles wat op welke manier ook <hi rend="italic">nog werk</hi> kan heten.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Het hele ethische veld wordt leeg.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Geen behoefte,</seg> <seg n="18.12.2"><hi rend="italic">geen.</hi></seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Ook geestelijk,</seg> <seg n="18.13.2">speculatief.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Alle ideeën,</seg> <seg n="18.14.2">die ons tot God kunnen leiden,</seg> <seg n="18.14.3">ook de ledigste idee,</seg> <seg n="18.14.4">het apriori,</seg> <seg n="18.14.5">ook het religieuze apriori.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Het Woord brengt alles mee,</seg> <seg n="18.15.2">ook zijn eigen apriori.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Theologie is dan ook geen wetenschap in de zin van andere wetenschappen die algemeen geldig zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wat het Woord Gods inhoudt kan alleen verstaan worden,</seg> <seg n="19.2.2">als het vorm heeft aangenomen in het geloof.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Wat zonde is,</seg> <seg n="19.3.2">genade,</seg> <seg n="19.3.3">Jezus Christus,</seg> <seg n="19.3.4">verzoening,</seg> <seg n="19.3.5">verlossing,</seg> <seg n="19.3.6">predestinatie,</seg> <seg n="19.3.7">Heilige Geest,</seg> <seg n="19.3.8">dat wordt in het geloof geopenbaard als bij bliksemlicht.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is een verschijning van Jezus,</seg> <seg n="19.4.2">die ook weer wegkomt uit de ogen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar het doet iets.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het schept die nieuwe mens in het ledige ethische veld.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Alles wat de dogmatiek dan doet aanzwellen tot dikke boeken,</seg> <seg n="19.7.2">dat moet er dus uit.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De natuurlijke theologie;</seg> <seg n="19.8.2">de filosofische kennisleer;</seg> <seg n="19.8.3">de godsdienstpsychologie en de metafysische speculatie.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Want wat het Woord meebrengt,</seg> <seg n="19.9.2">dat krijgt zijn gestalte alleen in het geloof.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">En het geloof is een daad van de nieuwe mens,</seg> <seg n="19.10.2">die tot God geschapen is.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Barths dogmatiek wordt zo dik omdat er nog meer arbeid nodig is om de geloofsleer weer te zuiveren van de vele inkruipsels dan om ze er in te brengen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Kritische dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wat de dingen die de theologie behandelt dus zijn,</seg> <seg n="21.1.2">dat komt van Gods kant.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het zijn openbaringen van wat verborgen was.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">En het bedoelt aan onze kant wakker te roepen het geloof,</seg> <seg n="21.3.2">de eerste ademtocht van de nieuwe mens.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Gods Woord geldt dus voor iemand die er nog niet is en in zoverre is het Woord Gods scheppend.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het is niet een zaak tussen God en mens.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Geen twee delen van een verbond.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar God alleen en het geloof alleen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze positie is een limiet.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ze kan slechts benaderd worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar zij reinigt de theologie tot op zekere hoogte van de afgoderij van het heidendom,</seg> <seg n="22.3.2">van de beeldendienst,</seg> <seg n="22.3.3">van de dingen die het geloof uit onze zondige natuur zelf meebrengt,</seg> <seg n="22.3.4">ook al zijn ze nog zo vroom.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">En zij geeft houvast in tijden waarin het ethische veld wanhopig leeg is.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Men zou er zich over kunnen verwonderen dat deze theologie in de latere periode een soort 'politieke theologie' geworden is.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men zou dat kunnen <pb n="60" ed="VW"/>verklaren uit de tijdsomstandigheden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hierdoor bijv. dat de dialectische theologie zich zag geplaatst tegenover een andere godsdienstvorm en modern mohammedanisme,</seg> <seg n="23.3.2">waarin juist de aardse gebondenheid,</seg> <seg n="23.3.3">bloed en bodem,</seg> <seg n="23.3.4">op de voorgrond werd gesteld,</seg> <seg n="23.3.5">en waarbij de voorzienigheid Gods,</seg> <seg n="23.3.6">een soort fatum,</seg> <seg n="23.3.7">het grote leerstuk was.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dit is echter slechts de aanleiding en niet de oorzaak.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het zou ook zonder die aanleiding gebeurd zijn.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Ook het calvinisme was reeds een politieke religie.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Juist wanneer het Woord Gods als een scheppend beginsel wordt geloofd,</seg> <seg n="23.7.2">dat de oude en de nieuwe mens scheidt,</seg> <seg n="23.7.3">is daarmee de revolutie,</seg> <seg n="23.7.4">niettegenstaande alle antirevolutionairen en christelijk-historischen,</seg> <seg n="23.7.5">op aarde losgelaten.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De dialectische theologie is progressief.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Haar conservatieve houding is slechts schijn.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Voor haar is God 'actus purus',</seg> <seg n="24.3.2">zuivere handeling.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daarbij moet echter een ding in het oog gehouden worden.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De bijbelse revolutie is gespreide revolutie.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Zoals de schepping zelf,</seg> <seg n="24.6.2">over zes dagen of zes tijdperken en zes gebieden verspreid.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Het nieuwe komt op uit gave zaden.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">De logos spermatikos.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Uit charismata die God uitdeelt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo voltrekt zich de actie die van Gods Woord uitgaat niet planmatig,</seg> <seg n="25.1.2">niet volgens een program,</seg> <seg n="25.1.3">maar incidenteel,</seg> <seg n="25.1.4">naar Gods wil en genade.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij vindt pinkstermatig plaats.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Door verdeelde tongen in menigerlei talen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij wordt in de eerste christelijke gemeente in de charismata openbaar,</seg> <seg n="25.4.2">de genadegaven.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Deze revolutie heeft het weldadige van een regen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Terwijl de opzettelijke planmatige revolutie de aard van een verterend vuur vertoont.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De werking die de gereformeerde kerkhervorming heeft uitgeoefend,</seg> <seg n="25.7.2">draagt dan ook de sporen van zulk een charismatische,</seg> <seg n="25.7.3">zegenrijke werking.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De uitroeiing van de Hugenoten was de dieperliggende oorzaak van de Franse revolutie.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De Engelse revolutie onder <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice> maakte haar voor dat land onnodig.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De invloed van het geloof aan Gods openbaring deed zich in de calvinistische landen gevoelen in een brede en gedifferentieerde verbreiding van heilzame gevolgen ook voor het politieke en sociale leven.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Dit is echter alleen mogelijk als,</seg> <seg n="25.11.2">zoals Calvijn het wil,</seg> <seg n="25.11.3">de christen 'schildwacht der eeuwigheid'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f6" rend="superscript">f</ref> blijft.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Daarom wil mij de tegenwoordige leuze 'trouw aan de aard'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n20" rend="superscript">20</ref> niet bevallen.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">De kerk moet op God letten.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">En in die houding plaatst ook de dialectische theologie de mens.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Alleen in die zin mag zij 'politische Theologie' heten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij zijn nu na de oorlog en wij moeten de laatste fase der theologie bezien.</seg></s></p>
<p><pb n="61" ed="VW"/><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De theologie van <hi rend="italic">Gemeenteopbouw</hi> wordt door dr. Kraemer zo langzamerhand enigszins uit de doeken gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wij kenden haar ook uit z'n <hi rend="italic">The Christian Message.</hi></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Kraemers bijbels realisme,</seg> <seg n="27.3.2">zoals hij het noemt,</seg> <seg n="27.3.3">wordt daar bepaald tegenover de wereldgodsdiensten.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">En in zijn latere publikaties tegenover ons eigen Credo.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Wij worden ons er nu meer van bewust.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Nu is Kraemers bijbels realisme natuurlijk als zodanig wel belangrijk en ook om de missionaire hoek,</seg> <seg n="28.1.2">waaronder het gezien moet worden,</seg> <seg n="28.1.3">weer nieuw.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar het heeft toch meer betekenis in zijn grote boek over de christelijke boodschap aan de heidenen dan voor het gesprek ten onzent.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Tegenover de naturalistische concepties van de godsdiensten die geen historische openbaring kennen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Dit realisme is zeer verwant aan het criticisme van de dialectische theologie.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Alleen waagt het zich niet zo dicht aan de limiet en kan het daarom een gematigd criticisme heten.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Daarom vat het de mens ook meer empirisch op en laat het hem minder op de drempel der eeuwigheid.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Daarom ook is het concreet ethischer en in die zin realistischer en komt het theologisch in de buurt van De la Saussaye.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">De praktische gevolgen zijn echter belangrijker.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het geloof krijgt bij Kraemer de naam van geloofsgehoorzaamheid.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Begin en einde van de brief aan de Romeinen en Handelingen 6 : 7. 't Is daar aannemen van 't christendom.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het verschil met geloof is juist,</seg> <seg n="29.3.2">dat de christen in het geloof ontstaat.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Dit is kritisch.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Bij geloofsgehoorzaamheid wordt de christen als reeds bestaande verondersteld.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De verhouding is ethisch.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">En dan ethisch in zeer bijzondere zin.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Kraemer vat de geloofsleer realistisch-ethisch samen in de liturgische uitroep:</seg> <seg n="29.8.2">'Jezus is Heer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Dit herinnert aan Herrmann,</seg> <seg n="29.9.2">die het toepaste op het persoonlijke geloofsleven.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Herrmann beriep zich weer op Robertson,</seg> <seg n="29.10.2">de bekende Engelse prediker die samenvatte:</seg> <seg n="29.10.3">To hail the King!</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Robertson,</seg> <seg n="29.11.2">de soldatenhouding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Inderdaad is dit ook wat Kraemer kenmerkt.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">In het uitroepen van Jezus als Heer ligt een marsorder opgesloten.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">En er is nauw verband tussen het doen herleven van deze liturgische oud-christelijke uitroep en het in gebruik nemen van het zendingswoord 'geloofsgehoorzaamheid'.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Kraemer doet een beroep op de verschuiving in positie van kerk en theologie.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Bij de Reformatie ging het om de rechtvaardigmaking door het geloof.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Nu om de heerschappij van Jezus <pb n="62" ed="VW"/>Christus over de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Ik erken het bestaan van zulke verschuivingen,</seg> <seg n="29.18.2">maar er bestaat gevaar voor extremisme.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Wederdopers,</seg> <seg n="29.19.2">de Geest.</seg></s> <s n="29.20"><seg n="29.20.1">Nu:</seg> <seg n="29.20.2">Jezus,</seg> <seg n="29.20.3">de Heer,</seg> <seg n="29.20.4">met achterstelling van Vader en Geest.</seg></s> <s n="29.21"><seg n="29.21.1">De kerk een diensthuis.</seg></s> <s n="29.22"><seg n="29.22.1">Het Evangelie een commando.</seg></s> <s n="29.23"><seg n="29.23.1">Naast 'Jezus is Heer' staan het 'Abba Vader' en 'Veni,</seg> <seg n="29.23.2">Creator Spiritus'.</seg></s> <s n="29.24"><seg n="29.24.1">Een Jezuskerk is te sentimenteel (Zinzendorf).</seg></s> <s n="29.25"><seg n="29.25.1">Of te militaristisch (Loyola).</seg></s> <s n="29.26"><seg n="29.26.1">Te planmatig,</seg> <seg n="29.26.2">te centraliserend,</seg> <seg n="29.26.3">te politiek.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Jezus ontliep de pogingen om Hem koning te maken.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij is het hoofd der kerk.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De kerk kan,</seg> <seg n="30.3.2">bij eenzijdig doorvoeren hiervan,</seg> <seg n="30.3.3">op een dood spoor komen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De klassieken en de Schrift:</seg> <seg n="30.4.2">de Vader.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Donatisten en kerk:</seg> <seg n="30.5.2">de Geest,</seg> <seg n="30.5.3">katholiciteit.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Te scherper bij Jezus en het zwaard der overheid.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">De militia Christi is als eenzijdig beginsel niet nieuwtestamentisch.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Het 'soldaat van Jezus Christus' komt maar eenmaal voor (2 Tim. 2 : 3).</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Veel vaker dan krijgsknecht komt knecht,</seg> <seg n="30.9.2">slaaf voor.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Maar dan ook Vader en Geest.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Wel Efesiërs 6,</seg> <seg n="30.11.2">maar niet centraal.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Centraal is het kindschap Gods.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Paulus en de mysteriën.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">De ingewijde is soldaat Gods,</seg> <seg n="30.14.2">met geestelijke wapenrusting en door een krijgseed (sacramenten) gebonden.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">De militia Christi drukt de verhouding niet uit evenmin als de slavernij.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">De gelovigen zijn kinderen,</seg> <seg n="30.16.2">vrijen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De Islam is de soldaten-religie.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Verwerpt de Triniteit heftig.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Gesloten godsbegrip en absolute geloofsgehoorzaamheid.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">'Jezus,</seg> <seg n="32.1.2">de Heer' is liturgische vondst.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Niet langs de heerweg der kerk tot ons gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De gereformeerde protestant kent vereenvoudiging,</seg> <seg n="33.1.2">het dynamische in de leer.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Constructie der Triniteit in de predestinatie,</seg> <seg n="33.2.2">heiliging.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Politieke religie.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Toch is in de calvinistische wereld een afkeer van de soldateske levenshouding.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Een begeerte naar vrijheid,</seg> <seg n="33.5.2">kinderlijke staat.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">De Amerikaanse soldaten toonden afkeer van politieke training.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De sfeer des levens is in de calvinistische wereld bepaald door trinitarische spreiding en hoezeer de heiligingsleer soms ook voert tot een christelijk activisme,</seg> <seg n="33.7.2">toch moet men als calvinist altijd op z'n hoede zijn voor unitarisme en activisme.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De hervormde kerken hebben opzettelijk hun kerkorden zo sober mogelijk gehouden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Na iedere synode spreidde de kerk zich als 't ware trinitarisch.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zij nam de legervorm niet aan.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Er was geen dienstplicht.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Men was kind aan huis.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De sacramenten bleven in de kerk.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Het Woord ging ook in de huizen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Een groot deel van 't leven lag in de gemeentelijke sfeer;</seg> <seg n="34.8.2">men leefde eigenlijk in de kerk,</seg> <seg n="34.8.3">meer dan in de staat.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Maar men werd niet gemobiliseerd.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het huiselijk en maatschappelijk leven behield eigen soevereiniteit.</seg></s></p>
<p><pb n="63" ed="VW"/><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De activiteit kon zich spreiden onder de straling van Gods trinitarische goedheid op elk gegeven punt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De theocratie van Calvijn bleef sacramenteel en paradigmatisch.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De klompenregimenten van Cromwell hebben geprobeerd haar politiek en maatschappelijk door te zetten.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar zij moesten zich daartoe op het oude Testament beroepen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het Heilsleger heeft wel onder Jezus de legervorm aangenomen,</seg> <seg n="37.1.2">maar het gaf de sacramenten prijs,</seg> <seg n="37.1.3">de kenmerken van een kerk.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In een orde kan de betrekking tot God eenzijdiger als Jezusdienst geno<hi rend="italic">men</hi> en minder trinitarisch zijn.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En de spanning der gehoorzaamheid hoger worden opgevoerd,</seg> <seg n="38.2.2">met het oog op een bepaald doel.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De orde van Jezus in de roomse kerk is er het wereldbefaamde voorbeeld van.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Zij werd daarbij soms een gevaar voor de kerk zelve.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wat de kerk verboden is,</seg> <seg n="38.5.2">kan de orde gegund zijn.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">De kerk heeft de trinitarische openheid te bewaren en haar lidmaatschap blijft uitgedrukt door het kindschap,</seg> <seg n="38.6.2">en niet door de militia Christi.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Ik ben aan het einde van mijn beschouwend overzicht.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wanneer wij de vijftig jaren dan in vogelvlucht overzien,</seg> <seg n="39.2.2">dan is het theologisch geweldig te noemen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Theologie en kerk zijn in die halve eeuw uit het naturalisme opgestaan.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De theologie is ontwaakt uit haar psychologistische dromen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij heeft weer geleerd van het Woord uit te gaan.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">En zij is weer een praktische wetenschap geworden.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Nu moet zij er op letten welke praktijk daaronder te verstaan is.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="56" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J.H.Gunning, <hi rend="italic">Werkelijkheid van den godsdienst</hi>. Een woord ter opening van den universitairen cursus van 1890/91, Nijmegen 1890, p. 27.</p></note>
<pb n="57" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie in dit deel, p. 102, noot d.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">K.Barth, Das Wort Gottes und die Theologie, München 1924, </hi><choice><sic>p.99v.Vgl.ookBarth,Die</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">p. 99 v. Vgl. ook Barth, Die</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Lehre vom Worte Gottes.</hi> Prolegomena zur christlichen Dogmatik, München 1927, p. VIII.</p></note>
<pb n="58" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Uitdrukking van J. Moleschott.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n13" rend="superscript">13</ref> Zie diens <hi rend="italic">Lehre der Nahrungsmittel.</hi> Für das Volk, <choice><sic>Ertangen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Erlangen</corr></choice> 1853<hi rend="superscript">2</hi> p. 120.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>W. Herrmann, <hi rend="italic">Der Verkehr des Christen mit Gott im Anschluss an Luther dargestellt,</hi> Stuttgart en Berlijn 1908<hi rend="superscript">5/6</hi>, p. 90.</p></note>
<pb n="60" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 9, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Dit is ook de strekking van de negentiende lezing van Barths Gifford-lectures, uitgegeven onder de titel <hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst nach reformatorischer Lehre.</hi> 20 Vorlesungen über das Schottische Bekenntnis von 1560 gehalten an der Universität Aberdeen im Frühjahr 1937 und 1938, z.p. 1938. Vgl. VW., dl. 3, p. 673 v.</p></note>
<pb n="61" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie behalve Kraemers <hi rend="italic">The Christian Message in a non-Christian World,</hi> Londen 1938, passim, de bundel van artikelen in <hi rend="italic">De kerk in beweging,</hi> 's-Gravenhage 1947, m.n. hfdst. 9, <hi rend="italic">De nood der kerk</hi> en hfdst.11, <hi rend="italic">Theologie en het kerkelijk vraagstuk</hi>. Antwoord op prof. Haitjema's <hi rend="italic">Academische theologie en bijbels realisme (in Onder eigen Vaandel 17</hi> (1942) nr. 1), waarin K.s bijbels realisme duidelijk uitkomt.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie bijv. H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping der kerk.</hi> Ten aanzien van de wereld en van het Nederlandsche volk, 's-Gravenhage 1945, p. 89 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Herrmann, <hi rend="italic">Der Verkehr,</hi> p. 88. Vgl. S. A. Brooke en F. Arnold, <hi rend="italic">Fr. W. Robertson. Sein Lebensbild in Briefen,</hi> Gotha 1888, p. 71: "In der persönlichen Liebe und Anbetung Christi besteht die christliche Religion, ... in der Huldigung des Königs."</p></note>
<pb n="62" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Kraemer, De roeping der kerk, p. 79.</p></note>
<pb n="63" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Waarschijnlijk hield N. zijn lezing <hi rend="italic">Vijftig jaar theologie</hi> op 12 juni 1946 te Warnsveld bij Zutphen. Deze datum werd bepaald op grond van N.'mededeling in deze voordracht,.dat hij 'vandaag over een week het honderd- of honderdvijfjarig jubileum van Quisque hoopt mee te vieren' (zie noot 3). De lezing (in manuscript voorhanden) werd gehouden bij een jubileum van het zgn. Regenboog-gezelschap, een kring van (rechtzinnige) predikanten in de ring Zutphen, ontstaan uit de behoefte aan collegiale omgang en gezamenlijke studie. Het gezelschap werd opgericht op 11 juli 1894 te Laren (Gld.) door de predikanten J.H.Antink, G. F. Haspels, A. J. Roozemeijer, H. U. Thoden van <choice><sic>Veizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Velzen</corr></choice> S.Kzn., J. J. Sanders, P. J. Steenbeek en H. Jonker. N. was lid tijdens zijn predikantsjaren te Laren.</p><p>In het archief-Noordmans bevindt zich een (ongepubliceerd) openingswoord, dat N. hield bij het veertigjarig jubileum van het gezelschap in 1934 (356e vergadering!). Daarin geeft N. een schets van de geschiedenis van het Regenboog-gezelschap en zegt hij over de zeven initiatiefnemers: 'Uit de samenvoeging van hun kleuren ontstond de Regenboog.' Het gezelschap komt - onder ietwat gewijzigde formule - nog steeds bijeen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De belangstelling voor kerkelijke sociologie ontstond in de jaren na de Eerste Wereldoorlog, vooral door de toenemende secularisatie. In 1933 verscheen de dissertatie van J. P.Kruyt, <hi rend="italic">De onkerkelijkheid in Nederland.</hi> Haar verbreiding en oorzaken; in 1936 publiceerde W. Banning zijn studie <hi rend="italic">Theologie en sociologie.</hi> Een terreinverkenning en inleiding. De laatste werd in april 1946 buitengewoon hoogleraar in de kerkelijke sociologie te Leiden. Het jaar daarvoor hadden Banning en Kruyt de stoot gegeven tot de oprichting van het Sociologisch Instituut van de Ned. Herv. Kerk.</p></note>
<pb n="64" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="64" ed="VW"/>'Quisque Suis Viribus', het oudste nog bestaande theologische dispuut van Nederland te Leiden, vierde op 19 juni 1946 zijn - in 1941 uitgestelde - eeuwfeestviering, welke samenviel met de viering van het 21e lustrum. N. was lid in zijn studententijd te Leiden en erelid sinds 18 februari 1948. Dat N. inderdaad de bovengenoemde viering heeft bijgewoond, blijkt uit de notulen van Quisque: 'Broeder Noordmans vertelt over Quisque in the naughty nincties.'</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor het volgende fragment over Gunning het uitvoerige Gunning-corpus in VW., dl. 3, p. 342-504, m. n. N.' opstel <hi rend="italic">Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie,</hi> p. 435<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">-</corr></choice>481.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Kohnstamm.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Oordeel: volmaaktheid niet trapsgewijs (zinspeling op Gunnings <hi rend="italic">Wordt volmaaktheid trapsgewijze bereikt?</hi> Een woord ter opening der lessen over de zedenleer (1892/93), Nijmegen 1892).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Historisch-kritisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Historie - metafysica.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie voor Van Manen VW., dl. 2, p. 14, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>H. IJ. Groenewegen (1862-1930), remonstrants theoloog, vanaf 1902 hoogleraar te Leiden, vanaf 1916 te Amsterdam. In zijn <hi rend="italic">De theologie en hare wijsbegeerte</hi> (1904) vatte hij het geloof op als een 'metafysica des gemoeds'. Later werd hij aanhanger van Fechner en diens parallellistisch monisme. G. introduceerde Otto's <hi rend="italic">Das Heilige</hi> (1917) in ons land.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie voor P. D. Chantepie de la Saussaye VW., dl. 1, p. 75, noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Terzijde: Vota academica (zinspeling op Is. van Dijk, <hi rend="italic">Vota academica. Overwegingen en wenschen op het gebied van het hooger onderwijs, in Gezamenlijke geschriften van dr. Is. van Dijk,</hi> J. J. Bleeker e.a. eds., dl. 2, Groningen z.j.1, p. 3-211).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J. Moleschott (1822-1893), Nederlands-Italiaans filosoof en fysioloog, aanvankelijk arts, vanaf 1856 hoogleraar in de fysiologie in resp. Zürich, <choice><sic>Turij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Turijn</corr></choice> en Rome. M. was aanhanger van een atheïstisch materialisme en <choice><sic>ver-wierp</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verwierp</corr></choice> alle speculatief-idealistische theorieën in de natuurwetenschap, o.a. van Von Liebig. Hij beschouwde de stof met haar eigenschappen kracht en beweging als de enige werkelijkheid en zocht de verklaring van alle verschijnselen, ook van het denken, in een omzetting van de stof. Zijn belangrijkste werk is <hi rend="italic">Der Kreislaufdes Lebens (1852).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Terzijde: Snethlage.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Terzijde: Van Nes.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie voor de Jonkers VW., dl. 1, p. 253, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie voor Robertson VW., dl. 3, p. 433, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n18" type="end" place="end" n="18"><p>H. Hoffmann (1821-1899), Duits prediker, vanaf 1854 tot 1895 predikant te Halte a.d. S. Theologisch was H. georiënteerd aan de lutherse orthodoxie en beïnvloed door piëtistische en theosofische bewegingen van zijn tijd. H. muntte uit in een door diep doorleefde vroomheid gekenmerkte prediking. Hij publiceerde een groot aantal verzamelingen van zijn preken, o.a. <hi rend="italic">Sünde und Erlösung</hi> (1873) en <hi rend="italic">Eins ist not</hi> (1895).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Terzijde: Geest.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n20" type="end" place="end" n="20"><p>N. doelt op het verzet tegen spiritualisering dat na de Tweede Wereldoorlog zich manifesteerde in kerkelijke kringen. De uitdrukking is ontleend aan Nietzsche, Vgl. diens <hi rend="italic">Also sprach Zarathustra:</hi> "Ich beschwöre Euch, meine Brüder, bleibt der Erde treu und glaubt denen nicht, welche Euch von üborirdischen Hoffnungen reden! Giftmischer sind es, ob sie es wissen oder nicht." In Friedrich Nietzsche, <hi rend="italic">Werke in drei Bänden,</hi> K. Schlechta ed., dl. 2, München 1966, p. 280.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Het nu volgende laatste deel van N.' lezing is heel beknopt geformuleerd. Het lijkt er op dat N. hier voor een deel samenvat wat hij - ongeveer tegelijkertijd - over ditzelfde thema <pb n="65" ed="VW"/>had gepubliceerd in zijn artikel <hi rend="italic">Militia Christi in WNHK.</hi> 30 (15.6.1946) nr. 24, opgenomen in <hi rend="italic">Zoeklichten</hi> (p. 108-115). In VW., dl. 5, p. 528-535 (nr. 70). Waar de tekst van <hi rend="italic">Militia Christi</hi> verheldering biedt bij het hier voorliggende fragment, is annotatie achterwege gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.vijftig-jaar-theologie.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: Reveil.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst" decls="#bibl-noordmans4.taak-en-toekomst">
<pb n="66" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Taak en toekomst<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij kennen allen de fin de siècle-,</seg> <seg n="2.1.2">wij mogen wel zeggen fin du mondestemming en wij weten ook,</seg> <seg n="2.1.3">dat daartegen alleen het bijbelwoord,</seg> <seg n="2.1.4">het woord van christelijk-eschatologisch gehalte iets vermag.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Men verwacht vermoedelijk van mij,</seg> <seg n="3.1.2">dat ik begin met bedoelde stemming enigszins weer te geven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik wil mij daaraan niet geheel onttrekken,</seg> <seg n="3.2.2">maar wens daarbij toch heel sober te blijven.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Een fenomenologische vertolking daarvan brengt gevaren mee,</seg> <seg n="3.3.2">een uitzwieren van onze gedachten naar de einders van de kosmos,</seg> <seg n="3.3.3">waartegen Pascal zo ernstig gewaarschuwd heeft.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij wil dat wij dicht bij het kruis zullen blijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En de psalmist bidt dat God onze harten moge samenvoegen en ons behoeden voor afdwalingen,</seg> <seg n="3.5.2">ook van onze gevoelens.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom heb ik ook bij het opstellen van mijn titel terughouding betracht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Door de woorden 'taak' en 'toekomst' te kiezen,</seg> <seg n="4.2.2">heb ik onze overwegingen als het ware een beetje in 't gewone spoor willen dwingen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Mijzelf en ons allen er aan willen herinneren,</seg> <seg n="4.3.2">dat een beetje Latijns rationalisme en moralisme en Angelsaksisch prakticisme misschien gemakkelijker bij de eenvoud van het Evangelie doet blijven dan een meer oostelijk of oosters zich verliezen in de gronden en grenzen van ons leven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik had bijv. kunnen vragen:</seg> <seg n="4.4.2">Zijn wij nog christenen?</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Of:</seg> <seg n="4.5.2">Zijn wij nog mensen?</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Gaat Europa onder?</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Heeft de kerk hier nog een toekomst?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zulke vragen kunnen bij ons opkomen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Toch zijn ze niet geschikt voor al te opzettelijke bezinning.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het zijn angsten die meer in de psychologie thuishoren dan bij de behandeling van dogmatische en ethische vragen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men moet er wat voorzichtig mee zijn en er zich door laten drijven naar de naaste omgeving van het kruis.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Deze nuchterheid des geestes bedoelde Barth ook,</seg> <seg n="5.5.2">toen hij vlak na de oorlog,</seg> <seg n="5.5.3">in Duitsland,</seg> <seg n="5.5.4">niet te druk over demonen wilde spreken,</seg> <seg n="5.5.5">maar eenvoudig vroeg of men niet wat dom was geweest in de politiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In ieder geval is het goed dat men de demonische kanten van het leven niet opzettelijk in zijn gezichtsveld houdt,</seg> <seg n="5.6.2">maar het als een zegen ondervindt,</seg> <seg n="5.6.3">dat de dag tegenover de nacht zijn rechten spoedig herneemt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">In dat opzicht acht ik het een gelukkig verschijnsel,</seg> <seg n="5.7.2">dat na de oorlog het humanisme zo van verschillende kanten naar voren is gekomen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dit als inleiding.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer wij echter nuchterheid en soberheid willen betrachten,</seg> <seg n="6.1.2">dan wil <pb n="67" ed="VW"/>niet zeggen dat ik de aan de orde gestelde ongerustheden en vragen zou gen laten liggen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij zullen ze echter enigszins van terzijde moeten attaqueren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Om ze vlak van voren tegemoet te treden,</seg> <seg n="6.3.2">zullen wij aan God moeten overlaten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Angsten als de bovengenoemde hebben onze voorouders minder of in het geheel niet gekend.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ook onze ouders niet,</seg> <seg n="7.2.2">voor sommigen <choice><sic>grootouders. hebben ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">grootouders,</corr></choice></seg><choice><sic>grootouders. hebben ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="7.2.3"><choice><sic>grootouders. hebben ze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hebben ze</corr></choice> in hun jeugd niet gekend.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De ouderen hebben ze in hun jeugd niet gekend.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Onze voorouders</seg> <seg n="7.4.2">- het is een opmerking van Huizinga<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="7.4.3">- hebben wel het einde van de wereld verwacht,</seg> <seg n="7.4.4">maar niet zoiets als wij,</seg> <seg n="7.4.5">een verontmenselijking van de wereld gevreesd,</seg> <seg n="7.4.6">een ondergang van de cultuur,</seg> <seg n="7.4.7">een ophouden van de <hi rend="italic">vooruitgang.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Huizinga merkt op,</seg> <seg n="7.5.2">dat de eerste tien jaren van deze eeuw deze bange verwachting nog nauwelijks gekend hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit komt inderdaad uit als men een boek als dat van Jonas Cohn<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n4" rend="superscript">4</ref> ter hand <hi rend="italic">neemt:</hi></seg> <seg n="8.1.2"><hi rend="italic">Der Sinn der gegenwärtigen Kultur.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is een boek van rijpe bezinning.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Cohn sluit zich aan bij Fichte<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f4" rend="superscript">d</ref> en zoekt de plaats van zijn tijd in de loop der eeuwen te bepalen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Na de middeleeuwse gebondenheid ziet hij sedert de achttiende eeuw een bevrijding der mensheid inzetten en deze vrijheid vroeg nu omstreeks 1914 om vervulling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De mens voelde zich vrij,</seg> <seg n="8.5.2">maar leeg.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Rede en autoriteit moesten,</seg> <seg n="8.6.2">zoals Fichte honderd jaar vroeger wilde,</seg> <seg n="8.6.3">de vervulling brengen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Als hoofdstromingen,</seg> <seg n="8.7.2">die aan de deur van de toekomst klopten,</seg> <seg n="8.7.3">zag Cohn:</seg> <seg n="8.7.4">de techniek,</seg> <seg n="8.7.5">het socialisme en het nationalisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Cohn gaat deze drie,</seg> <seg n="8.8.2">wij zouden nu zeggen:</seg> <seg n="8.8.3">de atoombom,</seg> <seg n="8.8.4">het communisme,</seg> <seg n="8.8.5">het fascisme gemoedigd tegen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Hij ziet daarbij scherp genoeg om enkele gevaren en ongelukken op te merken.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Zo bijv. wat hij noemt 'die Zertrümmerung des <choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ich</corr></choice>',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="8.10.2">en wat tegenwoordig de grote puzzle is voor het personalistisch socialisme,</seg> <seg n="8.10.3">de ontzieling van de arbeider.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Maar Cohn lost deze moeilijkheid in een volgend hoofdstuk op aan de hand van de idealistische idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Naar analogie daarvan wordt dan ook het sociale en nationale probleem bezien en tenslotte de religie als een richting naar God beschouwd,</seg> <seg n="8.12.2">zonder dat wij God daarin zouden hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Van de vervulling der vrijheid komt zo over de hele linie niet veel.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">En met een <pb n="68" ed="VW"/>formeel persoonlijkheidsbegrip,</seg> <seg n="8.14.2">een artistieke cultuuropvatting,</seg> <seg n="8.14.3">een idealistische staatsgedachte gaan Cohn en velen met hem in 1914 de Eerste Wereldoorlog in.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Zij zien de machten die zich gereedmaken de leegte van een eeuw op te vullen:</seg> <seg n="8.15.2">de techniek,</seg> <seg n="8.15.3">het historisch materialisme en het nationalisme.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Zij weten dat de kern van de menselijke persoon bezig is uiteen te vallen;</seg> <seg n="8.16.2">het centrum waar geloof en verantwoordelijkheid hun zetel hebben.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">En zij weten geen beter middel daartegen dan het naar voren brengen van de idee der persoonlijkheid als abstract,</seg> <seg n="8.17.2">transcendentaal principe,</seg> <seg n="8.17.3">zodat deze persoonlijkheid het raam kan worden voor ieder stelsel van ethische en religieuze begrippen,</seg> <seg n="8.17.4">waarbij de empirische persoon,</seg> <seg n="8.17.5">zoals die door God is geschapen,</seg> <seg n="8.17.6">door zijn gebod bepaald en door zijn Woord toegesproken,</seg> <seg n="8.17.7">zijn betekenis verliest.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit soort duivelbezwering,</seg> <seg n="9.1.2">die eigenlijk een uitnodiging was aan de demonen om te komen en het huis met bezemen te keren,</seg> <seg n="9.1.3">zonder dat men het zelf wist,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="9.1.4">behoort thans tot het verleden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij zien duidelijker dat wij ons leven niet als een transcendentale vorm mogen beschouwen die iedere inhoud kan opnemen,</seg> <seg n="9.2.2">maar dat wij onze persoon hebben te vormen naar een gegeven inhoud,</seg> <seg n="9.2.3">Gods openbaring en Gods gebod.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In 1910-1914 was er dus van de angsten waarover wij handelen nog weinig te merken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De schrik zit ook nog niet in De la Saussaye's <hi rend="italic">Christelijk leven.</hi></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Deze ethiek heeft trouwens meer van een literair essay,</seg> <seg n="10.3.2">dan van een zedenleer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De wijze waarop hij schrijft over de oorlog doet ons nu vreemd aan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zo wanneer hij met instemming deze woorden van Steinmetz aanhaalt:</seg> <seg n="10.5.2">"Ohne Krieg würden Alle schlau,</seg> <seg n="10.5.3">hart und feige wie die jetzigen Juden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f11" rend="superscript">k</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 6 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Of als hij de verhouding van gemeenschap en persoonlijkheid meent te verduidelijken door het beeld van de diagonaal in een parallellogram van krachten,</seg> <seg n="10.6.2">trouwens met de opmerking,</seg> <seg n="10.6.3">dat het moeilijk kan zijn op de diagonaal te blijven,</seg> <seg n="10.6.4">omdat dit op't papier makkelijker is dan in't leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Ook vreemd dat hij meent dat de maatschappij dieper in het persoonlijke leven ingrijpt dan de staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Nee,</seg> <seg n="10.8.2">De la Saussaye had van de twintigste-eeuwse kaas nog niet veel gegeten,</seg> <seg n="10.8.3">ook al was die kaas toen nog niet op de bon.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Gunning wist er omstreeks 1900 meer van.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een gebeurtenis was in dit opzicht de verschijning van het boek van Oswald Spengler:</seg> <seg n="11.1.2"><hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze zoekt,</seg> <seg n="11.2.2">evenals Cohn <pb n="69" ed="VW"/>in het spoor van Fichte,</seg> <seg n="11.2.3">voor onze tijd,</seg> <seg n="11.2.4">1800-2000,</seg> <seg n="11.2.5">een bepaalde periode,</seg> <seg n="11.2.6">de betekenis te bepalen in de loop van het wereldgebeuren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij zag de Eerste Wereldoorlog als identiek met de overgang van de Oudheid uit het <choice><sic>Hellenisnie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hellenisme</corr></choice> in de Romeinse tijd.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dan volgen de epitheta van het Römertum:</seg> <seg n="11.4.2">streng zakelijk,</seg> <seg n="11.4.3">ongeniaal,</seg> <seg n="11.4.4">barbaars,</seg> <seg n="11.4.5">gedisciplineerd,</seg> <seg n="11.4.6">praktisch,</seg> <seg n="11.4.7">protestants,</seg> <seg n="11.4.8">Pruisisch.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wij worden Grieken af en worden Romeinen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Spengler volgde vooral Goethe,</seg> <seg n="12.1.2">die de wereldgeschiedenis zag als de historie van een groep hoge culturen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij neemt dan de antieke gedachte op dat deze culturen niet in elkaars verlengde liggen,</seg> <seg n="12.2.2">maar herhalingen zijn,</seg> <seg n="12.2.3">zodat men uit de afloop van de vorige het beloop van de volgende kan aflezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij zouden dan nu zijn waar Rome in de vierde eeuw was,</seg> <seg n="12.3.2">toen de cultuur in civilisatie overging en de grote stad de provincie ging overheersen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De periode van mechanisering en van horden (Ortega y Gasset),<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="13.1.2">die tot geestelijke barbarij voert.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Voor Spengler ligt de tegenstelling tussen cultuur en civilisatie ook uitgedrukt in de woorden 'Schicksal' en 'causaliteit'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Late denkers als Kant,</seg> <seg n="13.3.2">Schopenhauer weten wel te spreken van ervaring,</seg> <seg n="13.3.3">waarneming,</seg> <seg n="13.3.4">oordeel,</seg> <seg n="13.3.5">maar niet van hoop,</seg> <seg n="13.3.6">geluk,</seg> <seg n="13.3.7">berouw,</seg> <seg n="13.3.8">trots.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er is een logica van het anorganische,</seg> <seg n="13.4.2">maar ook een van het organische.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Bergson heeft iets vroeger soortgelijke gedachten ontwikkeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze verheerlijking van het Schicksal is bij Spengler min of meer onbewust een oproep om zich tegen de civilisatie te verdedigen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Nu is de kosmisch verwijde persoonlijkheidsidee op zichzelf even ledig als deze en als de Godsgedachte als richting,</seg> <seg n="14.2.2">die wij bij Cohn ontmoetten en die nog doorschemert in Barths <hi rend="italic">Römerbrief.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Deze oproep is beantwoord door de Führer uit de Tweede Wereldoorlog,</seg> <seg n="14.3.2">die niet moede werd het Schicksal aan te roepen,</seg> <seg n="14.3.3">vaak onder de naam van Voorzienigheid.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is,</seg> <seg n="14.4.2">zoals Rauschning<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n10" rend="superscript">10</ref> het noemde,</seg> <seg n="14.4.3">een soort nihilisme,</seg> <seg n="14.4.4">dat de persoonlijkheid,</seg> <seg n="14.4.5">hier de natie,</seg> <seg n="14.4.6">als een absoluut ledige ruimte,</seg> <seg n="14.4.7">openzet voor de toekomst.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Leven is amor fati.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het is een steeds doorgaand zich met hartstocht storten in het onbekende zonder aanwijsbaar doel en zonder enige norm.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Er is een nauw verband tussen de idee der persoonlijkheid,</seg> <seg n="15.1.2">zoals die onder invloed van de Duitse idealistische filosofie werd ontwikkeld en op cultureel,</seg> <seg n="15.1.3">politiek en religieus terrein werd doorgevoerd en deze Schicksalgedachte.</seg></s><pb n="70" ed="VW"/> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Beide malen is het een ledige vorm,</seg> <seg n="15.2.2">die zich met iedere inhoud kan vullen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Een beslag leggen op de eeuwigheid en een onboetvaardigheid tegenover de dood,</seg> <seg n="15.3.2">zoals die zich in Schleiermachers <hi rend="italic">Monologen</hi> reeds aankondigden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo geeft dan Spengler aan het slot van zijn boek in 1917 al het program van het nationaal-socialisme.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij ziet een eindstrijd,</seg> <seg n="16.2.2">waarin de civilisatie haar laatste vorm krijgt in de strijd tussen geld en bloed.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De opkomst van het caesarisme breekt de dictatuur van het geld en haar politiek wapen,</seg> <seg n="16.3.2">de democratie .</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het leven,</seg> <seg n="16.4.2">het bloed <hi rend="italic">blijft,</hi></seg> <seg n="16.4.3">als alles wat daaruit wakker geworden is,</seg> <seg n="16.4.4">weer is ingeslapen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het gaat,</seg> <seg n="16.5.2">zo schrijft Spengler,</seg> <seg n="16.5.3">in de geschiedenis slechts om het leven,</seg> <seg n="16.5.4">het ras,</seg> <seg n="16.5.5">de triomf van de machtswil en niet om de overwinning van waarheden,</seg> <seg n="16.5.6">uitvindingen en geld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dit werd geschreven omstreeks 1920.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De overwinning van het fascisme over de democratie is voorlopig niet uitgekomen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wel staan communisme en kapitalisme dreigend tegenover elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Spengler meende dat daarmee de richting van ons willen en moeten <choice><sic>geg,-ven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gegeven</corr></choice> is.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wij moeten het noodwendige doen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De taak,</seg> <seg n="17.3.2">die door de noodwendigheid der geschiedenis is gesteld,</seg> <seg n="17.3.3">wordt vervuld,</seg> <seg n="17.3.4">ook tegen de wil van de enkeling.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ducunt fata volentem,</seg> <seg n="17.4.2">nolentem trahunt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">In dit boek heerst dus helemaal de noodlotsgedachte van de Tweede Wereldoorlog.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een heel ander geluid geeft Huizinga in zijn veelgelezen boek van 1935:</seg> <seg n="18.1.2"><hi rend="italic">In de schaduwen van morgen.</hi></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hier is de onrust en de angst,</seg> <seg n="18.2.2">die wij op het oog hebben,</seg> <seg n="18.2.3">zoals die ook te vinden is in het boek van Ortega y Gasset:</seg> <seg n="18.2.4">De <hi rend="italic">opstand der horden.</hi></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het boek van Huizinga heeft tot motto een woord van Bernard van Clairvaux:</seg> <seg n="18.3.2">'Habet mundus iste noctes suas et non paucas'.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Zulk een woord heeft een heel andere klank dan wat Spengler leert over de herhaling.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hier bij Bernard van Clairvaux en Huizinga denken wij dadelijk aan God en niet aan het lot.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wij denken aan de Schepping,</seg> <seg n="18.6.2">toen dag en nacht elkaar afwisselden.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">We denken aan de morgen die na de nacht komt.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">In zo'n zinnetje horen wij het Paasevangelie.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Als wij het motto gelezen hebben verwondert het ons niet,</seg> <seg n="18.9.2">dat de liberale Huizinga op een der laatste bladzijden maant tot overgave aan de Here Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Huizinga weet echter de angst voor de ondergang,</seg> <seg n="19.1.2">de psychologische angst van Kierkegaard,</seg> <seg n="19.1.3">die aan de val vooraf gaat,</seg> <seg n="19.1.4">de noodlotsangst,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="19.1.5">slechts zeer weinig over te brengen in de ethische angst,</seg> <seg n="19.1.6">een haten en vlieden van de zonde.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men krijgt de indruk dat hij de 'noctes non paucas',</seg> <seg n="19.2.2">die <pb n="71" ed="VW"/>de wereld heeft,</seg> <seg n="19.2.3">toch meer deterministisch opvat dan Bernard van Clairvaux kan gedaan hebben.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hij merkt op dat de vrees voor ondergang vroeger religieuze gedaante had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Men weet het aan heksen of jezuïeten,</seg> <seg n="19.4.2">die men daarom doodde of verbande.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De geschiedenis is er vol van.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Ik denk aan de zonen van Saul,</seg> <seg n="19.6.2">die 'den Heere' werden opgehangen tegen de zon;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="19.6.3">aan de beschuldigingen waartegen Augustinus de christenen verdedigt in zijn <hi rend="italic">De civitate Dei</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n13" rend="superscript">13</ref> en aan de nimmer eindigende Jodenvervolgingen,</seg> <seg n="19.6.4">waarmee Engeland nu zelfs een weinig besmet raakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Men trachtte zich met God te verweren tegen de komende nachten.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">In verband daarmee een cultus van het verleden;</seg> <seg n="19.8.2">in 410 van het oude Rome;</seg> <seg n="19.8.3">in 1933 een oproepen van de Edda.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Maar ook anders,</seg> <seg n="19.9.2">het christendom met zijn 'bekering' en de Reformatie met haar 'terug tot de Schrift'.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Huizinga stelt daartegenover de 'onomkeerbaarheid van het samenlevingsproces'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij wil niet opteren voor een onvoorwaardelijk determinisme,</seg> <seg n="20.2.2">maar in het krachtenspel der samenleving kan hij toch het ingrijpen van het menselijk besluit slechts als een factor van beperkte strekking erkennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij stelt de evolutie tegenover de revolutie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Er is voor ons geen terugkeer.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">'Wij moeten er doorheen.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">En daarvoor zijn de omstandigheden ongunstig.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Als wij er voor staan als het oude Rome aan 't eind,</seg> <seg n="20.7.2">dan ontbreekt nu het metafysisch element van het christendom.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">En zonder dat gaan wij toch misschien ook naar de barbarij,</seg> <seg n="20.8.2">evenals Rome.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Toch wil Huizinga geen weerkeer.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Oude schoonheid,</seg> <seg n="21.2.2">wijsheid,</seg> <seg n="21.2.3">grootheid,</seg> <seg n="21.2.4">die wij bewaren,</seg> <seg n="21.2.5">is niet om ons opnieuw daarnaar te richten.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Sedert Baco en Descartes weet de mensheid dat zij haar eigen weg te zoeken heeft.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wij moeten cultuur scheppen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Vooruit naar onbekende verten.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Onder ongunstige omstandigheden.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Onze zelfbeheersing is achtergebleven bij onze natuurbeheersing.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Onze hoogste wetenschappelijke begrippen doorstralen ons wereldbeeld nog niet.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Zij komen in strijd met de logica en de taal.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Met dit gematigd determinisme,</seg> <seg n="21.10.2">deze onomkeerbaarheid van het maatschappelijk proces,</seg> <seg n="21.10.3">met deze idee van evolutie tegenover revolutie neemt Huizinga een weifelend standpunt in.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Hij ziet scherp de aftakeling van de twintigste-eeuwse persoonlijkheid,</seg> <seg n="21.11.2">de ontzieldheid van het innerlijke <choice><sic>Ieven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leven</corr></choice>.</seg></s><pb n="72" ed="VW"/> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Er is echter iets hautains in zijn oordeel,</seg> <seg n="21.12.2">dat De la Saussaye ook zo sterk kenmerkte.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Een bepaald soort Leidse geest,</seg> <seg n="21.13.2">waarin Gunning,</seg> <seg n="21.13.3">Bolland en Kraemer niet passen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Huizinga paste er zelf ook niet helemaal in.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De tijd van de geheimreligie der negentiende eeuw,</seg> <seg n="22.2.2">het spinozisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f35" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="22.2.3">was voorbij.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Deze ziel van het determinisme was ook aan de algemene ontzieling ten offer gevallen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De dreigende barbarij is te vreselijk en vraagt hechtere steunpunten.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Rome gaat deze geesten trekken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Huizinga spreekt over '<choice><sic>katharsis', ,ascese'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">katharsis',</corr></choice></seg><choice><sic>katharsis', ,ascese'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="22.6.2"><choice><sic>katharsis', ,ascese'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">'ascese'</corr></choice>,</seg> <seg n="22.6.3">'meditatio mortis' (dat is de omkering van Spinoza),</seg> <seg n="22.6.4">overgave aan Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Nu ook bekering en ommekeer in de gang der beschaving (omkeerbaarheid dus),</seg> <seg n="22.7.2">maar ommekeer tot wat buiten de stroom van ontwikkeling staat.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Dit is een tweede Huizinga.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n15" rend="superscript">15</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing k niet zeker: ergens tussen verwijzing j en l; het spoor ontbreekt in het bestand</note> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hij heeft vertrouwen in de jeugd,</seg> <seg n="22.9.2">lichter geschoeid dan de ouderen waren.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Haar taak is de wereld weer te doordringen van geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Merkwaardig slot.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">In Geschonden wereld,</hi></seg> <seg n="23.1.2">een zwakker boek,</seg> <seg n="23.1.3">vindt men een ander retrospectief aspect.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Huizinga kijkt met jaloersheid naar de Duitse kleinstaterij uit de tijd van Luther,</seg> <seg n="23.2.2">Dürer,</seg> <seg n="23.2.3">Bach,</seg> <seg n="23.2.4">Goethe,</seg> <seg n="23.2.5">Grimm en vervolgt:</seg> <seg n="23.2.6">"De tijd wordt,</seg> <seg n="23.2.7">tenzij onze beschaving in het niet verzinkt,</seg> <seg n="23.2.8">misschien spoedig weer rijp voor de waardering van kleine politieke grootheden."</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">(Zo ook Augustinus.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze geesteshouding is aarzelend,</seg> <seg n="24.1.2">het is een beklemdheid,</seg> <seg n="24.1.3">een psychologische angst,</seg> <seg n="24.1.4">verbonden met wat ethisch Optimisme zonder veel grond.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wij kennen deze stemming maar al te goed;</seg> <seg n="24.2.2">Huizinga heeft er treffende uitdrukking aan gegeven:</seg> <seg n="24.2.3">dit leven in de schaduwen van morgen in plaats van in het licht van de opstanding.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zaterdag-,</seg> <seg n="24.3.2">geen zondagstemming.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Sterker is een beweging,</seg> <seg n="25.1.2">die eveneens reeds voor de oorlog van zich liet horen,</seg> <seg n="25.1.3">maar die pas in en na de oorlog bepaald op de voorgrond is gekomen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het zijn de jongeren uit Huizinga's <hi rend="italic">Schaduwen.</hi></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Deze jeugd,</seg> <seg n="25.3.2">schrijft Huizinga,</seg> <seg n="25.3.3">die onder 'verwarring van gedachten,</seg> <seg n="25.3.4">verstrooiing van aandacht en verplaatsing van energie' opgroeide,</seg> <seg n="25.3.5">werd daardoor niet 'zwak,</seg> <seg n="25.3.6">noch traag,</seg> <seg n="25.3.7">noch onverschillig'.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">"Zij schijnt open,</seg> <seg n="25.4.2">ruim,</seg> <seg n="25.4.3">spontaan,</seg> <seg n="25.4.4">vaardig tot genieten maar ook tot ontberen,</seg> <seg n="25.4.5">snelberaden,</seg> <seg n="25.4.6">moedig en van grote zin."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Wij vinden haar terug bij Denis de Rougemont,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="25.5.2">reeds omstreeks 1934.</seg></s> <pb n="73" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="25.6"><seg n="25.6.1">"Deze jeugd",</seg> <seg n="25.6.2">schrijft De Rougemont,</seg> <seg n="25.6.3">"is arm,</seg> <seg n="25.6.4">vanwege een voorkeur voor kracht en gevaar.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Zij is goedlachs ...</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Zij heeft geen respect voor geld:</seg> <seg n="25.8.2">zij gebruikt het,</seg> <seg n="25.8.3">als het er is ...</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Zij kan marcheren ... in de gevangenis gaan,</seg> <seg n="25.9.2">zwijgen,</seg> <seg n="25.9.3">... trouwen uit liefde ... bewonderen ...</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Zij houdt meer van karakter dan van geletterdheid...</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Zij neemt verantwoordelijkheid ...</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Waar overwicht krijgt zij in de uitoefening van een roeping ...</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Zij is sober tegenover de dood,</seg> <seg n="25.13.2">evengoed als geweldadig tegenover het leven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">In een noot van 1946 staat dat dit de verzetsbeweging was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">In 1934 heeft De Rougemont dit nog niet kunnen weten en bedoelen.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Er zaten ook anderen onder de Europese jeugd.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In 1932 groepeerde zich in Frankrijk een groep personalistische jongeren tegenover de marxistisch geleide economie in Rusland.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zij weigerde een oplossing op beneden-menselijk niveau te aanvaarden.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Zij weigerde het determinisme te erkennen als bepaling van de taak met het oog op de toekomst.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zij sprak niet met Huizinga van evolutie,</seg> <seg n="26.4.2">maar stelde daartegenover resoluut de revolutie.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Een personalistische revolutie,</seg> <seg n="26.5.2">die weigert mee te gaan met links,</seg> <seg n="26.5.3">het marxisme,</seg> <seg n="26.5.4">het communisme en rechts,</seg> <seg n="26.5.5">de kapitalistische bourgeoisie.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">"Wij zijn",</seg> <seg n="27.1.2">schreef De Rougemont in 1934,</seg> <seg n="27.1.3">"een overstelpte generatie.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Overstelpt met kansen en dodelijke gevaren ...</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het levensconflict,</seg> <seg n="27.3.2">de fundamentele paradox van alle bestaan,</seg> <seg n="27.3.3">spitst zich toe in een revolutionaire noodzakelijkheid,</seg> <seg n="27.3.4">waarvan de strekking zonder precedent is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Onder de dreiging van een 'planetair failliet' moet men zich bezinnen op het enige middel om er aan te ontsnappen,</seg> <seg n="27.4.2">het failliet zelf voor te schrijven.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">"Wij hebben heden ten dage niet te strijden voor een of ander ideaal,</seg> <seg n="27.5.2">maar voor het leven en voor het mensblijven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het communisme constateert het failliet en liquideert de positie op een beneden-menselijk plan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dit christelijk humanisme of naar de politieke zijde personalistisch socialisme heeft roomse en protestantse vertegenwoordigers.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De roomsen zijn tot op zekere hoogte altijd humanisten.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dit staat in verband met hun dubbele zedelijkheid en de scheiding van het natuurlijke en het bovennatuurlijke in het christelijk leven.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Voor hen is de mens een basis,</seg> <seg n="28.4.2">waarop God verder bouwt.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Zij kennen niet de kwalificatie van de mens als zonde-voor-God,</seg> <seg n="28.5.2">zoals de reformatoren die beleden.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Ik wil van beide iets zeggen,</seg> <seg n="28.6.2">van het protestantse en het roomse humanisme.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het personalisme,</seg> <seg n="29.1.2">dat nauw verbonden is met het humanisme,</seg> <seg n="29.1.3">vond reeds voor de oorlog verdedigers in Berdjajew,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="29.1.4">Brunner,</seg> <seg n="29.1.5">Kohnstamm,</seg> <seg n="29.1.6">en <pb n="74" ed="VW"/>in Franse jongeren,</seg> <seg n="29.1.7">waartoe De Rougemont behoort.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Men moet het niet verwarren met de cultus van de persoonlijkheidsidee,</seg> <seg n="29.2.2">zoals die vooral in Duitsland tot ontwikkeling kwam in de negentiende eeuw:</seg> <seg n="29.2.3">heel subtiel bij Rothe.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Daarbij wordt in de mens een onzondig middelpunt aangenomen,</seg> <seg n="29.3.2">dat de empirische mens aan zich moet onderwerpen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Deze spil van de mens is eigenlijk goddelijk en is tenslotte niet verantwoordelijk.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zij is cultuurscheppend,</seg> <seg n="29.5.2">artistiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het personalisme van thans stelt juist de verantwoordelijkheid voorop.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het is ethisch en bij het christelijk humanisme religieus.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het gaat uit van de concrete persoon,</seg> <seg n="31.2.2">zoals die in de hem omvattende kringen voorkomt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Niet als individu dus,</seg> <seg n="31.3.2">maar verbonden.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De Rougemont stelt het in zijn <hi rend="italic">Politique de la personne</hi> zó voor.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De oude Grieken waren,</seg> <seg n="31.5.2">in onderscheiding van de barbaren,</seg> <seg n="31.5.3">wier gemeenschap op bloedverwantschap berustte,</seg> <seg n="31.5.4">individualistisch.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Zij waren stadsmensen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Rome reageert op dit stedelijk individualisme door zijn landelijk militarisme.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Het type mens is daar de functionaris,</seg> <seg n="31.8.2">juridisch de persona,</seg> <seg n="31.8.3">de politieke soldaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Beide stelsels gaan te gronde.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Er ontstaat een 'sociaal ledig',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f47" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="31.10.2">een angst,</seg> <seg n="31.10.3">zoals dat existentieel-psychologisch heet.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Er is tweeërlei mogelijkheid:</seg> <seg n="31.11.2">1.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Terugkeer tot de barbarij,</seg> <seg n="31.12.2">folklore in 't groot;</seg> <seg n="31.12.3">een regressieve gemeenschap.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Alles oud.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">2. En een progressieve gemeenschap,</seg> <seg n="31.14.2">van een nieuw type,</seg> <seg n="31.14.3">met als toekomst de eeuwigheid.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">De eerste werd door Caesar op gang gebracht.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">De tweede hebben wij in de kerk.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">In de kerk zag de mens zich bevrijd en tevens verplicht.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">Het is niet meer de persona van het Romeinse recht,</seg> <seg n="31.18.2">omdat de mens een roeping en een waardigheid ontvangt,</seg> <seg n="31.18.3">die onafhankelijk zijn van zijn sociale rol.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">De Rougemont wijst er op dat 'persoon' bij de Triniteit gebruikt is en ook voor de christen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze ontwikkeling,</seg> <seg n="32.1.2">deze progressieve gemeenschap is weer opgenomen bij de Hervorming.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Toen ging het ook tegen rooms collectivisme en tegen de anarchie,</seg> <seg n="32.2.2">de dopersen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Niet dat de hervormers sociologisch dachten en persoon en gemeenschap tegen elkaar uitspeelden.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zij wilden het Woord gehoorzamen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">De persoon moest zijn 'vrij en verplicht' tegelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ik denk aan Luthers <hi rend="italic">Van de vrijheid van een christenmens.</hi></seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Evenals de oude kerk een federatief verband van plaatselijke gemeenten.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Geen centralisatie,</seg> <seg n="32.8.2">geen hoofdstad,</seg> <seg n="32.8.3">organische verscheidenheid.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Straatsburg en Genève blijven vrij tegenover elkaar.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Zij hebben hun eenheid in Christus en de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Zo zijn er ook verscheidene personen,</seg> <seg n="32.11.2">dwz. <hi rend="italic">ver-,</hi></seg> <seg n="32.11.3"><hi rend="italic">kiezingen en roepingen.</hi></seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Voor de protestant is de persoon:</seg> <seg n="32.12.2">vocatie,</seg> <seg n="32.12.3">verantwoordelijkheid.</seg></s><pb n="75" ed="VW"/> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Hij heeft een plaats in Gods plan,</seg> <seg n="32.13.2">de predestinatie.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Een ere wil Gods is in hem <hi rend="italic">geïncorporeerd.</hi></seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">De staat moet hem als zodaecteren.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Geen natuurrecht.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Alle andere verhoudingen worden daardoor bepaald.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Tot in onze dagen is de diepere oorzaak van het protestantse federalisme van geestelijke orde.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Protestantisme is van huis uit tegen absolutisme,</seg> <seg n="32.19.2">in de kerk eerst;</seg> <seg n="32.19.3">dan ook in de staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Men kan deze machtsspreiding,</seg> <seg n="33.1.2">die gelijk komt te staan met predestinatie en roeping,</seg> <seg n="33.1.3">voor het gereformeerd protestantisme niet ontkennen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Deze voor God openliggende vorm maakt er de heerlijkheid van uit,</seg> <seg n="33.2.2">voor kerk en staat beide.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik denk aan de Unie van Utrecht en het gewraakte provincialisme van onze Gouden Eeuw.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De rol die Oranje daarbij vervulde.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Aan de Engelse revolutie,</seg> <seg n="33.5.2">waarbij Oranje weer fungeerde en die tegen het absolutisme ging.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Aan het federatieve verband der USA.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De vraag van het federalisme is van groot belang voor de toekomst,</seg> <seg n="33.7.2">kerkelijk en politiek beide.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Zij is het voor onze kerkorde,</seg> <seg n="33.8.2">de verhouding van algemene kerk en plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Het congregationalisme waarvoor Barth opkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">De vorm van een geleide economie,</seg> <seg n="33.10.2">ook in ons land.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Ik herinner aan de gedachte van Augustinus over kleinere staatsverbanden en de verzuchting van Huizinga in die richting.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wanneer wij verkiezing en roeping niet als achtergrond van ons leven aanvaarden,</seg> <seg n="34.1.2">gaat de staat mensen scheppen Heel het nationaal-socialisme van Hitler ging daar op uit.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men schiep door een universele dril,</seg> <seg n="34.2.2">lichamelijk en geestelijk,</seg> <seg n="34.2.3">door pers,</seg> <seg n="34.2.4">radio,</seg> <seg n="34.2.5">stok en vuurpeloton het mensentype,</seg> <seg n="34.2.6">zoals men dat verlangde.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat is het antwoord op de passieve angsthouding tegenover de toekomst,</seg> <seg n="34.3.2">als de mens zijn roeping en verkiezing-tot-een-taak niet vastmaakt.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Men heeft dit geestig korporalisatie genoemd.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Hitler was na de Eerste Wereldoorlog korporaal.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Zijn vak was de dril.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Er zijn twee mogelijkheden van afstamming en ook van bestemming.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Aardig is wat Sjestow<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n20" rend="superscript">20</ref> eens zei:</seg> <seg n="35.2.2">"Sommigen zeggen dat de mens van de apen afstamt,</seg> <seg n="35.2.3">anderen dat God hem geschapen heeft.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Mijn theorie is deze:</seg> <seg n="35.3.2">Zij die denken dat ze van de apen afstammen,</seg> <seg n="35.3.3">stammen er van af en vormen een apart ras;</seg> <seg n="35.3.4">daarnaast zijn degenen die door God geschapen zijn en het ook geloven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zo is het ook met de uitverkiezing en de korporalisatie.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ik noemde nog een personalisme van roomse zijde.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Hier past de naam humanisme beter.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Jacques Maritain<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.n21" rend="superscript">21</ref> spreekt dan ook van <hi rend="italic">Humanisme intégral.</hi></seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Dit boek is een eerbiedwaardige poging om 'taak' en 'toekomst' met elkaar in verband te brengen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Het vraagt aandacht voor het menselijke niet <pb n="76" ed="VW"/>alleen in het geestelijke,</seg> <seg n="36.5.2">maar voor het menselijke dat zich moet <hi rend="italic">incarneren.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dit laatste woord heeft ook theologische betekenis.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het herinnert aan de Incarnatie van het Woord.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Het wil theocentrisch humanisme zijn tegenover het antropocentrische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maritain sluit aan bij de middeleeuwen,</seg> <seg n="37.1.2">bijzonder bij Thomas.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij gelooft dat,</seg> <seg n="37.2.2">zoals de middeleeuwen augustiniaans,</seg> <seg n="37.2.3">de nieuwe geschiedenis calvinistisch en molinistisch,</seg> <seg n="37.2.4">de toekomstige mensheid thomistisch moet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De mens is voor de middeleeuwse gedachte een <hi rend="italic">persoon,</hi></seg> <seg n="37.3.2">dat is een christelijke notie.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En nu letten wij op de bepaling die Maritain daarvan geeft:</seg> <seg n="37.4.2">de persoon is een wereld van geestelijke natuur begaafd met vrijheid van keuze,</seg> <seg n="37.4.3">een onafhankelijk geheel.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Zelfs God handelt er zachtkens mee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dit is minder dan bij De Rougemont personalisme,</seg> <seg n="37.6.2">meer humanisme.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Maritain heeft tegen Luther en Calvijn,</seg> <seg n="37.7.2">dat zij de mens in de staat der genade dood laten blijven en hem dan hier op de wereld ook in een hel laten leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">De calvinist,</seg> <seg n="37.8.2">uitverkoren,</seg> <seg n="37.8.3">behandelt de wereld als zijn deel.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Hij is mee verantwoordelijk voor het kapitalisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In het algemeen is de grief van Maritain tegen de nieuwe geschiedenis,</seg> <seg n="38.1.2">dat men de sociale en politieke wereld buiten Christus liet blijven.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Nu gaat men van daaruit het geestelijke en cultische bewegen met een scheef oog aanzien.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De Sovjet-Unie neemt het materialisme voor dogmatiek en het communisme voor ethiek:</seg> <seg n="38.3.2">ze wil eenheid in de levensbeschouwing<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Humanisme krijgt zo in Rusland een zeer bijzonder accent.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Het wil zeggen:</seg> <seg n="38.5.2">zonder God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Van christelijke zijde ziet Maritain twee posities.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Een reactionaire van Barth en een progressief humanisme van Rome.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Zijn bezwaar is,</seg> <seg n="38.8.2">dat Barth tot het verleden <hi rend="italic">als zodanig</hi> terugkeert,</seg> <seg n="38.8.3">het dode verleden,</seg> <seg n="38.8.4">zoals bij de calvinisten de vrijheid dood blijft onder de genade.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Hij wil dat men terugkeert tot het innerli k principe van activiteit,</seg> <seg n="38.9.2">waardoor het verleden leefde en waardoor ook wij leven.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">De andere positie,</seg> <seg n="38.10.2">de progressieve,</seg> <seg n="38.10.3">zoekt het bij Thomas.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Als het waar is,</seg> <seg n="38.11.2">dat het godslastering is in de historie te willen terugkeren en als er een organische groei is van kerk en wereld,</seg> <seg n="38.11.3">dan moet de christen de humanistische waarheden,</seg> <seg n="38.11.4">die door veel eeuwen van antropocentrisch humanisme zijn verwrongen,</seg> <seg n="38.11.5">nu redden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <pb n="77" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="38.12"><seg n="38.12.1">Dit is het 'humanisme van de Incarnatie',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f63" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="38.12.2">van de heiligen.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">De houding van de heilige tegenover de naaste,</seg> <seg n="38.13.2">als de naaste niet als middel,</seg> <seg n="38.13.3">maar als doel wordt genomen,</seg> <seg n="38.13.4">moet algemeen worden.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Deze heiligen zullen de dingen der wereld niet met verachting aanzien,</seg> <seg n="38.14.2">maar de dingen zullen voor hen door de liefde getransfigureerd worden.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Dit is een rehabilitatie van de schepping in God.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">Dat is het humanisme intégral.</seg></s> <s n="38.17"><seg n="38.17.1">Het echte.</seg></s> <s n="38.18"><seg n="38.18.1">Dat moet gebeuren door het kruis,</seg> <seg n="38.18.2">niet op de borst,</seg> <seg n="38.18.3">maar in het hart gedragen:</seg> <seg n="38.18.4">plaatsvervangend lijden opgenomen in de eigen schoot van het bestaan.</seg></s> <s n="38.19"><seg n="38.19.1">Deze nieuwe christenheid zal door Thomas worden beheerst.</seg></s> <s n="38.20"><seg n="38.20.1">Humanisme,</seg> <seg n="38.20.2">omdat het nieuwe zelfbewustzijn zuiver geestelijk zal zijn,</seg> <seg n="38.20.3">niet sociologisch.</seg></s> <s n="38.21"><seg n="38.21.1">Het zal een kennis zijn van het weefsel van de innerlijke mens als beeld van God,</seg> <seg n="38.21.2">dat door het kwaad niet <choice><sic>radicaal kan worden bedorven.' Dit wil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">radicaal kan worden bedorven.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s><choice><sic>radicaal kan worden bedorven.' Dit wil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13"> </corr></choice><s n="38.22"><seg n="38.22.1"><choice><sic>radicaal kan worden bedorven.' Dit wil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">Dit wil</corr></choice> Maritain stellen tegenover het woord van Marx:</seg> <seg n="38.22.2">"het is makkelijk heilig te zijn,</seg> <seg n="38.22.3">als men geen mens wil wezen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dit humanisme is niet zonder spanning,</seg> <seg n="39.1.2">evenmin als dat van De Rougemont.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men zou het ook revolutionair kunnen noemen,</seg> <seg n="39.2.2">ofschoon het rustiger is,</seg> <seg n="39.2.3">ook evolutionair.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Deze staat van spanning en van oorlog,</seg> <seg n="39.3.2">aldus Maritam,</seg> <seg n="39.3.3">is noodzakelijk voor de <hi rend="italic">groei</hi> der wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">In de middeleeuwen waren er misstanden,</seg> <seg n="39.4.2">maar men kon er in leven.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Het kapitalisme loopt dood.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Politiek en economie moeten terug in de ethiek.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Er moet zijn een christelijke,</seg> <seg n="39.7.2">niet kerkelijke,</seg> <seg n="39.7.3">maar profane actie in de cultuur.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">De kerk raakt uit de wereld,</seg> <seg n="39.8.2">maar de christen raakt er steeds meer in betrokken.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Het probleem van onze tijd is,</seg> <seg n="39.9.2">dat de heiligheid afdale in de profane wereld op conditie dat zij heiligheid blijve.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">De renovatie zal het werk van heiligen zijn.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Een nieuwe stijl van heiligheid,</seg> <seg n="39.11.2">heiligheid in het profane leven.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Heilig is niet sacraal,</seg> <seg n="39.12.2">dat is heidens.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Deze heiligheid vult telkens de onderste lagen,</seg> <seg n="39.13.2">om op die wijze de cultuur te dwingen telkens een trapje hoger te klimmen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De civilisatie zal communaal<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f68" rend="superscript">p</ref> moeten zijn;</seg> <seg n="40.1.2">geen atomistisch individualisme.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Personalistisch;</seg> <seg n="40.2.2">het doel ligt boven het tijdelijke.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Daaruit ontstaat de spanning van het aardse leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f70" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Maritain wil een ontwikkeling uit de middeleeuwen,</seg> <seg n="41.1.2">geen herhaling.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De nieuwe christenheid zal minder sacraal zijn,</seg> <seg n="41.2.2">maar laïcaal.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Dit is mogelijk op de wijze van Thomas,</seg> <seg n="41.3.2">met zijn centrale intuïtie van de analogie als instrument<pb n="78" ed="VW"/> voor waarheidzoeken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f71" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Thomas kan te midden van de meest vaste orde en de meest oecumenische en katholieke traditie toch altijd de machtigste energieën van leven,</seg> <seg n="41.4.2">van vernieuwing,</seg> <seg n="41.4.3">van revolutie onderscheiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.taak-en-toekomst.f72" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Met deze merkwaardige methode die overeenkomstig het roomse denken half revolutionair,</seg> <seg n="42.1.2">half evolutionistisch is,</seg> <seg n="42.1.3">komt Maritain tot een ideaal van kerk en staat en maatschappij,</seg> <seg n="42.1.4">dat uit de verte lijkt op de republiek van Plato,</seg> <seg n="42.1.5">maar dan bezield door de Geest van het Evangelie en de kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="66" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., Parijs 1951, nr. 206 en 693.</p></note>
<pb n="67" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. J. Huizinga, <hi rend="italic">In de schaduwen van morgen. Een diagnose van het geestelijk lijden van onzen tijd,</hi> Haarlem 1935, 1935<hi rend="superscript">4</hi>, p. 1-7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. J. Cohn, <hi rend="italic">Der Sinn der gegenwärtigen Kultur.</hi> Ein philosophischer Versuch, Leipzig 1914, p. V-VIII</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p, 6 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. a. w., <hi rend="italic">P.</hi> 11 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. a. w., p. 32-45.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie voor het laatste <hi rend="italic">a. w.,</hi> bijv. p. 287. Letterlijk staat daar: "Denn in der Richtung auf Gott haben wir Gott - und eben weil es nur'Richtung auf' Gott ist, haben wir Gott selbst nicht.</p></note>
<pb n="68" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zinspeling op Mt. 12 : 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> 2 dln., dl. 2, Haarlem 1912, 1923<hi rend="superscript">3</hi> p. 189 v . S . R. Steinmetz, <hi rend="italic">Der Krieg als sociologisches Problem,</hi> Amsterdam 1899, p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> dl. 2, p. 216. Het beeld van de diagonaal ontleende De la S. aan A. Fouillée, <hi rend="italic">La déclaration socialiste des droits, in Revue des deux mondes</hi> 78 (15.8.1908), p. 833.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> dl. 2, p. 215 v.</p></note>
<pb n="69" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Spengler, <hi rend="italic">Der </hi><choice><sic>Utitergang</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Untergang</hi></corr></choice><hi rend="italic"> des Abendlandes.</hi> Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, 2 dln., dl. 1, München 1923, p. 35 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. Spengler, a. w., dl. 2, München 1922, p. 25-61, m.n. p. 41-44.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Deze gedachte ontvouwt S. in de Inleiding van het eerste deel (p. 1-69), Vgl. m.n. p. 4-10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl, 1, p. 42 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">a w.,</hi> dl. 1, p. 154-210. Zie ook p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">In L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1914<hi rend="superscript">18</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>H. Rauschning, <hi rend="italic">Die Revolution des Nihilismus.</hi> Kulisse und Wirklichkeit im Dritten Reich (1938), Zürich enz. z.j.<hi rend="superscript">5</hi>, passim.</p></note>
<pb n="70" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Spengler, <hi rend="italic">a.</hi> w., dl. 2, p. 634 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>A <hi rend="italic">-</hi>w., dl. 2, p. 635. Uitdrukking van Seneca. Zie diens <hi rend="italic">Epistulae morales ad Lucilium</hi> 107.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>J. Huizinga, <hi rend="italic">In</hi> de <hi rend="italic">schaduwen van morgen,</hi> p. 226.</p></note>
<pb n="71" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w</hi>., p. 7 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie 2 Sam. 21 : 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*Huizinga, <hi rend="italic">Schaduwen,</hi> p. 10.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. w., p 10 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>vgl. a. w., <choice><sic>p. 1 9</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 19</corr></choice> vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. a.w., P. 21-24.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. a. w., p. 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 46.</p></note>
<pb n="72" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie in dit deel, p. 43, noot d.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Huizinga, <hi rend="italic">Schaduwen,</hi> p. 225 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 228 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 230.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>J. Huizinga, <hi rend="italic">Geschonden wereld.</hi> Een beschouwing over de kansen op herstel van onze beschaving, Haarlem 1945, 1945<hi rend="superscript">2</hi>, p. 50. Augustinus pleit voor een veelheid van kleine staten in <hi rend="italic">De civitate Dei IV, 15. MPL.</hi> 41, 124. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi>1, 182.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Huizinga, <hi rend="italic">Schaduwen,</hi> p. 230.</p></note>
<pb n="73" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>D. de Rougemont, <hi rend="italic">Politique de la personne</hi> (1934), 19462, p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Ibid.:</hi> "ce fut <choice><sic>I'Ordre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'Ordre</corr></choice> de la Résistance."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 144.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Ibid.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. a. w., p. 145.</p></note>
<pb n="74" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 195 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>A. w., p. 197,199.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 199-202.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 201.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 206 v.</p></note>
<pb n="75" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>In deze alinea parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 204-210.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 217. Vgl. ook p. 41 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>Cit. naar a. w., p. 43 v.</p></note>
<pb n="76" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>*J. Maritain, <hi rend="italic">Humanisme intégral.</hi> Problèmes temporels et spirituels d'une nouvelle chrétienté, Parijs 1936, p. <hi rend="italic">15.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 82 vv. * Zie ook p. 35 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. a. w., p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Ibid.,</hi> zie vooral noot 1 op deze pagina.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 77, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 79 vv.</p></note>
<pb n="77" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 82.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>N. parafraseert hier <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 81-87.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p>Cit. naar a. w., p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 121.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p>In deze alinea parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 123-137.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Ibid,</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 148.</p></note>
<pb n="78" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 149 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 222,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Taak en toekomst</hi> op 6 oktober 1947 te Groningen voor de Groningsche Predikantenvereeniging. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Barth maakte in augustus/september 1945 een reis door Duitsland, waarop hij deelnam aan de vestiging van een nieuwe leiding van de Belijdende Kerk en vervolgens aan die van de Evangelische Kerk in Duitsland. Bij die gelegenheden signaleerde B. bij zijn vrienden een bijna magisch spreken over de recente gebeurtenissen. Blijkens een interview in het Zwitserse blad <hi rend="italic">Weltwoche</hi> (14.9,1945) had bij hen daarom gevraagd: "Warum redet ihr immer nur von Dämonen? Warum sagt ihr nicht konkret: wir sind politisch Narren gewesen? <choice><sic>Erlaubt hitte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Erlaubt bitte</corr></choice> eurem schweizerischen Kollegen, euch zu einem <hi rend="italic">rationaleren Denken</hi> zu ermahnen." Cit. naar E. Busch, <hi rend="italic">Karl Barths Lebenslauf.</hi> Nach seinen Briefen und autobiographischen Texten, München 1975, p. 341. In <hi rend="italic">IdW.</hi> 1 (20.10.1945) nr. <hi rend="italic">3, p. 5,</hi> was onder de titel <hi rend="italic">Karl Barth over: Duitsland</hi> het interview in <hi rend="italic">Weltwoche</hi> grotendeels opgenomen. Waarschijnlijk ontleent N. zijn informatie hieraan.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. Huizinga (1872-1945), historicus, vanaf 1905 hoogleraar te Groningen, vanaf 1915 te Leiden. Zijn werk dat gekenmerkt wordt door kritische zin en grote verbeeldingskracht kreeg internationale bekendheid, m.n. zijn <hi rend="italic">Herfsttij der middeleeuwen</hi> (1919), waarin hij de Frans-Nederlandse cultuur van de veertiende en de vijftiende eeuw tekent. In <hi rend="italic">In de schaduwen van morgen</hi> (1935) keert hij zich tegen de opkomst van totalitaire stelsels en toont hij zich op het gebied van de wetenschapsleer een tegenstander van het overbrengen van natuurwetenschappelijke methodieken op het terrein van de geesteswetenschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. Cohn (1869-1947), Duits filosoof en pedagoog, vanaf 1901 hoogleraar te Freiburg. In <hi rend="italic">Der Sinn der gegenwärtigen Kultur</hi> (1914), geschreven uit de behoefte'mir selbst über die inneren Kämpfe der Gegenwart klar zu werden' (p. V), sluit C. zich methodisch aan bij Fichte's <hi rend="italic">Die Grundzüge des gegenwärtigen Zeitalters</hi> (1806) door uit te gaan van de vooronderstelling dat in een analyse van een tijdsperiode ervaring en constructie van de werkelijkheid van elkaar afhankelijk zijn. Deze samenhang wordt door C. elders 'utraquisme'genoemd. C. behoorde tot de Badense school van het neokantianisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie ook N.' bespreking van de zondeleer in De la Saussaye's <hi rend="italic">Het christelijk leven</hi> in VW., dl. 1, p. 231-239.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n6" type="end" place="end" n="6"><p>S. R. Steinmetz (1862-1940), etnoloog, socioloog en sociaal geograaf, vanaf 1908 hoogleraar te Amsterdam. S. kreeg vooral bekendheid als grondlegger en naamgever van de sociografie, welke wetenschap tegenover het geografisch determinisme in de antropogeogratie ook niet-geografische invloeden op het groepsleven in het onderzoek wilde betrek ken. Zijn werk wordt gekenmerkt door een evolutionistische visie. In <hi rend="italic">Der Krieg als sociologisches Problem</hi> (1899) verdedigt hij een positieve betekenis van de oorlog doordat hiervan een sociaal-selectieve werking zou uitgaan, Z.i. kon juist door de agressiviteit van de oorlog staatsbescherming en rechtspraak ontstaan.</p></note>
<pb n="79" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n7" type="end" place="end" n="7"><p><pb n="79" ed="VW"/>Zie in dit verband VW., dl. 3, p. 346 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. Ortega y Gasset (1883-1955), Spaans cultuurfilosoof, vanaf 1911 hoogleraar te Madrid. in zijn ontwikkeling tot een vertegenwoordiger van de levensfilosofie onderging Ortega vooral de invloed van het neokantianisme en het historicistisch positivisme van Dilthey. Zijn filosofie wordt omschreven als 'perspectivisme': het leven als zijn in de wereld moet de perspectieven vormen voor de mens en zijn handelen. In zijn geruchtmakende boek La <hi rend="italic">rebelión de las masas</hi> (1930; Ned. vert. <hi rend="italic">De opstand der horden,</hi> 1933) tekent hij als keerzijde van de toenemende mechanisering in Europa de opkomst van de massamens en de z.i. schrikbarende toename van culturele homogeniteit, uitlopend op het fascisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n9" type="end" place="end" n="9"><p>N. doelt hier op de 'richting des levens' die z.i. als laatste rest van de theologie der persoonlijkheid in Barths Römerbrief overeind was gebleven. Zie hierover VW., dl. 3, p. 463 en in dit deel, p. 139, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n10" type="end" place="end" n="10"><p>H. Rauschning (1887-1982), Duits politicus en schrijver, sloot zich aanvankelijk aan bij de nationaal-socialisten en werd in 1933 voorzitter van de senaat van Dantzig. Eind 1934 brak hij met het nat.-soc. en moest vervolgens uitwijken. In <hi rend="italic">Die Revolution des Nihilismus</hi> (1938; Ned. vert. <hi rend="italic">De nihilistische revolutie.</hi> Schijn en werkelijkheid in het Derde Rijk, 1939, vertaald en ingeleid door Menno ter Braak) geeft hij een diepgaande beschouwing over het nat.-soc. Kern daarvan is dat de beweging geen leer of beginselen heeft, maar een soort geheimleer met als centrum de verhevenheid van de Duits-Arische mens.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie vooral de beide laatste hoofdstukken van Schleiermachers <hi rend="italic">Monologen. Eine Neujahrsgabe,</hi> Berlijn 1800. Vgl. ook in dit verband VW., dl. 3, p. 271.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie in dit deel, p. 455-460.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n13" type="end" place="end" n="13"><p>N. doelt hier op de beschuldiging dat de verwoesting van de stad Rome door de barbaren toegeschreven moest worden aan de christelijke godsdienst. <hi rend="italic">Zie </hi><choice><sic>Decivitate</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">De civitate</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Dei,</hi> boek l-X, m.n. boek 1. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 13-48. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, 3-59.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n14" type="end" place="end" n="14"><p>N. doelt hier op het verzet van de Engelse regering tegen de illegale immigratie van Joden naar Palestina na de Tweede Wereldoorlog. Dit verzet bereikte een dramatisch hoogtepunt in 1947, toen de Britten de 'Exodus 1947' met meer dan 4500 immigranten aan boord na aankomst te Haifa terugstuurden naar Duitsland. Internationaal wekte dit incident grote verontwaardiging.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Terzijde: Autonomie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Denis de Rougemont (1906-1985), Frans-Zwitsers schrijver en cultuurfilosoof. In 1932 maakte hij deel uit van een groep jonge schrijvers die hun personalistische inzichten op schrift stelden in het decembernummer van de <hi rend="italic">Nouvelle Revue Francaise.</hi> In hetzelfde jaar richtte hij samen met E. Mounier het personalistische tijdschrift <hi rend="italic">Esprit</hi> op. De Franse personalisten stonden in de geest van Proudhon een dynamisch persoonlijkheidsbegrip voor en verzetten zich tegen een rationalistische staatsopvatting en een abstract mensbegrip. Politiek betekende dit de afwijzing van ieder totalitair systeem. Na de Tweede Wereldoorlog zette De R. zich in voor de Europese Beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n17" type="end" place="end" n="17"><p>N.A. Berdjajew (1874-1948), in 1922 verbannen Russisch wijsgeer. B. vertegenwoordigde een vorm van personalisme waarin de vrijheid van de mens om te scheppen centraal staat.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. in dit verband VW., dl. 3, p. 627 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n19" type="end" place="end" n="19"><p>In de zomer van 1947 verscheen in de reeks <hi rend="italic">Theologische Studien</hi> (Heft 22) een opstel van Barth onder de titel <hi rend="italic">Die Kirche - die lebendige Gemeinde des lebendigen Herrn Jesus Christus</hi> (p. 21-44), dat hij schreef voor studiecommissie van de Wereldraad van Kerken die in 1948 te Amsterdam bijeen zou komen. In deze studie behandelt Barth de grote systemen van kerkregering en toont daarbij een zeer duidelijke voorkeur voor het congregationalisme, omdat hem in dit systeem de grootste openheid-tot-hervorming gelegen schijnt.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Leo Sjestow, pseudoniem van L.1. Schwarzmann (1866-1938), Russisch-Joods filosoof en <pb n="80" ed="VW"/>essayist, vanaf 1920 hoogleraar te Parijs. S.s denken was verwant aan het existentialisme.</p><p>Zijn latere werk getuigt van een ontwikkeling naar katholiek christendom, mede beïnvloed door zijn studie van Pascal.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.taak-en-toekomst.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie voor Maritain VW., <hi rend="italic">dl.</hi> 5, p. 614, noot 12.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie" decls="#bibl-noordmans4.funfzig-jahre-theologie">
<pb n="81" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Fünfzig Jahre Theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Das letzte halbe Jahrhundert war politisch das furchtbarste,</seg> <seg n="2.1.2">das die Weltgeschichte kennt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Niemals hat es auf unserem Himmelskörper Kraftmessungen in solchem Ausmass gegeben.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Niemals hatten solche totalen Kriege stattgefunden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Niemals früher ist auch die Moral davon in so hohem Grade erschüttert worden.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">- Und nun ist es eine <choice><sic>schr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sehr</corr></choice> angelegene Frage,</seg> <seg n="2.5.2">inwieweit die Theologie davon den Rückschlag empfunden hat.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wenn man die Frage so stellt,</seg> <seg n="3.1.2">ist es aber nicht möglich,</seg> <seg n="3.1.3">sie zu beantworten.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Erstens ist das,</seg> <seg n="3.2.2">was wir jetzt in dieser Versammlung mit Theologie meinen,</seg> <seg n="3.2.3">nicht das was in Betracht kommt,</seg> <seg n="3.2.4">wenn man nach den Folgen zweier Weltkriege fragt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dann würden wir die Theologie irgendwo anders suchen müssen als in den veröffentlichten Handbüchern.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Es wäre auch kaum schon die Zeit,</seg> <seg n="3.4.2">danach zu fragen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Vielleicht wird man über ein Jahrhundert anfangen können,</seg> <seg n="3.5.2">davon etwas zu sagen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Jetzt ist unsere Aufgabe mehr retrospektiv und begrenzt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wir wollen uns vergegenwärtigen,</seg> <seg n="4.2.2">welche Wandlungen in der Theologie seit etwa der Jahrhundertwende in unserem Lande vorgekommen sind.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Und <choice><sic>beiläuflg</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">beiläufig</corr></choice> wird dabei auch hin und wieder gefragt werden können,</seg> <seg n="4.3.2">inwieweit sie schon hingezielt haben auf die grosse Katastrophen,</seg> <seg n="4.3.3">von welchen wir die Augenzeugen geworden sind.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wenn ich dann bei etwa 1900 anfangen muss,</seg> <seg n="5.1.2">dann kann ich das vielleicht nicht besser tun als wenn ich sage:</seg> <seg n="5.1.3">Barth war noch nicht auf dem Plan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wohl auf dem Planeten,</seg> <seg n="5.2.2">nicht aber auf dem Plan.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Der ist <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> ein Vierteljahrhundert später gekommen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1"><choice><sic>Urn etwa</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Um etwa</corr></choice> 1900 waren unsere Theologen in einem <choice><sic>Dreieek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dreieck</corr></choice> aufgestellt.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Es gab Neocalvinisten,</seg> <seg n="5.5.2">Ethische und Liberale.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Über die Bedeutung dieser Namen einige kurze Anmerkungen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Erstens die <hi rend="italic">Neocalvinisten.</hi></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wie der Name andeutet,</seg> <seg n="6.2.2">betrifft es hier eine Erneuerung des alten Calvinismus,</seg> <seg n="6.2.3">der in unserem Lande,</seg> <seg n="6.2.4">mehr als in den reformierten Gegenden Deutschlands,</seg> <seg n="6.2.5">seine scharfen Züge behalten hat<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="6.3"><seg n="6.3.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> nenne die Auffassung der Prädestination als 'decretum horribile',</seg> <seg n="6.3.2">die partikularistische Auffassung der Gnade,</seg> <seg n="6.3.3">und im Zusammenhang damit die Besonderheit der göttlichen Vorsehung in der Natur als ein jedesmaliges Eingreifen Gottes.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Weiter wird die Offenbarung als eine ausschliesslich mechanische Handlung Gottes gedacht,</seg> <seg n="6.4.2">wobei der organische Zusammenhang mit anderen Offenbarungstaten Gottes und mit der natürlichen,</seg> <seg n="6.4.3">ethischen und sozialen Umgebung <choice><sic>unterschiagen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">unterschlagen</corr></choice> wird.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Endlich die atomistische<pb n="82" ed="VW"/> Anschauung des profanen Lebens,</seg> <seg n="6.5.2">des Völkernlebens und der Kulturen,</seg> <seg n="6.5.3">historisch,</seg> <seg n="6.5.4">ethisch und religiös.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Es gibt jetzt bei uns noch kirchliche Kreise,</seg> <seg n="7.1.2">wo man,</seg> <seg n="7.1.3">in kränklicher Form,</seg> <seg n="7.1.4">diese altcalvinistischen Anschauungen <choice><sic>schr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sehr</corr></choice> deutlich herauskennt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Sie kennzeichen sich durch eine passive Haltung der Predigt gegenüber,</seg> <seg n="7.2.2">durch Vernachlässigung der Sakramente,</seg> <seg n="7.2.3">namentlich des <choice><sic>Abendmahis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Abendmahls</corr></choice>,</seg> <seg n="7.2.4">wobei aber die sogenannte Nähere Reformation,</seg> <seg n="7.2.5">unter Einfluss vom englischen Puritanismus,</seg> <seg n="7.2.6">mitgesprochen hat.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier hat nun der Neocalvinismus eingegriffen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Der auch im Ausland sehr bekannte Theologe und Politiker Dr. Abraham Kuyper war der Führer dieser Bewegung.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Im Anfang des zwanzigsten Jahrhunderts hatte er schon mehr als 25 Jahre mit seiner gewaltigen Kraft und Genialität darin gearbeitet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Er stand damals auf der Höhe seines Wirkens.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Sein Ziel war,</seg> <seg n="8.5.2">den Calvinismus,</seg> <seg n="8.5.3">wie er im sechzehnten und siebzehnten Jahrhundert gewesen war,</seg> <seg n="8.5.4">religiös,</seg> <seg n="8.5.5">wissenschaftlich und politisch wieder zum Prinzip des Lebens zu machen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">- Er gründete die Freie Universität in Amsterdam und war in der Politik Führer der Antirevolutionären Partei.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zwei Zeitungen,</seg> <seg n="8.7.2"><hi rend="italic">De Standaard,</hi></seg> <seg n="8.7.3">eine Tageszeitung für die Politik,</seg> <seg n="8.7.4">und <hi rend="italic">De Heraut,</hi></seg> <seg n="8.7.5">ein Wochenblatt für das kirchliche Leben standen ihm dabei zu Gebote.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Auf beiden Gebieten,</seg> <seg n="8.8.2">das des Staates und das der Kirche hat er stark eingegriffen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">In der Politik als Parlementarier oder Minister,</seg> <seg n="8.9.2">in der Kirche durch eine Art kirchliche Revolution in 1886,</seg> <seg n="8.9.3">in welchem Jahre ein Teil der niederländischen Volkskirche sich von dieser separierte unter die alte Kirchenordnung von 1618-1619.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Man muss nun sagen dass der Neocalvinismus praktisch gescheitert ist.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Das hat aber nicht er allein getan.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Es ist mehr in dem letzten halben Jahrhundert gescheitert.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Aber dieser Calvinismus ist doch auch sehr auffällig,</seg> <seg n="9.4.2">zum eigenen Erstaunen,</seg> <seg n="9.4.3">gescheitert.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Die Politik der Antirevolutionären Partei hat keine nachhaltigen neuen Formen gebildet,</seg> <seg n="9.5.2">und die separierten Kirchen haben einen frequenten Separatismus entwickelt,</seg> <seg n="9.5.3">der sich wie ein Schwamm in ihnen eingenistet hat und auf dem Wege ist,</seg> <seg n="9.5.4">ihre Errungenschaften zu zerstören.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Weiter kann ich <choice><sic>bierauf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hierauf</corr></choice> jetzt nicht eingehen<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="9.7"><seg n="9.7.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> muss etwas von der Art der neocalvinistischen Theologie sagen,</seg> <seg n="9.7.2">wie Kuyper diese in seinen Werken und Vorträgen gegeben hat.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Der Neocalvinismus,</seg> <seg n="10.1.2">der hier in Betracht gezogen werden muss,</seg> <seg n="10.1.3"><choice><sic>hal die schroffen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hat die schroffen</corr></choice> Seiten des alten Calvinismus teilweise abgeschwächt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Das gilt aber weniger von der Predigt als von der Lebensanschauung.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Man muss sagen,</seg> <seg n="10.3.2">dass dieser Calvinismus das Evangelium teilweise in eine Lebensanschauung umgebogen hat.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er ist auf die Suche gegangen nach Prinzipien,</seg> <seg n="10.4.2">die im Evangelium aufzufinden seien,</seg> <seg n="10.4.3">auf jedem Gebiete,</seg> <seg n="10.4.4">religiös,</seg> <seg n="10.4.5">kirchlich,</seg> <seg n="10.4.6">ethisch,</seg> <seg n="10.4.7">sozial.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Die Loci der Dogmatik wurden so zu einem System,</seg> <seg n="10.5.2">das wissenschaftlich ausgeführt werden konnte.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Das politische und soziale <pb n="83" ed="VW"/>hätte seine Richtlinien neu abzuleiten und zu begründen aus dem der Wiedergeburt,</seg> <seg n="10.6.2">wobei die Nation und die Welt in zwei Hälften n und die sogenannte Antithese als Schlagwort angegeben würde. vinistische Universität hatte das Amt diese Prinzipien aufzufinden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Die rche stand etwas beiseite.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Gegenüber dem alten Calvinismus kann diese Prinzipienlehre als eine organische gelten,</seg> <seg n="11.1.2">eine Benennung,</seg> <seg n="11.1.3">die von Dr. Kuyper dann auch sehr oft <choice><sic>verwender wird</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verwendet wird</corr></choice>.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Es geht bei ihm mehr um das Leben als <choice><sic>urn den</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um den</corr></choice> Glauben,</seg> <seg n="11.2.2">und diese Bevorzugung ist im neunzehnten Jahrhundert allgemein.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Etwas Biologisches spielt darin mit<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="11.4"><seg n="11.4.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> erinnere mich,</seg> <seg n="11.4.2">wie Kuyper in <hi rend="italic">De Standaard</hi> eine Äusserung eines deutschen Historikers zitierte:</seg> <seg n="11.4.3">'Unter denen wird sich weiter leben lassen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Mit diesen 'denen' war die Antirevolutionären Partei gemeint.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Das war das beste Lob,</seg> <seg n="11.6.2">das Kuyper sich gespendet wissen wollte.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In dieser organischen Lebensanschauung und dieser wissenschaftlichen Prinzipienlehre,</seg> <seg n="12.1.2">abgeleitet aus einer nicht eschatologischen,</seg> <seg n="12.1.3">aber historischen und <choice><sic>bisweiten last physischen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bisweilen fast physischen</corr></choice> Wiedergeburtshypothese,</seg> <seg n="12.1.4">war der Neocalvinismus imstande,</seg> <seg n="12.1.5">viel modernes Gedankenmaterial zu verwenden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Obwohl an der Freien Universität die Religionsgeschichte auf der Series Lectionum als Idolatrie angeschrieben war</seg> <seg n="12.2.2">- ich weiss nicht ob das noch der Fall ist<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="12.2.3">- hat Kuyper eine <choice><sic>sebr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sehr</corr></choice> weitherzige allgemeine Gnade <choice><sic>gelchrt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gelehrt</corr></choice>,</seg> <seg n="12.2.4">aus welcher er seine Kulturauffassung ableitete.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ja auch die Geschichte der Gottesoffenbarung erhielt bei ihm eine organische Form.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Diese Offenbarung war bei ihm mit dem Leben der Völker stark verwachsen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Und so stellte er sich vor,</seg> <seg n="12.5.2">dass auch Gottes besondere Gnade nicht zu planlos gespendet werde.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Er wusste in seinen briljanten und berühmten Vorträgen oft sehr plastisch den Gnadenstrom zu beschreiben,</seg> <seg n="12.6.2">wie dieser sich von Osten gen Westen bewog.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Man könnte den Neocalvinismus fast einen Kulturcalvinismus nennen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Die Folgen dieses Unternehmens hätten auch von grösserer Bedeutung sein können,</seg> <seg n="13.2.2">wenn Kuyper sich nicht übereilt hätte und während seines eigenen Lebens schnellen Erfolg forciert hätte,</seg> <seg n="13.2.3">wenn er dem Neocalvinismus die Zeit gelassen hätte,</seg> <seg n="13.2.4">langsamer zu reifen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">So wie er es machte,</seg> <seg n="13.3.2">mussten diese Früchte in einem kleinen separierten kirchlichen Kreise teils verwelken,</seg> <seg n="13.3.3">teils zu einer Frühreife kommen,</seg> <seg n="13.3.4">die sie von dem Markte des modernen Lebens ausschloss.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">So ist jetzt wohl die Lage geworden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Es ist schade für diese kräftige Gruppe der niederländischen Kirche,</seg> <seg n="13.5.2">dass sie sich gewissermassen in einem cul de sac verlaufen hat.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Es ist zu bedauern,</seg> <seg n="13.6.2">dass sie aus der Hand Gottes in die Hand eines Mannes,</seg> <seg n="13.6.3">eines Führers,</seg> <seg n="13.6.4">geraten ist und sich verirrt hat.</seg></s> <pb n="84" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="13.7"><seg n="13.7.1">Eine zweite Gruppe waren die <hi rend="italic">Liberalen.</hi></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Der Name wurde <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> auf kirchlichem Gebiet in der ersten Hälfte des neunzehnten Jahrhunderts benutzt<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="13.9"><seg n="13.9.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> verwende ihn hier mehr <choice><sic>aligemein</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">allgemein</corr></choice>,</seg> <seg n="13.9.2">wie man das in Deutschland tat,</seg> <seg n="13.9.3">zum Beispiel mit dem liberalen Jesusbild.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Wir nennen das:</seg> <seg n="13.10.2">die <hi rend="italic">Vrijzinnigen.</hi></seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">In der letzten Hälfte des neunzehnten Jahrhunderts redete man mehr von <hi rend="italic">Modernen.</hi></seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Die moderne Theologie aber hatte <choice><sic>urn etwa</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um etwa</corr></choice> die Jahrhundertwende ihre grossen Triumphe gefeiert.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1"><choice><sic>Urn 1900</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Um 1900</corr></choice> wurden mehrere malkontente Stimmen in diesen Kreisen laut.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Eine Annäherung an die kirchliche Dogmatik war damals schon spürbar.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Die Jüngeren konnten sich in dem naturalistischen Abbau des Glaubens nicht mehr finden und suchten,</seg> <seg n="13.15.2">unter Beibehaltung der historischen Kritik der Bibel und mit traditioneller moderner Ehrerbietung für die Wissenschaft und für die Vernunft,</seg> <seg n="13.15.3">sich der kirchlichen Konfession doch wieder zu nähern.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ein junger Leidener Professor namens Roessingh hatte dabei die Leitung.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Sein tiefer religiöser Geist stand offen für das Getöse der geistlichen Stromschnellen,</seg> <seg n="14.2.2">deren Rauschen er bisweilen meinte hören zu können.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Schade,</seg> <seg n="14.3.2">dass er so jung verstorben ist,</seg> <seg n="14.3.3">weil man noch so viel von ihm hätte erwarten können<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="14.4"><seg n="14.4.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> muss hier absehen von den Besonderheiten seiner Theologie.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ein anderer liberaler Theologe,</seg> <seg n="15.1.2">der zwischen den beiden Weltkriegen in Leiden gewirkt hat,</seg> <seg n="15.1.3">war De Graaf,</seg> <seg n="15.1.4">ein Schüler des Groninger Professors Heymans,</seg> <seg n="15.1.5">also mehr monistisch als Roessingh,</seg> <seg n="15.1.6">aber auch bereit,</seg> <seg n="15.1.7">die Wahrheit der kirchlichen Konfession nicht zu überhören.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Noch einen dritten Leidener Theologieprofessor muss ich hier nennen,</seg> <seg n="15.2.2">der aber schon etwas früher seine bedeutensten Eingriffe in die Theologie gemacht hatte<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="15.3"><seg n="15.3.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> meine den im vorigen Jahre verstorbenen Eerdmans.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zwei von seinen Errungenschaften muss ich hier hervorheben.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Er hat erstens</seg> <seg n="15.5.2">- und das ist von Bedeutung geworden</seg> <seg n="15.5.3">- schon früh die Resultate der historischen Bibelkritik,</seg> <seg n="15.5.4">wie sie von seinen Lehrern Kuenen und Wellhausen vorgetragen worden waren,</seg> <seg n="15.5.5">geprüft.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Er hat sich dabei mehr der kirchlichen Tradition genähert,</seg> <seg n="15.6.2">ohne übrigens ihr dabei dogmatisch näherzukommen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Er hat sich zeitweilig mehr der Politik zugewendet.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Das zweite,</seg> <seg n="15.8.2">was ich von ihm in Erinnerung bringen will,</seg> <seg n="15.8.3">ist seine Kritik an der neocalvinistische Dogmatik.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Er hat zu zeigen versucht,</seg> <seg n="15.9.2">dass der Unterschied des alten und des neuen Calvinismus prinzipiell war und dass Kuyper nicht das Recht hatte,</seg> <seg n="15.9.3">sich als Paladin der Genfer Religion aufzuführen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Folgen hat diese Kritik zwar nicht gehabt,</seg> <seg n="15.10.2">weniger als die Kritik,</seg> <seg n="15.10.3">die er dem eigenen Liberalismus unterzog,</seg> <seg n="15.10.4">aber sie hat doch mitgeholfen eine gewisse Bezauberung der Romantik des Neocalvinismus zu brechen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Sie hat geholfen die Bahn freizumachen für die dialektische Theologie.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Abgesehen von Roessingh,</seg> <seg n="16.1.2">der zu einer durchgreifenden Zusammenfassung und Darstellung seiner neueren Ansichten nicht mehr gekommen ist,</seg> <pb n="85" ed="VW"/><seg n="16.1.3"><choice><sic>baben</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">haben</corr></choice> aber die ersten 25 Jahre dieses Jahrhunderts keine durchstossenden Neuerungen in der liberalen Theologie gebracht.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Meistens ist es bei kleineren Arbeiten geblieben,</seg> <seg n="16.2.2">wovon eine Reihe in den <hi rend="italic">Vlugschriften van de Studieclub van Moderne Theologen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n4" rend="superscript">4</ref> erschien.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Darin kam zu mindestens die Annäherung an das kirchliche Dogma zum Ausdruck.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wohl hat es einige bedeutende Geister gegeben,</seg> <seg n="16.4.2">die eine mehr radikale Richtung nahmen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Die sog.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Radikale Theologie hat <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> einige Vertreter gefunden.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Man kann reden von einer holländischen Radikalen Schule<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="16.8"><seg n="16.8.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> nenne hier Van den Bergh van Eysinga.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Man weiss,</seg> <seg n="16.9.2">dass dabei die Annäherung an das kirchliche Dogma gesucht und auch wirklich gefunden wurde durch Aufhebung der Historizität des Evangeliums und Jesu,</seg> <seg n="16.9.3">und durch die Verabsolutierung der evangelischen Begriffe in die höchsten Begriffen der Vernunft.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Ein genialer Hegelianer,</seg> <seg n="16.10.2">der Leidener Professor Bolland,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="16.10.3">hat daran mitgeholfen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">So hörte die Gemeinde unter der Kanzel aus solchen Münden ein Evangelium,</seg> <seg n="16.11.2">das in eine Mystifikation zu entarten drohte und die Gewissen verwirrte.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Neben diesem Neuhegelianismus wirkte vereinzelt ein Neukantianismus,</seg> <seg n="17.1.2">unter Einfluss der Marburger Schule.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Representant davon war <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> Dr. Snethlage.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dabei wurde alles Gewicht auf die notwendigen Denkformen gelegt,</seg> <seg n="17.3.2">wobei der religiöse Inhalt mehr oder weniger indifferent blieb.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dieser Neuhegelianismus und dieser Neukantianismus haben,</seg> <seg n="17.4.2">wie die liberale Kritik am Neocalvinismus,</seg> <seg n="17.4.3">einigermassen dazu beigetragen,</seg> <seg n="17.4.4">bei uns den Weg zu ebnen für die dialektische Theologie.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Die organischen Bindungen,</seg> <seg n="17.5.2">wie Kuyper sie,</seg> <seg n="17.5.3">mehr oder weniger biologisch,</seg> <seg n="17.5.4">aus der Wiedergeburt ableitete,</seg> <seg n="17.5.5">unter dem Einfluss eines latenten Naturalismus,</seg> <seg n="17.5.6">der das ganze neunzehnte Jahrhundert durchzieht,</seg> <seg n="17.5.7">wurden hier als unzulässig abgewiesen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Alles wurde mehr in Begriffe gefasst oder in Formen gegossen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Die scharfen Kanten des Idealismus wurden hervorgekehrt,</seg> <seg n="17.7.2">und die Existenz wurde vom Geist geschieden.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Als das genügend der Fall war,</seg> <seg n="17.8.2">kam Kierkegaard auch bei uns auf den Plan und erschütterte die angenehme Genügsamkeit und die bürgerliche und kirchliche Selbstzufriedenheit.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Die durch den Neuhegelianismus und den Neukantianismus in die Ecke getriebene Existenz tat ihren Eintritt.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Es waren der Leidener Professor Chantepie de la Saussaye und zwei bekannte Prediger aus der Ethischen,</seg> <seg n="17.10.2">der dritten Gruppe,</seg> <seg n="17.10.3">die Jonkers,</seg> <seg n="17.10.4">die sie <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> einführten.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Allzu chronologisch muss man sich das aber nicht denken.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Das Eine durchkreuzt das Andere. -</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> nannte soeben wieder einmal die dritte Gruppe:</seg> <seg n="18.1.2">die <hi rend="italic">Ethischen.</hi></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1"><hi rend="italic">Da</hi>von muss ich jetzt etwas mehr sagen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">An dieser Gruppe sind für die letzte Hälfte des neunzehnten Jahrhunderts die Namen zweier sehr bekannter niederländischer Theologen verbunden,</seg> <seg n="18.3.2">nämlich Chantepie de la Saussaye der Ältere und Gunning.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Circa 1900 war ihre Wirksamkeit schon beendet,</seg> <pb n="86" ed="VW"/><seg n="18.4.2">doch sie hatten eine Neuerung des alten kirchlichen Denkens bezweckt,</seg> <seg n="18.4.3">sozusagen einen Neocalvinismus,</seg> <seg n="18.4.4">aber in ganz anderer Weise als Kuyper.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1"><choice><sic>lhr</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ihr</corr></choice> Anliegen kann man als einen frühen Existentialismus bezeichnen,</seg> <seg n="18.5.2">wenn solch ein philosophischer Ausdruck hier zulässig ist.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De la Saussaye wurde es nicht müde,</seg> <seg n="18.6.2">den ganzen Menschen als Subjekt des Glaubens hervorzukehren gegenüber dem Intellektualismus des Leidener Professors Scholten und andererseits gegen den Supranaturalismus und <choice><sic>Inteliektualismus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Intellektualismus</corr></choice> der landläufigen Orthodoxie.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> muss hier diese beiden sog. ethischen Theologen,</seg> <seg n="19.1.2">die zum vorigen Jahrhundert gehören,</seg> <seg n="19.1.3">beiseite lassen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Allein muss hier gesagt werden,</seg> <seg n="19.2.2">dass beide,</seg> <seg n="19.2.3">der Neocalvinismus und die ethische Theologie,</seg> <seg n="19.2.4">sich bemüht haben,</seg> <seg n="19.2.5">das Dogma in ein Ethos einzutauchen,</seg> <seg n="19.2.6">und dabei eine mehr organische Auffassung angewendet haben,</seg> <seg n="19.2.7">in Anschluss an die neuere Philosophie.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Merkwürdigerweise hat der Neocalvinismus,</seg> <seg n="19.3.2">der sich mehr an die scharfen Prägungen der altprotestantischen Dogmatik hielt,</seg> <seg n="19.3.3">sich dabei weiter in die Politik und die Kultur hineingewagt,</seg> <seg n="19.3.4">während die ethische Richtung,</seg> <seg n="19.3.5">die in ihrer Denkweise und Mentalität der alten Dogmatik freier gegenüber stand,</seg> <seg n="19.3.6">sich in der Praxis mehr zurückhielt und in der Gesinnung eine mehr evangelische Gesinnung,</seg> <seg n="19.3.7">wie ich es nennen möchte,</seg> <seg n="19.3.8">trug.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Im allgemeinen war man da der Politik abhold und in der Kultur etwas asketisch.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Die ethische Richtung hat mehr Vermittlungstheologie geübt und dem modernen Idealismus mehr Rechnung getragen als der Neocalvinismus.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Aber wenn ich früher sagte,</seg> <seg n="19.6.2">dass in der Kuyper-Bewegung die Kirche oder die Gemeinde etwas beiseite stand,</seg> <seg n="19.6.3">so muss ich jetzt sagen,</seg> <seg n="19.6.4">dass die ethische Richtung frommer war und mehr auf die <choice><sic>Pfiege</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pflege</corr></choice> des Seelenlebens hielt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Bei beiden,</seg> <seg n="20.1.2">Kuyper und De la Saussaye,</seg> <seg n="20.1.3">war die Wiedergeburt das Grundprinzip.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Das Ethos,</seg> <seg n="20.2.2">das daraus abgeleitet wurde,</seg> <seg n="20.2.3">war aber verschiedenartig.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Die Bewegungen waren einander ungleiche Geschwister.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Im zwanzigsten Jahrhundert waren aber die ethischen Linien von De la Saussaye und Gunning schon etwas hinfällig.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Der Eklektizismus,</seg> <seg n="21.2.2">der ihre schwache Seite war,</seg> <seg n="21.2.3">hatte die Überhand bekommen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Der Ethizismus war hin und wieder zu einem Moralismus herabgesunken,</seg> <seg n="21.3.2">und in der Gemeinde konnte diese etwas schillernde Predigtweise keinen <choice><sic>Anklang linden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Anklang finden</corr></choice>.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Das niederländische Ohr hört gern etwas klares.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Das hatte Kuyper gewusst.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">So wurde die ethische Richtung im zwanzigsten Jahrhundert mehr ein</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Empfangsboden,</seg> <seg n="23.1.2">eine Mentalität,</seg> <seg n="23.1.3">die in gewissen Kreisen gepflegt wurde,</seg> <seg n="23.1.4">als eine kirchliche Macht.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In den beiden ersten Jahrzehnten dieses Jahrhunderts hat der Leidener Professor Chantepie de la Saussaye,</seg> <seg n="24.1.2">der Sohn,</seg> <seg n="24.1.3">auf diese Weise dazu beigetragen,</seg> <seg n="24.1.4">den Intellektualismus der liberalen Studenten zu erschüttern.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Er war aber kein bahnbrechender Geist.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Er war Skeptiker und Individualist.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Andere,</seg> <seg n="24.4.2">wie zum Beispiel der Leidener Professor Van Nes,</seg> <seg n="24.4.3">übernahmen <pb n="87" ed="VW"/>einen gewissen Supra-<choice><sic>Hstorismus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Historismus</corr></choice>,</seg> <seg n="24.4.4">den sie <choice><sic>hei Kähler</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei Kähler</corr></choice> fanden.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1"><hi rend="italic">Es gab damals keinen König in Israel.</hi></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Viel Einfluss hatte damals auch Herrmann mit <choice><sic>seinern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">seinem</corr></choice> Autonomismus.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">An diesem Punkt,</seg> <seg n="24.7.2">der Autonomie,</seg> <seg n="24.7.3">waren zu einem gewissen Zeitpunkt einige führende Ethische,</seg> <seg n="24.7.4">wie De Sopper,</seg> <seg n="24.7.5">De Zwaan,</seg> <seg n="24.7.6">Van der Leeuw,</seg> <seg n="24.7.7">im Begriff die ethische Sache zu entscheiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Da warf einer eine Bombe hinein mit der Veröffentlichung einer Broschüre über den Gegenstand <hi rend="italic">Glauben auf Autorität hin.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Das war 1921.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Barth war noch nicht auf dem Plan.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">In diesen ersten zwei Jahrzehnten des zwanzigsten Jahrhunderts haben auch die philosophische Phänomenologie (Husserl) und die Strukturpsychologie (Spranger,</seg> <seg n="25.1.2">Scheler) Einfluss ausgeübt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daneben und im Gegensatz dazu der Existentialismus Heideggers.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Ein gewisser theologischer Anarchismus machte sich breit.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wir müssen uns jetzt <choice><sic>schneli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">schnell</corr></choice> von der Beschäftigung hiermit lösen,</seg> <seg n="25.4.2"><choice><sic>urn nicht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um nicht</corr></choice> vor lauter Bäumen den Wald aus den <choice><sic>Augen zu versieren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Augen zu verlieren</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wir reden noch immer von der dritten Gruppe.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hier muss ich einen würdigen Mann nennen,</seg> <seg n="26.2.2">der eben nicht zur ethischen Gruppe gehörte und auch nicht zu den Neocalvinisten gerechnet werden konnte.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Er nahm eine eigene Stellung ein<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="26.4"><seg n="26.4.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> meine den Groninger Theologieprofessor W.J. Aalders,</seg> <seg n="26.4.2">seit 1915 in Groningen angefangen mit <hi rend="italic">Gewijde synthese.</hi></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Er trug eine Theologie vor,</seg> <seg n="26.5.2">die er selbst auch wohl als Inkarnationalismus bezeichnet hat;</seg> <seg n="26.5.3">eine an der Anglikanischen Kirche und damit auch an der Alten Kirche orientierte Theologie.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Aalders war Calvinist,</seg> <seg n="26.6.2">aber die Stellung,</seg> <seg n="26.6.3">die er der inkarnation einräumte,</seg> <seg n="26.6.4">war für unsere Theologie neu und hat einen ökumenischen Hintergrund,</seg> <seg n="26.6.5">wobei die Anglikanische Kirche,</seg> <seg n="26.6.6">als dritte Denomination neben Katholisch und Protestantisch,</seg> <seg n="26.6.7">stark mitspielte.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Einen <choice><sic>An hang</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Anhang</corr></choice> hat Aalders nicht bekommen.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Wohl hat er auf viele einen starken Einfluss ausgeübt.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Er war ein Israelit ohne Falschheit.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Er hat eine <choice><sic>merbar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">merkbar</corr></choice> leere Stelle hinterlassen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Noch einen anderen Groninger Professor muss ich hier nennen,</seg> <seg n="27.1.2">der jetzt einen nationalen,</seg> <seg n="27.1.3">einen europäischen und auch einen amerikanischen Ruf <choice><sic>genie ist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geniesst</corr></choice>:</seg> <seg n="27.1.4">Dr. G. van der Leeuw,</seg> <seg n="27.1.5">den Religionshistoriker und Phänomenologen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Aber diese Seite seines Wirkens meine ich <choice><sic>eben nicht. ich denke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eben nicht,</corr></choice></seg><choice><sic>eben nicht. ich denke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="27.2.2"><choice><sic>eben nicht. ich denke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ich denke</corr></choice> hier an einen dritten Typus christlicher Religion,</seg> <seg n="27.2.3">dem er absichtlicher und allseitiger als Aalders nachstrebt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Uranfänglich hat das <choice><sic>hei ihm</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei ihm</corr></choice> begonnen mit einem liturgischen Bestreben.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Auch seit etwa 1920 gab es <choice><sic>hei uns</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei uns</corr></choice> einen liturgischen Kreis,</seg> <seg n="27.4.2">dem er vorstand.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Anfangs hat sich dieser Verein etwas unkritisch in einem <hi rend="italic">Handbuch</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.f2" rend="superscript">b</ref> ausgetobt.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Aber allmählich hat Van der Leeuw strengere Linien gezogen und von seinem Standpunkt aus verantwortliche<pb n="88" ed="VW"/> Gedanken vorgetragen</seg> <seg n="27.6.2">- Van der Leeuw ist ein unglaublich belesener und ebenso ein unglaublich leicht denkender und schreibender Mensch.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Er <choice><sic>beherrscht tast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">beherrscht fast</corr></choice> das ganze Gebiet der Theologie.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Seine Gelehrsamkeit als Phänomenologe ist bekannt.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Er schrieb auch eine <hi rend="italic">Einleitung in die Theologie,</hi></seg> <seg n="27.9.2"><hi rend="italic">eine Liturgik</hi> und viele andere Werke.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Eben jetzt hat er seine <hi rend="italic">Sakramentstheologie</hi> veröffentlicht.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Mit bewunderenswürdiger Strenge und Stoffbeherrschung hat er darin die zentrale Figur des dritten Typus der christlichen Religion,</seg> <seg n="27.11.2">wie er sie sich denkt,</seg> <seg n="27.11.3">gezeichnet.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Nach dem Kriege war er Bildungs- und <choice><sic>Kuitus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Kultus</corr></choice>-Minister.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Es ist natürlich noch viel mehr zu sagen,</seg> <seg n="28.1.2">aber ich muss jetzt noch einmal zurückgehen auf etwa 1920<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="28.2"><seg n="28.2.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> nannte das eine Zeit theologischer Anarchie,</seg> <seg n="28.2.2">gleich nach dem ersten <choice><sic>Weitkrieg</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Weltkrieg</corr></choice>.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Unter den Neocalvinisten war der erste Aufschwung vorbei,</seg> <seg n="28.3.2">und unter ihnen traten Wirren auf,</seg> <seg n="28.3.3">die im letzten <choice><sic>Weitkriege</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Weltkriege</corr></choice> zu einer gründlichen Entzweiung geführt haben.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">In der Volkskirche herrschte auch,</seg> <seg n="28.4.2">wie wir gesehen haben,</seg> <seg n="28.4.3">ein ziemlich buntes Wesen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Dann wurden hier,</seg> <seg n="28.5.2">so um 1923,</seg> <seg n="28.5.3">die Schriften der Schweizer bekannt.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Diese ersten Veröffentlichungen,</seg> <seg n="28.6.2">Brunners <hi rend="italic">Erlebnis,</hi></seg> <seg n="28.6.3"><hi rend="italic">Erkenntnis und Glaube,</hi></seg> <seg n="28.6.4">waren auch noch ziemlich verworren.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Brunner lehnte sich an Husserl und die Sinngehalte der Strukturpsychologie an.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Barth drang in die Ursprünge und Tiefen einer Art kosmischer Spekulation ein.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Es war eine Art Renaissance,</seg> <seg n="28.9.2">die <choice><sic>hei ihrem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei ihrem</corr></choice> Durchbruch allerlei Schlacken mit hinaufschleuderte.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Es ist der Verdienst Barths,</seg> <seg n="28.10.2">dass er alsbald die Kraft gefunden hat,</seg> <seg n="28.10.3">aus dieser theologischen Renaissance in eine mehr disziplinierte Denkweise überzugehen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Was mich selbst betrifft habe ich von Anfang an,</seg> <seg n="28.11.2">so <hi rend="italic">beim Römerbrief,</hi></seg> <seg n="28.11.3">mich bemüht,</seg> <seg n="28.11.4">die reformatorischen Linien herauszuhören und den Rest 'unter Inventarfrist' anzunehmen.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Diese Reserviertheit übe ich auch jetzt wieder,</seg> <seg n="28.12.2">wo Barth in den letzten Teilen seiner <hi rend="italic">Kirchlichen Dogmatik</hi> an der Peripherie der Dogmatik,</seg> <seg n="28.12.3">die Schöpfung zu deuten bemüht ist.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">So christologisch das aussieht,</seg> <seg n="28.13.2">so droht hier doch wieder ein gewisser Monismus,</seg> <seg n="28.13.3">dem man in den Frühschriften Barths begegnet.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Er geht und bleibt gehen in die Welt-Hintergründe.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Es gibt einen Himmel;</seg> <seg n="28.15.2">es gibt aber auch eine Hölle,</seg> <seg n="28.15.3">wie unangenehm das auch sein mag.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Wir,</seg> <seg n="28.16.2">Nachkriegschristen,</seg> <seg n="28.16.3">wissen das am besten.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Aber ich darf mir keine Ausweitungen erlauben<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="29.2"><seg n="29.2.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> wollte sagen,</seg> <seg n="29.2.2">dass <choice><sic>urn den</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um den</corr></choice> Wechsel vom ersten zum zweiten Viertel dieses Jahrhunderts <choice><sic>herurn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">herum</corr></choice> die dialektische Theologie auch bei uns bekannt geworden ist.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Es war ein verhältnismässig kleiner Kreis,</seg> <seg n="29.3.2">der sich aktiv mit ihr beschäftigte.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Viel grösser war der Kreis wo man,</seg> <seg n="29.4.2">ohne es genau zu wissen,</seg> <seg n="29.4.3">von dieser Theologie beeinflusst war.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Wenn man eine Enquete nach der Predigtweise im ersten und im zweiten Viertel des Jahrhunderts einstellen könnte,</seg> <seg n="29.5.2">dann würde man merkwürdige Auskünfte bekommen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Es ist nicht alles der Einfluss der schweizerischen Theologie,</seg> <seg n="29.6.2">wie sie zuerst genannt wurde.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Es gibt hier <pb n="89" ed="VW"/>auch einen autochthonen theologischen Wuchs<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="29.8"><seg n="29.8.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> denke an den Groninger Professor <choice><sic>lsaac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Isaac</corr></choice> van Dijk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="29.8.2">einen feinen Geist,</seg> <seg n="29.8.3">der eben die ersten 25 Jahre dieses Jahrhunderts neue Töne hören liess.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Auch war der Einfluss Kohlbrügges stetig im Wachsen begriffen.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">In Deutschland haben Sie doch auch <choice><sic>Theodosiüs</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Theodosius</corr></choice> Harnack<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n9" rend="superscript">9</ref> gehabt.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Und neue Luther- und Calvinstudien waren im Werden begriffen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Das ändert aber nichts daran,</seg> <seg n="30.1.2">dass Barths Römerbrief epochemachend gewesen ist<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="30.2"><seg n="30.2.1"><choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ich</corr></choice> <choice><sic>branche davon</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">brauche davon</corr></choice> jetzt nicht wieder zu reden;</seg> <seg n="30.2.2">ebensowenig von seiner <hi rend="italic">Kirchlichen Dogmatik.</hi></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Sie haben doch alle die sechs Bände gelesen und wieder gelesen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Barths Theologie hat starken Widerspruch von der Seite der neocalvinistischen Theologen,</seg> <seg n="31.1.2">auch von altcalvinistischen Kreisen in der Volkskirche erfahren.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Es geht da eben <choice><sic>urn das Prinzip</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um das Prinzip</corr></choice> des neunzehnten Jahrhunderts,</seg> <seg n="31.2.2">das Leben,</seg> <seg n="31.2.3">wie es auch beim Widerspruch,</seg> <seg n="31.2.4">den man von römischer Seite gegen Barth erhebt,</seg> <seg n="31.2.5"><choice><sic>urn dieses</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um dieses</corr></choice> Prinzip geht.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1"><choice><sic>Man wilt das</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Man will das</corr></choice> simul peccator nicht gelten lassen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Man führt gegen Barth an,</seg> <seg n="31.4.2">dass er den Tod bevormundet.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Diese <choice><sic>F rage</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Frage</corr></choice> ist die wichtigste der Gegenwart.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Es geht <choice><sic>urn Kohlbrügges</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">um Kohlbrügges</corr></choice> Predigt über Römer 7 : 14.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Und es geht dabei um die Zukunft Europas und der Welt.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1"><choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ich</corr></choice> muss hier,</seg> <seg n="31.8.2">wo es die Theologie in den Nederlanden betrifft,</seg> <seg n="31.8.3">noch eines Mannes gedenken,</seg> <seg n="31.8.4">der jetzt nicht mehr hier ist,</seg> <seg n="31.8.5">sondern in Genf.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Hendrik Kraemer.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Kurz vor dem Kriege hat er hier ein Leidener Professorat übernommen.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Er ist Sprachgelehrter und Missionar.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Ein Globetrotter und universeller Geist.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Während des Krieges hat er mit seiner phänomenalen Initiative eine Bewegung entzündet,</seg> <seg n="31.13.2"><hi rend="italic">Gemeenteopbouw</hi> <choice><sic>ge nannt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">genannt</corr></choice> (Gemeinde-Aufbau).</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Dem liegt,</seg> <seg n="31.14.2">wenn er es auch bisweilen nicht zugestehen <choice><sic>wolite</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wollte</corr></choice>,</seg> <seg n="31.14.3">eine eigene Theologie zu Grunde.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Kraemers Theologie ist auch an der dialektischen Theologie orientiert,</seg> <seg n="31.15.2">ist aber nicht mit ihr identisch.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">Wenn ich ein paar Züge davon nennen müsste,</seg> <seg n="31.16.2">dann würde ich sagen:</seg> <seg n="31.16.3">Bei Kraemer hat das Leben wieder eine grosse Bedeutung.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Es ist aber nicht sosehr das schon anwesende und etwas handgreifliche Leben,</seg> <seg n="31.17.2"><choice><sic>son. dern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sondern</corr></choice> der Gehorsam des Glaubens.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">Das Dogma wurde <choice><sic>hei Kraemer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bei Kraemer</corr></choice> ein wenig zugunsten einer christlichen Lebenshaltung entwertet,</seg> <seg n="31.18.2">die deutlicher als eine mehr dogmatische Glaubenshaltung erprobt werden kann.</seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">Kraemer hofft auf diese Weise eine falsche Antithese zwischen Orthodoxen und Liberalen abhelfen zu können,</seg> <seg n="31.19.2">wenigstens die Hindernisse verringern zu können.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Kraemer war zu viel Missionar,</seg> <seg n="32.1.2">um sich im holländischen Gedankengefüge wohlfühlen zu können.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Seine Theologie hat einen ökumenischen <choice><sic>Ausbliek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ausblick</corr></choice>,</seg> <seg n="32.2.2">er bekennt sich zu einem biblischen Realismus.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Die Inkarnation hat dabei eine grössere Stellung.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Bei weitem aber nicht so zentral wie das bei Van der Leeuw der Fall ist.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Bei ihm ist alles mehr ins Praktische und in den Gehorsam verschoben.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Der Glaube bleibt zentral.</seg></s> <pb n="90" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hiermit habe ich dann einige Umrisse gegeben,</seg> <seg n="32.7.2">in welchen man vielleicht</seg> <seg n="32.7.3">- ich hoffe es wenigstens</seg> <seg n="32.7.4">- etwas von der Bewegung der niederländischen Theologie in den letzten 50 Jahren herausgehört hat.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Es ist eine heikele <choice><sic>Frage urn die</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Frage um die</corr></choice> Theologie.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Mit dem Kopfe,</seg> <seg n="33.2.2">hoffentlich auch ein wenig mit dem Herzen,</seg> <seg n="33.2.3">theologisieren wir.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Mit den Händen schlagen wir einander tot.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Was daraus herauskommen muss,</seg> <seg n="33.4.2">weiss Gott allein!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="83" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend. De uitspraak is van de Duitse historicus F. Nippold. Vgl. VW., dl.3, p. 381.</p></note>
<pb n="87" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Bedoeld is het door de Liturgische Kring samengestelde Handboek voor den <choice><sic>Eerediens tin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Eeredienst in</corr></choice> <hi rend="italic">de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Rotterdam 1934.</p></note>
<pb n="90" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. zou zijn lezing <hi rend="italic">Fünfzig Jahre Theologie</hi> houden op 3 juni 1949 te Arnhem voor een groep Duitsers. De bijeenkomst ging om onbekende redenen niet door. De titel van de lezing is door de redactie toegevoegd. De tekst is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Idolatrie (of idololatrie: beide termen komen voor in publikaties vanuit en over de VU.): Blijkens de bijdrage van J. Veenhof, <hi rend="italic">Honderd jaar theologie aan de Vrije Universiteit, in Wetenschap en rekenschap 1880-1980. Een eeuw wetenschapsbeoefening en wetenschapsbeschouwing aan de Vrije Universiteit,</hi> M. van Os en W. J. Wieringa eds., Kampen 1980, p. 44-104, werd de naam 'historia idololatriae' conform Kuypers encyclopedie vervangen door 'elenctiek' en meer recent door 'godsdienstwetenschap'. Zie <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 48. In zijn bijdrage <hi rend="italic">Van elenctiek naar godsdienstwetenschap,</hi> opgenomen in de bundel <hi rend="italic">In rapport met de tijd, </hi><choice><sic>100jaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">100 jaar</hi></corr></choice><hi rend="italic"> theologie aan de Vrije Universiteit. 1880-1980, C.</hi> Augustijn e.a. eds., Kampen 1980, p. 182-197, laat D. C. Mulder zien, dat de theologische behandeling van de niet-christelijke religies door Kuyper in de elenctiek werd ondergebracht, ten einde "hun onwaarheid aan te wijzen, maar tevens te laten zien, hoe de afdwalingen der pseudoreligies logisch noodzakelijk uit sensus divinitatis en zonde voortkomen" (p. 186). Daarnaast behield een meer historische behandeling van deze religies een plaats in het vak godsdienstwetenschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. voor Eerdmans' kritiek op Kuyper, <hi rend="italic">De theologie van dr. A. Kuyper, in Theologisch Tijdschrift</hi> 43 (1909), p. 209-237, waarin hij de theologie van Kuyper afwees als onschriftuurlijk en ongereformeerd. Zie ook zijn <hi rend="italic">'Moderne' orthodoxie of 'orthodox' modernisme,</hi> Baarn 1911. Voorts voor E. VW., dl. 1, p. 239, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">De Vlugschriften der Studieclub van Moderne Theologen</hi> werden gepubliceerd vanaf 1924 (in totaal 13). Tot deze studieclub, die in 1924 was opgericht, behoorden o.a. Roessingh, De Graaf en Lindeboom. Het onderwerp van de publikaties betrof m.n. de christologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor G. J. P. J. Bolland VW., dl. 3, p. 502, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Herrmann leerde in aansluiting aan Kant een autonome zedelijkheid, niet herleidbaar tot natuur of godsdienst. De verwerkelijking van de zedelijkheid in de wereld vindt vervolgens haar mogelijkheid - niet haar grond - in de godsdienstige overtuiging. Zie J. C. Roose, <hi rend="italic">De theologie van W. Herrmann,</hi> Leiden 1914, hfdst. 2. Uitvoeriger is N. hierover, ook in verband met de Nederlandse ethischen, in VW., dl. 3, p. 430-434, m. n. p. 434, noot 9. Vgl. ook dl. 2, p. 45 v. J. de Zwaan (1883-1957), vanaf 1914 hoogleraar Nieuwe Testament te Groningen, van 1929 tot 1953 te Leiden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Aan het begin van deze zinsnede staat in het manuscript de volgende regel doorgestreept: 'Auch ich war in diesem Studienkreis, aber warf eine Bombe hinein mit <hi rend="italic">...' </hi><choice><sic>Glauben aufl Autorität</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Glauben auf Autorität</hi></corr></choice><hi rend="italic"> hin: Geloven op gezag</hi> verscheen als brochure in de reeks <hi rend="italic">Practisch Christen</hi>dom, Utrecht 1921, werd vervolgens gepubliceerd in ZI., p. 10-29 en opgenomen in VW., dl. 2, p. 135-152.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie voor Is. van Dijk VW., dl. 1, p. 149 v., noot 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie voor Th. Harnack VW., dl. 3, p. 526, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.funfzig-jahre-theologie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Bedoeld is de gastpreek over Rom. 7 : 14, die Kohlbrugge in 1833 te <choice><sic>Elberfeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Elberfeld</corr></choice> hield op <pb n="91" ed="VW"/>uitnodiging van G. D. Krummacher en waarop hij later steeds terugkwam. In deze tekst vond K. de openbaring van Gods gerechtigheid in de zondige werkelijkheid van de mens en daarmee een uitgangspunt voor zijn bestrijding van de vergeleken met de roomse kerk meer innerlijke werkheiligheid, die de gevestigde gereformeerde vroomheid kenmerkte. Zie N.'bespreking daarvan in VW., dl. 3, p. 293 vv. De preek over Rom. 7 : 14 verscheen o.a. in Zwei Gastpredigten über Röm. 7 : 14 und Ps. 65 : 5, Elberfeld 1833.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>Gesprek met tijdgenoten – Lezingen en artikelen</head>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh" decls="#bibl-noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh">
<pb n="95" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head n="1."><label rend="italic">1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">God</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wij geloven in <hi rend="italic">God:</hi></seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="3.1.2"><hi rend="italic">de Schepper en Onderhouder van</hi> alle dingen,</seg> <seg n="3.1.3">zienlijke en onzienlijke,</seg> <seg n="3.1.4">die in en door zichzelf bestaat,</seg> <seg n="3.1.5">eeuwig en alomtegenwoordig;</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1"><hi rend="italic">de Almachtige,</hi></seg> <seg n="4.1.2">wiens heerschappij gaat over alles,</seg> <seg n="4.1.3">zodat buiten zijn wil niets geschiedt of bestaat,</seg> <seg n="4.1.4">die alles doet naar zijn ondoorgrondelijk welbehagen;</seg> <seg n="4.1.5"><hi rend="italic">de Heilige,</hi></seg> <seg n="4.1.6">voor wiens oordeel niets,</seg> <seg n="4.1.7">wat onheilig is,</seg> <seg n="4.1.8">stand kan houden;</seg> <seg n="4.1.9"><hi rend="italic">de Vader,</hi></seg> <seg n="4.1.10">wiens wezen liefde is,</seg> <seg n="4.1.11">waarin ook wij door genade zijn opgenomen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank" n="2."><label rend="italic">2.</label> <s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">Openbaring</hi></seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wij geloven,</seg> <seg n="6.1.2">dat God <hi rend="italic">verborgen</hi> is,</seg> <seg n="6.1.3">zodat uit eigen kracht geen mens Hem vermag te kennen,</seg> <seg n="6.1.4">maar tevens,</seg> <seg n="6.1.5">dat Hij zich <hi rend="italic">openbaart.</hi></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hij openbaart zich aan <hi rend="italic">alle tijden en alle volken;</hi></seg> <seg n="7.1.2">zodat zijn Openbaring nimmer aan enig heilig schriftuur,</seg> <seg n="7.1.3">enige leer of enig ambt zodanig mag worden verbonden geacht,</seg> <seg n="7.1.4">dat iemand verhinderd zou worden zijn levend Woord te verstaan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wij geloven,</seg> <seg n="8.1.2">dat God zich openbaart zowel door <hi rend="italic">het innerlijke licht,</hi></seg> <seg n="8.1.3">alsook in de <hi rend="italic">Natuur</hi> door het wonder der schepping,</seg> <seg n="8.1.4">bovenal in het geheimenis van het leven;</seg> <seg n="8.1.5">in de <hi rend="italic">Mens</hi> door het wonder der persoonlijkheid,</seg> <seg n="8.1.6">bovenal in het geheimenis der ziel,</seg> <seg n="8.1.7">in de <hi rend="italic">Geschiedenis,</hi></seg> <seg n="8.1.8">bovenal in de opbouw der cultuur,</seg> <seg n="8.1.9">waarvan het godsdienstig-zedelijk leven de kern is.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar de volheid zijner Openbaring,</seg> <seg n="9.1.2">die elke andere openbaring vervult en te boven gaat,</seg> <seg n="9.1.3">schenkt God in <hi rend="italic">Jezus Christus.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank" n="3."><label rend="italic">3.</label> <s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Jezus Christus</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij geloven in <hi rend="italic">Jezus Christus.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij kennen Hem uit de <hi rend="italic">bijbel</hi> en uit het <hi rend="italic">christelijk geloofsleven</hi> van verleden en heden,</seg> <seg n="11.2.2">waarbij wij de methode en de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek ten volle aanvaarden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Jezus Christus is voor ons:</seg> <seg n="12.1.2">de <hi rend="italic">gestalte,</hi></seg> <seg n="12.1.3">in wie wij de heerlijkheid des Vaders aanschouwen,</seg> <seg n="12.1.4">het <hi rend="italic">licht der wereld,</hi></seg> <seg n="12.1.5">waarin wij de waarheid Gods ontvangen,</seg> <seg n="12.1.6"><hi rend="italic">de heilige macht,</hi></seg> <seg n="12.1.7">die mens en mensheid voert op de weg van de goddelijke wil.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">God openbaart ons de diepten van zijn <hi rend="italic">oordeel</hi> en de rijkdom zijner <hi rend="italic">liefde</hi> <pb n="96" ed="VW"/>nergens zo klaar als in het Evangelie van Hem,</seg> <seg n="13.1.2">wiens leven en prediking,</seg> <seg n="13.1.3">wiens kruis en overwinning verlossende kracht zijn voor mens en gemeenschap.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank" n="4."><label rend="italic">4.</label> <s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">De nieuwe mens</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij geloven,</seg> <seg n="15.1.2">dat God door de kracht van <hi rend="italic">zijn Heilige Geest</hi> de mens vernieuwt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij belijden dat wij <hi rend="italic">allen,</hi></seg> <seg n="16.1.2">zelfs bij ons beste streven,</seg> <seg n="16.1.3">deze vernieuwing van <hi rend="italic">node</hi> hebben en zonder haar het leven,</seg> <seg n="16.1.4">waartoe God ons roept,</seg> <seg n="16.1.5">niet vinden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer wij het goddelijk oordeel over ons leven aanvaarden,</seg> <seg n="17.1.2">onze zonde als <hi rend="italic">schuld</hi> tegenover God erkennen,</seg> <seg n="17.1.3">zijn <hi rend="italic">vergevende liefde</hi> ervaren en de richting van ons leven <hi rend="italic">in gehoorzaamheid en vertrouwen</hi> willen zoeken,</seg> <seg n="17.1.4">dan hebben wij het nieuwe leven <hi rend="italic">in beginsel</hi> ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit nieuwe leven is het <hi rend="italic">eeuwige leven;</hi></seg> <seg n="18.1.2">het is de vrijheid,</seg> <seg n="18.1.3">de blijdschap en de liefde van het kindschap Gods,</seg> <seg n="18.1.4">het is de kracht,</seg> <seg n="18.1.5">de arbeid en het getuigenis in de wereld,</seg> <seg n="18.1.6">het is het leven,</seg> <seg n="18.1.7">het sterven en de toekomst in God.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank" n="5."><label rend="italic">5.</label> <s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Het koninkrijk Gods</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wij geloven in de komst van een heilige orde en gemeenschap:</seg> <seg n="20.1.2">het <hi rend="italic">koninkrijk Gods,</hi></seg> <seg n="20.1.3">dat in Jezus Christus is geopenbaard.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wij weten dat dit rijk niet door mensen zal worden verwerkelijkt,</seg> <seg n="21.1.2">maar wij geloven,</seg> <seg n="21.1.3">dat God hen roept om het <hi rend="italic">voor te bereiden.</hi></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit houdt in:</seg> <seg n="22.1.2"><hi rend="italic">het dienen van zijn Kerk,</hi></seg> <seg n="22.1.3">die de gemeenschap der gelovigen is en de draagster en verkondigster van het Godswoord in leven en wereld;</seg> <seg n="22.1.4">en <hi rend="italic">de arbeid aan de samenleving,</hi></seg> <seg n="22.1.5">waarin de doorwerking der christelijke waarheid de vernieuwing zal brengen,</seg> <seg n="22.1.6">waar de mensheid naar hongert en dorst.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij geloven en verwachten dat God aan het <hi rend="italic">einde der tijden</hi> zijn oordeel zal voleinden en zijn koninkrijk zal doen komen als laatste en hoogste verwerkelijking van zijn heiligheid en liefde.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dan zal Hij zijn <hi rend="italic">alles in allen</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Bovenstaande geloofsbelijdenis is opgesteld door een kring van vrienden en leerlingen van wijlen prof. Roessingh.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Achter haar tekst schuilt de dankbare nagedachtenis van deze vroeg ontslapen Leidse theoloog.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wat veel meer is,</seg> <seg n="25.3.2">uit haar artikelen spreekt een diepe eerbied voor Gods Openbarin in Jezus Christus.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En eindelijk,</seg> <seg n="25.4.2">haar uitspraken zijn gegeven in de cadans <pb n="97" ed="VW"/>van een liturgische beweging,</seg> <seg n="25.4.3">die iets verraadt van de geestelijke spanning,</seg> <seg n="25.4.4">waaruit ze geboren zijn.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarom is het een uiterst kiese taak,</seg> <seg n="26.1.2">enkele gedachten uit te spreken,</seg> <seg n="26.1.3">die de lezing van het stuk bij ons wakker maakt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Men vreest te zullen beduimelen,</seg> <seg n="26.2.2">wat anderen ter ere Gods uit de verborgen schat huns harten hebben uitgedragen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar toch,</seg> <seg n="27.1.2">een geloofsbelijdenis draagt nu eenmaal boven alles een publiek karakter.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ze wil voor engelen en mensen de waarheid Gods uitspreken.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ze zoekt de gemeenschap,</seg> <seg n="27.3.2">maar ook het conflict;</seg> <seg n="27.3.3">ze bevestigt en ontkent;</seg> <seg n="27.3.4">ze bouwt en breekt af;</seg> <seg n="27.3.5">ze vergadert en bant uit;</seg> <seg n="27.3.6">ze sticht en verkettert.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">- Het is onbroederlijk te zwijgen als anderen spreken van hun geloof. .</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Een der eerste voorwaarden daarbij is,</seg> <seg n="28.1.2">dat men de wil er op zet om elkaar te verstaan.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dat is geen geringe eis.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wanneer ik zou moeten duidelijk maken,</seg> <seg n="28.3.2">welke moeilijkheden zich daarbij voordoen,</seg> <seg n="28.3.3">dan zouden de vijf artikelen van deze korte geloofsbelijdenis bij uitstek kunnen dienen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Want de uitdrukkingen,</seg> <seg n="28.4.2">die hier gekozen werden,</seg> <seg n="28.4.3">zijn niet stichtelijk bedoeld,</seg> <seg n="28.4.4">al mogen ze onder bepaalde omstandigheden zo wel gelezen worden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Achter elk daarvan zit een stuk godgeleerde en wijsgerige bezinning.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">En de naam van Roessingh staat er borg voor,</seg> <seg n="28.6.2">dat in beide opzichten,</seg> <seg n="28.6.3">theologisch en filosofisch,</seg> <seg n="28.6.4">de hele stof in beweging komt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wanneer vrijzinnige protestanten hun geloof gaan formuleren,</seg> <seg n="29.1.2">dan is men er van te voren heel weinig zeker van,</seg> <seg n="29.1.3">welke houding ze tegenover het christelijk dogma zullen aannemen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">In dit geval zijn er echter omstandigheden,</seg> <seg n="29.2.2">waardoor ons scepticisme sterk gematigd wordt.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ik denk aan drie vrijzinnige figuren,</seg> <seg n="29.3.2">alle drie Groningers,</seg> <seg n="29.3.3">die ik het voorrecht had op ringvergadering en conferentie enkele malen te ontmoeten.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Frits Reitsma,</seg> <seg n="29.4.2">De Graaf en Roessingh.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Alle drie zijn vroeg gestorven.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Reitsma de mysticus,</seg> <seg n="29.6.2">bewerker van Jan Luykens boekje over <hi rend="italic">Jezus en de ziel</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De Graaf de psycholoog,</seg> <seg n="29.7.2">nooit geheel los geworden van Heymans' psychisch monisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Roessingh de theoloog,</seg> <seg n="29.8.2">de dogmaticus;</seg> <seg n="29.8.3">zonder enige reserve moet dat gezegd worden.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat is het eerste.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Maar nog een andere doorsnede kan men maken door de vrijzinnige wereld,</seg> <seg n="30.2.2">die deze eerste snijdt.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer Van Senden<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n4" rend="superscript">4</ref> het rad der geboorte draait,</seg> <seg n="31.1.2">weet men van te voren nooit van welke structuur de geest zal zijn,</seg> <seg n="31.1.3">die hij oproept.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er zijn er bij als Melchizedek,</seg> <seg n="31.2.2">zonder vader en zonder moeder.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Bileams,</seg> <seg n="31.3.2">geboren ver buiten de christelijke erve.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">- Anders is De Haas,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="31.4.2">de modern-religieuze Zwolse predikant.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Zijn gedachte blijft veel dichter bij honk;</seg> <seg n="31.5.2">hij is kerkelijker in taal en zegging.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar tenslotte gaat hem de vrijzinnigheid boven 't historisch christendom.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Heel de opbouw der kerk is hem de ziel van één vrijzinnige niet waard.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">- Met Lindeboom komen we heel wat nader in de buurt.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Hij is lid van het moderamen van 'Kerkopbouw'.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Hij gelooft en <pb n="98" ed="VW"/>denkt christocentrisch.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Maar als hij de beginselverklaring van de Centrale Commissie der vrijzinnig protestanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n6" rend="superscript">6</ref> verdedigt,</seg> <seg n="31.11.2">is er een sterke zweving tussen humanisme en christendom.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Hij meent dat de kerk intuïtief altijd <hi rend="italic">gelijk</hi> gehad heeft.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">En zoekt toch z'n geestelijke voorouders soms bij degenen,</seg> <seg n="31.13.2">wier <hi rend="italic">ongelijk</hi> de kerk heeft uitgesproken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">- Roessingh was geen humanist.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Hij meende dat er 'een dringende roep' is om 'het anti-humanistische,</seg> <seg n="31.15.2">het eschatologische element in de godsdienst'.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">Hij geloofde 'dat daarvoor 's zondags de meesten in de kerk komen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Wel blijft er bij hem ook een achtergrond van menselijkheid over,</seg> <seg n="31.17.2">als hij er op wijst dat Erasmus onze vader is en dat wij hem niet kunnen uitdrijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">Maar dat heeft bij hem niet,</seg> <seg n="31.18.2">zoals bij De Graaf en Lindeboom,</seg> <seg n="31.18.3">theologische,</seg> <seg n="31.18.4">doch etnologische betekenis en als zodanig sluit ik mij daar graag bij aan.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wanneer we de lijn in het oog vatten,</seg> <seg n="32.1.2">waarlangs onze beide doorsneden van het vrijzinnig protestantisme elkaar kruisen,</seg> <seg n="32.1.3">dan hebben we 't criterium,</seg> <seg n="32.1.4">waarmee bovenstaande geloofsbelijdenis moet worden beoordeeld.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Roessingh was theoloog,</seg> <seg n="32.2.2">dogmaticus;</seg> <seg n="32.2.3">en hij was anti-humanist;</seg> <seg n="32.2.4">kerkelijk denker.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De publikatie van het Werkverband-Roessingh moet gezien worden als een poging tot reconstructie van het kerkelijk dogma.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Als we het stuk nog eens overlezen,</seg> <seg n="33.1.2">blijkt dat ook zeer duidelijk het geval te zijn.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De indeling is trinitarisch,</seg> <seg n="33.2.2">maar ze wordt doorbroken door een afzonderlijke behandeling van <hi rend="italic">Openbaring en Kerk.</hi></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Uit dat laatste blijkt haar protestants karakter.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Met hun liturgische verheffing grijpen deze artikelen echter over de hervorming op de oude christenheid terug.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Met eerbied en grote belangstelling ben ik daarom getuige van deze toenadering van de vrijzinnigheid tot de christelijke belijdenis aller eeuwen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Natuurlijk meen noch wens ik,</seg> <seg n="34.2.2">dat daarmee alles weer bij het oude blijft.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">We staan hier op de bodem van de <hi rend="italic">kritische theologie.</hi></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Kritisch tegenover het bestand van het bijbelwoord;</seg> <seg n="34.4.2">kritisch tegenover de historische overlevering;</seg> <seg n="34.4.3">kritisch tegenover de begrippen van het dogma.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dat is te zien aan het opschrift van artikel 2.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Daar staat niet meer <hi rend="italic">De heilige Schrift,</hi></seg> <seg n="34.6.2">maar <hi rend="italic">Openbaring.</hi></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1"><hi rend="italic">-</hi> Dat betekent hier echter geen nieuw humanisme.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het omgekeerde is het geval.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Alles is eschatologisch verschoven.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Men merkt dat aan de titel van 't vijfde artikel.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Daar leest men niet <hi rend="italic">De Kerk maar Het koninkrijk Gods.</hi></seg></s></p>
<p><pb n="99" ed="VW"/><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dat we hier op modern-theologische grond staan,</seg> <seg n="35.1.2">blijkt op andere wijze ook heel duidelijk uit artikel 3.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Jezus Christus wordt daar genoemd <hi rend="italic">gestalte,</hi></seg> <seg n="35.2.2"><hi rend="italic">licht der wereld en heilige macht.</hi></seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hier staat iets voor ons van de <hi rend="italic">resultaten</hi> der kritische methode.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Men moet die uitdrukkingen niet stichtelijk nemen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Men verstaat ze pas goed na de lezing van een opstel van Roessingh over <hi rend="italic">De uitgangspunten eener christologie</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De <hi rend="italic">gestalte</hi> is de onvernietigbare eenheid,</seg> <seg n="35.6.2">die er voor de gelovige achter de evangeliën,</seg> <seg n="35.6.3">niettegenstaande alle verschillen van overlevering en kritisch onderzoek,</seg> <seg n="35.6.4">overblijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Ze is een rest,</seg> <seg n="35.7.2">maar geen rest volgens een aftrekmethode.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Ze is persoonlijk-overweldigend.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Het is Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1"><hi rend="italic">Het licht der wereld</hi> is het Woord,</seg> <seg n="36.1.2">de Logos,</seg> <seg n="36.1.3">de 'naar de wereld toege-keerde zijde van God',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="36.1.4">de sfeer der Waarheid,</seg> <seg n="36.1.5">waarin al de heiligen het leven hunner ziel en elkaar vinden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het is een kosmische Geest:</seg> <seg n="36.2.2">het is <hi rend="italic">Christus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">En de <hi rend="italic">heilige macht,</hi></seg> <seg n="36.3.2">dat is <hi rend="italic">Jezus Christus,</hi></seg> <seg n="36.3.3">zoals Hij regelrecht,</seg> <seg n="36.3.4">buiten alle historische reflectie of dogmatische en wijsgerige bespiegeling om,</seg> <seg n="36.3.5">door zijn 'demonische'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f9" rend="superscript">i</ref> verschijning de moderne mens tot zijn discipel maakt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">- Althans zo lees ik het tweede lid van artikel 3 bij het licht van Roessinghs geschriften.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Over dit kritisch standpunt en de van daaruit in de richting van het christelijk dogma gewonnen resultaten zou veel te zeggen zijn.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Daarvoor heb ik hier geen ruimte .</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Een drietal opmerkingen wil ik echter niet achterhouden.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">1. De trinitarische ontplooiing komt in deze artikelen niet zuiver tot haar recht.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een rest van oud modernisme blijkt m.i. uit de vooropstelling van de Vader,</seg> <seg n="39.2.2">eer nog over Openbaring gesproken is.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Alsof het Vader-zijn min of meer vanzelf sprak en tot de natuur van God behoorde,</seg> <seg n="39.3.2">meer dan z'n Openbaring in Christus.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dit lijkt mij vierkant in strijd met het wezen van een kritische theologie.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De literarische,</seg> <seg n="39.5.2">historische en wijsgerige kritiek moge ontbindend hebben gewerkt ten opzichte van de overlevering en de leer omtrent Christus,</seg> <seg n="39.5.3">ze heeft weinig te betekenen,</seg> <seg n="39.5.4">vergeleken bij de twijfel,</seg> <seg n="39.5.5">die het moderne leven wakker roept omtrent het vaderschap Gods.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het dogma van de Vader staat in veel groter nood dan de christologie.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Sedert de dood van Roessingh is dat nog wel duidelijker geworden en hij zou die nood zeker diep hebben doorleefd.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">2. Hoofdstuk 4 draagt niet de titel <hi rend="italic">De Heilige Geest,</hi></seg> <seg n="41.1.2"><hi rend="italic">maar De nieuwe </hi><pb n="100" ed="VW"/><hi rend="italic">mens.</hi></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Dat is voor mij,</seg> <seg n="41.2.2">zo mogelijk,</seg> <seg n="41.2.3">een nog ernstiger trinitarisch tekort.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Alweer bovenal op kritisch standpunt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Want dan blijkt,</seg> <seg n="42.2.2">dat we zonder het goddelijk getuigenis des Heiligen Geestes geen theologie overhouden.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Roessingh heeft dit 'subjectieve' standpunt,</seg> <seg n="42.3.2">van z'n dissertatie af,</seg> <seg n="42.3.3">ook wel ingenomen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Er is bij hem wel ruimte voor de belijdenis van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Toch gaat die ook bij hem schuil achter de alles beheersende christologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">- Ik ben er van overtuigd,</seg> <seg n="42.6.2">dat de verstandelijk-schiftende,</seg> <seg n="42.6.3"><choice><sic>aande</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">aan de</corr></choice> natuur georiënteerde of angstvallig in de historie zoekende manier van theologiseren bezig is voorbij te gaan.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Als er een kerk zal blijven,</seg> <seg n="42.7.2">zal het Evangelie met meer elementair geweld beslag moeten leggen op de harten.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">De tijd voor de belijdenis van de godheid des Heiligen Geestes komt.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">In verband hiermee en met de nood ten opzichte van het Vader-geloof,</seg> <seg n="42.9.2">zal het karakter der kritische theologie sterk gewijzigd worden.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">De exclusief-christocentrische belangstelling met haar intellectualistische methoden en noden zal voorbij gaan.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">3. Wanneer dit zo is,</seg> <seg n="43.1.2">bestaat er ook geen reden om,</seg> <seg n="43.1.3">zoals in artikel 4 gebeurt,</seg> <seg n="43.1.4">bijbelse termen als <hi rend="italic">verzoening</hi> en <hi rend="italic">rechtvaardiging</hi> te vermijden en enkel van <hi rend="italic">vernieuwing</hi> te <choice><sic>spreken. daarmee is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spreken;</corr></choice></seg><choice><sic>spreken. daarmee is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="43.1.5"><choice><sic>spreken. daarmee is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daarmee is</corr></choice> hier weliswaar niet bedoeld,</seg> <seg n="43.1.6">op de manier van Schleiermacher,</seg> <seg n="43.1.7">op de verlossing eenzijdig de nadruk te leggen. 't Is enkel voorzichtigheid met 't oog op het verschil in betekenis en opvatting van de nieuwtestamentische woordenschat.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wat er achter schuilt kan men lezen in een brochure van dr. P.D. Tjalsma<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n7" rend="superscript">7</ref> over <hi rend="italic">Vergeving.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ik vind het een typisch voorbeeld van de neiging om in de theologie de stempel en de nadruk van de Heilige Geest van de woorden af te nemen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Men speurt dan historisch-literarisch na,</seg> <seg n="43.4.2">wat ze in de christologie kunnen betekenen,</seg> <seg n="43.4.3">en raakt zo de directe en krachtige toepassing kwijt,</seg> <seg n="43.4.4">die ze bevatten in de bedeling der vertroosting.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wanneer ik m'n bedenkingen mag samenvatten,</seg> <seg n="44.1.2">dan zou ik willen vragen of het Werkverband niet te veel op het standpunt van Roessingh is blijven staan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik waag het,</seg> <seg n="44.2.2">het vermoeden uit te spreken,</seg> <seg n="44.2.3">dat hij zelf een sterkere theologische reactie op de geestelijke revoluties van onze tijd te zien zou hebben gegeven.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="96" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>L. J. van Holk, C. J. Bleeker e.a., <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh.</hi> Theologische verantwoording, Assen 1937, p. 2-6. Ook opgenomen in J. G. Jacobs, <hi rend="italic">Kroniek van het vrijzinnig protestantisme van de Reformatie tot heden,</hi> Arnhem 1957, p. 125 v.</p></note>
<pb n="98" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. Lindeboom, <hi rend="italic">Christendom en vrijzinnig protestantisme,</hi> in D. Bakkere.a., <hi rend="italic">Wij gelooven</hi> ... <hi rend="italic">De vrijzinnig-protestantsche beginselverklaring opgesteld door de Centrale Commissie van het Vrijzinnig Protestantisme nader beschouwd,</hi> Assen 1932, p. 40 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>K. H. Roessingh, <hi rend="italic">Het humanistisch en het eschatologisch element in het modernisme, in Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> G. J. Heering ed., dl. 2, Arnhem 1926, P.371.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="99" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>K. H. Roessingh, <hi rend="italic">De uitgangspunten eener christologie op den grondslag der kritische theologie, in Verz, werken,</hi> dl. 2, p. 321-346.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. a. w., p. 332.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 340.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 336-342.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 326 en 332. De term ontleent R. aan H. Hartmann, <hi rend="italic">Jesus, das Dämonische und die Ethik,</hi> Berlijn 1923<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<pb n="100" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. Roessingh, <hi rend="italic">De moderne theologie in Nederland.</hi> Hare voorbereiding en eerste periode (diss.), in Verz. werken, dl. 1,p. 174v. Voorts ook <hi rend="italic">De uitgangspunten eener christologie,</hi> in <hi rend="italic">Verz. werken,</hi> dl. 2, p. 339.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>P.D. Tjalsma, <hi rend="italic">Zondevergeving,</hi> in P.D. tjalsma en D.A. Vorster, <hi rend="italic">Vergeving,</hi> Asen 1930, p. 6. Verschenen in de reeks <hi rend="italic">Vlugschriften van de Studieclub van Moderne Theologen</hi> (nr. 10).</p></note>
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="101" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh in AWCC.</hi> 9 (1932/33) nr. 25, p. 1 v. Het Werkverband-Roessingh was een samenwerkingsverband van jonge rechts-moderne theologen, leerlingen van de Leidse theoloog K. H. Roessingh, die zich na zijn vroege dood (1925) in januari 1926 aaneensloten met het doel zijn werk voort te zetten. Tot de groep behoorden o.a. L. J. van Holk, C. J. Bleeker en H. de Vos. De <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis</hi> (1933) was het belangrijkste resultaat van hun samenwerking. De groep viel uiteen door grote verschillen van inzicht tussen de leden. Voor K. H. Roessingh zie VW., dl. 1, p. 355, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n2" type="end" place="end" n="2"><p>F. Reitsma (1876-1918), hervormd predikant o,a. te Drachten, vrijzinnig theoloog. R. zette zich vooral in voor arbeiders en onkerkelijken. Zijn bewerking van het dichtwerk van de dichter en etser Jan Luyken (1649-1712) verscheen in 1916 onder de titel <hi rend="italic">Jan Lu</hi>yken, Jezus en de ziel (met inleiding en aantekeningen). Thema van dit werk is de weg van de bekeerde ziel naar haar oorsprong.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor H. T. de Graaf VW., dl. 1, p. 355, noot 5 en dl. 5, p. 38, noot 3. Heymans' psychisch monisme (zie dl. 1, p. 377, noot 5) werd door De G, godsdienstig en theologisch getransponeerd. Zie voor een typering daarvan K. A. Beversluis, Een halve eeuw strijd en <hi rend="italic">opbouw,</hi> Assen 1953, p. 88 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor G. H. van Senden VW., dl. 1, p. 253, noot 15. Van S.s religieus monisme hield een belijdenis in van 'de wordende God' in individu, gemeenschap en cultuur op grond van de heiligheid van het 'Al'. Zie bijv. zijn <hi rend="italic">Uit den strijd om nieuwe levenswaarden.</hi></p><p>Voordrachten en verhandelingen tot vernieuwing van het religieus bewustzijn, Arnhem 1922.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor G. Horreüs de Haas VW., dl. 5, p. 38, noot 3, De H. was een groot voorstander van leervrijheid. Hij was lid van de zgn. 'Linker Werkgroep van Moderne Theologen', opgericht in 1934, die streefde naar handhaving van de beginselen van 'moderne theologie'. Vgl. voor de door N. geciteerde opmerking dl. 5, p. 113, noot 18 en de daar genoemde verwijzingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De beginselverklaring van de Centrale Commissie van het Vrijzinnig Protestantisme verscheen in 1931 als resultaat van de in toenemende mate verlangde bezinning op het vrijzinnig geloofsbezit (zie <choice><sic>M, C. van Mourik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">M. C. van Mourik</corr></choice> Broekman, <hi rend="italic">Tien jaren Centrale Commissie, in Gids voor vrijzinnige protestanten</hi> 2, Utrecht 1933, p. 12. Op p. 17-20 de verklaring). In grote lijnen was deze verklaring het werk van De Graaf. De publicatie heeft een stimulerend effect gehad op de voortgaande pogingen tot geloofsformulering in vrijzinnige kring. O.a. resulteerden deze pogingen in een beginselverklaring die op de algemene vergadering van Vrijzinnige Hervormden op 9 juni 1937 als principiële grondslag voor verdere arbeid werd aanvaard.</p><p>De Centrale Commissie van het Vrijzinnig Protestantisme, een federatief verband van de verschillende vrijzinnig protestantse groepen, werd ingesteld op 6 oktober 1923. De stoot daartoe had Roessingh gegeven in een pleidooi voor aaneensluiting en organisatie van vrijzinnigen. Eerste voorzitter was De Graaf. De Commissie streefde naar een betere organisatie van de verschillende groepen met behoud van ieders zelfstandigheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-geloofsbelijdenis-van-het-werkverband-roessingh.n7" type="end" place="end" n="7"><p>P. D. Tjalsma (1898), remonstrants predikant o.a. te Leiden en Rotterdam. Behalve het door N. genoemde werk schreef T. o.a. <hi rend="italic">De dogmatische achtergrond eener vrijzinnige christologie,</hi> opgenomen in de van vrijzinnige zijde uitgegeven bundel <hi rend="italic">Christologische studiën</hi> (1943) en <hi rend="italic">De boodschap van het vrijzinnige christendom (1944).</hi></p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis" decls="#bibl-noordmans4.geloofsbelijdenis">
<pb n="102" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Geloofsbelijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een der moedgevende dingen op kerkelijk gebied is wel dat men ook van vrijzinnige zijde ernstig tracht tot geloofsformulering te komen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ten onzent zijn daarvan verschillende voorbeelden aan te wijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Enige tijd geleden heeft de <hi rend="italic">Centrale Commissie van het Vrijzinnig Protestantisme</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.n2" rend="superscript">2</ref> zich op dit gebied uitgesproken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">En nu is onlangs een <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f3" rend="superscript">c</ref>,</seg> <seg n="2.4.2">gepubliceerd door een kring,</seg> <seg n="2.4.3">die bestaat uit leerlingen en vrienden van wijlen prof. Roessingh,</seg> <seg n="2.4.4">de vroeg ontslapen Leidse hoogleraar.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Deze laatste was op z'n beurt weer een leerling van de jongere De la Saussaye,</seg> <seg n="2.5.2">eveneens professor te Leiden en een van de meest bekende 'ethische' figuren uit het laatste kwartaal der vorige eeuw.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De la Saussaye was geen systematicus of dogmaticus.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">In zoverre kan men hem niet als een der grootouders van deze geloofsbelijdenis beschouwen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wel heeft hij een boek geschreven over <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi></seg> <seg n="3.1.2">waarin de christelijke ethiek in samenhang wordt besproken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar het leggen van verband was toch z'n grootste gave niet.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zoals hij zelf zegt lag z'n voorliefde bij het <hi rend="italic">essay,</hi></seg> <seg n="3.3.2">waarvan hij er een paar bundels heeft gegeven over allerlei onderwerpen van godsdienstige en culturele aard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij was een dergenen,</seg> <seg n="3.4.2">die het individualisme van de negentiende eeuw ten einde hebben gedacht en het daardoor gebracht hebben aan de grens van een andere periode.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij liet aan het ontledend verstand en het humanitaire bewustzijn hun grenzen zien,</seg> <seg n="3.5.2">waar een plaats is voor de erkenning van hogere verbanden en meer-dan-menselijke waarden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Roessingh is begonnen,</seg> <seg n="4.1.2">waar De la Saussaye ophield.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is daarbij niet toevallig,</seg> <seg n="4.2.2">dat hij vrijzinnig was en De la Saussaye orthodox.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Bij deze laatste was er eigenlijk voor een zoeken naar formulering van het christelijk geloof <pb n="103" ed="VW"/>geen plaats.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij was kritisch in deze materie en,</seg> <seg n="4.4.2">indien niet kritisch,</seg> <seg n="4.4.3">dan was hij niets.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Roessingh kwam als vrijzinnige van de overzijde.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hij <hi rend="italic">ontmoette</hi> De la Saussaye en bewoog zich in de tegenovergestelde richting.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij accepteerde de kritiek op het criticisme en het humanisme,</seg> <seg n="4.7.2">die door De la Saussaye op de grenzen daarvan werden aangewezen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">En hij heeft met al de vroomheid van z'n hart en de hele scherpte van z'n geest gezocht naar een nieuwe belijdenis.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">En hij heeft,</seg> <seg n="4.9.2">zoals dat in de kerk behoort,</seg> <seg n="4.9.3">getracht de oude belijdenis daartoe zo dicht mogelijk te benaderen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarbij komt de belijdenis van Jezus Christus in het middenpunt te staan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat is zeer begrijpelijk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De hele kritiek der negentiende eeuw had zich op dat punt gericht.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hier kon de wetenschap de theologie bereiken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dit was het punt,</seg> <seg n="5.5.2">waar God de geschiedenis raakt en waar de sterk-historisch en -literair ingestelde godgeleerdheid er bij kon.</seg> <seg n="5.5.3">- Dat God onze Vader is,</seg> <seg n="5.5.4">dat bleef voor het modernisme van omstreeks 1850 als een paal boven water staan.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het werd bijna een vanzelf-sprekende vooronderstelling.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Een theologisch axioma.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Historisch-kritisch was op dat stuk van onze belijdenis geen aanmerking te maken.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">En zo werd het een boven alle kritiek gelegen stelling.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Zelfs een al te rustig bezit,</seg> <seg n="5.10.2">zodat het geloofskarakter daarvan uit het oog werd verloren.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">- De leer van de Heilige Geest viel evenmin onder de moderne kritiek.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Bij de opkomst van het modernisme werd zelfs bijzondere nadruk gelegd op de oude belijdenis van het getuigenis des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Dit was een inwendig geloofsbezit,</seg> <seg n="5.13.2">waarvan men zich zeker waande,</seg> <seg n="5.13.3">en dat eveneens als iets min of meer vanzelfsprekends werd aangezien.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Het werk des Heiligen Geestes werd verzedelijkt en het getuigenis des Heiligen Geestes opgevat als het bewustzijn van een rein hart.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Het werd de kennis der waarheid,</seg> <seg n="5.15.2">die alle goede mensen hebben.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Een zedelijke evidentie.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De hele theologische kritiek werd ingezet op de belijdenis van Jezus Christus.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hier botsten de kerkleer en het moderne bewustzijn op elkaar.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hier kwam men God in de historie,</seg> <seg n="6.3.2">zo meende men,</seg> <seg n="6.3.3">tegen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En hier werd nu alles onzeker.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De ontheologische,</seg> <seg n="6.5.2">natuurlijke zekerheid bij het geloof in de Vader en de eveneens ontheologische,</seg> <seg n="6.5.3">morele zekerheid bij het geloof in de Heilige Geest,</seg> <seg n="6.5.4">wreekten zich hier in een alles verwoestend scepticisme bij de belijdenis van Jezus Christus.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Niets kan ons zo duidelijk maken,</seg> <seg n="6.6.2">hoezeer de hele theologie door het modernisme uit haar voegen was gerukt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Van de Jezus der evangeliën,</seg> <seg n="6.7.2">de Machthebbende,</seg> <seg n="6.7.3">de Zondenvergever,</seg> <seg n="6.7.4">de Komende bleef zo goed als niets over.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En voor de Christus van de Handelingen en de Brieven had deze theologie geen begrip.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">En met Hem verdween al het ontzaglijke en problematische uit de belijdenis van de Vader,</seg> <seg n="6.9.2">zoals het Oude Testament die kent en tegelijk het verborgene en oordelende in de kennis van de Heilige Geest,</seg> <seg n="6.9.3">zoals die na Pinksteren openbaar wordt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hier nu,</seg> <seg n="7.1.2">waar de grenzen van het moderne humanisme zo duidelijk blijken,</seg> <seg n="7.1.3">heeft Roessingh ingezet.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Tegenover de evangeliën-kritiek heeft hij er <pb n="104" ed="VW"/>de nadruk op gelegd,</seg> <seg n="7.2.2">dat achter de teksten de 'majestueuze',</seg> <seg n="7.2.3">de 'niet-wereldse' Christus staat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En dat de Christus in het Nieuwe Testament een realiteit is,</seg> <seg n="7.3.2">meer realiteit dan iets anders in de geschiedenis.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij wil op de vraag,</seg> <seg n="7.4.2">wat hem dan waarborgt,</seg> <seg n="7.4.3">dat aan dit 'beeld' een historische werkelijkheid beantwoordt,</seg> <seg n="7.4.4">antwoorden:</seg> <seg n="7.4.5"><hi rend="italic">niets.</hi></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Van de nieuwtestamentische Christus tot de werkelijkheid blijft het een sprong.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Maar toch meent hij,</seg> <seg n="7.6.2">dat men vaak mag antwoorden:</seg> <seg n="7.6.3">alles.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Roessingh staat hier aan de grens van de historische kritiek,</seg> <seg n="7.7.2">waar ze overziet naar een ander land en het geloof laat spreken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nog van een andere zijde heeft Roessingh de belijdenis van Jezus Christus benaderd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Tegenover de zinneloosheid,</seg> <seg n="8.2.2">die het wereldbeeld vaak aan ons opdringt,</seg> <seg n="8.2.3">klemt hij zich vast aan de Geest van Christus,</seg> <seg n="8.2.4">die uit de eeuwen spreekt,</seg> <seg n="8.2.5">of de openbaring van Christus in zijn lichaam,</seg> <seg n="8.2.6">de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Deze troostende zekerheid achter het wereldgebeuren wil hij niet loslaten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Weer staan we hier aan een grens.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Nu meer een wijsgerige grens,</seg> <seg n="8.5.2">en Roessingh wil ook hier de sprong over de kloof wagen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit is voldoende om er een indruk van te geven,</seg> <seg n="9.1.2">dat we bij hem op een keerpunt in de moderne theologie staan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hier blijkt een sterke begeerte naar synthese;</seg> <seg n="9.2.2">een verlangen om bevrijd te worden uit wat prof. Van Dijk eens noemde 'het gruis van allerlei mening'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.geloofsbelijdenis.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De wil en het besluit om weer contact te krijgen met Gods gestaltelijke en geestelijke openbaring,</seg> <seg n="9.3.2">om langs die weg Gods oordeel en liefde te leren kennen en ervaren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit is ook het middenpunt van de <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis</hi> waarover ik boven sprak.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ze bestaat uit vijf artikelen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het middelste luidt als volgt:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij geloven in <hi rend="italic">Jezus Christus.</hi></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij kennen Hem uit de <hi rend="italic">bijbel</hi> en uit het <hi rend="italic">christelijk geloofsleven</hi> van verleden en heden,</seg> <seg n="12.1.2">waarbij wij de methode en de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek ten volle aanvaarden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Jezus Christus is voor ons:</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">de gestalte,</hi></seg> <seg n="14.1.2">in wie wij de heerlijkheid des Vaders aanschouwen,</seg> <seg n="14.1.3">het <hi rend="italic">licht der wereld,</hi></seg> <seg n="14.1.4">waarin wij de waarheid Gods ontvangen,</seg> <seg n="14.1.5">de <hi rend="italic">heilige macht,</hi></seg> <seg n="14.1.6">die mens en mensheid voert op de weg van de goddelijke wil.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">God openbaart ons de diepten van zijn <hi rend="italic">oordeel</hi> en de rijkdom zijner <hi rend="italic">liefde</hi> nergens zo klaar als in het Evangelie van Hem,</seg> <seg n="15.1.2">wiens leven en prediking,</seg> <pb n="105" ed="VW"/><seg n="15.1.3">wiens kruis en overwinning verlossende kracht zijn voor mens en gemeenschap.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Aan dit artikel gaat vooraf een <hi rend="italic">eerste</hi> waar over <hi rend="italic">God</hi> als de Schepper en Onderhouder,</seg> <seg n="16.1.2">de Almachtige,</seg> <seg n="16.1.3">de Heilige en de Vader wordt gesproken;</seg> <seg n="16.1.4">en <hi rend="italic">een tweede</hi> over de <hi rend="italic">Openbaring</hi> Gods aan alle tijden en volken,</seg> <seg n="16.1.5">door het innerlijk licht,</seg> <seg n="16.1.6">de natuur,</seg> <seg n="16.1.7">de mens,</seg> <seg n="16.1.8">de geschiedenis</seg> <seg n="16.1.9">- maar in haar volheid door Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En op artikel 3 volgt een <hi rend="italic">vierde</hi> over de <hi rend="italic">nieuwe mens</hi> die schuldig de vergevende liefde ervaart en daarin het nieuwe of eeuwige leven ontvangt;</seg> <seg n="17.1.2">en een <hi rend="italic">vijfde</hi> over het <hi rend="italic">koninkrijk Gods,</hi></seg> <seg n="17.1.3">dat in Jezus Christus <hi rend="italic">geopenbaard</hi> is,</seg> <seg n="17.1.4">door mensen moet <hi rend="italic">voorbereid,</hi></seg> <seg n="17.1.5">in de dienst der kerk en de arbeid aan de samenleving en dat God aan het einde der tijden zal verwerkelijken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik acht deze korte geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="18.1.2">waarvan ik overigens alleen artikel 3 geheel uitschreef,</seg> <seg n="18.1.3">van groot gewicht met het oog op de ontwikkeling der vrijzinnige theologie.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De meeste aandacht trekt hier de behandeling der belijdenis van Jezus Christus,</seg> <seg n="18.2.2">de christologie.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dit is het punt,</seg> <seg n="18.3.2">waarop de wending voltrokken wordt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De leer over Jezus is de invalspoort geweest,</seg> <seg n="18.4.2">waardoor het moderne humanisme in de theologie binnenstroomde.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het is begrijpelijk dat hier ook het nieuwe geluid het duidelijkst gehoord wordt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar tevens blijft het geheel daardoor heel sterk staan in het licht van een vroegere,</seg> <seg n="18.6.2">meer intellectualistische periode.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De strijd is intussen reeds veel ernstiger ten opzichte van wat men het eerste en het derde artikel van onze geloofsbelijdenis noemt:</seg> <seg n="18.7.2">de belijdenis van de Vader en de Heilige Geest.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">De kritiek is in onze dagen niet langer uitsluitend historisch.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De tijden dat de modernen het vaderschap Gods als een bijna natuurlijk axioma en het getuigenis des Heiligen Geestes als een zedelijk grondbeginsel konden aanzien,</seg> <seg n="18.9.2">zijn wel voorgoed voorbij.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Het gaat er nu over of er zulk een heilig Vader is,</seg> <seg n="18.10.2">die toch God van deze wereld is,</seg> <seg n="18.10.3">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Wanneer de mensen van onze tijd dat middenin de nood des levens kunnen geloven,</seg> <seg n="18.11.2">dan zullen ze het niet laten om een paar tegenstrijdige verhalen in de evangeliën.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Ze zullen er ook niet op staan,</seg> <seg n="18.12.2">dat Jezus een gewoon mens moet geweest zijn.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">De wereld vraagt een Heiland.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo is het ook met het getuigenis van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ik geloof niet dat velen er op gesteld zijn daarin een bevestiging van hun eigen braafheid te horen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Men wil wel graag wat <hi rend="italic">troost</hi> hebben in dit moeilijke en schuldige leven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hier ligt een der grote moeilijkheden van onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Men durft niet te geloven tegen de werkelijkheid in,</seg> <seg n="21.1.2">die men rondom en binnen in zich ziet.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men gelooft niet in een <hi rend="italic">woord,</hi></seg> <seg n="21.2.2">dat alleen maar gehoord en niet gezien wordt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze dingen hangen natuurlijk nauw samen met de belijdenis van Jezus <pb n="106" ed="VW"/>Christus.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ze kunnen er niet van afgescheiden worden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar ze stellen toch de christologie in een nieuw licht. 't Gaat nu veel minder over natuurkundige en historische kwesties,</seg> <seg n="22.3.2">of Jezus wonderen kon doen en wat hij precies gezegd heeft of niet gezegd heeft.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De veldslag om de theologie is uit de studeerkamer verlegd naar het wereldtoneel en naar de binnenkamer.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="102" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zo bijv. C. E. Hooykaas, <hi rend="italic">Tien hoofdpunten van ons geloof,</hi> Lochem 1929 en M. C. van Mourik Broekman, <hi rend="italic">Vrijzinnig christelijk geloofsleven,</hi> Leiden 1925.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>D. Bakker e.a., <hi rend="italic">Wij gelooven</hi> ... <hi rend="italic">De vrijzinnig-protestantsche beginselverklaring opgesteld door de Centrale Commissie van het Vrijzinnig Protestantisme nader beschouwd,</hi> Assen 1932. De verklaring op p. 5-9.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>L. J. van Holk, C. J. Bleeker e.a., <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis van het Werkverband</hi>-Roessingh. Theologische verantwoording, Assen 1937, p. 2-6. Zie in dit deel, p. 95-101. <hi rend="italic">.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie de voorrede van P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het christelijk leven,</hi> 2 dln., Haarlem 1910-1912, dl. 1, p - VII, waar de auteur zegt meer talent te hebben voor het schrijven van 'études littéraires et morales' dan voor het uitwerken van een samenhangend geheel. De la S. bundelde zijn essays in o.a. <hi rend="italic">Tijd en eeuwigheid,</hi> Haarlem 1908 (stichtelijke overdenkingen) en <hi rend="italic">Portretten en kritieken,</hi> Haarlem 1909 (literair-kritische opstellen).</p></note>
<pb n="104" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie voor deze alinea K. H. Roessingh, <hi rend="italic">De uitgangspunten eener christologie op den grondslag der kritische theologie, in Verzamelde werken van dr. K. H. Roessingh,</hi> G. J. Heering ed., dl. 2, Arnhem 1926, p. 332 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 336 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Is. van Dijk, <hi rend="italic">Vota academica. Overwegingen en wenschen op het gebied van het hooger onderwijs, in Gezamenlijke geschriften van dr. Is. van Dijk,</hi> J. J. Bleeker e.a. eds., dl. - 2, Groningen z.j.<hi rend="superscript">2</hi>,p. 45.</p></note>
<pb n="106" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Geloofsbelijdenis</hi> verscheen in het <hi rend="italic">Indisch Protestantsch Kerkblad</hi> 3 (juli 1933) nr. 1 Zie voor het <hi rend="italic">IPK.</hi> VW., dl. 5, p. 134, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.geloofsbelijdenis.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor de Centrale Commissie en haar beginselverklaring p. 101, noot 6.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie" decls="#bibl-noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie">
<pb n="107" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik mijn onderwerp voor hedenavond aankondig als <hi rend="italic">Kritieke</hi> spa<hi rend="italic">nningen in de gereformeerde theologie,</hi></seg> <seg n="2.1.2">dan plaats ik daarbij het woord gereformeerd niet tussen aanhalingstekens.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik bedoel niet de theologie in de theologische faculteit,</seg> <seg n="2.2.2">wier vereniging mij uitnodigde.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ook niet de theologie zoals die geleerd wordt aan de scholen,</seg> <seg n="2.3.2">die het nauwst verband houden met de Gereformeerde Kerken in Nederland.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Neen,</seg> <seg n="3.1.2">ik bedoel <hi rend="italic">onze</hi> gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik neem het woord gereformeerd zo open mogelijk,</seg> <seg n="3.2.2">zodat ik de hoop mag koesteren dat gij het mij niet betwisten zult,</seg> <seg n="3.2.3">als ik mijzelf ook gereformeerd theoloog noem.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En mochten er dan,</seg> <seg n="3.3.2">als puntje bij paaltje komt,</seg> <seg n="3.3.3">nog enkele bedenkingen overblijven,</seg> <seg n="3.3.4">dan kan ik nog altijd een beroep doen op het feit,</seg> <seg n="3.3.5">dat ik van gereformeerde huize ben.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik stam uit een gezin,</seg> <seg n="3.4.2">waarover nog iets van de naschemer van het Réveil lag;</seg> <seg n="3.4.3">waarvan de bibliotheek een goede voorraad,</seg> <seg n="3.4.4">oude schrijvers' bevatte;</seg> <seg n="3.4.5">waarin <hi rend="italic">Heraut en Standaard</hi> van 't begin af gelezen werden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Waar Groen en later Kuyper gevolgd werden.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Ik heb op twee van de eerste christelijke scholen gezeten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Heb het eerste christelijke gymnasium in ons land bezocht.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ik zag vandaar,</seg> <seg n="3.8.2">zo niet de allereerste,</seg> <seg n="3.8.3">toch mede de eerste studenten naar de VU. trekken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De intrede van Houtzagers te Kootwijk heb ik niet bijgewoond,</seg> <seg n="3.9.2">maar ik heb wel vele jonge mensen Is morgens uit Zetten zien vertrekken en 's avonds terugkeren,</seg> <seg n="3.9.3">die haar wel bijwoonden.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Ik hoorde ds. Van Lingen,</seg> <seg n="3.10.2">de bevestigen,</seg> <seg n="3.10.3">verslag geven van de bevestiging en later voorlezing doen van de berisping die hij deswege van het classicaal bestuur van Nijmegen ontving.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Ik heb omstreeks 1886 in schuren de prediking van dolerende predikanten en oefenaars aangehoord.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">De scheur van 1886 ging dwars door het gezin,</seg> <seg n="3.12.2">waartoe ik behoorde.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De helft ging mee met wat toen de Doleantie heette,</seg> <seg n="3.13.2">de andere helft niet.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit alles geeft mij misschien het recht om over kritieke spanningen in de gereformeerde theologie te spreken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik heb ze reeds meegemaakt op een leeftijd,</seg> <seg n="4.2.2">waarop ik ze nog niet dieper kon doordenken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar in ruil daarvoor heb ik ze toen reeds aan den lijve gevoeld.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarom heeft deze uitnodiging om er hier over te komen spreken mij buitengewoon verheugd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik heb het gevoel alsof ik vanavond van aangezicht tot aangezicht de andere helft nu van het grote gezin,</seg> <seg n="5.2.2">dat in 1886 in tweeën uiteenviel,</seg> <seg n="5.2.3">voor mij zie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En dat de tijd van gemeenschappelijke bezinning weer gekomen is,</seg> <seg n="5.3.2">omdat er spanningen in de christelijke kerk <pb n="108" ed="VW"/>ontstaan zijn,</seg> <seg n="5.3.3">die zich meedelen aan de gereformeerde of hervormde gezindheid,</seg> <seg n="5.3.4">zoals het heette,</seg> <seg n="5.3.5">en zich voortplanten in de theologie.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Spanningen van zulk een geweldige intensiteit dat ze dwingen tot gemeenschappelijk beraad.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het oecumenische karakter der kerk,</seg> <seg n="5.5.2">waarvan de gereformeerden altoos belijdenis hebben gedaan en die op de Synode van Dordrecht zo treffend uitkwam,</seg> <seg n="5.5.3">is op dit ogenblik niet,</seg> <seg n="5.5.4">zoals het wel eens geweest is,</seg> <seg n="5.5.5">een liefhebberij van enkele culturelen,</seg> <seg n="5.5.6">die tijd en geld hadden om internationale betrekkingen aan te knopen,</seg> <seg n="5.5.7">maar wordt uit de gemeenschappelijke nood geboren.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het gaat ons als Augustinus in zijn dagen,</seg> <seg n="5.6.2">die tegenover de moeilijkheden in de Africaanse kerk beslag legde op de katholiciteit en groot gewicht hechtte aan de band met de kerken van Overzee.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zo grijpt thans de oecumenische beweging om zich heen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De nood der Russische kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n3" rend="superscript">3</ref> is Zo schreiend,</seg> <seg n="6.2.2">dat de hele christenheid,</seg> <seg n="6.2.3">die sedert de scheiding omstreeks het jaar 1000 in tweeën uiteen viel,</seg> <seg n="6.2.4">zich herinnert dat wij gelovigen zijn in één heilige,</seg> <seg n="6.2.5">algemene christelijke kerk.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De breuk tussen Rome en het protestantisme is op verre na niet geheeld,</seg> <seg n="7.1.2">maar toch vermenigvuldigen de gedachten zich in u als ge het 'Evulgetur' leest aan de ommezijde van het titelblad van een bundel in zes delen,</seg> <seg n="7.1.3">waarin het <hi rend="italic">Een vaste burcht</hi> voorkomt,</seg> <seg n="7.1.4">met de naam van Luther eronder.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En als men op het blad daartegenover leest:</seg> <seg n="7.2.2">"In deze bange tijden moeten meer dan ooit de christenen zich wenden tot God in gezangen en gebeden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is zaak dat ze hun onderlinge twisten vergeten en eensgezind de strijd aanbinden tegen de opdringende duisternis van een heidens front."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ook de tegenstelling binnen het protestantisme,</seg> <seg n="7.4.2">tussen lutherdom en calvinisme,</seg> <seg n="7.4.3">is niet opgeheven.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En toch doen de ervaringen der Duitse kerken ons gevoelen,</seg> <seg n="7.5.2">dat ook <hi rend="italic">onze zaak</hi> daar in geding is.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Des te meer zal dat het geval moeten zijn binnen de hervormde gezindheid.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ik weet wel dat we er niet zijn als we,</seg> <seg n="7.7.2">zoals in de voorrede van de pas genoemde liederenbundel,</seg> <seg n="7.7.3">elkaar toeroepen:</seg> <seg n="7.7.4">Het is zaak dat zij hun onderlinge twisten vergeten en eensgezind de strijd aanbinden tegen de opdringende duisternis van een heidens front,</seg> <seg n="7.7.5">maar de druk van buitenaf zal toch niet in gebreke kunnen blijven ons gewilliger te maken de onderlinge verschillen opnieuw onder ogen te zien.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij zal in vele gevallen ons innerlijk nader tot elkaar brengen,</seg> <seg n="7.8.2">ook al zien we nog niet hoe de obstakels om dat ook uiterlijk tot stand te brengen,</seg> <seg n="7.8.3">uit de weg moeten worden geruimd.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer wij daarover nadenken worden wij weer eens,</seg> <seg n="8.1.2">als in 1886,</seg> <seg n="8.1.3">bepaald bij de <hi rend="italic">locus de ecclesia.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik noem dit de zwakste plaats in de gereformeerde dogmatiek.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het betreft hier een geloofsartikel dat direct bij de praktijk des levens betrokken is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Bij deze locus gaat het om iets,</seg> <seg n="8.4.2">dat midden <pb n="109" ed="VW"/>onder ons verschijnt,</seg> <seg n="8.4.3">zodat wij ons moeten helpen door het zichtbare en het onzichtbare te onderscheiden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij hebben moeite om dat op de rechte wij ze te doen en de dogmatiek heeft er werk van gehad om hier de lijnen enigszins zuiver te trekken.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ook als men het eens was over de belijdenis van God de Vader en Jezus Christus en de Heilige Geest,</seg> <seg n="8.6.2">en over de <choice><sic>rechtvaardigrnaking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rechtvaardigmaking</corr></choice> van het geloof,</seg> <seg n="8.6.3">dan verschilt men vaak als men toekomt aan dat artikel,</seg> <seg n="8.6.4">waarover de oude kerk vaak een voorzichtig stilzwijgen bewaarde en dat ze vaak meer liet gelden als onderstelling,</seg> <seg n="8.6.5">dan dat ze het scherp bepaalde.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De bepalingen omtrent de kerk vormden een afzonderlijke afdeling in het <hi rend="italic">Credo</hi> der christenen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Naast de dogmata kwamen de canones en het verband tussen beide was niet altijd duidelijk.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">In de <hi rend="italic">Summa</hi> van Thomas Aquinas zal men een eigenlijke locus de ecclesia tevergeefs zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Bij de protestanten kon dat zo niet blijven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hun protest ging tegen het canonieke recht en tegen de ceremoniën.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zij moesten zich er rekenschap van geven,</seg> <seg n="9.3.2">wat er overbleef als deze in hoofdzaak wegvielen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zij hadden zich te bezinnen op een kerkorde,</seg> <seg n="9.4.2">die tegenover de vroeger bestaande minimaal moest heten,</seg> <seg n="9.4.3">en waarbij ze zoveel mogelijk op het geloofsartikel van de kerk wilden teruggaan.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Bij Luther was,</seg> <seg n="9.5.2">na de ervaringen van vijftien eeuwen,</seg> <seg n="9.5.3">de moed tot kerkorde niet groot.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men kan bijna zeggen dat hij het opgaf en de kerk liet opgaan in het predikambt,</seg> <seg n="9.6.2">zonder daaromheen iets te bouwen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dat liet hij aan de overheid over.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij Calvijn stond de zaak heel anders.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wie zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> ook maar heeft ingezien,</seg> <seg n="10.2.2">weet,</seg> <seg n="10.2.3">hoe grote plaats daarin aan de locus de ecclesia is ingeruimd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Calvijn was een oecumenische,</seg> <seg n="10.3.2">een katholieke geest.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij was er van overtuigd dat het protestantisme niet gereed was,</seg> <seg n="10.4.2">als het het boetesacrament had hervormd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het moest iets in de plaats stellen voor de canones en de ceremoniën,</seg> <seg n="10.5.2">die het terzijde had gesteld.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het had de roeping,</seg> <seg n="10.6.2">op zijn beurt het leven te ordenen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Voor het episcopale regiment kwam de pastoraal,</seg> <seg n="10.7.2">de regering van de homunculus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="10.7.3">zoals Calvijn hem noemt,</seg> <seg n="10.7.4">die's zondags op de preekstoel staat om over het geloof te spreken en in de week datzelfde geloof tot leven moet uitrekken en wie enige mederegenten zijn bijgesteld opdat er geen tirannie zou inbreken.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De moeilijkheden,</seg> <seg n="10.8.2">die daarmee zijn opgeroepen,</seg> <seg n="10.8.3">zijn geweldig.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Het experiment dat Calvijn met Genève gemaakt heeft,</seg> <seg n="10.9.2">is er het grandioze historische exempel van.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Maar in de hele gereformeerde wereld zet zich dat voort.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Wat vroeger werd uitgespeeld tussen paus en keizer,</seg> <seg n="10.11.2">dat herhaalt zich nu duizendwerf tussen stadsraad en kerkeraad,</seg> <seg n="10.11.3">schout en dominee.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het is niet gemakkelijk voor zulk een kerkbegrip een theorie te geven,</seg> <seg n="11.1.2">laat staan een dogma te scheppen,</seg> <seg n="11.1.3">waarvan men vrijmoedig durft zeggen:</seg> <pb n="110" ed="VW"/><seg n="11.1.4">'Deus dixit'(Bavinck)<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f3" rend="superscript">c</ref> of 'God wil het' (Petrus van Amiëns).</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Enerzijds zijn de gereformeerden er op uit het te doen met een minimum aan kerkorde.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ze staan met Luther tegenover het canonieke recht en de ceremoniën.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar aan de andere kant voelen ze,</seg> <seg n="11.4.2">meer dan Luther,</seg> <seg n="11.4.3">het antagonisme tussen kerk en staat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Op het stuk van kerkelijk gezag en organisatie staat Genève veel dichter bij Augustinus dan Wittenberg dat doet.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En daarmee weer dichter bij de positie der eerste christenen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Genève staat veel kritischer tegenover de staat dan de Duitse reformatie.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Daar valt aan de keizer toe,</seg> <seg n="11.8.2">wat God loslaat,</seg> <seg n="11.8.3">het canonieke recht;</seg> <seg n="11.8.4">de kerkelijke ordening van het leven.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Bij de gereformeerden is dat niet het geval.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Zij zijn katholieken zonder paus,</seg> <seg n="11.10.2">die er niet aan denken slechts het dogma te behouden en de canon uit handen te geven.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">[Kerk en staat blijven hier concurrerende machten en in verband daarmee bestaat een oud-christelijk wantrouwen tegenover het Babel dezer wereld.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Volk,</seg> <seg n="11.12.2">ras,</seg> <seg n="11.12.3">natie worden niet meer teruggezet.]</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Het kerkelijk leven is hier meer direct op de parousie gericht.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Vandaar komt het,</seg> <seg n="12.1.2">dat de locus de ecclesia bij de gereformeerden zo moeilijk is en zo vele en verschillende formuleringen heeft gevonden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Om een kerkstaat tegen een wereldlijke staat op te bouwen,</seg> <seg n="12.2.2">zoals Rome doet,</seg> <seg n="12.2.3">is nog te doen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ook wel om van kerkorde af te zien en die aan de overheid over te laten,</seg> <seg n="12.3.2">zoals de luthersen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar het is moeilijk om tegenover de <hi rend="italic">civitas terrena de civitas Dei</hi> na te bouwen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Om in het aangezicht van de eeuwigheid en Christus' wederkomst een broederschap te vormen,</seg> <seg n="12.5.2">waarin de een niet over de ander heerst,</seg> <seg n="12.5.3">waarin geen tirannie mag inbreken en Christus door zijn geest het regiment moet voeren.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Men heeft het op allerlei manieren geprobeerd,</seg> <seg n="12.6.2">wat meer aristocratisch of wat meer democratisch.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">In verband met de gegeven kringen in het volksleven of in vrijer geestelijk verband.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">In aansluiting aan de geografische grenzen of los daarvan.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Unitarisch of federatief.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Maar elke van deze oplossingen heeft moeite om een plaats naast het dogma in te nemen,</seg> <seg n="12.10.2">ofschoon ze,</seg> <seg n="12.10.3">krachtens haar canonische strekking,</seg> <seg n="12.10.4">de neiging en tot op zekere hoogte de plicht heeft om het te doen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">We zitten hier middenin de kritieke spanningen in de gereformeerde theologie,</seg> <seg n="13.1.2">die in 1886 gezinnen en kerken uiteen hebben gedreven,</seg> <seg n="13.1.3">en die thans opnieuw,</seg> <seg n="13.1.4">met nog veel groter geweld,</seg> <seg n="13.1.5">ons tot gemeenschappelijke bezinning dringen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De vraag,</seg> <seg n="13.2.2">die ons gesteld wordt en waarop wij een antwoord zoeken is deze:</seg> <seg n="13.2.3">welke plaats nemen wij als leden van de kerk in deze wereld in?</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hoe hebben wij ons te organiseren?</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In hoeverre heeft die organisatie nog betekenis voor deze wereld?</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Wat is onze verhouding tot die verbanden in de wereld,</seg> <seg n="13.5.2">die niet zo direct voor de poort der eeuwigheid staan?</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Kerk en wetenschap;</seg> <seg n="13.6.2">kerk en cultuur;</seg> <seg n="13.6.3">kerk en staat?</seg></s> <pb n="111" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ik geloof dat ik mij niet vergis,</seg> <seg n="13.7.2">als ik zeg,</seg> <seg n="13.7.3">dat wij allen zullen toestemmen,</seg> <seg n="13.7.4">dat deze vragen ons heden ten dage met elementaire duidelijkheid weer worden gesteld.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Zo duidelijk,</seg> <seg n="13.8.2">dat wij onze eigen oplossingen wantrouwen en weer opnieuw naar onze bijbel grijpen om te kijken of wij wel goed gelezen hebben.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daarom mogen wij verwachten,</seg> <seg n="14.1.2">dat de nieuwe bezinning weer eens bij de exegese zal inzetten,</seg> <seg n="14.1.3">zoals de Reformatie uit exegese geboren is.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">- Dit is dan ook zeer bepaald het geval.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De nood des tijds brengt ons naar de teksten van de bijbel terug.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Allereerst om troost te zoeken,</seg> <seg n="14.4.2">voor zover wij eeuwigheidsmensen zijn.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De Schrift zal haar aard van troostboek in onze eschatologische tijd krachtiger naar voren keren.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Haar kerkelijke zijde zal bijzondere nadruk ontvangen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wij merken weer duidelijker dat het een boek is om uit te preken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">- Maar daardoor en daarnaast zal ook de exegese zelf beïnvloed worden.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het literair-historische zal tegenover het allegorische,</seg> <seg n="14.9.2">het pneumatische,</seg> <seg n="14.9.3">het theologische achteruittreden.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Nu hebben zulke woorden een erfelijke belasting.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Met name tegenover het allegorische zullen wij enigszins huiverig staan.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">De Reformatie,</seg> <seg n="14.12.2">en met name Calvijn,</seg> <seg n="14.12.3">heeft soberheid en nuchterheid gelding verschaft in de uitlegging,</seg> <seg n="14.12.4">tegenover vele gekunstelde vondsten der oude en der middeleeuwse kerk.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Met name ons land bezat in dat opzicht een roemrijke school.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Ik behoef maar de naam van Campegius Vitringa<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n4" rend="superscript">4</ref> te noemen,</seg> <seg n="14.14.2">om dat aan te wijzen.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">- Maar toch valt niet te ontkennen,</seg> <seg n="14.15.2">dat de Schriftgetrouwe exegese die van Calvijn stamt en de historisch-kritische exegese,</seg> <seg n="14.15.3">die Spinoza tot vader heeft,</seg> <seg n="14.15.4">allebei schuldig staan,</seg> <seg n="14.15.5">voor zover zij het lieten bij de 'zinnelijk waarneembare' letter en de 'zinnelijk waarneembare' zaak,</seg> <seg n="14.15.6">waarop de letter betrekking had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Dat de dingen een <hi rend="italic">andere</hi> beduidenis hebben (Gal. 4 : 24),</seg> <seg n="14.16.2">dat het om <hi rend="italic">geestelijke</hi> dingen gaat,</seg> <seg n="14.16.3">dat het <hi rend="italic">om God</hi> de onzienlijke gaat,</seg> <seg n="14.16.4">werd dikwijls vergeten.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">En daar hebben wij ze alle drie,</seg> <seg n="14.17.2">het allegorische,</seg> <seg n="14.17.3">het geestelijke en het theologische.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Over de Schrift kan alleen met macht gesproken worden,</seg> <seg n="14.18.2">door de Heilige Geest,</seg> <seg n="14.18.3">die haar geïnspireerd heeft.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">Anders komt er een magerheid over de zielen,</seg> <seg n="14.19.2">die troost zoeken in Gods Woord.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Geen wonder dat er in onze tijd roering in de exegese kwam.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik noem in dit verband een leerling dezer universiteit,</seg> <seg n="15.2.2">dr. De Hartog,</seg> <seg n="15.2.3">die</seg> <seg n="15.2.4">- hoe men ook over zijn exegese mag denken</seg> <seg n="15.2.5">- uit eigen en anderer nood nieuwe paden heeft ingeslagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar dan ook de pneumatische of liever theologische exegese van de dialectische theologie<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="15.4"><seg n="15.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> weet van de <hi rend="italic">Römerbrief</hi> van Barth en van de revolutie die dat boek in Duitsland en elders heeft gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hoe men ook over deze minder rustige,</seg> <seg n="16.1.2">revolutionaire exegese moge denken,</seg> <seg n="16.1.3">men zal niet kunnen ontkennen,</seg> <seg n="16.1.4">dat ze nauw verband houdt met de nood des tijds en de behoefte aan troost,</seg> <seg n="16.1.5">met de eisen der <hi rend="italic">prediking.</hi></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij <pb n="112" ed="VW"/>is geboren uit de behoefte om in de preek iets te kunnen zeggen,</seg> <seg n="16.2.2">dat de mensen helpt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Door deze uitlegging is de bijbel weer meer middenin de preek gezet,</seg> <seg n="16.3.2">en uit de inleiding van de preek weggenomen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Om te weten wat er <hi rend="italic">staat</hi> heeft de gelovige een prediker nodig en niet slechts een commentaar.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zo wordt de bijbelverklaring weer duidelijker een zaak van de kerk en niet van de school.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De uitlegging is volgens de Schrift een charisma,</seg> <seg n="16.6.2">een gave des Geestes,</seg> <seg n="16.6.3">een eigen werk van Jezus na zijn opstanding (Emmaüsgangers).</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">En zo leert God ons,</seg> <seg n="16.7.2">dat we op de prediking hebben te letten en ons bij de kerk hebben te voegen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">[.Deze inkeer in de exegese uit de school naar de kerk heeft allerlei consequenties.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het maakt altijd groot verschil,</seg> <seg n="17.2.2">in welk verband de dingen voor ons gezet worden.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij herkennen de dingen soms niet als we ze in een andere rij plaatsen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Eenzelfde mensenreeks zoudt ge niet weer kennen,</seg> <seg n="17.4.2">als ge ze in toga of talaar in een bepaalde hiërarchische orde zoudt zien bewegen,</seg> <seg n="17.4.3">en daarna in burgerlijk of militair verband op heel andere wijze,</seg> <seg n="17.4.4">en in heel ander kostuum gegroepeerd (Schleiermacher).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo ook de wetenschappelijke methode.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Descartes verplaatste in zijn methode de dingen uit de orde,</seg> <seg n="18.2.2">waarin ze in de natuur voorkomen,</seg> <seg n="18.2.3">en waarin Aristoteles ze groepeerde,</seg> <seg n="18.2.4">naar de reeks waarin ze staan als wij ze door een of andere wetenschappelijke methode een plaats aanwijzen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De uitwerking was verbazingwekkend.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">- Zo maakt het ook een groot verschil of wij de zaken,</seg> <seg n="18.4.2">waarover wij handelen,</seg> <seg n="18.4.3">in de school tegenkomen,</seg> <seg n="18.4.4">of in de preek en de kerk.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De exegese zet ze thans,</seg> <seg n="18.5.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="18.5.3">meer in kerkelijk verband.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En dat zal niet alleen op de orde waarin ze staan,</seg> <seg n="18.6.2">maar ook op het voorkomen van de dingen grote invloed hebben.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Ze zien er heel anders uit.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Wij herkennen ze nauwelijks.]</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De Schepping bijv. is een machtig gegeven in een vierdelig handboek voor gereformeerde dogmatiek of in een middeneeuwse Summa.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men kan er uitweiden over dingen en geesten,</seg> <seg n="19.2.2">engelen en mensen en er de hele natuur- en cultuurwetenschap bij te pas brengen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar in de kerk en de preek <hi rend="italic">gaat dat niet.</hi></seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Als wij daar beginnen in het gebed God aan te roepen als Schepper van hemel en aarde,</seg> <seg n="19.4.2">dan weiden wij verder niet uit over alle dingen die God schiep.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Of over het beeld en de gelijkenis waarnaar Hij ons schiep.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">[Wij vermijden het een lied op te geven als gezang zoveel,</seg> <seg n="19.6.2">met de beginregel<choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">:</corr></choice></seg><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15"> </corr></choice><seg n="19.6.3"><choice><sic>: 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">O</corr></choice> sterveling gevoel uw waarde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f5" rend="superscript">e</ref>]</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Wij spoeden ons naar de schuldbelijdenis en in plaats van een natuurkundig en cultureel betoog komt er een aanwijzing van de zonde,</seg> <seg n="19.7.2">terwijl verder alles zo wordt geschikt in de preek,</seg> <seg n="19.7.3">dat wij van de schepping naar de verlossing,</seg> <seg n="19.7.4">van Adam naar Christus worden gedreven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">- Dat is de gang van zaken ook in de bijbel,</seg> <seg n="19.8.2">die <pb n="113" ed="VW"/>één grote preek is.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En in de Heidelbergse catechismus,</seg> <seg n="19.9.2">die een troostboek is van t begin tot 't end.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Daarom zal het merkbaar zijn,</seg> <seg n="20.1.2">als</seg> <seg n="20.1.3">- om te beginnen</seg> <seg n="20.1.4">- de exegese de dingen des bijbels uit de taal en de letteren naar de preek toeschuift;</seg> <seg n="20.1.5">in 't algemeen uit de School naar de Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dat zal van invloed zijn op de theologie;</seg> <seg n="21.1.2">vooral op de dogmatiek.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De theologie zal meer te doen krijgen met het eigenlijke theologische gegeven:</seg> <seg n="21.2.2">zonde en genade,</seg> <seg n="21.2.3">en ze zal minder leunen tegen de humanistische heidense resten,</seg> <seg n="21.2.4">die haar uit de profane wetenschappen ten dienste staan.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Als het waar is,</seg> <seg n="21.3.2">wat Kierkegaard zegt,</seg> <seg n="21.3.3">dat de zonde in geen enkele wetenschap past,</seg> <seg n="21.3.4">maar alleen in de preek,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="21.3.5">dan zal een theologie,</seg> <seg n="21.3.6">die zich meer <hi rend="italic">om</hi> de prediking groepeert,</seg> <seg n="21.3.7">daarvan de sporen dragen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit zich terugtrekken van de school naar de kerk,</seg> <seg n="22.1.2">van de natuur naar het kruis,</seg> <seg n="22.1.3">van de cultuur naar de belijdenis noem ik in heel algemene zin <hi rend="italic">ascese.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En ik meen dat deze zich,</seg> <seg n="22.2.2">in verband met de hele situatie van ons leven,</seg> <seg n="22.2.3">weer duidelijker aandient.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Opnieuw worden wij voor de door mij genoemde vragen gesteld;</seg> <seg n="22.3.2">juist als gereformeerden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Welke plaats hebben wij als kerkleden in de wereld?</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hoe hebben wij ons te organiseren?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">In hoeverre heeft deze organisatie nog betekenis voor <hi rend="italic">deze</hi> wereld?</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hoe staan wij tegenover de eeuwigheid?</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hoe tegenover wetenschap,</seg> <seg n="22.8.2">cultuur en staat?</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het gaat ons om de calvinistische visie op het leven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Niet alleen historisch.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Want dat is de geniale greep van Kuyper geweest,</seg> <seg n="23.3.2">dat hij er contemporaine vragen van gemaakt wilde zien.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De antwoorden zullen er niet zo precies gelijk kunnen uitzien,</seg> <seg n="23.4.2">dat men ze dadelijk op 't eerste gezicht als gereformeerd hoeft te herkennen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Onze overeenstemming met de bijbel,</seg> <seg n="23.5.2">ook met Calvijn behoeft niet zinnelijk waarneembaar te zijn.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Ze is niet letterlijk historisch,</seg> <seg n="23.6.2">maar allegorisch,</seg> <seg n="23.6.3">met macht,</seg> <seg n="23.6.4">pneumatisch,</seg> <seg n="23.6.5">theologisch.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Een andere overeenstemming dan die welke bestaat met des Geestes macht is er niet voor de ware historie.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Wij hebben geen Schriftgeleerden,</seg> <seg n="23.8.2">maar discipelen van Jezus Christus te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hoe is dan die levenshouding of liever die geloofshouding,</seg> <seg n="24.1.2">waarin gereformeerde christenen,</seg> <seg n="24.1.3">'issus de Calvin',</seg> <seg n="24.1.4">hebben te staan tegenover tijd en eeuwigheid?</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hoeveel eeuwigheid moet er,</seg> <seg n="24.2.2">hoeveel cultuur mag er in zitten?</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">[Kindervragen,</seg> <seg n="24.3.2">zo ge wilt,</seg> <seg n="24.3.3">als men het zo zegt,</seg> <seg n="24.3.4">daar toch God ons geheel opeist.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar gij verstaat wat ik bedoel.]</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hoe strak moeten de dingen in de theologie op de eeuwigheid gespannen staan?</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">En als ze in de theologie meer de spanning moeten krijgen,</seg> <seg n="24.6.2">die ze in de preek hebben,</seg> <seg n="24.6.3">is de gereformeerde theologie dan niet vaak te scholastisch,</seg> <seg n="24.6.4">te zeer belast met humanisme en cultuurwetenschap?</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Staat het kruis duidelijk genoeg in 't centrum?</seg></s> <pb n="114" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="24.8"><seg n="24.8.1">Staat de richting van de geestelijke belangstelling ook in gevaar zich om te keren;</seg> <seg n="24.8.2">van het kruis naar de schepping en niet andersom?</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Van de kerk naar de wereld?</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Van het geloof naar de cultuur,</seg> <seg n="24.10.2">in plaats van omgekeerd?</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Als voorbeeld wil ik hier nemen de beschouwingen over de algemene genade,</seg> <seg n="25.1.2">die zulk een brede plaats hebben gekregen in de theologie.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daarbij is de vraag niet zozeer of er om de kerk heen nog een wereld ligt.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dat zal wel niemand ontkennen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ook niet of naast en achter de belijdenis van de Zoon en onze verlossing ook nog sprake is van de Vader en de schepping.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ook dat is in de kerk geen vraagpunt.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">En zo zouden wij verder kunnen gaan met 't Oude Testament naast en achter het Nieuwe te stellen,</seg> <seg n="25.6.2">achter Israël de volkerenwereld,</seg> <seg n="25.6.3">achter de openbaring de natuur,</seg> <seg n="25.6.4">achter het geloof de rede,</seg> <seg n="25.6.5">achter het christendom de cultuur enz. enz.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">- Het gaat echter om de <hi rend="italic">richting.</hi></seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Of de bijbel,</seg> <seg n="25.8.2">dwz. de kennis van de heilsgeschiedenis en de profetie die haar verklaart er is om ons de schepping te leren kennen,</seg> <seg n="25.8.3">haar weer recht te laten functioneren,</seg> <seg n="25.8.4">de rem der zonde die er op ligt,</seg> <seg n="25.8.5">los te draaien en zichzelf daardoor overbodig te maken.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Of dat wij,</seg> <seg n="25.9.2">wat er in de bijbel over de schepping staat,</seg> <seg n="25.9.3">moeten beschouwen als een opzetten van de stukken op het bord,</seg> <seg n="25.9.4">om dan pas bij de val de opening van het ontzaglijke kosmische spel van zonde en genade te zien beginnen;</seg> <seg n="25.9.5">zodat alle aandacht daarop geconcentreerd moet worden niet alleen,</seg> <seg n="25.9.6">maar wij ook existentieel ons verleden,</seg> <seg n="25.9.7">heden en toekomst in die aandacht des geloofs voelen opgenomen.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">In het laatste geval voelen wij dat de schepping geen rustig gegeven is,</seg> <seg n="25.10.2">dat er op wacht om weer in 't ambt te treden.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Maar een spannende geschiedenis op leven en dood,</seg> <seg n="25.11.2">een geloofsbegrip.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Door het geloof verstaan wij dat de wereld door het Woord Gods is toebereid (Hebr. 11 : 3).</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">[In het geloof werkt nooit alleen het verleden,</seg> <seg n="25.13.2">maar steeds ook het heden en de toekomst.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Wanneer ik de hoofdinhoud van de bijbel zoek,</seg> <seg n="25.14.2">dan ga ik niet met mijn gedachten naar zon,</seg> <seg n="25.14.3">maan en sterren,</seg> <seg n="25.14.4">planten en dieren.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Zelfs niet de mens voor zover hij het voorwerp is van neutrale antropologie en verstand en wil,</seg> <seg n="25.15.2">leer ik.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Daarvan leer ik op school.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Als ik de bijbel lees,</seg> <seg n="25.17.2">is mijn belangstelling kerkelijk verschoven.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Ik zie de dingen zoals ze in de preek in 't gelid staan,</seg> <seg n="25.18.2">naar de regel van Wet en Evangelie.]</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Ik laat mij door de exegese die dingen aanreiken,</seg> <seg n="25.19.2">die ik daarbij nodig heb:</seg> <seg n="25.19.3">allegorisch,</seg> <seg n="25.19.4">pneumatisch,</seg> <seg n="25.19.5">theologisch.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">Ik heb volle aandacht voor wat van terzijde op het toneel komt.</seg></s> <s n="25.21"><seg n="25.21.1">Voor Abraham,</seg> <seg n="25.21.2">Mozes,</seg> <seg n="25.21.3">de profeten,</seg> <seg n="25.21.4">Christus,</seg> <seg n="25.21.5">de apostelen,</seg> <seg n="25.21.6">Hier pas is het hout der schepping versneden tot een scherpe expressie,</seg> <seg n="25.21.7">zodat ik het aangezicht van de genadige Triniteit ontdek,</seg> <seg n="25.21.8">om wier heilige kennis het in de kerk te doen is en die de bijbel ons wil leren.</seg></s> <s n="25.22"><seg n="25.22.1">Ik weiger om die hoofdinhoud,</seg> <seg n="25.22.2">ik mag wel zeggen de enige inhoud des bijbels,</seg> <seg n="25.22.3">te beschouwen als een bloot middel om te herstellen wat onder de drempel der zonde kalm zou liggen te wachten,</seg> <seg n="25.22.4">tot het bijbelse spel is afgelopen,</seg> <seg n="25.22.5">om dan weer in het zuivere ambt der vroege geschapenheid op te treden.</seg></s> <s n="25.23"><seg n="25.23.1">Ik stel niet zoveel belang in die <pb n="115" ed="VW"/>filosofische mens van verstand,</seg> <seg n="25.23.2">gevoel en wil,</seg> <seg n="25.23.3">maar veel meer in de theologische mens van geloof,</seg> <seg n="25.23.4">hoop en liefde,</seg> <seg n="25.23.5">wiens wezenstrekken pas gereed zullen zijn als hij het beeld is van de heilige Triniteit,</seg> <seg n="25.23.6">zoals die in de ware bijbel,</seg> <seg n="25.23.7">het boek van de verzoening in Christus,</seg> <seg n="25.23.8">geopenbaard is.</seg></s> <s n="25.24"><seg n="25.24.1">Mijn hele bestaan staat bij het geloof aan de bijbelse openbaring op het spel.</seg></s> <s n="25.25"><seg n="25.25.1">Wanneer ik verlies dan ben ik dood.</seg></s> <s n="25.26"><seg n="25.26.1">Win ik,</seg> <seg n="25.26.2">dan leef ik eeuwig in de nieuwe,</seg> <seg n="25.26.3">ware geschapenheid des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="25.27"><seg n="25.27.1">En zo loopt alles voor mij in de richting van het kruis.</seg></s> <s n="25.28"><seg n="25.28.1">De schepping is voor mij niet een soort buitenste duisternis,</seg> <seg n="25.28.2">die rondom de bijbel ligt te wachten,</seg> <seg n="25.28.3">maar de plek licht rondom het kruis zelf .</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In het licht van deze dingen verstaat gij nu wel wat ik bedoel,</seg> <seg n="26.1.2">als ik zeg,</seg> <seg n="26.1.3">dat het bij de correlatieven kerk en wereld,</seg> <seg n="26.1.4">schepping en verlossing,</seg> <seg n="26.1.5">Oude en Nieuwe Testament,</seg> <seg n="26.1.6">Israël en de volkeren,</seg> <seg n="26.1.7">natuur en openbaring,</seg> <seg n="26.1.8">christendom en cultuur,</seg> <seg n="26.1.9">aankomt op de richting waarin ik mij daarbij telkens beweeg.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Van de kerk naar de wereld,</seg> <seg n="26.2.2">van het geloof naar de rede,</seg> <seg n="26.2.3">van het Evangelie naar de cultuur,</seg> <seg n="26.2.4">of andersom.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wij willen ons nu rekenschap geven van de wijze waarop in oudere en nieuwere tijd gereformeerde schrijvers daarover hebben gedacht.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Allereerst natuurlijk Calvijn.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">[Er is verschil,</seg> <seg n="27.3.2">juist in de allerlaatste tijd weer,</seg> <seg n="27.3.3">over Calvijns interpretatie op deze punten.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Brunner gaf zijn vertolking in <hi rend="italic">Natur und Gnade</hi> en Barth antwoordt:</seg> <seg n="27.4.2">Nein!<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar wij kunnen toch zelf ook lezen,</seg> <seg n="27.5.2">en dat moeten wij niet nalaten.]</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ik kan hier maar heel kort er iets over zeggen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Calvijn spreekt in het eerste boek van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> inderdaad vrij lang en vrij kalm over de schepping als rustig gegeven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Over de notitia hominum mentibus naturaliter indita;</seg> <seg n="28.3.2">over de notitia in mundi fabrica;</seg> <seg n="28.3.3">ook een hoofdstukje over de <choice><sic>animac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">animae</corr></choice> facultatis,</seg> <seg n="28.3.4">de antropologie.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De kritische spanning in het scheppingsbegrip lijkt hier lang niet zo groot als bij Luther,</seg> <seg n="28.4.2">die bijv. voor de rede soms heel onvriendelijke namen heeft gevonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Calvijn lijkt hier in vergelijking met Luther,</seg> <seg n="28.5.2">in diens <choice><sic>Deservo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">De servo</corr></choice> arbitrio,</seg> <seg n="28.5.3">een vrij schappelijk humanist.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Men heeft om dit hoofdstuk van Calvijn gezegd dat hij niet een even bewust,</seg> <seg n="28.6.2">maar toch een even consequent pantheïst was als Spinoza (Fairbairn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f9" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">En gezegd dat Calvijns antropologie meer aan Plato dan aan de Schrift <choice><sic>is georiënteerde [Ik heb</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">is georiënteerd</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f10" rend="superscript">j</ref><choice><sic>is georiënteerde [Ik heb</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> [Ik heb</corr></choice> die dissertatie vroeger besproken in het <pb n="116" ed="VW"/><hi rend="italic">Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f11" rend="superscript">k</ref> en heb 't niet voor Calvijn opgenomen,</seg> <seg n="28.7.2">dat is niet nodig</seg> <seg n="28.7.3">- maar de schrijver van deze passus beleefd in 't ootje genomen.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Maar toch had ik er begrijpelijkerwijze enig werk van.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Toch kan ik heel goed verklaren hoe ik het dan versta.]</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Ik ben echter met Dilthey van mening dat Calvijn geen antropologie heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Het lijkt dat hij er een heel aardige natuurlijke theologie op na houdt,</seg> <seg n="28.11.2">die hij dan van Seneca,</seg> <seg n="28.11.3">en andere Ouden die hij goed kende,</seg> <seg n="28.11.4">geleend kon hebben of van de Scholastiek overgenomen.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Maar Calvijns eigenlijke antropologie staat in 't derde boek,</seg> <seg n="28.12.2"><hi rend="italic">Over het geloof</hi> (de modo percipiendi gratia) en daar wordt de leer van de mens opgesmolten in de theologie,</seg> <seg n="28.12.3">de uitverkiezing,</seg> <seg n="28.12.4">de pneumatologie,</seg> <seg n="28.12.5">de leer van het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Luther moest zich veel directer te weer stellen tegen het pelagianisme in de Scholastiek.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Calvijn kon hier wat vakantie nemen,</seg> <seg n="28.14.2">en de schijn van humanisme op zich laden.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Hij is vooral hierin een leerling van Augustinus,</seg> <seg n="28.15.2">dat hij voelt voor eer brede katholiciteit en het opneemt voor autoriteit,</seg> <seg n="28.15.3">wetgeving en organisatie,</seg> <seg n="28.15.4">voor kerkorde en tucht,</seg> <seg n="28.15.5">zodat de overmoed van de enkele mens <choice><sic>daar. door reeds</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daardoor reeds</corr></choice> verbroken wordt.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Dat is trouwens bij Rome ook reeds het geval maar Luther ontmoet Rome allereerst in de biechtstoel,</seg> <seg n="28.16.2">in het individu.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">Calvijn zet een andere kerkorde tegenover die van Rome.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Op dat punt moet men de natuurlijke theologie van Calvijn nakijken en zien wat er dan van over blijft.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Genève is een experiment,</seg> <seg n="28.19.2">en natuurlijk een gebrekkig experiment.</seg></s> <s n="28.20"><seg n="28.20.1">De gereformeerde theologie is weer geen natuurlijk gegeven,</seg> <seg n="28.20.2">dat zomaar gereed ligt in staat der rechtheid.</seg></s> <s n="28.21"><seg n="28.21.1">Het is meer een spannend levensspel,</seg> <seg n="28.21.2">waar de spelers van terzijde opkomen.</seg></s> <s n="28.22"><seg n="28.22.1">Het groot aantal martelaars bewijst,</seg> <seg n="28.22.2">boe sterk het op de eeuwigheid gespannen staat.</seg></s> <s n="28.23"><seg n="28.23.1">[Men moet dat wel bedenken voordat men er een soort cultuurbeweging van maakt en z'n kracht hoofdzakelijk uitbuit voor de politiek.]</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ook voor de negentiende eeuw moet men het zo zien.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Men mag bij de brede actie van Kuyper en Bavinck,</seg> <seg n="29.2.2">die land ontginnen voor de gereformeerde theologie,</seg> <seg n="29.2.3">de zijdelingse inzet van Kohlbrugge en Gunning niet over het hoofd zien.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De lijn van het ethische,</seg> <seg n="29.3.2">het pneumatische,</seg> <seg n="29.3.3">het exacttheologische,</seg> <seg n="29.3.4">van het eigenlijke spel des geloofs,</seg> <seg n="29.3.5">van de kerk,</seg> <seg n="29.3.6">waarbij het kader,</seg> <seg n="29.3.7">het toneel waarop de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="29.3.8">de algemene genade in positieve zin,</seg> <seg n="29.3.9">het beschouwende,</seg> <seg n="29.3.10">op de achtergrond komt te staan.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wanneer wij ons nu bezinnen op de situatie,</seg> <seg n="29.4.2">als broeders van hetzelfde huis,</seg> <seg n="29.4.3">dan moeten wij die visie op de dramatiek der schepping oefenen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Kuyper weet in zijn artikelen over het werk van de Heilige Geest van dit ondergeschikte negatieve karakter van het terrein der algemene genade.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het zijn hele bladzijden die hij er aan wijdt in verband met het gebed.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De aarde is nog geen <pb n="117" ed="VW"/>bel.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Het bidden van de zondaar is nog geen vloeken.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Er is terughouding in de algemene genade.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Wel wordt de algemene genade ook meer positief gewaardeerd als een middel om de krachten der oorspronkelijke schepping in stand te houden,</seg> <seg n="29.10.2">maar zij vermag nooit iets tot zaligheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">De aandacht is hoofdzakelijk gericht op de werking der particuliere genade,</seg> <seg n="29.11.2">op het pneumatische,</seg> <seg n="29.11.3">het theologische;</seg> <seg n="29.11.4">datgene wat van terzijde inkomt;</seg> <seg n="29.11.5">zodat de krachten der oorspronkelijke schepping in de schaduw komen te staan.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Kuyper heeft altijd een open kant,</seg> <seg n="29.12.2">een ongepantserde zijde in de richting van Gunning en Kohlbrugge.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Niet de Gunning,</seg> <seg n="29.13.2">die koketteerde met het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Maar wel de Gunning die bij voorkeur bij Kohlbruggiaanse predikanten kerkte,</seg> <seg n="29.14.2">de apostolische Gunning,</seg> <seg n="29.14.3">die hijgde naar zijn moeder de kerk,</seg> <seg n="29.14.4">de gereformeerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">[Gunning met z'n Schotse origine.]</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Kuyper heeft later de leer van de algemene genade ook veel meer in positieve zin uitgewerkt,</seg> <seg n="29.16.2">zodat zijn beschouwingen daarover het kenmerk gaan dragen van een <hi rend="italic">metabasis eis allo kenos</hi> en het minder theologische leer als wel cultuurfilosofie schijnt te worden.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Ik noem de artikelen Pro <hi rend="italic">Rege</hi> en de schitterende <hi rend="italic">Stone-lezingen,</hi></seg> <seg n="29.17.2">zoals vroeger zijn grote redevoeringen over <hi rend="italic">Het calvinisme en de kunst</hi> e.a.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f15" rend="superscript">o</ref> De <hi rend="italic">Stone-lezingen</hi> willen 'de biologie van het calvinisme' geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Nu moet men voorzichtig zijn als men geschriften als de bovengenoemde legt naast de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">[Ik wees reeds op de <hi rend="italic">metabasis</hi>.]</seg></s> <s n="29.20"><seg n="29.20.1">Ik ben het met prof. Haitjema in zijn artikel over dr. Kuyper in <hi rend="italic">Zwischen den Zeilen</hi> eens,</seg> <seg n="29.20.2">als hij opmerkt,</seg> <seg n="29.20.3">dat een boek als van dr. Hylkema,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="29.20.4"><hi rend="italic">Oud- en nieuw-calvinisme,</hi></seg> <seg n="29.20.5">de vergelijking onzuiver maakt,</seg> <seg n="29.20.6">omdat hij Kuypers culturele geschriften zomaar naast Calvijns beroemde <hi rend="italic">Onderwijzing in de christelijke godsdienst</hi> legt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="29.21"><seg n="29.21.1">Maar prof. Haitjema wijst zelf ook op de biologische terminologieën,</seg> <seg n="29.21.2">waarvan Kuyper zo graag,</seg> <seg n="29.21.3">ook in zijn meer theologische geschriften,</seg> <seg n="29.21.4">gebruik maakt,</seg> <seg n="29.21.5">bijv. bij de wedergeboorte en de organische Schriftinterpretatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="29.22"><seg n="29.22.1">Zelf heb ik in <pb n="118" ed="VW"/><hi rend="italic">mijn Geestelijke perspectieven</hi> gewezen op de betekenis,</seg> <seg n="29.22.2">die het begrip le<hi rend="italic">ven</hi> in de negentiende-eeuwse theologie heeft,</seg> <seg n="29.22.3">ook in de ethische theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">[Nu heeft dat begrip twee wortels.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Met de ene zit het vast in de theologie,</seg> <seg n="30.2.2">met de andere in de natuur- èn cultuurwetenschap.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Voor zover het uit de theologie stamt,</seg> <seg n="30.3.2">houdt het verband met de theosofische stromingen bij Von Baader,</seg> <seg n="30.3.3">Oetinger en bij de bijbelse theoloog Beek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Gunning stond sterk onder de invloed van die half-theosofische en organiek-bijbelse gedachten.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Bij Kuyper dragen ze een frisser,</seg> <seg n="30.5.2">meer Nederlands,</seg> <seg n="30.5.3">aan de natuur en de cultuur,</seg> <seg n="30.5.4">direct aan de schepping ontleend karakter.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar daartegenover staat,</seg> <seg n="30.6.2">dat Gunning soms het gevaar van het organische gewaar wordt en er tegen waarschuwt en kiest voor het mechanische,</seg> <seg n="30.6.3">dat beter de <choice><sic>verhoudin gen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verhoudingen</corr></choice> des Geestes,</seg> <seg n="30.6.4">het <hi rend="italic">sola fide</hi> vertolkt.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Gunning staat hier weer met zijn rechterzijde tegen Kohlbrugge.]</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Deze positieve vertolking van de algemene genade,</seg> <seg n="31.1.2">die aansluit bij de schepping,</seg> <seg n="31.1.3">en bedoelt dat de krachten der oorspronkelijke schepping in stand worden gehouden (niet alleen dat de zonde in bedwang gehouden wordt) heeft groot gezag gekregen in de gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En ze is niet alleen beleden als een genadige beschikking van God,</seg> <seg n="31.2.2">waardoor de oorspronkelijke schepping in stand wordt gehouden,</seg> <seg n="31.2.3">maar ze heeft ook een zuigingskracht ontwikkeld,</seg> <seg n="31.2.4">waardoor de belangstelling bovenmate naar die in stand gehouden schepping zelve werd getrokken.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Zij doodde de resten van ascese,</seg> <seg n="31.3.2">de eeuwigheidsschroom in het leven en trok vele gereformeerden heel ver op cultureel en politiek terrein.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Natuurlijk hadden ze daar hun werk te doen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Maar als calvinisten misten ze de,</seg> <seg n="31.5.2">overigens gevaarlijke,</seg> <seg n="31.5.3">scheiding van christelijk en burgerlijk leven,</seg> <seg n="31.5.4">zoals de Luther van die kerk.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Calvijn had hen ingescherpt dat de kerk niet alleen het Evangelie heeft te prediken,</seg> <seg n="31.6.2">maar ook het leven te ordenen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Wanneer hier de rem der kerkelijke ascese,</seg> <seg n="31.7.2">de negatieve opvatting der algemene genade,</seg> <seg n="31.7.3">de kerkelijke houding,</seg> <seg n="31.7.4">wegviel,</seg> <seg n="31.7.5">stond men onmiddellijk voor het gevaar om het verband tussen christendom en cultuur,</seg> <seg n="31.7.6">christendom en wetenschap,</seg> <seg n="31.7.7">christendom en politiek te direct op te vatten,</seg> <seg n="31.7.8">en de in stand gehouden krachten der oorspronkelijke schepping onder bepaalde omstandigheden reeds ontbonden,</seg> <seg n="31.7.9">op een of andere wijze als gekerstend te beschouwen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Wanneer die bijzondere omstandigheden aanwezig werden geacht,</seg> <seg n="31.8.2">in de wedergeboorte,</seg> <seg n="31.8.3">hypothetisch aanvaard,</seg> <seg n="31.8.4">dan kon de stroom van enthousiaste overgegevenheid in wetenschap en cultuur ongehinderd buiten haar oevers treden en met alle 'dooperse mijdinghe' of de 'innerweltliche Askese'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f20" rend="superscript">t</ref> der oude <pb n="119" ed="VW"/>puriteinen kon het dan gedaan zijn.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Wel gaat daarbij het particulier karakter der genade niet geheel teloor in het algemene.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Formeel wordt ze vastgehouden.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De wedergeboorte is niet aller en dus is er tweeërlei wetenschap.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">[Er is een antithese in de cultuur:</seg> <seg n="31.12.2">er zijn christenen en paganisten.]</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Maar de onderstelde wedergeboorte is een gemakkelijk te hanteren hypothese.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">En ook als ze geverifieerd kon worden blijft de aansluiting tussen de ongekerstende en de gekerstende,</seg> <seg n="31.14.2">positieve algemene genade zeer direct.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">[Ze gaan beide van de schepping uit,</seg> <seg n="31.15.2">de een van de half,</seg> <seg n="31.15.3">de andere van de heel gedoopte schepping.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">En die laatste kan dan een stroom worden,</seg> <seg n="31.16.2">die,</seg> <seg n="31.16.3">onder de naam van calvinisme,</seg> <seg n="31.16.4">ontspringt in de tente der patriarchen om haar eigen bedding te graven door de wereldhistorie van de Levant tot aan de Pacific en daar eerbiedig te wachten tot God haar de dijk van het gele ras doorsteekt om dan de hele aardbol te bedekken (Kuyper).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f21" rend="superscript">u</ref>]</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ik wil graag de tol mijner bewondering aan deze geniale constructie betalen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Want een constructie is het.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Als wij het zouden vergeten,</seg> <seg n="32.3.2">dan zegt Kuyper het zelf:</seg> <seg n="32.3.3">"Zo God zijn Geest niet uitzendt,</seg> <seg n="32.3.4">komt er geen kentering en gaat de afloop der wateren angstig snel door."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het calvinisme wordt vergeleken met een aeolusharp in het vensterkozijn,</seg> <seg n="32.4.2">waarmee we niet anders kunnen dan de snaren zuiver spannen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hier keert ineens de gebedshouding,</seg> <seg n="32.5.2">met het tere beeld van de aeolusharp uit <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest</hi> terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De hele stroom van historisch leven is weg;</seg> <seg n="32.6.2">er is alleen een harp,</seg> <seg n="32.6.3">een Evangelie en behoefte aan Geest.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hier staat Kuyper weer met <choice><sic>deongedekte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de ongedekte</corr></choice> zijde naar Gunning gekeerd,</seg> <seg n="32.7.2">en naar Kohlbrugge;</seg> <seg n="32.7.3">zonen van eenzelfde huis.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Hier is het ineens de oploop der wateren die angstig snel doorgaat en geen opkomende vloed van gekerstend calvinistisch leven.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Enkel een negatieve algemene genade,</seg> <seg n="32.9.2">die de afloop kan tegenhouden,</seg> <seg n="32.9.3">tot de laatste uitverkorene thuisgehaald is en de eeuwigheid aanbreekt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ik heb er reeds op gewezen,</seg> <seg n="33.1.2">dat we met de cultuurfilosofie staan voor een <hi rend="italic">metabasis eis allo kenos</hi>,</seg> <seg n="33.1.3">een overgang naar een andere staat des levens.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De culturele geschriften van Kuyper zou men moeten leggen naast Chamberlain:</seg> <seg n="34.1.2"><hi rend="italic">Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n11" rend="superscript">11</ref> of naast <choice><sic>Spengier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Spengler</corr></choice>:</seg> <seg n="34.1.3"><hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes.</hi></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Directe theologische beoordeling is niet mogelijk.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar toch is de theologie,</seg> <seg n="34.3.2">allerminst bij een theoloog als Kuyper,</seg> <seg n="34.3.3">er niet buiten te houden.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">[En dat geldt van alle cultuurfilosofie van de toren van Babel af,</seg> <seg n="34.4.2">tot op de huidige dag.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">God komt altijd neder om <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">de '</corr></choice>afgeknotte<pb n="120" ed="VW"/> piramide'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f25" rend="superscript">y</ref> te bezien,</seg> <seg n="34.5.2">die cultuur heet en die de pretentie heeft straks ten hemel te zullen reiken.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Wat komt God doen?</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Houdt God de bouw tegen,</seg> <seg n="34.7.2">omdat straks het vast gebouw van zijne gunstbewijzen,</seg> <seg n="34.7.3">naar zijn gemaakt bestek in eeuwigheid zal rijzen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="34.7.4">zijn kerk?</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Laat God hem staan,</seg> <seg n="34.8.2">houdt Hij hem in stand,</seg> <seg n="34.8.3">omdat hij in het verlengde van de schepping ligt en naar de hemel wijst?</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Herstelt God misschien straks de bouwval en zet Hij hem voort met een ander,</seg> <seg n="34.9.2">een gewillig volk op de dag zijner heirkracht,</seg> <seg n="34.9.3">zodat bij eindelijk toch de hemel komt te raken?</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dat zijn theologische en geen culturele vragen meer en iedere cultuurfilosofie heeft er mee te maken.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Jezus Christus kan er niet buiten blijven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ik denk hier aan een opstel van prof. Schilder<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n12" rend="superscript">12</ref> over <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven uit Jezus Christus en het menschenleven.</hi></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Er is al een en ander over te doen geweest en ik zal er mijn eindoordeel niet over zeggen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Ik sta hier tegenover de andere helft van het gezin,</seg> <seg n="35.5.2">dat ik in 1886 in tweeën zag uiteenvallen en ben niet gekomen om harde dingen te zeggen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar ik wij er hier op wijzen tot welke consequenties men komt,</seg> <seg n="35.6.2">als men het negatieve karakter der algemene genade uit 't oog verliest of liever het wel ziet,</seg> <seg n="35.6.3">maar er met zijn cultuurfilosofie dwars doorheen breekt.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Want prof. Schilder legt er juist nadruk op,</seg> <seg n="35.7.2">dat de algemene genade terughouding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Hij kent de Gunning-Kohlbrugge-kant van Kuyper.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Ook in zijn dissertatie legt hij de nadruk op die terughouding,</seg> <seg n="35.9.2">bij z'n polemiek tegen de dialectische theologie.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Maar hij ontlaadt daarbij de algemene genade van haar negatieve lading,</seg> <seg n="35.10.2">en laadt ze positief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">De gemene gratie,</seg> <seg n="35.11.2">de genade der terughouding,</seg> <seg n="35.11.3">waardoor dit heden der genade nog geen hemel,</seg> <seg n="35.11.4">maar ook nog geen hel is,</seg> <seg n="35.11.5">wordt hem tot een wohltemperiertes Klavier.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">En nu vraag ik u</seg> <seg n="35.12.2">- het is een beeld,</seg> <seg n="35.12.3">maar het beeld spreekt boekdelen</seg> <seg n="35.12.4">- wat komt er van de schrik voor de hel en de <hi rend="italic">meditatie vitae futurae</hi> terecht,</seg> <seg n="35.12.5">als ge zo vervoerd naar het spel daartussen zit te luisteren,</seg> <seg n="35.12.6">dat ge het de titel geeft van een meesterwerk van Bach?</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Is het dan nodig dat de vijf broers van de rijke man in de gelijkenis een waarschuwing uit de hemel krijgen en het spel staken,</seg> <seg n="35.13.2">opdat ze niet <choice><sic>in de hel komen?d Dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">in de hel komen?</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s><choice><sic>in de hel komen?d Dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17"> </corr></choice><s n="35.14"><seg n="35.14.1"><choice><sic>in de hel komen?d Dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">Dan</corr></choice> begrijpen wij dat ze zich toch niet laten gezeggen.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Het spel is te schoon om naar Mozes en de profeten te luisteren.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Jezus Christus wordt voor prof. Schilder de redder der cultuur.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Wel ingeschoven<pb n="121" ed="VW"/> tussen 'de eerste zonde en de definitieve vloek' om plaats te maken voor Christus' heilswerk.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Maar de kribbe is slechts 'schijnbaar a-cultureel' <hi rend="italic">en</hi> het kruis slechts 'schijnbaar cultuur-indifferent'.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het Evangelie is een intermezzo en de gesaneerde cultuurmens Jezus rijst met gezond lijf uit het graf van de schepping.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De cultuurstroom,</seg> <seg n="36.5.2">na in het Evangelie even onder gedoken te zijn in de grot,</seg> <seg n="36.5.3">kruist in de eerste christelijke gemeenten herboren van Klein-Azië naar Rome,</seg> <seg n="36.5.4">waar Paulus als cultuur-schepper bij de drie tabernen werd opgewacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">En zo gaat het door.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">"Luther,</seg> <seg n="37.2.2">met zijn ronde kop"</seg> <seg n="37.2.3">- wij zouden zeggen zijn geuzenkop</seg> <seg n="37.2.4">- "als hij eindelijk een vrouw trouwt,</seg> <seg n="37.2.5">en weer gezond kan lachen,</seg> <seg n="37.2.6">is als cultuurverschijnsel honderd ducaten waard."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hier valt geen sprake van de Luther die zichzelf een 'miserrimus homunculus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f33" rend="superscript">g</ref> noemde,</seg> <seg n="37.3.2">mager van de angsten der hel,</seg> <seg n="37.3.3">toen hij worstelde om de zaligheid van zijn ziel.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En nu is zulk opmerk van de betekenis van het christendom in de Reformatie voor het aardse leven ons ook van vroeger en van elders wel niet onbekend,</seg> <seg n="37.4.2">maar <hi rend="italic">c'est le ton qui fait la musique.</hi></seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Gunning en Kohlbrugge worden hier in het grote gezin waartoe wij behoren resoluut op pensioen gesteld.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Voor de cultuurgang van Kuyper,</seg> <seg n="37.6.2">die toch altijd hinkte aan zijn heup,</seg> <seg n="37.6.3">omdat hij geworsteld had met de Lijder aan het kruis,</seg> <seg n="37.6.4">komt hier een looppas zonder enige aarzeling.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Dat de wereld vol 'restanten en fragmenten' ligt,</seg> <seg n="37.7.2">de toren afgeknot in Babel staat,</seg> <seg n="37.7.3">betekent geen aansporing om te mediteren over het eeuwige leven,</seg> <seg n="37.7.4">maar het wil zeggen dat er 'geen scherp afgetekende omtuining rondom "kerk" en wereld' staat;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f34" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="37.7.5">het betekent een uitnodiging om in't eindige naar alle zijden te gaan en cultuurmissionaris te worden,</seg> <seg n="37.7.6">om eindelijk aan 't opgraven te gaan van de te lang verzonken stad der schepping.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Onthouding is Christusverzaking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">En de 'positieve ascese',</seg> <seg n="37.9.2">die de calvinist toch steeds als heilig gold,</seg> <seg n="37.9.3">heet 'zelf-cultuur van de mens Gods,</seg> <seg n="37.9.4">beheerst door wijd cultuur-inzicht'.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Dit inzicht plaatst volgens de schrijvende tijd nog wel 'onder de boog van oer- en eindgeschiedenis',</seg> <seg n="37.10.2">maar de eeuwigheidsstemming is er uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Geen wonder dat tenslotte het leerstuk van de gemene gratie zelf wordt aangevallen,</seg> <seg n="37.11.2">van haar negatieve kwaliteiten als oordeel der terughouding en kritiek ontdaan,</seg> <seg n="37.11.3">het woord gratie in de ban gedaan,</seg> <seg n="37.11.4">en omgedoopt in een algemene roeping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Daarbij wordt dan <pb n="122" ed="VW"/>meer direct nog op de schepping teruggegrepen,</seg> <seg n="37.12.2">op de scheppingstaak,</seg> <seg n="37.12.3">het oerambt;</seg> <seg n="37.12.4">de mystieke cultuuropvatting van Kuyper,</seg> <seg n="37.12.5">die deze met het idealisme deelt,</seg> <seg n="37.12.6">dat de religie in haar hoogste vorm,</seg> <seg n="37.12.7">aan het kruis,</seg> <seg n="37.12.8">zich van het kunstkleed ontdoet,</seg> <seg n="37.12.9">bestreden,</seg> <seg n="37.12.10">en Calvijn tot cultuurprofeet geproclameerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ik zal mijn eindoordeel over deze dingen niet zeggen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dat komt de kerk toe.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Maar ik wil wel zeggen,</seg> <seg n="38.3.2">dat ik deze toon onheilig vind en nimmer het modernisme zo duidelijk op klompen de kerk heb horen binnenstappen.]</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Het wordt tijd dat er weer nadruk gelegd wordt</seg> <seg n="38.4.2">- zoals reeds geschiedt in de dialectische theologie</seg> <seg n="38.4.3">- op de negatieve zijde der algemene genade,</seg> <seg n="38.4.4">op de rechten der ascese,</seg> <seg n="38.4.5">op de ware betekenis van de resten,</seg> <seg n="38.4.6">der scintillulae,</seg> <seg n="38.4.7">waarover de gereformeerde theologen spraken.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Dat wil niet zeggen dat we ons bevinden te midden van ruïnes,</seg> <seg n="38.5.2">die ons met het enthousiasme der uitgravers van een oude cultuur moeten vervullen,</seg> <seg n="38.5.3">zodat de christen de zuiverste humanist zou zijn en Rome op de fundamenten van Babel kwam te staan,</seg> <seg n="38.5.4">waar dan de afgeknotte piramide werd afgebouwd,</seg> <seg n="38.5.5">maar zo dat daarmee wordt aangeduid dat alles in puin ligt,</seg> <seg n="38.5.6">en dat we een nieuw geheel pas in de eeuwigheid te zien zullen krijgen,</seg> <seg n="38.5.7">terwijl we hier slechts troost,</seg> <seg n="38.5.8">onderpanden hebben te verwachten.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">[Met de aardse totaliteitsaanspraken hebben wij voorzichtig te zijn.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wij hebben <hi rend="italic">voor ons</hi> zulk een totaliteitsenthousiasme,</seg> <seg n="39.2.2">zulk een poging om alle restanten en fragmenten te boven en te buiten te gaan,</seg> <seg n="39.2.3">en op grond van een vooronderstelde geboorte</seg> <seg n="39.2.4">- nu met wedergeboorte</seg> <seg n="39.2.5">- aanspraak te maken op ieder levensterrein.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De terreinen die door geboorte en wedergeboorte bestreken worden zijn niet te vergelijken,</seg> <seg n="39.3.2">en toch ook weer wel.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Op het eerste gaat het om een natuurlijk ras,</seg> <seg n="39.4.2">om het bloed.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Op het tweede gaat het als de negatieve kanten vergeten worden en de mystieke ontlediging in onbruik raakt,</seg> <seg n="39.5.2">als de vreemdelingschap der heiligen uit het oog wordt verloren en er een onheilige bevestiging in het leven ontstaat,</seg> <seg n="39.5.3">dan gaat het om een geestelijk ras ...</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het verschil is nog groot,</seg> <seg n="39.6.2">maar de gelijkenis vormt een enorme waarschuwing.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zij wijst op het gevaar om,</seg> <seg n="39.7.2">op gezag van een onderstelling,</seg> <seg n="39.7.3">aan de geschapen krachten de vrije loop te laten,</seg> <seg n="39.7.4">en de rem der terughouding,</seg> <seg n="39.7.5">de kritiek van het Evangelie er af te nemen.]</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Het zou interessant zijn in verband met deze dingen de dogmatiek van Bavinck door te lopen,</seg> <seg n="40.1.2">waar door de positieve opvatting der algemene genade een kritische ader loopt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Of liever,</seg> <seg n="40.2.2">waar in de kritische,</seg> <seg n="40.2.3">de negatieve schering een culturele inslag zit.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Ik mag mij bij dit punt echter nu niet langer ophouden.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Anders zoui ik er op kunnen wijzen dat bij hem de voortgang van de algemene genade in de straflijn ligt,</seg> <seg n="40.4.2">in de zedelijke historie,</seg> <pb n="123" ed="VW"/><seg n="40.4.3">waar de zondeval uitgangspunt is en niet de schepping.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">De cultuur wordt daar wel op geënt,</seg> <seg n="40.5.2">maar de stem der algemene genade is op kritische grond gewassen.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Dit uiteen te zetten zou ons echter hier te ver voeren.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Ik moet er nu nog op wijzen,</seg> <seg n="41.1.2">dat,</seg> <seg n="41.1.3">als wij de waarschuwing,</seg> <seg n="41.1.4">die uit de contemporaine historie tot ons komt,</seg> <seg n="41.1.5">ter harte nemen en het gevaar van een kerkelijk monisme onder ogen zien,</seg> <seg n="41.1.6">we weer geplaatst worden voor de oude vraag van natuur en openbaring,</seg> <seg n="41.1.7">natuurlijke en kerkelijke theologie;</seg> <seg n="41.1.8">Stoa en christendom.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Dat is niet enkel een kwestie van theologische methode,</seg> <seg n="41.2.2">of men eerst enkele stellingen mag ontlenen aan de profane wetenschappen,</seg> <seg n="41.2.3">om daarop de theologische bouw te laten rusten.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Ook de menging van twee stromingen:</seg> <seg n="41.3.2">humanisme en christendom.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Wanneer wij de gegevens voor een natuurlijke theologie,</seg> <seg n="41.4.2">laten wij zeggen voor een natuurlijke antropologie zoeken,</seg> <seg n="41.4.3">dan zijn die in de hedendaagse wetenschap moeilijk te vinden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De strijd om de mens is,</seg> <seg n="41.5.2">vooral op psychologisch gebied,</seg> <seg n="41.5.3">nog in volle gang.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Wij behelpen ons dan met gegevens uit de Oudheid,</seg> <seg n="41.6.2">die door hoge leeftijd en door de doop der middeleeuwse kerk een zekere eerwaardigheid hebben gekregen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Wij vergeten daarbij vaak,</seg> <seg n="41.7.2">dat ze toentertijd stukken van de heidense theologie waren.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">In tijden,</seg> <seg n="41.8.2">waarin kerk en staat een corpus christianum vormden,</seg> <seg n="41.8.3">in de middeleeuwen,</seg> <seg n="41.8.4">bracht dat soms gerief,</seg> <seg n="41.8.5">althans niet te groot ongerief mee.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Maar reeds de Reformatie doet ons zien,</seg> <seg n="41.9.2">dat de spits van het protest gekeerd is tegen het stoïsche,</seg> <seg n="41.9.3">de natuurlijke theologie in de kerk.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Wat tonen de <hi rend="italic">Loci</hi> van Melanchton,</seg> <seg n="41.10.2">althans in eerste uitgave een andere diagonaal dan de <hi rend="italic">Summa</hi> van Thomas.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">De lijn van wet,</seg> <seg n="41.11.2">zonde,</seg> <seg n="41.11.3">rechtvaardiging,</seg> <seg n="41.11.4">verzoening,</seg> <seg n="41.11.5">zoals de Heidelberger die geeft,</seg> <seg n="41.11.6">het passiespel en niet het toneel der schepping trekt er alle aandacht.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Bavinck zegt ook dat de reformatoren de locus de Deo et homine niet uit de algemene openbaring hebben genomen,</seg> <seg n="41.12.2">althans in 't begin niet,</seg> <seg n="41.12.3">voegt hij er voorzichtig bij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">En Kuyper zegt dat zij,</seg> <seg n="41.13.2">om zeker te zijn,</seg> <seg n="41.13.3">hun antropologie aan de bijbel ontleenden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Maar toch komt dat,</seg> <seg n="41.14.2">behalve misschien bij Luther in de eerste tijd,</seg> <seg n="41.14.3">niet in volle scherpte uit.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Er blijft iets van de beschouwende houding van de school.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Alleen in die delen van de dogmatiek,</seg> <seg n="41.16.2">die waarlijk actueel zijn en waar de beschouwende houding wordt losgelaten,</seg> <seg n="41.16.3">in het derde en vierde boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="41.16.4">zoals in Luthers <hi rend="italic">De servo arbitrio,</hi></seg> <seg n="41.16.5">is de volle polsslag van de nieuwe theologie.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Bij Calvijn in boek 3,</seg> <seg n="41.17.2">waar het geloof,</seg> <seg n="41.17.3">en boek 4,</seg> <seg n="41.17.4">waar de nieuwe levensordening wordt besproken,</seg> <seg n="41.17.5">is het humanisme er uit.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Dit gedeelte is gebleven in 't Protestantisme.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1">Bij de luthersen heeft de natuurlijke theologie in de negentiende eeuw de geopenbaarde op ontzettende wijze overwoekerd.</seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">En bij de gereformeerden danken wij nu daaraan de kritieke spanningen,</seg> <pb n="124" ed="VW"/><seg n="41.20.2">waarover ik hedenavond spreek.</seg></s> <s n="41.21"><seg n="41.21.1">Zoveel mogelijk wordt de tegenstelling weggewerkt door een synthetische geest als Bavinck.</seg></s> <s n="41.22"><seg n="41.22.1">Men merkt haar beter in de soms plotselinge keer,</seg> <seg n="41.22.2">die de spits van Kuypers pen neemt.</seg></s> <s n="41.23"><seg n="41.23.1">Z'n overgangen van politiek naar mystiek en omgekeerd.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Bavinck is bang dat het christendom van katholiciteit beroofd zal worden als de algemene openbaring te zeer op de achtergrond geschoven wordt en dat ethos en physis uiteen zullen komen te liggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hij neemt Augustinus' woord over:</seg> <seg n="42.2.2"><hi rend="italic">gradibus ordinavit.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar als hij er dan in hetzelfde verband op wijst dat de Reformatie deze kwantitatieve getrapte bouw van het leven vervangt door een kwalitatieve,</seg> <seg n="42.3.2">de tegenstelling van fysisch ethisch maakt,</seg> <seg n="42.3.3">zodat de openbaring tegenover de zonde staat,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f43" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="42.3.4">dan is de aandacht verschoven.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De zonde is geen trap,</seg> <seg n="42.4.2">waarop wij kunnen staan:</seg> <seg n="42.4.3">het gradibus ordinavit,</seg> <seg n="42.4.4">met z'n katholieke rust,</seg> <seg n="42.4.5">wordt hier vervangen door het met vreze en beving vastmaken van z'n roeping en verkiezing.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Wanneer Bavinck zegt,</seg> <seg n="42.5.2">dat het verbond ethisch is en dat ware religie verbondskarakter draagt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f44" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="42.5.3">en als hij dan de voortgang in de geschiedenis in 't verbond ziet als een geschiedenis van de straf die tegelijk belofte is,</seg> <seg n="42.5.4">eerst bij Adam:</seg> <seg n="42.5.5">waarborg van voortbestaan,</seg> <seg n="42.5.6">straks bij Noach:</seg> <seg n="42.5.7">lankmoedigheid,</seg> <seg n="42.5.8">zodat cultuur,</seg> <seg n="42.5.9">overheid,</seg> <seg n="42.5.10">humaniteit om de hoek kunnen kijken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f45" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="42.5.11">dan is dat heel wat anders dan dat de bijbel ons zou uitnodigen om het verloren paradijs weer op te graven,</seg> <seg n="42.5.12">omdat de restanten en fragmenten van de verzonken stad zo schoon zijn.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Als hij zegt dat de schepping infralapsarisch te denken is,</seg> <seg n="42.6.2">zodat er op de zonde gerekend en Adam reeds type is van Christus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f46" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="42.6.3">dan brengen al deze dingen ons niet in een beschouwende,</seg> <seg n="42.6.4">culturele stand tegenover de schepping,</seg> <seg n="42.6.5">maar de schepping is van meet af aan als herschepping gedacht zodat Bavinck kan zeggen dat het volle beeld Gods hierin bestaat,</seg> <seg n="42.6.6">dat de mens Gods ontferming leert kennen in onderscheiding van de <hi rend="italic">éénmaal</hi> geschapen engel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">De katholiciteit die Bavinck hier zou moeten eisen is die van gezang 3:</seg></s></p>
<lg><l n="43.1"><seg n="43.1.1">"U looft d'apostelschaar in heerlijkheid,</seg> <seg n="43.1.2">o Heer</seg></l><l n="43.2"><seg n="43.2.1">Profeten,</seg> <seg n="43.2.2">martelaars vermelden daar uw eer</seg></l><l n="43.3"><seg n="43.3.1">Door heel uw kerk wordt steeds,</seg> <seg n="43.3.2">daar boven,</seg> <seg n="43.3.3">hier beneden</seg></l><l n="43.4"><seg n="43.4.1">In strijd en zegepraal,</seg> <seg n="43.4.2">uw grote naam beleden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></l></lg>
<p><pb n="125" ed="VW"/><s n="44.1"><seg n="44.1.1">En toch neemt Bavinck het ook op voor de getrapte katholiciteit van natuur en genade,</seg> <seg n="44.1.2">waartegen Barth z'n <hi rend="italic">Nein</hi> liet horen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Hij wil synthetisch een band en hoepel leggen,</seg> <seg n="44.2.2">die het vat der wereld bijeenhoudt,</seg> <seg n="44.2.3">zodat christen en niet-christen elkaar in de algemene openbaring kunnen ontmoeten,</seg> <seg n="44.2.4">omdat deze schepping en herschepping in verband houdt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Maar bij hem is dat toch tenslotte meer een apologetische houding.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Daarom de synthese die iedere apologetische houding kenmerkt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wij kunnen ons deze houding niet meer veroorloven.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Wij moeten scherper letten op het oorspronkelijk heidens karakter der natuurlijke theologie.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het heidendom is zelf bezig de afgeknotte piramide af te bouwen en zij hebben de consequentie aan hun zijde.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Er kunnen geen twee spitsen naast elkaar staan.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Wij hebben maar één machtig wapen daartegenover,</seg> <seg n="45.5.2">dat wat Augustinus kende,</seg> <seg n="45.5.3">de confessie tegenover praesumptio;</seg> <seg n="45.5.4">de belijdenis,</seg> <seg n="45.5.5">in aansluiting aan profeten en martelaars tegenover het aanmatigende eigen bouwen van een geestelijk huis.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Wij hebben onze theologie en antropologie consequenter aan het Evangelie te ontlenen,</seg> <seg n="45.6.2">waarbij de antropologie kennis der zonde wordt en de theologie kennis van Gods ontferming.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Volgens Bavinck bestaat daarin het rechte beeld Gods,</seg> <seg n="45.7.2">dat z'n vormen krijgt in de tweede schepping.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Wanneer het nadruk leggen op de algemene openbaring volgens Bavinck moet dienen om christen en niet-christen te verbinden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f50" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="45.8.2">dan kon dat in de Oudheid betekenen,</seg> <seg n="45.8.3">dat men een brug sloeg,</seg> <seg n="45.8.4">waarover de literarisch en filosofisch onderlegde heiden,</seg> <seg n="45.8.5">zoals Augustinus,</seg> <seg n="45.8.6">naar de kerk toekwam.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">In de middeleeuwen kon het de band zijn,</seg> <seg n="45.9.2">die kerk en staat bijeen hield.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Zelfs in de nieuwere geschiedenis kon het de kloof tussen de kerk en het modernisme in al zijn uitingen camoufleren en misschien nuttig zijn om een sfeer van lankmoedigheid te scheppen en onnodige scherpte van de conflicten te voorkomen en veler afval te voorkomen.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Maar intussen was het een vruchtbare bodem waarop een modern heidendom kon opwassen.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">In allerlei vormen overwoekerde de algemene openbaring de bijzondere.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Thans is het nodig de ogen wijd open te zetten voor het gevaar.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het gaat er niet meer om christen en niet-christen te verbinden.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De gelegenheid daartoe gaat voorbij.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De algemene openbaring is niet meer de brug waarover de heiden in de kerk komt,</seg> <seg n="46.4.2">maar de loopplank waarover de christen de kerk verlaat.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Ze kan ook niet meer de band zijn die kerk en staat verbindt,</seg> <seg n="46.5.2">want ze liggen uiteen.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">En de camouflage van het verschil kan beter ophouden.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De christen ontmoet in deze sfeer niet de niet-christen,</seg> <seg n="46.7.2">maar de resolute heiden.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">- Deze methode heeft haar diensten gedaan,</seg> <seg n="46.8.2">die van pedagogische en apologetische aard zijn geweest,</seg> <seg n="46.8.3">maar geen theologische volwaardigheid<pb n="126" ed="VW"/> bezitten.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Wanneer de schepping en de herschepping daardoor verbonden moeten worden,</seg> <seg n="46.9.2">dan moet men zich herinneren dat er tweeërlei religie is.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Een van de ware God en een andere van de creatuur,</seg> <seg n="46.10.2">de schepping.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Deze functie van de schepping,</seg> <seg n="46.11.2">die de oude kerk wel gekend heeft,</seg> <seg n="46.11.3">mag men bij deze dingen niet uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">[Schepping,</seg> <seg n="46.12.2">ras,</seg> <seg n="46.12.3">bloed,</seg> <seg n="46.12.4">volk zijn geen abstracties,</seg> <seg n="46.12.5">waarmee men in handboeken eindeloos een begrippenspel kan drijven,</seg> <seg n="46.12.6">maar krachtcentra,</seg> <seg n="46.12.7">machten op het oorlogspad,</seg> <seg n="46.12.8">die na de val krijg voeren tegen God.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Daarom moet men ook scherp toekijken als Jezus in het middelpunt der wereldhistorie wordt gezet.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Op welke wijze?</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Als held,</seg> <seg n="47.3.2">als genie,</seg> <seg n="47.3.3">als hervormer?</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Wij waren reeds gewend deze vragen te stellen en te ontkennen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar de openlijke en actieve wijze waarop het thans gebeurt,</seg> <seg n="47.5.2">niet alleen in boeken maar ook in het leven,</seg> <seg n="47.5.3">noodzaakt ons om nog nauwer toe te kijken en het tafellaken tussen ons en dergelijke opvattingen grondiger door te snijden.]</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Ook het verband tussen Jezus en het calvinisme,</seg> <seg n="47.6.2">zo direct als dat wel eens gelegd is,</seg> <seg n="47.6.3">kan niet door de beugel.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Niet iedere ronde kop of geuzenkop past bij het hoofd met de <choice><sic>doornenkroon. onze vaderen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doornenkroon;</corr></choice></seg><choice><sic>doornenkroon. onze vaderen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="47.7.2"><choice><sic>doornenkroon. onze vaderen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onze vaderen</corr></choice> hebben geprotesteerd tegen de aanname van de sacramentele doorwerking van de incarnatie en ze hebben de Schrift voorop gezet.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Wij hebben te protesteren tegen de aanname van een culturele,</seg> <seg n="47.8.2">half-biologische doorwerking,</seg> <seg n="47.8.3">die onder anglicanen vaak gepropageerd wordt,</seg> <seg n="47.8.4">een vanzelf groeiend Kingdom of God door voortzetting der incarnatie,</seg> <seg n="47.8.5">of zoals bij neocalvinisten door veronderstelde wedergeboorte.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Ik behoef dat nu hier niet meer verder uit te werken.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">We moeten weer scherper op de Schrift teruggaan en in de Schrift op het geopenbaarde Woord.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Op dat Woordkarakter der Schrift moet volle nadruk vallen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">'Loco rei in verbo acquiescimus',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f51" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="48.3.2">heeft Calvijn gezegd.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">En daarmee is aan alle directe mededeling van het leven van Christus de wortel doorgesneden.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Wij komen daarmee tot ons uitgangspunt terug,</seg> <seg n="48.5.2">dat we de dingen hebben te nemen,</seg> <seg n="48.5.3">zoals ze in de prediking tot ons komen en dat we ook de Schrift hebben te nemen als een vorm van prediking.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">We hebben er voor te waken,</seg> <seg n="48.6.2">dat ook onze dogmatiek niet een vorm van wetenschappelijkheid krijgt die niet bij haar past.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Het is wel verleidelijk om,</seg> <seg n="48.7.2">zoals Kuypers program luidt,</seg> <seg n="48.7.3">in zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie,</hi></seg> <seg n="48.7.4">de dogma's der kerk als een organisch geheel te doordenken,</seg> <seg n="48.7.5">wat met de denkmiddelen van de negentiende eeuw nu langzamerhand mogelijk zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Onze logos zou op de Logos (met een hoofdletter) passen en daardoor zelfs tot logische actie worden gebracht door endocrinering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Dus na de inscriptuatie in de kerk de <pb n="127" ed="VW"/>indoctrinatie van de Logos in de wetenschap.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Maar dit alles is te direct,</seg> <seg n="48.10.2">te beschouwend.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Daartegenover moet het actieve,</seg> <seg n="48.11.2">het herscheppende,</seg> <seg n="48.11.3">het donkere in het Woord naar voren gebracht.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">De wetenschappelijk aarzelende,</seg> <seg n="48.12.2">onafgeslote.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Gunning en de prekende en blijvend prekende Kohlbrugge komen aan het woord in het grote gezin,</seg> <seg n="48.13.2">waartoe wij behoren.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Het Woord is onuitputtelijk en z'n zin en voltooiing is voor het eind-oordeel Gods weggelegd.</seg></s> <s n="48.15"><seg n="48.15.1">De samenhang tussen Woord en geloof blijft voor ons een mechanisch karakter dragen,</seg> <seg n="48.15.2">het is contact op afstand en geen aards leven of aardse wetenschap is er de uitdrukking van.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="49.1"><seg n="49.1.1">[Daarom is het onjuist,</seg> <seg n="49.1.2">als prof. Schilder in zijn dissertatie (overigens een beter specimen van zijn geestelijk kunnen dan eerder genoemd pamflet) meent dat het van hybris getuigt als de dialectische theologie zoveel nadruk legt op de 'aanspraak',</seg> <seg n="49.1.3">en dat daarmee een te familiaire <choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ich</corr></choice>-Du-verhouding tussen God en mens zou zijn geponeerd,</seg> <seg n="49.1.4">terwijl de gereformeerde theologie door de onderscheiding van uitwendige en inwendige roeping beter gewaakt zou hebben voor de handhaving van het mystieke karakter van Gods Woord en voor zijn scheppende kwaliteiten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f54" rend="superscript">b</ref>]</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Bij de opvatting van het Woord liggen inderdaad gevaren en ik heb in mijn opstel over <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma in Openbaring der verborgenheid zelf</hi> ook kritiek geoefend op de abrupte wijze,</seg> <seg n="50.1.2">waarop Barth God laat spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">- Maar dat zijn verschillen binnen de nieuwe positie,</seg> <seg n="50.2.2">die ik met Barth deel.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Het Woord dat hier bedoeld is,</seg> <seg n="50.3.2">is zeker niet persoonlijk in engere zin.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het blijft het Woord van de Schepper,</seg> <seg n="50.4.2">dat niet zomaar regelrecht zich met de enkeling onderhoudt,</seg> <seg n="50.4.3">maar dat in dat opzicht,</seg> <seg n="50.4.4">evenals bij Calvijn,</seg> <seg n="50.4.5">door het medium van autoriteit,</seg> <seg n="50.4.6">wetgeving en organisatie voor het verwijt van onheilige directheid wordt beveiligd.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">De spanning ontstaat ook hier daardoor,</seg> <seg n="50.5.2">dat de kerk niet alleen het Woord heeft te prediken,</seg> <seg n="50.5.3">maar ook het leven te ordenen.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Het punt waar het op aankomt is echter,</seg> <seg n="51.1.2">dat wij daarbij het Woordkarakter handhaven,</seg> <seg n="51.1.3">en er geen <hi rend="italic">beginselen</hi> van maken die wij zelf wel kunnen afleiden,</seg> <seg n="51.1.4">omdat de logica niet door de zonde is aangetast.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Een van de dingen die mij uit Hylkema's boek zijn bijgebleven is dit,</seg> <seg n="51.2.2">dat in het neocalvinisme die <hi rend="italic">beginselen</hi> zo'n grote plaats gaan innemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Daar is toch wel iets van waar.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Deze moeten dan in de openbaring opgespoord en gaan tenslotte op de schepping terug.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Want de bijzondere openbaring is tenslotte maar een middel om onze kennis van de schepping te herstellen.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Na de val komt <pb n="128" ed="VW"/>er alleen een bepaalde inhoud bij in de openbaring,</seg> <seg n="51.6.2">maar de val wijzigt het feit der openbaring niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Die wijziging wordt dan niet catastrofaal,</seg> <seg n="51.7.2">maar organisch opgevat.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Wat ik daarmee bedoel en het gevaar dat er mee verbonden is,</seg> <seg n="52.1.2">kan ik misschien het best en 't vlugst demonstreren als ik het aanwijs aan de gehypertrofieerde vorm die het weer bij prof. Schilder gekregen heeft.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Wanneer Kuyper al eens in het vuur van een bezielde rede uitriep:</seg> <seg n="52.2.2">"Het calvinisme was in zijn diepste gedachte reeds door Augustinus gegrepen ... door de apostel in zijn brief aan de Romeinen geproclameerd,</seg> <seg n="52.2.3">en gaat van Paulus terug ... tot in de tente der patriarchen",<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f58" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="52.2.4">dan laat prof. Schilder die beginselen door God afkondigen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="52.3.2">'Wij moeten hier terug naar het <hi rend="italic">begin</hi> der dingen;</seg> <seg n="52.3.3">toen God de <hi rend="italic">beginselen</hi> <choice><sic>heeft afgekondigde Wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">heeft afgekondigd.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s><choice><sic>heeft afgekondigde Wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18"> </corr></choice><s n="52.4"><seg n="52.4.1"><choice><sic>heeft afgekondigde Wat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">Wat</corr></choice> <choice><sic>Chrislus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Christus</corr></choice> als ambtsdrager doet,</seg> <seg n="52.4.2">dat is voor hem dit:</seg> <seg n="52.4.3">'Christus ... grijpt in het <hi rend="italic">midden</hi> der geschiedenis terug naar haar <hi rend="italic">begin,</hi></seg> <seg n="52.4.4">en naar de daarin gestelde <hi rend="italic">beginselen'.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Nu weten wij het:</seg> <seg n="52.5.2">bij de schepping zijn de beginselen</seg> <seg n="52.5.3">- de beginselen der cultuur</seg> <seg n="52.5.4">- de antirevolutionaire beginselen</seg> <seg n="52.5.5">- afgekondigd door God zelf.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Christus leert ons ze daaruit af te leiden.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik dacht dat Christus zelf het Woord was.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Wel in den beginne bij God,</seg> <seg n="53.2.2">maar vlees geworden en onder ons gewoond hebbende.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">En dat daar vanuit dan,</seg> <seg n="54.1.2">uit het Evangelie,</seg> <seg n="54.1.3">uit het Woord,</seg> <seg n="54.1.4">uit de prediking het geloof moest komen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En nu komt prof. Schilder mij verder vertellen,</seg> <seg n="54.2.2">dat Paulus,</seg> <seg n="54.2.3">als hij zegt:</seg> <seg n="54.2.4">'Gods medewerkers zijt gij' teruggrijpt 'naar de <hi rend="italic">eerste beginselen</hi> der wereld'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Ik heb de plaatsen nog eens nageslagen,</seg> <seg n="54.3.2">waar Paulus van de eerste beginselen en de eerste beginselen der wereld handelt,</seg> <seg n="54.3.3">en telkens vond ik dat hij ze in ongunstige zin neemt.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Hij zegt dat wij daaraan afgestorven zijn en dat we op moeten passen om niet vervoerd te worden naar de eerste beginselen der wereld,</seg> <seg n="54.4.2">en niet naar Christus.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">En nu maak ik geen logomachie</seg> <seg n="54.5.2">- men kan zeggen het gedachtenverband is anders.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Dat zal wel.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Maar in de grond staan we hier bij de wortel van het verschil.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Het is geen toeval,</seg> <seg n="54.8.2">dat Paulus' woorden hier ineens in gunstige zin worden gebruikt.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Van hier gaat de spanning uit in de gereformeerde theologie.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wij moeten van de beginselen naar het Woord terug.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Ik ben aan het einde gekomen van mijn lang betoog.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Ik vraag u verschoning dat ik zolang uw aandacht vroeg.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Maar de halve eeuw sedert 1.886 is bijna vol. En de tijd die wij beleven <pb n="129" ed="VW"/>jaagt veel stof op. Wij moeten zoeken dwars daar doorheen elkaar als broeders van hetzelfde huis te herkennen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="108" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In de bundel <hi rend="italic">Geestelijke liederen uit den schat van de kerk der eeuwen,</hi> H. Hasper ed., Nijkerk 1935. Het zgn. Lutherlied in resp. nr. 252 en 254.</p></note>
<pb n="109" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Zie Inst.</hi> IV, 3, 1: homuncio quispiam ex puivere emersus.</p></note>
<pb n="110" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. Bavinck, GD., dl. 1, p. 5.</p></note>
<pb n="112" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Gez. 31 : 1 uit de bundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen.</hi></p></note>
<pb n="113" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>S.Kierkegaard, <hi rend="italic">Angst</hi>. Uit het Deensch vertaald door S. van Praag, Amsterdam z.j., p. 17.</p></note>
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Natur und Gnade.</hi> Zum Gespräch mit Karl Barth, Tübingen 19352. K. Barth, Nein! Antwort an Emil Brunner, München 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Bijv. waar Luther de rede karakteriseert als 'Hure des Teufels', in WA. 18; 164, 25 v. en als 'illa bestia', in WA. 40 l; 362, 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar H. P, Wolmarans,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n8" rend="superscript">8</ref> <hi rend="italic">God en mens, dl. 1, Die mens naar die beeld van God,</hi> Purmerend 1932, p. 108. A. M. Fairbairn, <hi rend="italic">The Place of Christ in Modern Theology,</hi> Londen 1893, p. 164,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="116" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A WCC.</hi> 9 (1932133) nr. 34, p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>W. Dilthey, <hi rend="italic">Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Stuttgart 1957<hi rend="superscript">5</hi>, p. 235.</p></note>
<pb n="117" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie A. Kuyper, <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest,</hi> 3 dln., Amsterdam 1888-1889, dl. 3, Het <hi rend="italic">werk van den Heiligen Geest in de enkele personen,</hi> p. 275-314, m. n. p. 296-298.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie J. H. Gunning, <hi rend="italic">Hooger dan de kerk!</hi> Openingswoord voor den universiteitscursus 1897/98, Nijmegen 1897, p. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Pro Rege.</hi> Hoofdartikelen in <hi rend="italic">De Heraut</hi> (6.1.1907-8.1.1911), gebundeld in <hi rend="italic">Pro Rege. Of het koningschap van Christus,</hi> 3 dln., Kampen 1911-1912. <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen (in october 1898 te Princeton (N.-j.) gehouden), Amsterdam enz. z.j., Kampen 19593. <hi rend="italic">Het calvinisme en de kunst.</hi> Rede bij de overdracht van het rectoraat der Vrije Universiteit op 20 october 1888, Amsterdam 1888.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. *Kuyper, <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen, p. 191. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Abraham Kuyper und die Theologie des holländischen Neucalvinismus.</hi> Vortrag, gehalten am 9. April 1931 auf dem Ferienkurse an der Universität Bonn, in <hi rend="italic">Zwischen den Zeiten</hi> 9 (1931), p. 345. C. B. Hylkema, <hi rend="italic">Oud- en nieuw-calvinisme. Eene</hi> vergelijkende geschiedkundige studie, Haarlem 1911.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. Haitjema, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 344-349.</p></note>
<pb n="118" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 457.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Term van M. Weber in diens <hi rend="italic">Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Die protestantische Ethik,</hi> 2 dln., Tübingen 19816, dl. 1, p. 136.</p></note>
<pb n="119" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. Kuyper, <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen, p. 25-28.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>A.w., P. 168.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. Kuyper, <hi rend="italic">Het werk van den Heiligen Geest,</hi> dl. 3, p. 294 vv., p. 298.</p></note>
<pb n="120" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Term van K. Schilder in <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven, in Jezus Christus en het menschenleven,</hi> N. Buffinga ed., Culemborg 1932, p. 269. Later verscheen van dit werk een uitgebreide en gewijzigde versie onder de titel <hi rend="italic">Christus en cultuur,</hi> Kampen 1948<hi rend="superscript">2</hi>,1978<hi rend="superscript">5</hi>. Wij verwijzen hier naar de eerste, door N. geciteerde druk.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Psalm 89 : 1, in de berijming van 1773.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie Schilder, <hi rend="italic">a. w.,</hi> m. n. p. 265 vv</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. K. Schilder, Zur Begriffsgeschichte des "Paradoxon" mit besonderer Berücksichti<hi rend="italic">gung Calvins und des nach-kierkegaardschen "Paradoxon",</hi> Kampen 1933, p. 365 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. *Schilder, <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 265.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zinspeling op Lk. 16 : 19-31.</p></note>
<pb n="121" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>In deze alinea parafraseert N. *Schilder, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 259 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 262. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>De uitdrukking zo niet gevonden bij Luther. Vgl. K. Holt, <hi rend="italic">Luthers Urteile über sich selbst, in Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, dl. 1, Luther,</hi> Tübingen 1932<hi rend="superscript">6</hi>, p. 381-419, m.n. p. 396 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. *Schilder, <hi rend="italic">a. w.,</hi> P. 273.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> P. 276.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 277.</p></note>
<pb n="122" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 283 v. Zie voor de vindplaats van Kuypers opvatting in dit deel, p. 151, noot w.</p></note>
<pb n="123" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Bavinck, GD., dl. 1, p. 292.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="124" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*GD., dl.</hi> 1, p. 294.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 340. * Cit. naar <hi rend="italic">De civitate Dei</hi> 12, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 350. <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, 569.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 331.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*GD.,</hi> dl. 3, p. 175 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>*A.w., p. 196.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 258.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*GD.,</hi> dl. 2, p. 423.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Gez. 3 : 2 uit de bundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen.</hi></p></note>
<pb n="125" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*GD.,</hi> dl. 3, p. 195 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*GD.,</hi> dl. 1, p. 293,*</p></note>
<pb n="126" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Calvijn, Commentaren</hi> N. T., Tholuck <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., dl. 5, Berlijn 1834, p. 525 (2 Kor. 5 : 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>*A. Kuyper, <hi rend="italic">Encyclopaedie der heilige godgeleerdheid,</hi> 3 dln., Amsterdam 1894, dl. 2, Kampen 1909<hi rend="superscript">2</hi> p. 245.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 237 v.*</p></note>
<pb n="127" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>*Schilder, <hi rend="italic">Zur Begriffsgeschichte des "Paradoxon ",</hi> p. 379-383.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>VW., dl. 2, p. 170-195.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. C. B. Hylkema, <hi rend="italic">Oud- en nieuw-calvinisme,</hi> p. 184-192.</p></note>
<pb n="128" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">'GD.,</hi> dl. 1, p. 328 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Kuyper, <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen, p. 26.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>*Schilder, <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 255.</p></note>
<pb n="129" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing, gehouden op 7 november 1935 voor de theologische studenten van de Vrije Universiteit te Amsterdam, gepubliceerd in G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie. Prof. dr.K.Schilder: profeet - dichter-polemist.</hi> Met als bijlage het debat Noordmans-Schilder in 1936, Kampen 1970, p. 34-57. In het bewaard gebleven manuscript zijn met potlood haken aangebracht, die in de gedrukte tekst ook zijn opgenomen. Van deze lezing van N. verscheen o.a. een verslag in <hi rend="italic">De Nederlander</hi> (8.11.1935), dat eveneens werd opgenomen in bovengenoemd werk van G. Puchinger (p. 58 v.) en waarvan de lezing Schilder er toe bracht N. uit te nodigen tot het schrijven van enkele artikelen over <hi rend="italic">De algemene genade in</hi> zijn blad <hi rend="italic">De Reformatie.</hi> Zie p. 141-153.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Van 1885-1888 bezocht Oepke Noordmans het eerste christelijke gymnasium, gevestigd te Zetten. De oprichter en rector hiervan, ds. F. Ph. L. C. van Lingen, bevestigde op 7 februari 1886 de eerste afgestudeerde kandidaat van de VU., J. H. Houtzagers, in het ambt. Zie voor Van Lingen en Houtzagers VW., dl. 5, p. 309, noot 2 en 3. Vanwege Van Lingens deelname aan de Doleantie brak N. zijn opleiding te Zetten af en bezocht vanaf 1888 het gymnasium te Sneek.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Sinds de oktoberrevolutie (1917) in Rusland leefde de Russische kerk in buitengewoon zware omstandig heden door onderdrukking van godsdienstvrijheid en vervolging van de zijde van de Partij en de Godlozenbeweging. De godsdienstpolitiek werd in 1929 verscherpt, waardoor behalve de staatssteun en het recht op eigendom de kerk ook de mogelijkheid ontviel tot stichting van hulpgenootschappen en bovendien de religieuze opvoeding werd beperkt.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Campegius Vitringa (1659-1722), hervormd theoloog, vanaf 1680 hoogleraar te Franeker.</p><p>Zijn hoofdwerk is het tweedelig <hi rend="italic">Commentarius in librum prophetiarum Jesajae,</hi> Leeuwarden 1714-1720. Kenmerkend voor zijn exegetische arbeid is een zorgvuldige tekstanalyse en de nadruk op het verband tussen exegese en praktische prediking. Door talloze leerlingen en vele vertalingen van zijn werk genoot V. een internationaal aanzien. V. was aanhanger van Coccejus.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie VW., dl. 3, p. 389, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. de titel van het door De Hartog geredigeerde tijdschrift <hi rend="italic">Nieuwe Banen.</hi> Tijdschrift ter verdediging en verdieping van de christelijke wereldbeschouwing (1908-1926). Fundamenteel voor De Hartogs exegese is zijn onderscheid tussen de historische, tijdelijke wording en de metafysische, eeuwige inhoud der openbaring (zie bijv. <hi rend="italic">Christelijke wereldbeschouwing in vragen en antwoorden,</hi> Amsterdam 1938, p. 35 v.). Bijbelkritiek kon derhalve z.i. alleen het ontstaan en de vorm van de bijbelgeschriften betreffen, maar niet tornen aan hun eeuwige inhoud. Zie voor Noordmans' visie op De H.s theologische opvattingen VW., dl. 1, p. 126-166. Voorts in dit deel, p. 247 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor Fairbairn VW., dl. 3, p. 662, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>H. P. Wolmarans (1894-1980), Zuidafrikaans predikant van de Ned. Herv. Kerk o.a. te Zeerust en Pietersburg (Transvaal). Na zijn promotie te Groningen in 1932 (titel diss.: <hi rend="italic">God en mens, dl. 1, Die mens naar die beeld van God,</hi> Purmerend 1932) was hij o.a. hoogleraar te Pretoria (1938-1958). Blijkens schrijven van prof. dr. J. A. Loader te Pretoria aan red. (11,3.1986) was W. een belangrijk verdediger van de apartheid in kerk en samenleving in Zuid-Afrika, voor welk standpunt hij steun meende te vinden in Ezra en Nehemia. N. besprak zijn diss. in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 9 (1932/33) nr. 34, p. 8. Hij wraakte daarin de overaccentuering van Calvijns antropologie: "De paralysering van de Griekse antropologie door de leer van de kerk, die bij Augustinus heeft ingezet, nam bij Calvijn verdere <pb n="130" ed="VW"/>voortgang. Wolmarans heeft dat over 't hoofd gezien en is zo door de vis, die hij zocht te vangen, zelf in 't water getrokken."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>C. B. Hylkema (1870-1948), doopsgezind predikant, o.a. te Den Helder en Haarlem. In <hi rend="italic">Oud- en nieuw-calvinisme.</hi> Eene vergelijkende geschiedkundige studie, Haarlem 1911, veroordeelde H. het neocalvinisme als tegengesteld aan het oud-calvinisme vanwege zijn horigheid aan een naturalistische wereldbeschouwing. Het boek ondervond krachtige bestrijding van o.a. H. Bavinck en J. Ridderbos.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie voor F. X. B. von Baader VW., dl. 1, p. 354 v., noot 4. Voor F. C. Oetinger dl. 3, p. 481, noot 8. Voor J. T. Beek dl. 1, p. 75, noot 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>H. St. Chamberlain (1855-1927), Duits publicist van Britse afkomst. Ch. ontwierp een door Gobineau beïnvloede rassentheorie, waarin een synthese wordt geconstrueerd tussen een raszuiver Germanendom en een van 'Joodse elementen' gereinigd christendom. Op zijn <hi rend="italic">Grundlagen des 19. Jahrhunderts</hi> (1899), waarin hij <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">een '</corr></choice>rechtvaardiging'gaf van het antisemitisme, grepen later de rastheoretici van het nationaal-socialisme (o.a. A. Rosenberg) terug.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kritieke-spanningen-in-de-gereformeerde-theologie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>K. Schilder (1890-1952), gereformeerd theoloog, vanaf 1933 hoogleraar te Kampen, begaafd publicist. S. was een der eerste gereformeerde theologen die diepgaand studie maakte van de dialectische theologie. Een eerste kritiek daarop leverde hij in <hi rend="italic">Tussen "ja" en "neen"</hi> (1929). In 1933 verscheen zijn dissertatie <hi rend="italic">Zur Begriffsgeschichte des "Paradoxon" mit besonderer Berücksichtigung Calvins und des nach-kierkegaardschen "Paradoxon"</hi> (verdedigd aan de Friedrich-Alexander-Universiteit te Erlangen), waarin hij het gebruik van de paradox als karakterisering van het spreken Gods verwierp en in aansluiting aan Calvijns accommodatiegedachte de these verdedigde, dat God zich in de Heilige Schrift pro mensura hominis openbaart. In de wijze waarop S. cultuur en christendom met elkaar trachtte te verbinden vreesde N. een verabsolutering van de cultuur (zie het op p. 141-153 opgenomen artikel <hi rend="italic">De algemene genade).</hi> Doordat S. de synodale opvatting van Doop en Verbond verwierp (nl. de leer van de veronderstelde wedergeboorte bij de doop van een kind) werd hij in 1944 als hoogleraar afgezet, waarna hij in hetzelfde jaar de stoot gaf tot de oprichting van de Vrijgemaakte Gereformeerde Kerken; sindsdien diende hij de theologische hogeschool van deze kerken. S.s betekenis ligt vooral in zijn kritische receptie van de denkbeelden van Kuyper en in zijn poging om een eigen gereformeerde visie te ontwikkelen op de door Barth aan de orde gestelde problemen.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme" decls="#bibl-noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme">
<pb n="131" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Brieven van Noordmans over neocalvinisme</seg> <seg n="1.1.2">- barthianisme</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door dr. S. J. Ridderbos<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">"De brutalen hebben de halve wereld."</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">- Ja,</seg> <seg n="3.2.2">heeft (naar ik meen) Miskotte gezegd,</seg> <seg n="3.2.3">maar dat is dan ook slechts de helft en die helft is er ook naar!</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toch kan ook die slechtste helft reeds heel wat zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Enige jaren vóór de laatste oorlog had ik als Kamper student de brutaliteit mijn theologische vragen te richten tot <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het woord is niet te sterk,</seg> <seg n="4.3.2">als men bedenkt dat Noordmans een van de grootste,</seg> <seg n="4.3.3">zo niet de primus is geweest van de Nederlandse theologen uit de eerste helft van deze eeuw.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Al was hem bij het begin van de briefwisseling ook nog geen eredoctoraat aangeboden en stond hij als predikant nog steeds in het Gelderse Laren!</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Toch doctor ecclesiae,</seg> <seg n="5.1.2">zoals hij terecht genoemd is.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Maar deze man bleek meer te zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Niet slechts doctor,</seg> <seg n="5.3.2">maar sua gratia minister <choice><sic>ecelesiae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ecclesiae</corr></choice>.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In plaats van zich vriendelijk van een studentenbrief af te maken,</seg> <seg n="5.4.2">ging hij als een vriend op de gestelde vragen in en moedigde hij (alsof hij geen belangrijker dingen te doen had,</seg> <seg n="5.4.3">maar voor een minister was dit belangrijk) aan tot verdere correspondentie.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Natuurlijk was dit aan geen dovemansoren gezegd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En de antwoorden,</seg> <seg n="6.2.2">die ik ontving,</seg> <seg n="6.2.3">betekenden voor mij een hele wereld,</seg> <seg n="6.2.4">al noemt het spreekwoord dit ook slechts de helft.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Brieven van dezelfde allure en stijl als zijn boeken:</seg> <seg n="6.3.2">Noordmans hoefde zich voor zijn publiciteitswerk niet 'op' te maken;</seg> <seg n="6.3.3">hij <hi rend="italic">was zo.</hi></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Toen ik ze onlangs weer eens herlas,</seg> <seg n="7.1.2">bekroop me de lust ze na bijna dertig jaren te publiceren.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Kierkegaard spreekt over 'de liefdedaad van een gestorvene te gedenken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dit zijn wij zeker verschuldigd aan <hi rend="italic">deze dode,</hi></seg> <seg n="7.3.2">temeer waar de huidige theologenbent hem verouderd schijnt te vinden,</seg> <seg n="7.3.3">gezien de prijzen waarvoor zijn boeken soms van de hand gaan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De gestorven Noordmans heeft aan dit gedenken geen behoefte,</seg> <seg n="8.1.2">'want voor Hem leven zij allen' (Luk. 20 : 38).</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar wij zouden deze liefdedaad ook uit een wettige zelfliefde kunnen verrichten,</seg> <seg n="8.2.2">omdat hij de kerk nog altijd iets heeft te zeggen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Speciaal nu de verhouding Hervormd-Gereformeerd in de laatste tijd weer met nadruk aan de orde is gesteld,</seg> <seg n="8.3.2">hebben de onderstaande brieven m.i. ook vanuit deze gezichtshoek een actuele betekenis.</seg></s></p>
<p><pb n="132" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik ontken hiermee niet,</seg> <seg n="9.1.2">dat ze uit een andere tijd stammen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Over 1935 viel de schaduw van Hitler en het is duidelijk,</seg> <seg n="9.2.2">dat ook in dit opzicht de Larense pastor dicht bij de grens woonde.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wat verder het expliciete onderwerp van de briefwisseling betreft (Kuyper-Barth):</seg> <seg n="9.3.2">ook hier is de tijd kennelijk zijn weg gegaan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het eerste deel van Barths <hi rend="italic">Dogmatik</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="9.4.2">dat toen slechts verschenen was,</seg> <seg n="9.4.3">is sindsdien door vele andere gevolgd,</seg> <seg n="9.4.4">waarin weer heel andere accenten worden gelegd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De echte 'Kuyperianen' van de eerste generatie zijn uitgestorven,</seg> <seg n="9.5.2">hoewel Kuypers papieren weer hoger genoteerd staan dan toen in de gereformeerde hoek van de theologische beurs voornamelijk Schilder-coupures verhandeld werden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Bovendien is de relatie (waarvan hierboven sprake was) tussen de Hervormde en Gereformeerde Kerk nooit door de namen Barth-Kuyper te typeren geweest.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit laatste neemt echter niet weg,</seg> <seg n="10.1.2">dat in de verhouding van deze beide kerken ook twee denkrichtingen,</seg> <seg n="10.1.3">of liever:</seg> <seg n="10.1.4">twee (theologische) zijnswijzen een rol spelen,</seg> <seg n="10.1.5">waarvan de achtergronden slechts door de scherpe 'zoeklichten' (titel van een zijner boeken)<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f3" rend="superscript">c</ref> van een Noordmans kunnen worden blootgelegd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daarover gaat het ten diepste in deze brieven en zo kan wat daarin uit de tijd van voor de oorlog schijnt,</seg> <seg n="10.2.2">nog wel eens uitermate bij de tijd blijken te zijn.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Na de oorlog schreef Noordmans in 1947:</seg> <seg n="10.3.2">"Ik mis node het nauwere contact met 'de gereformeerden' en verlang naar de tijd,</seg> <seg n="10.3.3">dat de scheiding tot het verleden zal behoren.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Voor mij zal dat wel niet meer hier op aarde zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit laatste is nauwelijks een profetie te noemen,</seg> <seg n="11.1.2">al had hij gelijk.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar de vervulling van zijn wens kunnen wij bevorderen,</seg> <seg n="11.2.2">ook door hem te lezen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Laren (G.),</seg> <seg n="12.1.2">5 april 1935</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zeer geachte heer R.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Gaarne wil ik trachten uw brief van maart jl. te beantwoorden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik moet beginnen met mij te verontschuldigen wegens mijn dralen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De drukke tijd des jaars is daaraan schuld.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">- Met 'richting'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n2" rend="superscript">2</ref> is inderdaad betrekking van de oude op de nieuwe mens bedoeld.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De oude mens is de plaatsbewaarder en in sommige opzichten de plaatsbekleder van de nieuwe mens.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het is de existentiële mens<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f5" rend="superscript">e</ref> die voor God staat.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Alles wat daaraan toegedaan wordt,</seg> <seg n="14.7.2">van ademen tot bidden is 'Eros'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f6" rend="superscript">f</ref> en valt onder 't oordeel.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Maar de gerichtheid,</seg><pb n="133" ed="VW"/> <seg n="14.8.2">de plaats voor de nieuwe mens,</seg> <seg n="14.8.3">het op God betrokken en tot Hem geschapen zijn,</seg> <seg n="14.8.4">niet.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">- Ik heb,</seg> <seg n="14.9.2">jaren geleden,</seg> <seg n="14.9.3">Barth daarover vragen gesteld.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hij verwees toen,</seg> <seg n="14.10.2">met het oog op concretisering van deze existentiële verhouding tot God,</seg> <seg n="14.10.3">naar de sacramenten;</seg> <seg n="14.10.4">vooral naar de Doop.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Hij deed dat nog aarzelend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">- Onlangs sprak ik hem weer.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Toen sprak hij reeds van een 'sacramentalische Welt'.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Daarmee bedoelde hij de vastigheden,</seg> <seg n="14.14.2">waarvan een mens kan uitgaan,</seg> <seg n="14.14.3">de genadeplaats waar hij kan staan;</seg> <seg n="14.14.4">de handwijzers die hem de richting naar God wijzen..</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Hij had heel wat te noemen om deze 'sacramentalische Welt' te vullen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">U voelt het verschil met Brunner.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daar zijn het,</seg> <seg n="15.2.2">hoe formeel ook genomen,</seg> <seg n="15.2.3">de natuurlijke aanknopingspunten,</seg> <seg n="15.2.4">waarvan <hi rend="italic">werk gemaakt</hi> wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Bij Barth zijn het de genade-middelen,</seg> <seg n="15.3.2">de bovennatuurlijke bewerktuiging van de mens (als ik het zo noemen mag),</seg> <seg n="15.3.3">die uitgebouwd wordt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Bij Barth wordt de aanknoping geheel anders gelegd.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het herinnert aan de 'dona superaddita' ofschoon het er niet mee gelijk komt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De homo peccator is veel naakter,</seg> <seg n="15.6.2">zijn niveau ligt veel dieper dan bij Brunner.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Er is verwantschap met Kohlbrugge.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Er is veel verschil met het neocalvinisme,</seg> <seg n="15.8.2">zoals er verschil was tussen Kuyper en Kohlbrugge en het is niet geheel te verklaren met de protesterende houding.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daarmee kom ik vlak in de buurt van uw tweede vraag:</seg> <seg n="16.1.2">of het niet onbillijk is het 'hele' van de neocalvinistische theologie te plaatsen tegenover het meer gebrokene van de ethische.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik wil aan de theologie van Kuyper geen hybris verwijten.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Empirisch genomen zou er meer reden zijn dit van de ethische te zeggen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Toch is de dialectiek binnen de ethische theologie meer leidend in de richting van de (naar mijn overtuiging) diepere delving der hedendaagse nieuwere theologie.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dogmatisch en wetenschappelijk laat Kuyper heel wat heel aan de mens.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Het humane niveau,</seg> <seg n="16.6.2">de standplaats voor God,</seg> <seg n="16.6.3">de basis voor de nieuwe mens is vrij hoog en breed.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De theologie sluit aardig aan bij de wetenschap en het dogma past aardig in het encyclopedisch geheel der theologie.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Er is minder verlegenheid en schrik dan men ook als men niet wil</seg> <seg n="16.8.2">- als christen,</seg> <seg n="16.8.3">kerklid,</seg> <seg n="16.8.4">gelovige,</seg> <seg n="16.8.5">theoloog tegenover de feitelijke toestand der christenheid en der cultuur gevoelt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De dingen waarover u mij schrijft,</seg> <seg n="17.1.2">zijn geen theologische spitsvondigheden,</seg> <seg n="17.1.3">geen partijgeschillen tussen ethischen en neocalvinisten.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik voel althans absoluut geen behoefte,</seg> <seg n="17.2.2">de beste brokken voor mijzelf of mijn richting in beslag te nemen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het is de gemeenschappelijke nood,</seg> <seg n="17.3.2">die ons samen tot bezinning moet brengen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het is een ontzettende vraag,</seg> <seg n="17.4.2">die ons de adem schier beneemt:</seg> <seg n="17.4.3">waar ligt het niveau van de natuurlijke mens.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hoe diep is <pb n="134" ed="VW"/>het moeras,</seg> <seg n="17.5.2">waarin onze beschaving gebouwd staat?</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zinken wij weg?</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Is er grond?</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Is er nog iets anders dan Jezus alleen?</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het aanknopingspunt?</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Moeten wij alleen gerechtvaardigd worden door het geloof en niet leven door het geloof;</seg> <seg n="17.10.2">bestaan door het geloof?</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik ben ervan overtuigd dat onze tijd deze vragen zo dringend leert stellen,</seg> <seg n="18.1.2">dat er een nieuwe fase in de theologie mee geopend wordt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De voorboden daarvan beluister ik meer in de theologie van Gunning dan in die van Kuyper,</seg> <seg n="18.2.2">ofschoon Kuyper meer gesloten gereformeerd was en minder leed aan Duitse 'Vermittelungen'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De hele angst van een ondergaande christenheid was in Gunning en zijn fanfares op de vrijheid en dergelijke,</seg> <seg n="18.3.2">die uit het Duitse idealisme stamden,</seg> <seg n="18.3.3">worden als 't er op aankomt verre overstemd door de tonen van zijn geroep uit de diepte,</seg> <seg n="18.3.4">z'n belijdenis van weggezonkenheid.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Kuyper is optimist ten opzichte van de dragende kracht van christelijke en gereformeerde beginselen;</seg> <seg n="19.1.2">van een wedergeboren humaniteit,</seg> <seg n="19.1.3">van een christelijke cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik vrees dat die verwachting te hoog gesteld is geweest.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hoe minder dit het geval blijkt,</seg> <seg n="20.2.2">hoe liever het ieder natuurlijk zou moeten zijn.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar laten we in ieder geval duidelijk</seg> <seg n="20.3.2">- en duidelijker dan we tot nog toe gewend waren</seg> <seg n="20.3.3">- uitspreken:</seg> <seg n="20.3.4">Christus is de hoeksteen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hij rijst als wij zinken.</seg></s></p>
<lg><l n="21.1"><seg n="21.1.1">Gaarne blijf ik tot verdere correspondentie of bespreking bereid.</seg></l><l n="21.2"><seg n="21.2.1">Met hoogachting,</seg> <seg n="21.2.2">uw dw.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">0. N.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Laren (G.),</seg> <seg n="23.1.2">25 juli 1935 <hi rend="italic">Zeer geachte heer R.</hi></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat ik niet eerder kwam tot beantwoording van uw brief van 14 april,</seg> <seg n="24.1.2">weegt een beetje zwaar op m'n gemoed en ik moet beginnen mij daarvoor te excuseren.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik ontving hem in de drukke tijd voor Pasen en legde hem daarom even terzijde.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daarna ben ik zo aanhoudend in touw gehouden,</seg> <seg n="24.3.2">'t laatst door een tournee van vier volle weken in examencommissie,</seg> <seg n="24.3.3">dat uw schrijven,</seg> <seg n="24.3.4">dat door bijgevoegd artikel uit de studenten-almanak<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n5" rend="superscript">5</ref> wat meer volume had dan een gewone brief,</seg> <seg n="24.3.5">steeds even moest wachten.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ik nam het toen mede op reis,</seg> <seg n="24.4.2">maar had geen gelegenheid tot rustige beantwoording.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Thans kan ik mij daartoe zetten,</seg> <seg n="24.5.2">in de hoop dat u mijn verontschuldigingen wilt laten gelden.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Ik geloof dat het van groot belang is,</seg> <seg n="24.6.2">wanneer er contact bestaat tussen gereformeerden in en buiten de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Al behoor ik tot wat men de 'ethische' groep noemt,</seg> <seg n="24.7.2">toch voel ik mij daarom niet minder een kind van gereformeerde huize.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Deze herfst hoop ik aan de VU. te lezen over:</seg> <seg n="24.8.2"><hi rend="italic">Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">En dan <pb n="135" ed="VW"/>neem ik die theologie in de brede zin van het woord.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Met al de diepere motieven van die theologie weet ik mij van harte verbonden.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Samen staan wij thans voor de grote vragen,</seg> <seg n="24.11.2">die God ons opgeeft.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">De taak die het calvinisrile in onze moderne wereld heeft te vervullen is geweldig en God geve dat we allen,</seg> <seg n="24.12.2">met achterstelling van eigen inzicht,</seg> <seg n="24.12.3">naar zijn Woord mogen vragen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Uw eerste vraag geldt de 'sacramentalische Welt' van Barth en u zou willen weten of de 'vruchten van de wijnstok' daar ook toe gerekend worden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">In verband daarmee geldt ze de omvang,</seg> <seg n="25.2.2">de wijdte van het <hi rend="italic">en Christoi</hi>;</seg> <seg n="25.2.3">het geloofsgehalte van de wetenschap (de christelijke);</seg> <seg n="25.2.4">de christianisering van de cultuur.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">U is u volkomen bewust van de gevaren,</seg> <seg n="25.3.2">die hier dreigen,</seg> <seg n="25.3.3">maar wilt toch niet over het hoofd zien dat Christus gekomen is om niet in een kerk gevangen te blijven,</seg> <seg n="25.3.4">maar om koning te zijn over de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Over deze dingen gaat het nu juist in deze tijd.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wanneer u mij goed wilt verstaan,</seg> <seg n="26.2.2">dan kan ik op al deze punten met u meegaan.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Trouwens,</seg> <seg n="26.3.2">dat kunt u van te voren wel weten.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ten opzichte van Barth durf ik hetzelfde vast te stellen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Wij zouden geen van beiden het leven,</seg> <seg n="26.5.2">de wetenschap,</seg> <seg n="26.5.3">de cultuur op zich zelf demonisch durven noemen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Manicheïsme is hier uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het gaat echter over de mate van spanning die er is tussen geloof leven;</seg> <seg n="27.1.2">dogmatiek en wetenschap;</seg> <seg n="27.1.3">en kerk (of christendom) en cultuur.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Paulus,</seg> <seg n="27.2.2">Augustinus en Luther hebben geweten hoe dialectisch de verhouding van geloof en leven is.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">In het 'sola fide' ligt opgesloten dat het geloof zelf ook niet mag worden opgevat als een stukje leven,</seg> <seg n="27.3.2">maar dat het daarbij gaat om <hi rend="italic">het Woord</hi> en achter het Woord om God zelf.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De <hi rend="italic">ere Gods</hi> bij Calvijn moet men niet allereerst opvatten als kosmische heerlijkheid of ethische hoogheid,</seg> <seg n="27.4.2">maar het betekent de erkenning dat God God blijft,</seg> <seg n="27.4.3">ook nadat Hij de wereld heeft geschapen en zijn Woord heeft gegeven.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Dat is echter niet een belijdenis om van te schrikken,</seg> <seg n="27.5.2">maar de enige troost in leven en in sterven.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het grote lichtpunt in deze tijd is dit,</seg> <seg n="27.6.2">dat al het andere zo donker en onzeker is geworden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Er moet dus een verborgen verhouding zijn tussen geloof en leven,</seg> <seg n="28.1.2">wetenschap,</seg> <seg n="28.1.3">cultuur.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar het is een <hi rend="italic">verhouding;</hi></seg> <seg n="28.2.2">de eenheid is <hi rend="italic">geestelijk.</hi></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1"><hi rend="italic">Ze</hi> mag niet näïef-reëel worden gezien.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Men kan ze niet logisch,</seg> <seg n="28.4.2">rationeel afleiden;</seg> <seg n="28.4.3">of empirisch uit eigen levensbesef afleiden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het kan gevaarlijk zijn heeft Owen<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n6" rend="superscript">6</ref> reeds gezegd</seg> <seg n="28.5.2">- te weten dat het geloof nooit zonder vruchten is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Men komt in verleiding het geloof empirisch-rationalistisch af te leiden.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Geloof blijft geloof,</seg> <seg n="28.7.2">altijd weer:</seg> <seg n="28.7.3">hangen aan Gods Woord.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">U ziet hoe weinig ik</seg> <seg n="28.8.2">- een ethische</seg> <seg n="28.8.3">- hier het zedelijke op de voorgrond breng en alles dialectisch,</seg> <seg n="28.8.4">geestelijk bepaald zie.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Voor mij stond Gunning hier reeds zuiverder dan Kuyper.</seg></s> <pb n="136" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="28.10"><seg n="28.10.1">Het gaat dus alles om de graad van de spanning tussen de verschillende gebieden.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Voor onze ogen zien wij de spanning in kosmische opvoering als een onweder op het wereldtoneel.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">De cultuur kan niet demonisch zijn.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Maar het is niet gemakkelijk dat vol te houden.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Alleen door het geloof kan men het zeggen.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">'Natuur en duivel begrenzen de cultuur'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Slechts als 'oogst' wordt het een bijbels begrip.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">Datzelfde geldt nu ook van wetenschap en leven.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Het theoretische der wetenschap maakt,</seg> <seg n="28.18.2">dat men het daar minder merkt.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Maar de hedendaagse chemie laat ons zien,</seg> <seg n="28.19.2">hoe problematisch deze onschuld is.</seg></s> <s n="28.20"><seg n="28.20.1">Hoe demonisch het 'leven' is,</seg> <seg n="28.20.2">dat moet ieder gelovige in de eerste plaats weten.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De kritieke spanningen in de gereformeerde theologie hangen hier mee samen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hier is verschil tussen prof. Aalders en mij.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Voor mij maakt hij in <hi rend="italic">zijn Incarnatie</hi> de verhouding tussen Christus en de kosmos te direct.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ik zie die meer geestelijk bemiddeld;</seg> <seg n="29.4.2">minder naïef-realistisch.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Barth spant mij eerlijk gezegd</seg> <seg n="29.5.2">- de verhoudingen te sterk.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Ik ben dan een beetje bang dat <hi rend="italic">het geestelijke</hi> van het blijven van de Heilige Geest,</seg> <seg n="29.6.2">het troosten,</seg> <seg n="29.6.3">de rust van het volk Gods,</seg> <seg n="29.6.4">schade lijdt.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Het neocalvinisme van Kuyper is voor mij niet up-to-date;</seg> <seg n="29.7.2">niet ingesteld op de wereldsituatie van heden.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Het behoort tot een vroegere periode.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het kan de volle kritiek van het Woord op leven en cultuur niet vertolken.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Ik grijp daarbij op Augustinus terug.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In verband hiermee kunt u wel raden,</seg> <seg n="30.1.2">wat ik te zeggen heb over wat u naar voren brengt over Schepper en schepping en over mystiek,</seg> <seg n="30.1.3">naar aanleiding van Brunners <hi rend="italic">Der Mittler.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De verhouding van Schepper en schepsel mag niet te statisch genomen worden.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De prediking en dus ook de preekregel,</seg> <seg n="30.3.2">de dogmatiek,</seg> <seg n="30.3.3">zijn <hi rend="italic">geestelijk,</hi></seg> <seg n="30.3.4">niet zakelijk,</seg> <seg n="30.3.5">theoretisch-wetenschappelijk.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Zonde en genade moeten wel op de voorgrond staan,</seg> <seg n="30.4.2">zoals ze bij Paulus</seg> <seg n="30.4.3">- ook Augustinus</seg> <seg n="30.4.4">- en Luther doen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Wanneer daarachter een meer schoolse<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n7" rend="superscript">7</ref> vertolking van de verhouding tussen Schepper en schepsel in de theologie soms meespreekt,</seg> <seg n="30.5.2">vooral in de middeleeuwen en later weer sedert Melanchton</seg> <seg n="30.5.3">- de praeceptor of schoolmeester van Germagnel<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n8" rend="superscript">8</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 8 afgeleid: het woord ervoor is in het bestand verminkt, waarschijnlijk met de verwijzing erin</note> <seg n="30.5.4">- dan mag men het secundaire van die uitwerking nooit uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Het enige wat de mystiek principieel uitsluit,</seg> <seg n="30.6.2">is de prediking van zonde en genade;</seg> <seg n="30.6.3">waarbij de bemiddeling van de Heilige Geest op de voorgrond staat.</seg></s></p>
<p><pb n="137" ed="VW"/><s n="31.1"><seg n="31.1.1">U ziet dat het mij niet aan de wil en de lust ontbreekt,</seg> <seg n="31.1.2">deze dingen met u te behandelen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ik blijf heel gaarne tot verdere correspondentie bereid.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Vergeef mijn langzaam tempo,</seg> <seg n="31.3.2">dat met vele beslommeringen samenhing.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Met hoogachting,</seg> <seg n="32.1.2">uw dw.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1"><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> N.</seg></s></p>
<lg><l n="33.1"><seg n="33.1.1">Laren (G.),</seg> <seg n="33.1.2">8 dec. 1935</seg></l><l n="33.2"><seg n="33.2.1"><hi rend="italic">Zeer geachte heer R.</hi></seg></l></lg>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dank voor uw kaart van 7 december.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ik zou het boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f14" rend="superscript">n</ref> graag onder ogen hebben:</seg> <seg n="34.2.2">ik had het reeds aangekondigd gezien.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Daarom schrijf ik naar de bibliotheek te Kampen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">- Ik hoop maar dat die discussie met prof. Schilder enige vrucht zal opleveren.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Ik acht het zo'n gelukkig verschijnsel dat we elkaar weer meer spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Voor mij ligt uw brief van 14 oktober.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ik begin met u hartelijk te danken voor uw gelukwensen met de toen nog aanstaande promotie te Groningen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">U maakte dezelfde opmerking,</seg> <seg n="35.3.2">die mijn promotor deed horen,</seg> <seg n="35.3.3">dat ik het zou moeten goedvinden,</seg> <seg n="35.3.4">dat de 'school' mij deze onderscheiding verleende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Inderdaad lag daarin een aardige <choice><sic>puzzie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">puzzle</corr></choice>,</seg> <seg n="35.4.2">die voor mijn theologisch denken niet zonder betekenis was.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wat het verschil betreft tussen neocalvinisten en barthianen,</seg> <seg n="36.1.2">om nu maar een paar gebruikelijke namen te noemen,</seg> <seg n="36.1.3">lijkt mij de moeilijkheid niet allereerst te liggen in de <hi rend="italic">positie</hi> die men inneemt.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Men kan in de eerste positie zo onrustig zijn en op het tweede standpunt zozeer naar vastheid en lijn verlangen,</seg> <seg n="36.2.2">dat men praktisch dicht bij elkaar komt,</seg> <seg n="36.2.3">zoals dat ook inderdaad telkens het geval is.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">- M.i. komt het verschil pas duidelijk uit,</seg> <seg n="36.3.2">als men op de <hi rend="italic">richting</hi> let,</seg> <seg n="36.3.3">waarin de geesten zich bewegen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">- Een zekere spanning blijft er altijd tussen de taak der kerk om het Evangelie te prediken en die om het leven te ordenen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Daarop heb ik</seg> <seg n="36.5.2">- zoals u in <hi rend="italic">De Reformatie gezien</hi> zult hebben</seg> <seg n="36.5.3">- te Amsterdam de nadruk gelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Nu ben ik,</seg> <seg n="36.6.2">als ik het zo zeg,</seg> <seg n="36.6.3">voor een ras-echt barthiaan eigenlijk te nuchter.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">De Barthgroep<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n12" rend="superscript">12</ref> heeft op dit punt ook bezwaren tegen mijn opvattingen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ik meen dat er van de grenzen der kerk meer vastheid en rust uitgaat dan dat volgens Barth het geval is.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Barth bepaalt die grenzen te christologisch,</seg> <seg n="36.9.2">zodat ze in het werk van de Heilige Geest geen goede plaats kunnen krijgen.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">En daarom spreek ik meer onbevangen over het leven,</seg> <seg n="36.10.2">ofschoon ik dat blijf zien onder het gezichtspunt des geloofs.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">De bladzijden 171-178 van Barths Credo-boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f16" rend="superscript">p</ref> zijn uit <pb n="138" ed="VW"/>dat oogpunt zeer leerzaam.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Terecht haalt u ze aan.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Op bladzijde 171 zegt Barth ook met zoveel woorden,</seg> <seg n="36.13.2">dat hij deze dingen uit de christologie wij verstaan.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Dit is geen fout,</seg> <seg n="36.14.2">maar ik zou ze meer trinitarisch en niet zo uitsluitend christologisch willen beschouwen.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">De beschouwing van Barth wordt te sacramenteel,</seg> <seg n="36.15.2">zoals die van prof. Schilder te cultureel wordt.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Op beide manieren wordt het werk des Heiligen Geestes miskend.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Bij Barth is de onrust mij te groot en loopt de geloofsverzekerdheid gevaar doordat de vastheid zich in het grote sacrament der christologie terugtrekt.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Bij prof. Schilder komt het geloof naar de andere zijde te kort.</seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Het verliest de behoefte aan het sacrament,</seg> <seg n="36.19.2">omdat Christus zichtbaar en tastbaar wordt voor de gelovigen,</seg> <seg n="36.19.3">'zinnelijk waarneembaar' (Assen).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De theologie van Barth is een vlucht voor dit concrete,</seg> <seg n="37.1.2">handtastelijke christendom.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het lijkt schromelijke overdrijving als men zegt dat men langs die weg van zinnelijke waarneming en handtastelijke christelijke cultuur terecht kan komen bij de ras- en bloedtheologie van de tegenwoordige Duitsers.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Maar de polariteit van de beide standpunten in de kerk in Duitsland heeft toch veel van een waarschuwing in zich.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Daarom stel ik mij met Barth binnen de grenzen der kerk,</seg> <seg n="37.4.2">maar niet zo uitsluitend christologisch.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ik geloof dat de gereformeerden hier een mystieke,</seg> <seg n="37.5.2">geestelijke middenweg bewandeld hebben en nog hebben te bewandelen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Hun sacramentsleer wijst dat aan.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het geestelijk eten en drinken in Calvijns Avondmaalsleer en in de leer van de Doop,</seg> <seg n="37.7.2">die veel meer zwevend blijft dan bij Kuyper.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Het grote sacrament,</seg> <seg n="37.8.2">dat geen sacrament meer is in de engere zin van het woord,</seg> <seg n="37.8.3">zit bij Calvijn in de volharding der heiligen.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Deze is niet zo eng christologisch te bepalen als de sacramentele geloofsleer van Barth,</seg> <seg n="37.9.2">die aan het Duits-lutherse nooit kan ontkomen.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Daarom mag ik ook een zekere <hi rend="italic">leer</hi> van de ascese<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n14" rend="superscript">14</ref> ontwikkelen,</seg> <seg n="37.10.2">waartoe</seg> <seg n="37.10.3">- zoals u terecht opmerkt</seg> <seg n="37.10.4">- op barthiaans standpunt bezwaar zou kunnen bestaan.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Op mijn meer trinitarisch standpunt kan het leven nuchterder in de theologie betrokken worden.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Maar dan zal het juist van de grenzen uit bepaald moeten worden</seg> <seg n="37.12.2">- daarin blijf ik met Barth één.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">Wij mogen van de Opstanding uit de Schepping niet als zomaar teruggegeven beschouwen.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">Wij blijven tussen Hemelvaart en Wederkomst wel opgesloten.</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">Hier van cultuur te spreken en maar boudweg,</seg> <seg n="37.15.2">voor 't vaderland weg,</seg> <seg n="37.15.3">te organiseren is een onheilig werk.</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">Christelijke arbeid blijft fragmentarisch en incidenteel en de toren van Babel is niet halverwege blijven wachten,</seg> <seg n="37.16.2">omdat de kerk er de spits op zou moeten zetten.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">- Ik hoop,</seg> <seg n="37.17.2">dat we al corresponderende iets zullen te zien krijgen van dat,</seg> <seg n="37.17.3">wat zich tussen ons bevindt,</seg> <seg n="37.17.4">de Waarheid waarin de Geest wil leiden.</seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">Gaarne blijf ik te uwer beschikking.</seg></s></p>
<lg><l n="38.1"><seg n="38.1.1">Met vriendelijke groet,</seg></l><l n="38.2"><seg n="38.2.1"><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> N.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n15" rend="superscript">15</ref></seg></l></lg>
<div type="notes">
<pb n="131" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Toespeling op de titel van een artikel van S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Het gedenken van een dode is</hi> een liefdedaad, opgenomen in <hi rend="italic">Nieuwe keur uit de werken van Sören Kierkegaard.</hi> Uit het Deensch vertaald door R. Chantepie de la Saussaye. Met een voorrede van dr. Is. van Dijk, Haarlem 1920<hi rend="superscript">2</hi>, p. 175-189.</p></note>
<pb n="132" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Kirchliche Dogmatik, dl. I/1, Die Lehre vom Wort Goties.</hi> Prolegomena zur kirchlichen Dogmatik, München 1932.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Fragment uit een brief van N. aan S.J. Ridderbos (21.9.1947) bij gelegenheid van diens promotie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*K. Barth, <hi rend="italic">Der Römerbrief,</hi> Bern 1919, München 1923<hi rend="superscript">2</hi>, 1933<hi rend="superscript">6</hi>, p.302.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 276.</p></note>
<pb n="133" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl.E.Brunner, <hi rend="italic">Natur und Gnade</hi>. Zum Gespräch mit Karl Barth, <choice><sic>Tübingen1935</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Tübingen 1935</corr></choice><hi rend="superscript">2</hi> m.n..p. 18 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. K. Barth, <hi rend="italic">Nein!</hi> Antwort an Emil Brunner, München 1934.</p></note>
<pb n="134" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie in dit deel, p. 107-130.</p></note>
<pb n="135" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vindplaats onbekend. Vgl. VW., dl. 1, p. 96, noot v.</p></note>
<pb n="136" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*<choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Daad en lot, in GPers.,</hi> Amsterdam 1930, p. 78. * Dit opstel wordt opgenomen in VW., dl. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen 1933, bijv. p. 27. Zie voorts N.' bespreking van dit boek in dit deel, p. 180-190.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>E. Brunner, <hi rend="italic">Der Mittler.</hi> Zur Besinnung über den Christusglauben, Tübingen 1927, Zürich 1937<hi rend="superscript">3</hi>.</p></note>
<pb n="137" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Bedoeld is K. Schilder, <hi rend="italic">Wat is de hemel?,</hi> Kampen 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Bedoeld is <hi rend="italic">De Reformatie</hi> 16 (6.12.1935) nr. 10, p. 75 v., waarin een resumé was opgenomen van N.' lezing <hi rend="italic">Kritieke spanningen in de theologie.</hi> Zie p. 129, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Bedoeld is K. Barth, <hi rend="italic">De apostolische geloofsbelijdenis.</hi> Voor Nederland bewerkt en van aanteekeningen voorzien door dr. K. H. Miskotte, Nijkerk 1935.</p></note>
<pb n="140" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="140" ed="VW"/>Onder de titel <hi rend="italic">Brieven van Noordmans over neocalvinisme - barthianisme</hi> publiceerde S.J. Ridderbos enkele brieven van N., waarin deze ingaat op door R. aan hem voorgelegde vragen, in het <hi rend="italic">Gereformeerd Theologisch Tijdschrift</hi> 64 (1964), p. 230-239. De noten van de heer R. bij de tekst van de brieven zijn zoveel mogelijk verwerkt in de redactionele annotatie. De originelen van de brieven berusten bij de heer R.S.J. Ridderbos (1914), gereformeerd predikant te Steen, Rotterdam-Charlois en Amsterdam. R. schreef een dissertatie over <hi rend="italic">De theologische cultuurbeschouwing van Abraham Kuyper</hi> (1947). Het <hi rend="italic">Gereformeerd Theologisch Tijdvchrift (GThT.)</hi> is de voortzetting van <hi rend="italic">het Gereformeerd Tijdschrift</hi> (sinds 1912), en stond aanvankelijk onder redactie van C. Lindeboom, T. Hoekstra en G. Keizer. Doel: de bevordering van de wetenschappelijke beoefening van de gereformeerde theologie. Het <hi rend="italic">GTHT.</hi> wordt uitgegeven te Kampen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>R. noteert hier: "De vraag betrof wat Noordmans in zijn boek <hi rend="italic">Geestelijke perspectieven,</hi> .157 (vw., dl. 3, p. 463 - red.), over de 'richting des levens' geschreven had: 'Zelfs de dialectische theologie, die in zo geweldige mate de stof en de toekomst van het leven onder het oordeel gesteld heeft, bleef althans in Barths commentaar op de brief aan de Romeinen, als laatste rudiment van de theologie der persoonlijkheid, de richting des levens daarbij uitzonderen. Toen ik op een bijeenkomst te Amsterdam de schrijver daarop wees, gaf hij de antinomie toe'." Zie in dit verband ook in dit deel, p. 79, noot 9. Zie ook noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N, doelt op zijn ontmoeting met Barth tijdens diens bezoek aan Nederland van 28 mei tot 3 juni 1926 in gezelschap van 16 studenten. Zie hierover VW., dl. 3, p. 481, noot 9, m.n. het daar genoemde werk van J. J. Buskes, <hi rend="italic">Hoera voor het leven,</hi> Amsterdam 1963<hi rend="superscript">5</hi> waarin op p. 218 vv. wordt ingegaan op de vragen die N. aan Barth stelde naar aanleiding van diens referaat <hi rend="italic">Die Kirche und die Kultur,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Die Theologie und die Kirche,</hi> München 1928, p. 364-391.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Naar dit (tweede) gesprek met Barth in het voorjaar van 1935 verwijst N. in zijn artikel <hi rend="italic">Vragen binnen de dialectische theologie, in Vox Th.</hi> 7 (1936) nr. 3, p. 74-78, opgenomen in <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 663-667. Zie p. 667, noot 2. Vgl. ook de in deze tijd geschreven lezing Ik ben <hi rend="italic">met Barth onder hetzelfde oordeel,</hi> in dl. 3, p. 639-645. Zie voor een beschrijving van Barths sacramentsbegrip in deze periode en Noordmans'kritiek daarop M. E. Brinkman, <hi rend="italic">De theologie van Karl Barth: dynamiet of dynamo voor christelijk handelen.</hi> De politieke en theologische kontroverse tussen Nederlandse barthianen en neocalvinisten, Baarn 1983, p. 175 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Blijkens schrijven aan red. van dr. S. J. Ridderbos (19.2.1986) betrof dit een artikel over Emil Brunner, dat R. in 1935 in de almanak van de Kamper studentenvereniging F.Q.I. had gepubliceerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor John Owen VW., dl. 1, p. 101, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n7" type="end" place="end" n="7"><p>R. noteert hier: "De tegenstelling'kerk en school'speelt in Noordmans'denken een grote rol. Zie bijv. G. J. Paul, <hi rend="italic">Schepping en koninkrijk,</hi> Wageningen 1959, p. 39 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie VW., dl. 3, p. 329, noot j.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie het hierna opgenomen artikel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n10" type="end" place="end" n="10"><p>N.' erepromotie te Groningen had plaats op 16.10.1935. Zie in dit deel, p. 17, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Met de Barth-groep bedoelt N. waarschijnlijk o.a. Th. L. Haitjema, K. H. Miskotte, J. J. Buskes en D. Tromp, met wie hij deelnam aan de gesprekken met Barth in 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie VW., dl. 3, p. 389, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. bijv. <hi rend="italic">Herschepping,</hi> Zeist 1934, opgenomen in VW., dl. 2 (p. 214-322), p. 228 vv. Zie voor een bepaling van de betekenis van de term 'ascese' in het werk van Noordmans, G.W. Neven, <hi rend="italic">In de speelruimte van de Geest. Introduktie in de geloofsleer van dr. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Noordmans,</hi> Kampen 1980, p. 21, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.brieven-van-noordmans-over-neocalvinisme-barthianisme.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Aan deze laatste brief voegde N. in een postscriptum toe: "Hierbij voeg ik 25 cent in 139 postzegels wegensuw boekenzending. Ik hoop ze u na gebruik te retourneren." Deze opmerking van N. was voor R. aanleiding de publikatie van de brieven in het G Th T. <choice><sic>ai te sluiten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">af te sluiten</corr></choice> met het volgende: "Maakt deze leer geen zorgeloze mensen? (zoals door toenmalige neocalvinisten bij namen als Noordmans wel eens werd gevreesd). Neen het, want hij zond 25 cent in postzegels terug, al waren het dan ook centen uit de tijd van Colijn."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans4.de-algemene-genade" decls="#bibl-noordmans4.de-algemene-genade">
<pb n="141" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De algemene genade<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wat aanleiding gaf tot het schrijven van een paar artikelen,</seg> <seg n="3.1.2">die ik mij voorstel te geven,</seg> <seg n="3.1.3">heeft de redacteur van dit blad reeds medegedeeld in het nummer van 6 december jl.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men heeft daar ook kunnen vinden het resumé van een lezing,</seg> <seg n="3.2.2">die ik hield voor de theologische studenten aan de VU.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarmee heb ik feitelijk reeds een inleiding geleverd op wat ik nu nog ga zeggen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De lezer weet uit welke hoek de wind waait.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Prof. Schilder zou echter graag een bepaald punt toegelicht willen zien,</seg> <seg n="4.1.2">nl. dat,</seg> <seg n="4.1.3">waar ik het had over <hi rend="italic">de algemene genade</hi> en de plaats die deze inneemt in de nieuwere gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En dan nader het verband,</seg> <seg n="4.2.2">waarin ik hierbij zijn naam met die van Kuyper gebracht had.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Mijn correspondent is niet helemaal,</seg> <seg n="4.3.2">gerust over de rol die ik hem daarbij heb toebedeeld.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Inderdaad was ik geschrokken van de inhoud en de toon van het stuk,</seg> <seg n="5.1.2">dat prof. Schilder in <hi rend="italic">Jezus Christus en het menschenleven</hi> onder de titel <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f1" rend="superscript">a</ref> heeft bijgedragen,</seg> <seg n="5.1.3">en ik heb dat te Amsterdam niet onder stoelen en banken geschoven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De wijze waarop in die publikatie over Jezus,</seg> <seg n="5.2.2">zijn kribbe en zijn kruis,</seg> <seg n="5.2.3">gesproken wordt,</seg> <seg n="5.2.4">is voor degenen,</seg> <seg n="5.2.5">die er niet aan gewend zijn,</seg> <seg n="5.2.6">moeilijk te verdragen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik heb mij afgevraagd,</seg> <seg n="5.3.2">of dit nog wel hetzelfde geloof is,</seg> <seg n="5.3.3">waarin ik opgevoed ben,</seg> <seg n="5.3.4">of dat hier een nieuwe religie bezig is uit te groeien,</seg> <seg n="5.3.5">die pretendeert te stoelen op gereformeerde wortel,</seg> <seg n="5.3.6">maar die zoveel verschilt van wat wij tot nog toe daarop zagen staan,</seg> <seg n="5.3.7">dat de vraag zich opdringt,</seg> <seg n="5.3.8">of ze niet uit een ander evangelie haar sappen trekt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik meende deze indruk te moeten voorop stellen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik doe dat zonder opzettelijke onvriendelijkheid tegenover de schrijver en met de pijnlijke onzekerheid in mijn binnenste,</seg> <seg n="6.2.2">of het wel met de goede vorm overeenkomt om als gast in dit blad op deze wijze binnen te treden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar,</seg> <seg n="6.3.2">dit gesprek,</seg> <seg n="6.3.3">waartoe de redacteur mij uitnodigde,</seg> <seg n="6.3.4">kan mijnerzijds niet loskomen van de beginstreep,</seg> <seg n="6.3.5">zonder dat ik uiting heb gegeven aan het gevoel van onrust,</seg> <seg n="6.3.6">dat mij bij de kennisname van deze nieuwe dingen bekroop.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu ik dat gedaan heb en van een indruk ben uitgegaan,</seg> <seg n="7.1.2">die voor mij voorlopig het karakter draagt van een pijnlijke ontdekking,</seg> <seg n="7.1.3">nu moet ik wel even verder gaan op dit pad en zeggen dat ik mijn best gedaan heb,</seg> <seg n="7.1.4">op die <pb n="142" ed="VW"/>eerste indruk veel af te dingen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik heb de weelderige schrijftrant van prof. Schilder in overweging genomen en bedacht,</seg> <seg n="7.2.2">dat,</seg> <seg n="7.2.3">als deze dingen niet op zo uitbundige wijze geuit waren als nu het geval is,</seg> <seg n="7.2.4">de bezwaren,</seg> <seg n="7.2.5">die bij mij opkwamen,</seg> <seg n="7.2.6">misschien sterk konden worden gereduceerd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Als de futuristische schildering tot een strenge tekening werd teruggebracht,</seg> <seg n="7.3.2">zou dan alles er niet heel anders uitzien?</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zou ik de toon van de muziek kunnen scheiden?</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zou de zaak dan zelfs niet zover vereenvoudigd kunnen worden,</seg> <seg n="7.5.2">dat ik prof. Schilder moest toegeven,</seg> <seg n="7.5.3">dat zijn verschil met Kuyper er een is,</seg> <seg n="7.5.4">dat meer in woorden dan in wezen bestaat?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En zou de kwestie daarmee niet herleid zijn tot de gewone,</seg> <seg n="7.6.2">onder ons reeds zolang bekende vraag,</seg> <seg n="7.6.3">of Kuyper de gereformeerde leer mistekend heeft en anderen,</seg> <seg n="7.6.4">laat ik zeggen Kohlbrugge,</seg> <seg n="7.6.5">Gunning,</seg> <seg n="7.6.6">daartoe grotere genade hadden ontvangen?</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zo gesteld interesseert deze aangelegenheid mijn correspondent sterk,</seg> <seg n="7.7.2">blijkens zijn bovenbedoeld artikeltje in dit blad.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij wenst liever niet als een <hi rend="italic">exponent</hi> van Kuyper te gelden,</seg> <seg n="7.8.2">ook wanneer hij deze meent te moeten corrigeren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Om hierover meer licht te krijgen heb ik ook andere publikaties van de schrijver gelezen,</seg> <seg n="8.1.2">zoals z'n dissertatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f3" rend="superscript">c</ref> en zijn <hi rend="italic">Wat is de hemel?</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In de eerste is het betoog uit de aard der zaak rustiger.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ik trof er veel aan,</seg> <seg n="8.3.2">wat overweging van de zijde der dialectische theologen alleszins waard is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ik moet ook van de laatste zeggen,</seg> <seg n="8.4.2">dat,</seg> <seg n="8.4.3">hoe exotisch het boek telkens aandoet,</seg> <seg n="8.4.4">en hoe exuberant de taal,</seg> <seg n="8.4.5">de gedachte toch voorzichtiger wandelt dan in de bijdrage in bovengenoemde bundel.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar mijn eindoordeel,</seg> <seg n="9.1.2">voor zover ik daar <hi rend="italic">hier</hi> reeds van spreken mag en dat aan 't eind van deze artikelen ook nog geen eindoordeel zal willen zijn,</seg> <seg n="9.1.3">omdat ik meen dat het aan de kerk toekomt en ogenblikkelijk op haar weg ligt</seg> <seg n="9.1.4">- is dit,</seg> <seg n="9.1.5">dat deze opvattingen <hi rend="italic">soortelijk</hi> van de gereformeerde leer verschillen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat de weg tot hereniging tussen de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken,</seg> <seg n="9.2.2">gesteld dat deze stellingen daar algemeen ingang vonden,</seg> <seg n="9.2.3">vrijwel zou zijn afgesloten.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dat 1886 dan het aanzijn had geschonken aan een nieuwe godsdienstvorm,</seg> <seg n="9.3.2">waarvan de oorsprong in de twintigste eeuw zou moeten worden gezocht en waarvan zelfs het christelijk gehalte voor mij problematisch zou zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wij zouden daarmee in ons land een tegenhanger bezitten van het geloof der <hi rend="italic">Duitse christenen,</hi></seg> <seg n="9.4.2">omdat de politiek en de cultuur er de overhand zouden krijgen over prediking en geloofsleven.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wanneer dr. Schilder Jezus een 'Kerkvorst'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f4" rend="superscript">d</ref> noemt en de christenen het zuivere mensenras<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f5" rend="superscript">e</ref>,</seg> <seg n="9.5.2">dan verleent hij daarmee aan de kerk een bodemvastheid op aarde,</seg> <seg n="9.5.3">die weinig overeenkomt met het levensgevoel van patriarchen,</seg><pb n="143" ed="VW"/> <seg n="9.5.4">profeten en martelaren.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De bijbelse vulling kan de vorm en de toon van deze twintigste-eeuwse dogmata niet voldoende kerstenen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat is mijn indruk bij het begin van dit gesprek.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu geef ik toe,</seg> <seg n="11.1.2">dat sommige uitingen van Kuyper soortgelijke indruk kunnen wekken,</seg> <seg n="11.1.3">als men,</seg> <seg n="11.1.4">met het oog daarop,</seg> <seg n="11.1.5">uit zijn werken een bloemlezing zou willen samenstellen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zodat er dan reden zou zijn voor de mening van dr. Schilder,</seg> <seg n="11.2.2">dat het slechts een verschil van woorden is en van toon,</seg> <seg n="11.2.3">terwijl de zaak zelf dan daarmee zou aflopen,</seg> <seg n="11.2.4">dat Kuyper hem "achter zijn vaandel kreeg in de strijd tegen elk ziek 'vroomheids'-ideaal. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f6" rend="superscript">f</ref> In Kuypers <hi rend="italic">De gemeend gratie</hi> komen zelfs passages voor,</seg> <seg n="11.2.5">die dr. Schilder compromitterend zou achten en die hem te <hi rend="italic">biologisch</hi> zouden aandoen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Want bij alle tegenspraak tegen de dialectische theologie is in zijn boeken goed merkbaar,</seg> <seg n="11.3.2">dat 'de scherpe snede' van deze godgeleerdheid ook hem geraakt heeft.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De felheid waarmee hij er op reageert,</seg> <seg n="11.4.2">maakt juist duidelijk,</seg> <seg n="11.4.3">dat wat in Kuypers dagen nog betrekkelijk rustig naast elkaar bestaan kon,</seg> <seg n="11.4.4">dit nu niet meer kan.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat alleen reeds de contemporaine geschiedenis ons dwingt om zuiverden te onderscheiden en scherper partij te kiezen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik waag het hier enkele van die plaatsen uit Kuypers <hi rend="italic">Gemeene gratie</hi> af te schrijven,</seg> <seg n="12.1.2">die dat doen zien.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In deel 1 lees ik,</seg> <seg n="13.1.2">over het Heilige Land:</seg> <seg n="13.1.3">"Moest thans nog voor het volk van Israël een plaats worden uitgezocht,</seg> <seg n="13.1.4">die in aard overeenkwam met de plaats die het destijds van God ontving,</seg> <seg n="13.1.5">dan zou het natuurlijk niet in het nu dode slop van Cyprus en Palestina,</seg> <seg n="13.1.6">maar in het hart van Europa moeten geplaatst zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">En:</seg> <seg n="13.2.2">"Geheel de bedding van het leven der volkeren is verlegd.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Voor Europa is het zuiden thans onbeduidend,</seg> <seg n="13.3.2">en ligt <hi rend="italic">in het noorden</hi> de levenskracht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Over de Joden:</seg> <seg n="14.1.2">"Zij,</seg> <seg n="14.1.3">van wier lippen men in onze dagen dan ook nooit één enkel woord beluistert,</seg> <seg n="14.1.4">waarin heilige toorn spreekt over 'dit bederf van het beste',</seg> <seg n="14.1.5">dat God in Israël bereid had,</seg> <seg n="14.1.6">en die daarentegen steeds de Joden opvijzelen,</seg> <seg n="14.1.7">mogen zichzelve wel eens afvragen,</seg> <seg n="14.1.8">of hun liefde voor de ere Gods en voor de Christus Gods,</seg> <seg n="14.1.9">die de Joden aan het kruis geslagen en gedood hebben,</seg> <seg n="14.1.10">geen schade lijdt door hun onevenredige nationale sympathie."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En in deel 2 over de christenen:</seg> <seg n="15.1.2">"God mint zijn volk als zijn oogappel,</seg> <seg n="15.1.3">en <pb n="144" ed="VW"/>strekt daarom in buitengewone mate zijn zegenende werkingen uit over die volkeren,</seg> <seg n="15.1.4">onder welke de kerk zijns Zoons is opgetreden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij geeft aan die volkeren het gezondste klimaat,</seg> <seg n="15.2.2">het best gelegen land,</seg> <seg n="15.2.3">de grootste overmacht over de natuur.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1"><hi rend="italic">Hij doet ze van het beste ras zijn. "</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo te spreken over:</seg> <seg n="16.1.2">'het beste ras'-'in het noorden'- met daartussenin een kleine bevlieging van antisemitisme</seg> <seg n="16.1.3">- zou een gereformeerd theoloog zich op dit ogenblik niet meer kunnen veroorloven,</seg> <seg n="16.1.4">zonder zich rekenschap te moeten geven van de politieke geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="16.1.5">die daarin verscholen lag.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ten opzichte van zulke biologische voorstellingen van de werking der genade moet men thans kleur bekennen,</seg> <seg n="16.2.2">nu men weet waar ze toe leiden kunnen,</seg> <seg n="16.2.3">als ze in ernst genomen worden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Men kan ze niet meer,</seg> <seg n="16.3.2">zoals Kuyper,</seg> <seg n="16.3.3">in onschuld gebruiken.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De bliksem der historie is er ingeslagen en een hinken op twee gedachten is evenmin mogelijk als ten tijde van Elia op Karmel.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Hinc illae lacrimae<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f11" rend="superscript">k</ref> bij prof. Schilder en anderen over de dialectische theologie.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wie er zich op wil laten voorstaan,</seg> <seg n="17.2.2">dat dr. Kuyper hem,</seg> <seg n="17.2.3">op het stuk der cultuur,</seg> <seg n="17.2.4">achter zijn vaandel kreeg,</seg> <seg n="17.2.5">kan het niet meer in heilige onnozelheid doen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wie sommige publikaties van prof. Schilder gelezen heeft,</seg> <seg n="17.3.2">zal moeten toegeven,</seg> <seg n="17.3.3">dat hij het verband tussen geloof en cultuur meer bewust tracht te maken.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Maar het tragische is,</seg> <seg n="17.4.2">dat hij de zaak daarmee veel erger maakt.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Voor ik dit artikel afsluit,</seg> <seg n="17.5.2">moet ik dat laatste nog trachten te verduidelijken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dr. Kuyper laat door de algemene genade een terrein geschapen worden,</seg> <seg n="18.1.2">waar kerk en wereld,</seg> <seg n="18.1.3">wedergeborenen en onwedergeborenen,</seg> <seg n="18.1.4">elkander ontmoeten en waar ze tijdelijk kunnen samenwerken aan culturele arbeid.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wat hier gewonnen wordt,</seg> <seg n="18.2.2">brengt wel 'blijvende winste',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="18.2.3">zoals het heet in <hi rend="italic">De gemeene gratie,</hi></seg> <seg n="18.2.4">maar alles wat op dat terrein gereed komt,</seg> <seg n="18.2.5">houdt iets uitwendigs.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het blijft tot de buitenbolwerken behoren.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het eigenlijke,</seg> <seg n="18.4.2">het echte,</seg> <seg n="18.4.3">het teerste wat zich tussen God en mens afspeelt,</seg> <seg n="18.4.4">behoort tot het gebied der particuliere genade.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit algemene terrein,</seg> <seg n="19.1.2">dat bij Kuyper aan de mensheid in haar geheel,</seg> <seg n="19.1.3">na de zondvloed,</seg> <seg n="19.1.4">in de huidige wereld- en cultuurperiode,</seg> <seg n="19.1.5">nog gelaten wordt,</seg> <seg n="19.1.6">is voor dr. Schilder niet meer aannemelijk.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De godgeleerdheid van heden kan niet meer werken met iets wat <hi rend="italic">bodem</hi> wil zijn.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De biologische betekenis van de aarde,</seg> <seg n="19.3.2">als gegeven basis voor het leven,</seg> <seg n="19.3.3">is te zeer misbruikt,</seg> <seg n="19.3.4">om zonder meer in de theologie te worden aanvaard.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Deze dingen moeten thans meer kritisch worden bekeken,</seg> <seg n="19.4.2">wat dr. Schilder dan ook doet.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Daarom kon ik zeggen,</seg> <seg n="19.5.2">dat hij door de dialectische theologie is geraakt.</seg></s> <pb n="145" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="19.6"><seg n="19.6.1">De schrijver laat de algemene genade,</seg> <seg n="19.6.2">voor zover ze in de theologie een terrein wil effenen voor een bredere kerk,</seg> <seg n="19.6.3">waarin gelovigen en ongelovigen elkaar ontmoeten,</seg> <seg n="19.6.4">varen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hij moet zich in zijn cultuur-theologie,</seg> <seg n="19.7.2">of hij wil of niet,</seg> <seg n="19.7.3">bedienen van de scherpe tegenstellingen,</seg> <seg n="19.7.4">die gelden bij de <choice><sic>particulierè</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">particuliere</corr></choice> genade,</seg> <seg n="19.7.5">die de mens geen grond of bodem,</seg> <seg n="19.7.6">van welke aard dan ook,</seg> <seg n="19.7.7">overlaat.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Zo komt het dat de gelovige culturelen zich hun arbeidsterrein in de hemel krijgen aangewezen en de ongelovigen in de hel.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Wat hierop neerkomt,</seg> <seg n="19.9.2">dat alleen de eersten een grond hebben en de anderen niet.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het horizontale vlak,</seg> <seg n="19.10.2">de <hi rend="italic">niet-dialectische</hi> richting,</seg> <seg n="19.10.3">wordt verruild tegen het verticale,</seg> <seg n="19.10.4">het <hi rend="italic">wèl-dialectische.</hi></seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Prof .</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Schilder spreekt van de "ups-and-downs van de golvende cultuurbodem,</seg> <seg n="19.12.2">die zich langzaam strekt tot hij de arena wordt van Christus en Antichrist in het laatst der dagen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Het is duidelijk,</seg> <seg n="19.13.2">wat dit laatste moet betekenen.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Er zijn maar twee richtingen.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">De ene is die van de Heer uit de hemelen als Hij nederkomt;</seg> <seg n="19.15.2">en de andere is die van de geest uit de afgrond als hij zich verheft,</seg> <seg n="19.15.3">om zich op de troon Gods te zetten.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">En deze beide bewegingen hebben plaats in het verticale vlak;</seg> <seg n="19.16.2">zij <hi rend="italic">gaan absoluut-vlak</hi> tegen elkaar in.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Dr. Schilder schrijft over <hi rend="italic">hemel</hi> en <hi rend="italic">hel</hi>;</seg> <seg n="19.17.2">niet over de aarde.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">En toch wil de schrijver geen dialectisch theoloog zijn.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij voelt zich antipode van deze theologie.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij wil achter het cultuurvaandel van dr. Kuyper blijven lopen,</seg> <seg n="20.3.2">ook al zakt de bodem onder zijn voeten weg.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ook al moet hij alles wat bij Kuyper terrein,</seg> <seg n="20.4.2">geduld,</seg> <seg n="20.4.3">voorlopigheid,</seg> <seg n="20.4.4">rest,</seg> <seg n="20.4.5">overblijfsel heet,</seg> <seg n="20.4.6">laten varen,</seg> <seg n="20.4.7">om voor het <hi rend="italic">nog,</hi></seg> <seg n="20.4.8">het christelijk humanisme,</seg> <seg n="20.4.9">het <hi rend="italic">nog-niet,</hi></seg> <seg n="20.4.10">de christelijke eschatologie,</seg> <seg n="20.4.11">in de plaats te stellen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Dit wordt alleen mogelijk door een verabsoluteren van de cultuur,</seg> <seg n="20.5.2">dat de geschriften van prof .</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Schilder kenmerkt.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De volstrektheid van de categorieën,</seg> <seg n="20.7.2">die op het terrein der particuliere genade hun plaats hebben,</seg> <seg n="20.7.3">wordt hier ingevoerd voor het gebied der algemene genade.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1"><hi rend="italic">Roeping en ambt</hi> in een zin zoals die gelden in verband met het geloof,</seg> <seg n="20.8.2">worden hier gebruikt in betrekking tot de cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zo wordt het horizontale vlak der cultuur en der algemene genade,</seg> <seg n="21.1.2">waarin men,</seg> <seg n="21.1.3">zoals Kuyper doet,</seg> <seg n="21.1.4">tussen het universele en het particuliere kan heen en weer lopen,</seg> <seg n="21.1.5">overeind gezet.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">En profeten en apostelen,</seg> <seg n="21.2.2">ja ook Christus zelf,</seg> <seg n="21.2.3">krijgen daarin hoger of lager een plaats.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het gevolg daarvan is de openbaring van een aards radicalisme,</seg> <seg n="22.1.2">dat,</seg> <seg n="22.1.3">zo het ingang vond,</seg> <seg n="22.1.4">het karakter der kerk zou doen ontaarden;</seg> <seg n="22.1.5">nog grondiger dan het biologisch evangelie der <hi rend="italic">Duitse christenen.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Want de cultuur is een geestelijken en daardoor feller macht dan het leven als eerste en oorspronkelijke gegevenheid.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De kerk is echter heel iets anders dan een ornhoogstaand cultuurvlak of <pb n="146" ed="VW"/>toren van Babel.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ze is een ark,</seg> <seg n="23.2.2">waarin men behouden kan blijven als de cultuurwereld ondergaat.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wanneer men op Pinksteren gaat spreken in de taal van de torenbouwers,</seg> <seg n="23.3.2">dan ontstaat er een spraakverwarring,</seg> <seg n="23.3.3">die in de boeken van prof. Schilder het oor,</seg> <seg n="23.3.4">dat wil luisteren naar het Evangelie,</seg> <seg n="23.3.5">zo pijnlijk aandoet.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In dat idioom had ik nog nooit over de bijbelheiligen horen spreken.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">2<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">In een vorig artikel kwam ik tot de slotsom,</seg> <seg n="25.1.2">dat prof. Schilder de cultuur <hi rend="italic">verabsoluteert.</hi></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En daaronder verstond ik,</seg> <seg n="25.2.2">dat hij haar een plaats geeft in 't middelpunt van de theologie,</seg> <seg n="25.2.3">zodat men over haar gaat spreken in termen en met accenten,</seg> <seg n="25.2.4">die wij gewend waren te reserveren voor de goederen,</seg> <seg n="25.2.5">die de particuliere genade ons schenkt of belooft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Ik wees op de babylonische spraakverwarring die daardoor in onze kerkelijke pinkstertaal ontstaat.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Dr. Schilder maakt de cultuurvragen absoluut en in ruil daarvoor de geloofsvragen cultureel.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat de cultuurvragen absoluut worden gemaakt,</seg> <seg n="26.1.2">anders dan bij Kuyper,</seg> <seg n="26.1.3">eist eerst enige toelichting.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik wees er in mijn vorig artikel reeds op,</seg> <seg n="26.2.2">dat de tegenstelling van hemel en hel direct op de cultuur wordt betrokken.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Die van tijd en eeuwigheid,</seg> <seg n="26.3.2">waarbij ál het bestaande en de geschiedenis in ál haar uitingen een karakter van sterke voorlopigheid krijgt,</seg> <seg n="26.3.3">wordt terzijde geschoven.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Een verschil in waarde tussen tijd en eeuwigheid is er voor de schrijver niet.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De hemel is "de 'som' van de geschiedenis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Wel wordt er een catastrofe verwacht,</seg> <seg n="26.6.2">maar deze ligt in de lijn der geschiedenis en zou ook gekomen zijn,</seg> <seg n="26.6.3">als de zonde niet was opgetreden.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Ze komt overeen met de overgang van de eerste scheppingsdag naar de tweede en van deze naar de derde enz.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De cultuurvragen hebben daarom absolute betekenis en alles wat er met de schepping naderhand gebeurt,</seg> <seg n="26.8.2">de zondeval,</seg> <seg n="26.8.3">de verlossing door Christus,</seg> <seg n="26.8.4">blijft,</seg> <seg n="26.8.5">in vergelijking met 'de eerste beginselen der wereld',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="26.8.6">bijkomstig.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Van het begin uit moet alles geduid worden.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Genesis 1-3 is eigenlijk het belangrijkste stuk van de bijbel.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Er zijn nog wel mensen,</seg> <seg n="26.11.2">wier leven zich beweegt tussen de polen van het <hi rend="italic">geduld in de tijd</hi> en het <hi rend="italic">zuchten naar de eeuwigheid,</hi></seg> <seg n="26.11.3">maar dat moet uit zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Het gebeurt ook nog wel dat zusters in de gemeente onder de preek alles laten opgaan in de tegenstelling van schuld en rechtvaardigmaking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Maar ook dat is <choice><sic>af te keuren. zij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">af te keuren;</corr></choice></seg><choice><sic>af te keuren. zij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="26.13.2"><choice><sic>af te keuren. zij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zij moeten</corr></choice><pb n="147" ed="VW"/> teruggeleid naar het werkverbond<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f18" rend="superscript">r</ref> en vandaar naar het natuurverbond van Genesis 1.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Men ziet het,</seg> <seg n="26.14.2">alle absolute tegenstellingen,</seg> <seg n="26.14.3">waarmee de kerk gewoon is te rekenen,</seg> <seg n="26.14.4">worden naar het begin,</seg> <seg n="26.14.5">naar Genesis 1-3,</seg> <seg n="26.14.6">liever nog Genesis 1-2 teruggeschoven en naar <hi rend="italic">'de eerste beginselen der wereld'</hi> verlegd.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Jezus wordt gerekend dat ook te doen,</seg> <seg n="26.15.2">omdat Hij de farizeeërs herinnerde hoe het <hi rend="italic">in den beginne</hi> was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wel komt de Zoon van God van boven,</seg> <seg n="27.1.2">maar God komt daarbij in onze continuïteit.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De Zoon gaat met ons mee,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="27.2.2">wij niet met Hem.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het Evangelie is een verlengde van de schepping.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Toen,</seg> <seg n="27.4.2">bij de schepping,</seg> <seg n="27.4.3">heeft God de eerste beginselen afgekondigd;</seg> <seg n="27.4.4">Jezus leidt daarheen terug en zo wordt het Evangelie een cultuurprobleem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De eeuwigheidsvraag wordt concreet en actueel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In deze verabsoluteerde cultuur krijgen nu de laatste en uiterste tegenstellingen een plaats.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De gemene gratie spreidt niet meer een verzoenend licht,</seg> <seg n="28.2.2">maar krijgt tegenover zich <hi rend="italic">de gemene vloek.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De éne,</seg> <seg n="28.3.2">'gemene-gratiecultuur'wordt naar het rijk der sprookjes verwezen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Er is cultuur in gehoorzaamheid en cultuur in overtreding.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Er is gratie èn oordeel;</seg> <seg n="28.5.2">geen gemene gratie.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Er is cultuur der uitverkorenen èn der verworpenen.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het éne is koren,</seg> <seg n="28.7.2">het ándere kaf.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Een 'gemene' opbrengst levert de cultuur niet.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Er is wel een 'gemene roeping' tot cultuur,</seg> <seg n="28.9.2">maar die wordt slechts in de kerk goed gehoord.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Daar wordt het 'scheppingsmandaat' weer opgenomen;</seg> <seg n="28.10.2">de <hi rend="italic">'creatuurlijke</hi> godsdienst'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">En met behulp van compromissen,</seg> <seg n="28.11.2">waarmee de Bergrede,</seg> <seg n="28.11.3">het program van beginselen,</seg> <seg n="28.11.4">buiten de kerk wordt toegepast,</seg> <seg n="28.11.5">neemt deze cultuur haar loop ook in de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Want er staat geen schutting tussen de kerk en de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Tussen beide in staat de gezonde mens;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="28.13.2">ook wel persoonlijkheid genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Hij past de eerste beginselen,</seg> <seg n="28.14.2">die God bij de schepping heeft afgekondigd,</seg> <seg n="28.14.3">weer toe en zo groeit de hemel langzamerhand op aarde.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daartegenover staat nu de ontwikkeling van de hel.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zij bestaat in de specialisatie,</seg> <seg n="29.2.2">de scheiding tussen cultuur en religie,</seg> <seg n="29.2.3">van algemene en bijzondere genade,</seg> <seg n="29.2.4">waarmee Kaïn begon en waarmee Seth genoegen nam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><pb n="148" ed="VW"/><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Gezondheid en stijl wijken uit het leven en de schepping gaat op deze lijn haar ontbinding tegemoet.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Satans stijl wil niet gelukken.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wel zal de Antichrist een anti-programma pogen af te werken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f31" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="30.3.2">maar tevergeefs.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Nu kan dr. Schilder deze omzetting van 'gemene gratie' in 'gemene roeping' niet consequent volhouden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ook hij moet de verabsoluteerde tegenstellingen in de cultuur laten temperen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het 'gemene oordeel' als correlatief van de gemene gratie wordt dan tussen haakjes geplaatst<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f32" rend="superscript">f</ref> en de algemene genade krijgt een functie,</seg> <seg n="31.3.2">die toch veel lijkt op die,</seg> <seg n="31.3.3">welke ze bij Kuyper heeft.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Christus houdt zich in,</seg> <seg n="31.4.2">en de Antichrist wordt weerhouden en zo ontmoeten beide elkaar toch in de cultuur.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Maar de verbinding is toevalliger en losser dan bij Kuyper.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De cultuur der wedergeborenen gaat op de schepping terug en vormt een wereld;</seg> <seg n="31.6.2">die der onwedergeborenen is slechts een 'rest' en spoedt zich naar het oordeel.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">De lijnen snijden elkaar en lopen geen ogenblik evenwijdig.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En slechts één van beide lijnen mag eigenlijk cultuur heten en heeft iets met genade te doen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">En nog in ander opzicht wordt de tegenstelling verzacht.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Beide lijnen zullen niet doorgetrokken kunnen worden.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Er komt een catastrofe,</seg> <seg n="32.3.2">zowel voor de ene als de andere.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Iets van het verschil tussen tijd en eeuwigheid neemt ook dr. Schilder aan.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">In de woorden 'hemel' en 'hel' ligt toch iets meer opgesloten dan een 'nog niet'.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Er staat iets ontzaglijks te wachten.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Maar voor de kerk die gezond is en waarlijk cultureel,</seg> <seg n="32.7.2">is dat niet abnormaal.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Het ligt reeds in de schepping opgesloten;</seg> <seg n="32.8.2">het is een natuurlijk,</seg> <seg n="32.8.3">creatuurlijk,</seg> <seg n="32.8.4">cultureel gebeuren,</seg> <seg n="32.8.5">dat ook zou hebben plaats gehad als de zonde niet gekomen was.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Men ziet dat de antithese,</seg> <seg n="33.1.2">die Kuyper vooral voor het terrein der wetenschap heeft uitgewerkt,</seg> <seg n="33.1.3">in zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie,</hi></seg> <seg n="33.1.4">hier op het gebied der algemene cultuur wordt doorgetrokken.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Kuyper wilde in de leer van de algemene genade de nadruk leggen op wat de gelovigen met alle schepselen gemeen hebben.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Zij stond wel achter de particuliere genade,</seg> <seg n="33.3.2">maar ook in tegenstelling daarmee.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wegens de zondeval moest de genade particulier worden.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De leer van de algemene genade kwam <hi rend="italic">ook</hi> op uit de belijdenis van het dodelijk karakter der zonde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar het motief was juist tegengesteld.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Bij de eerste ging het om de antithese;</seg> <seg n="33.7.2">bij de laatste om de band die desniettegenstaande alle schepselen samenhield.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Het was er Kuyper om te doen om degenen die zó in de tegenstellingen van de bijzondere genade vastzaten,</seg> <seg n="33.8.2">dat ze niet durfden te leven,</seg> <seg n="33.8.3">de moed daartoe te geven.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Ook van de cultuur zou 'een blijvende winste' voor de eeuwigheid overblijven.</seg></s> <pb n="149" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="33.10"><seg n="33.10.1">Daarbij gaat Kuyper ook wel op de schepping terug.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Hij legt nadruk op de betekenis van Genesis 1-5.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Maar hij doet dat niet in zo absolute zin.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">De algemene genade,</seg> <seg n="33.13.2">waarmee wij te maken hebben,</seg> <seg n="33.13.3">dateert veeleer van Noachs dagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Wat wij cultuur noemen,</seg> <seg n="33.14.2">volkeren,</seg> <seg n="33.14.3">talen,</seg> <seg n="33.14.4">overheid,</seg> <seg n="33.14.5">is toen ontstaan.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1"><hi rend="italic">Naast</hi> de particuliere genade,</seg> <seg n="33.15.2">waarvan de lijn bij Abraham duidelijk wordt,</seg> <seg n="33.15.3">is de gemene gratie in de historie opgetreden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Zij houdt iets betrekkelijks en blijft buiten de absolute tegenstelling van Adam en Christus,</seg> <seg n="33.16.2">die bij de particuliere genade alles beheerst.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Daarvan wijkt prof. Schilder nu af.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Hij wil de gelovigen de cultuurtaak nog nauwer op het hart binden en verschuift alles wat daartoe behoort in de richting van de particuliere genade.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Voor hem is het gebied der gemene gratie met de verhouding tussen Adam en Christus gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">De genade,</seg> <seg n="34.4.2">die er voor een culturele taak nodig is,</seg> <seg n="34.4.3">heeft geen zelfstandig karakter naast de charismata der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daardoor vermijdt hij sommige van de fouten van Kuyper,</seg> <seg n="35.1.2">die ontstaan door de verbinding van de terreinen der algemene en der particuliere genade,</seg> <seg n="35.1.3">nadat ze eerst afzonderlijk zijn beschreven en duidelijk onderscheiden.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ik herinner aan de citaten die ik in mijn vorig artikel gaf,</seg> <seg n="35.2.2">en waarin we lazen,</seg> <seg n="35.2.3">dat God zijn kinderen van het beste ras doet zijn en hen in het noorden plaatst,</seg> <seg n="35.2.4">als de cultuur in het zuiden achteruit gaat.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Voor een dergelijk historisch materialisme of</seg> <seg n="35.3.2">- Kuyper profeteerde hier onwetend</seg> <seg n="35.3.3">- christelijk biologisme is dr. Schilder gevrijwaard.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Maar hij maakt het nog veel erger,</seg> <seg n="35.4.2">omdat hij twee gebieden dooreenmengt,</seg> <seg n="35.4.3">die gescheiden moeten blijven.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Over een artistieke gave mogen wij niet op dezelfde wijze en in hetzelfde verband spreken als over een christelijk charisma.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Een betrekking in de maatschappij draagt een ander karakter dan een ambt in de kerk.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Aardse schoonheid en hemelse heiligheid mogen we niet in één adem noemen.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Cultuur en geloof blijven twee.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer men dat vergeet kan men een <hi rend="italic">heiligheids</hi>-fanaticus worden,</seg> <seg n="36.1.2">zoals de wederdopers,</seg> <seg n="36.1.3">en op andere wijze de dopersen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Daarom schreef Kuyper zijn <hi rend="italic">Gemeene gratie.</hi></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Hij plaatste beiderlei genade duidelijk uiteen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Dr. Schilder breekt daar nu weer mee,</seg> <seg n="37.1.2">maar drijft de verbinding in omgekeerde richting als de dopers.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De bijzondere genade wordt nu overgebracht naar de cultuur.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En dan wordt men <hi rend="italic">onheilig.</hi></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1"><hi rend="italic">Het tere,</hi></seg> <seg n="37.4.2">dat ook volgens Kuyper in 't bijzonder aan de particuliere genade eigen is<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f37" rend="superscript">k</ref> en dat hij in zijn meditaties in <hi rend="italic">De Heraut</hi> vaak op zo ontroerende wijze tot uitdrukking wist te brengen,</seg> <seg n="37.4.3">wordt dan geprofaneerd.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wij zien in onze dagen de diastase tussen geloof en cultuur weer groter <pb n="150" ed="VW"/>dan Kuyper dat deed of kon doen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Hij had,</seg> <seg n="38.2.2">toen hij zijn artikelen over de <hi rend="italic">Gemeene gratie</hi> schreef,</seg> <seg n="38.2.3">'t opvlammen van de Wereldoorlog nog niet gezien en kon niet die indruk hebben van de demonie der cultuur en der geschiedenis,</seg> <seg n="38.2.4">die de tijdsomstandigheden ons hebben gegeven.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Blijkens <hi rend="italic">zijn Stone-lezingen</hi> zag hij de historie als een <hi rend="italic">waarneembaar</hi> kersteningsproces.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Voor velen,</seg> <seg n="38.4.2">en ook voor mij,</seg> <seg n="38.4.3">is die kerstening in strikter zin geloofszaak.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wij vinden goed dat Kuyper geloof en cultuur duidelijk onderscheidde en scheidde,</seg> <seg n="38.5.2">zodat voor beide een eigen genade nodig was van zeer verschillend karakter.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar terwijl Kuyper ze naast elkaar plaatste en tal van verbindingen aanwees,</seg> <seg n="38.6.2">zien wij ze meer uiteentreden,</seg> <seg n="38.6.3">voor het natuurlijk oog bijna tegenover elkaar treden,</seg> <seg n="38.6.4">elkaar bedreigen.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Wat wetenschap,</seg> <seg n="38.7.2">wat kunst,</seg> <seg n="38.7.3">wat politiek is,</seg> <seg n="38.7.4">dat zijn althans voor ons weer <hi rend="italic">vragen</hi> geworden.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Nu komt in een tijd,</seg> <seg n="39.1.2">waarin deze vragen ons met elementair geweld <choice><sic>wor den</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">worden</corr></choice> gesteld,</seg> <seg n="39.1.3">en waarin wij er met <hi rend="italic">oud-christelijke</hi> verlegenheid tegenover staan,</seg> <seg n="39.1.4">dr. Schilder geloof en cultuur zomaar ineenschuiven.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik vraag mij af hoe het mogelijk is.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De dialectische theologie heeft de grotere diastase aanvaard en gaat er van uit.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Althans houdt er rekening mee.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Dr. Schilder doet het omgekeerde.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Ik kan mij dat niet anders verklaren dan door aan te nemen,</seg> <seg n="39.6.2">dat hij het Kuyper-standpunt wil handhaven tegen de kritiek in,</seg> <seg n="39.6.3">die de contemporaine geschiedenis daarop uitoefent.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De tijd zet de beide terreinen,</seg> <seg n="39.7.2">die dr. Kuyper naast elkaar plaatste,</seg> <seg n="39.7.3"><hi rend="italic">uiteen.</hi></seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Dr. Schilder verzet zich en schuift ze <hi rend="italic">ineen.</hi></seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">De theologie van deze tijd laat de kerk afstand nemen ten opzichte van de cultuur en legt het accent op de particuliere genade.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Dr. Schilder verzet zich,</seg> <seg n="39.10.2">vereenzelvigt haar met de cultuur en verabsoluteert de algemene genade tot algemene roeping,</seg> <seg n="39.10.3">die op dezelfde wijze fungeert als de particuliere roeping in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Dr. Schilder kan dat niet helemaal zo menen;</seg> <seg n="40.1.2">althans niet volhouden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Maar hij heeft er zich in vastgebeten en wil niet loslaten.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Dat hij het zo niet menen kan,</seg> <seg n="40.3.2">althans niet volhouden,</seg> <seg n="40.3.3">blijkt telkens.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Zo,</seg> <seg n="40.4.2">wanneer hij zegt,</seg> <seg n="40.4.3">dat een kerkbode soms meer voor de cultuur betekent dan het toneel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Dan wrijf ik mij de ogen uit en roep uit:</seg> <seg n="40.5.2">Zo!</seg> <seg n="40.5.3">- bedoelt ge dat met cultuur!</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Ik wil niets van een kerkbode zeggen,</seg> <seg n="40.6.2">maar ik gebruikte het woord 'cultuur' in een andere zin.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Tegenover een kerkbode behoef ik ook geen diastase te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Maar er zijn andere bladzijden,</seg> <seg n="41.1.2">waarmee ik niet zo gemakkelijk gereedkom.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Dan merk ik,</seg> <seg n="41.2.2">dat de schrijver toch meent wat hij zegt en <choice><sic>dat bij over Christus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dat hij over Christus</corr></choice> en zijn apostelen gaat spreken op een wijze,</seg> <seg n="41.2.3">die ik onheilig noem.</seg></s> <pb n="151" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="41.3"><seg n="41.3.1">Dan ontstaat er een nieuwe <hi rend="italic">tale Kanaäns,</hi></seg> <seg n="41.3.2">die niet lijdt aan overdreven <choice><sic>dierhaarheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dierbaarheid</corr></choice>,</seg> <seg n="41.3.3">maar aan onmiskenbare ruwheid en profaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Zo wordt over Jezus' leven met muzikale termen gesproken.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het heet een wohltemperiertes Klavier'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Een uitdrukking,</seg> <seg n="42.3.2">die de schrijver elders gebruikt om het eigenaardige van de algemene genade,</seg> <seg n="42.3.3">van de cultuur aan te wijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het ambt van Christus wordt hier niet naar z'n helse angsten en pijnen beschouwd,</seg> <seg n="42.4.2">in verband met de zonde,</seg> <seg n="42.4.3">maar met de aangename zweving,</seg> <seg n="42.4.4">'t veilige midden,</seg> <seg n="42.4.5">de wijze matiging,</seg> <seg n="42.4.6">die eigen zijn aan een wereldperiode,</seg> <seg n="42.4.7">die nog geen hemel,</seg> <seg n="42.4.8">maar ook nog geen hel is,</seg> <seg n="42.4.9">en waarin de vijf broers van de rijke man zich zeer op hun gemak gevoelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">In de bediening van dat ambt "overkomt nu aan de corrupte wereld weer het mirakel van de verschijning van de gave,</seg> <seg n="42.5.2">schone,</seg> <seg n="42.5.3">ideale <hi rend="italic">mens."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Dat doet mij denken aan de beschrijving van een Antichrist,</seg> <seg n="42.6.2">een satan-gentleman,</seg> <seg n="42.6.3">zoals Corelli<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.n3" rend="superscript">3</ref> die vroeger getekend heeft in <hi rend="italic">Smarten van Satan</hi>;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f44" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="42.6.4">meer dan aan de Christus der Schriften.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Het heet verder 'een schijnbaar a-culturele kribbe',</seg> <seg n="42.7.2">waarin Hij gelegen heeft,</seg> <seg n="42.7.3">en 'een schijnbaar cultuur-indifferent kruis',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f45" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="42.7.4">waaraan Hij gehangen heeft.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Want uit "een gat ... ergens in een hof ... zal het lijf van deze Mensenzoon dan gaaf,</seg> <seg n="42.8.2">en heel gezond en schoon,</seg> <seg n="42.8.3">weer opstaan op het paasfeest."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Elders wordt gesproken van Jezus"prachtig mensenlichaam na Pasen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">En zo staat hier weer alles in het teken der plastische schoonheid,</seg> <seg n="42.10.2">zoals zopas in dat der muzikale harmonie.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Deze Christus heet dan 'als Kerkvorst' de 'Koning der cultuur'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Van het ontzettende van het kruis en de schrik der opstanding merkt men hier niets.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Met zoveel woorden wordt de mening van Kuyper,</seg> <seg n="42.13.2">dat de religie in haar hoogste vorm <hi rend="italic">zich van het kunstkleed ontdoet,</hi></seg> <seg n="42.13.3">afgewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">En dit Evangelie komt Paulus nu te Rome brengen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Deze "Paulus was één stuk gezondheid.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ook cultuurgezondheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Later is "Luther met zijn <pb n="152" ed="VW"/>ronde kop ... als cultuurverschijnsel honderd ducaten waard."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">En deze allen,</seg> <seg n="43.5.2">Christus,</seg> <seg n="43.5.3">de profeten,</seg> <seg n="43.5.4">de apostelen,</seg> <seg n="43.5.5">de kerk en de heiligen,</seg> <seg n="43.5.6">zijn er om 'weer typen van het <hi rend="italic">zuivere</hi> mensenras' te kweken.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De vertegenwoordigers van dit ras,</seg> <seg n="43.6.2">de wedergeborenen,</seg> <seg n="43.6.3">zijn nog niet volmaakt,</seg> <seg n="43.6.4">maar'zijn er toch weer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Deze mens is de cultuurmens,</seg> <seg n="43.7.2">"van 't begin de schone mens in de schone hof."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Is dit alles dus toch zo gemeend?</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Dr. Schilder bevestigt het zeer beslist.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="44.3.2">"Wij geven toe,</seg> <seg n="44.3.3">dat dit standpunt brutaal schijnt ...</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar wij willen niet anders ...</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Omdat Wij aanvaarden,</seg> <seg n="44.5.2">dat dit standpunt het <hi rend="italic">bijbelse</hi> is,</seg> <seg n="44.5.3">schrikken wij niet terug voor de consequenties."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wij hopen dat velen,</seg> <seg n="45.1.2">ook in de Gereformeerde Kerken,</seg> <seg n="45.1.3">wèl zullen schrikken voor deze verabsolutering van de leer der algemene genade,</seg> <seg n="45.1.4">deze ontheiliging van de Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-algemene-genade.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="141" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">K.Schilder, Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> in <hi rend="italic">Jezus Christus en het menschenleven,</hi> N. Buffinga <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., Culemborg 1932, p. 225-285.</p></note>
<pb n="142" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>K. Schilder, <hi rend="italic">Wat is de hemel?,</hi> Kampen 1935, p. 295.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>K. Schilder, <hi rend="italic">Zur Begriffsgeschichte des "Paradoxon" mit besonderer Berücksichtigung Calvins und des nach-kierkegaardschen "Paradoxon",</hi> Kampen 1933.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Schilder, <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 279.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 251.</p></note>
<pb n="143" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Schilder, <hi rend="italic">Wat is de hemel?, P.</hi> 294.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*A. Kuyper, <hi rend="italic">De gemeene gratie,</hi> 3 dln., Kampen Z.j.<hi rend="superscript">2</hi>,dl. 1, p. 372. * N. citeert in dit stuk de eerste druk (Amsterdam 1902-1904). Wij verwijzen hier naar de tweede, ongewijzigde druk. De pagina hiervan verschilt van de eerste en is in de voetnoten van N. aangepast.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*Ibid. *</hi> De cursivering is van N.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*<hi rend="italic">A.</hi> w., p. 386.</p></note>
<pb n="144" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*A.w.,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.2,p.674.*De <choice><sic>cursiveringis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cursivering is</corr></choice> van N.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zinspeling op: Inde irae et lacrimae, Juvenalis 1.168.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Kuyper, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 458-466.</p></note>
<pb n="145" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Schilder, <hi rend="italic">Wat is de hemel?,</hi> p. 304 v.</p></note>
<pb n="146" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*A. w., p. 73.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Jezus <hi rend="italic">Christus</hi> en <hi rend="italic">het cultuurleven,</hi> p. 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. *<hi rend="italic">Wat is de hemel?,</hi> p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 313.</p></note>
<pb n="147" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 285.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. *a.w., p. 313.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 286.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 63. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*Jezus Christus en</hi> het <hi rend="italic">cultuurleven,</hi> p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*Wat is de hemel?,</hi> p. 86 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">'A.w.,</hi> p. 287.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*Jezus</hi> Christus en het cultuurleven, p. 277.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl - <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 281 v,*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*A.w., p. 273.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 260 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>*A.w., p. 282.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl - <hi rend="italic">*a.</hi> w., p. 257 v.*</p></note>
<pb n="148" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 268.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a.w.,</hi> p. 265.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. Kuyper, <hi rend="italic">De gemeene gratie, dl.</hi> 1, p. 11.</p></note>
<pb n="149" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. bijv. a.w., <hi rend="italic">p.</hi> 11 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie Vooral <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 290 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. Schilder, <hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 251 en 271 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Kuyper, a.w., dl. 1, p. 381.*</p></note>
<pb n="150" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">Het calvinisme.</hi> Zes Stone-lezingen (in october 1898 te Princeton (N. <hi rend="italic">i.)</hi> gehouden), Amsterdam enz. z.j., Kampen 1959<hi rend="superscript">3</hi>,passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 263.</p></note>
<pb n="151" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 245,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 265.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zinspeling op Lk. 16 : 19-31.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 251.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>M. Corelli, <hi rend="italic">De smarten van satan.</hi> Of de zonderlinge lotgevallen van den millionnair Geoffrey Tempest, Leiden 1898.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 259.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 259 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*Wat is de hemel?,</hi> <choice><sic>p. 27 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 271</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 279,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 283. Het citaat van Kuyper is te vinden in A. Kuyper, <hi rend="italic">De gemeene gratie in wetenschap en kunst,</hi> Amsterdam 1905, p. 44; later opgenomen in één band met <hi rend="italic">De gemeene gratie,</hi> dl. 3, Kampen z.j.<hi rend="superscript">2</hi>, p. 48. K. ontleende deze gedachte aan E. von Hartmann. Zie diens aesthetik, Leipzig z.j., dl. 2, p.458: "Je mehrdie Religion sich im Fortgang ihrer Entwickelung vergeistigt, desto spröder verhält sie sich gegen die Versinnlichung im ästhetischen Schein, desto mehr Künste streift sie von ihrem Kultus als unangemessen ab."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*Jezus Christus en het cultuurleven,</hi> p. 261.*</p></note>
<pb n="152" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 262.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 251.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>*A.w., P. 252.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A <hi rend="italic">-w.,</hi> P. 270.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Op uitnodiging van K. Schilder publiceerde N. twee artikelen onder de titel <hi rend="italic">De algemene genade in De Reformatie.</hi> Weekblad tot ontwikkeling van het gereformeerde leven 16 (10.1. 1936) nr. 15, p. 115 v. en 16 (17.1.1936) nr. 16, p. 123 v.; opnieuw opgenomen in G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie. Overprof. dr. K. Schilder, profeet - dichter -polemist.</hi> Met als bijlage het debat Schilder-Noordmans uit 1936, Kampen 1970, p. 70-82 <hi rend="italic">(pag.).</hi> In deze artikelen ontvouwde N. zijn visie op de algemene genade en gaf hij een beoordeling van Schilders theologie en van diens verhouding tot Kuyper. S. reageerde daarop in een serie van zeventien artikelen, waarin hij N.'analyse van zijn werk afwees (in <hi rend="italic">De Reformatie</hi> 16 (1935/36) nrs. 17/18; 20-27; 30-34 en 36/37 - eveneens opgenomen in G. Puchinger, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 84-138). Op Schilders antwoord (zie noot 4) is N. niet verder ingegaan. <hi rend="italic">De Reformatie.</hi> Weekblad tot ontwikkeling van het gereformeerde leven, werd opgericht in 1920. Doel: vernieuwing in de Geref. Kerken in de lijn van Bavinck. S. was vanaf de vijfde jaargang tot aan het eind van zijn leven redacteur. Het blad wordt uitgegeven te Goes.</p><p>Voorafgaand aan N.' artikelen plaatste S. in <hi rend="italic">De Reformatie</hi> 16 (6.12.1935) nr. 10, p. 75 v. het resumé van N,' lezing <hi rend="italic">Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie,</hi> dat deze tevoren aan de VU. -studenten, voor wie hij deze lezing hield (zie in dit deel, p. 107-130), had verstrekt (zie Puchinger, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 64 vv.). De opmerkingen in deze lezing over de theologie van S, waren voor de laatste aanleiding N. in zijn blad aan het woord te laten komen. Bij het eerste artikel van N. plaatste S. de volgende noot: "Enige weken geleden deelden we aan de lezers mede, dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans uitgenodigd te hebben, in <hi rend="italic">De Reformatie</hi> te schrijven; waarover en met welk doel te schrijven zou zijn is reeds gezegd. Hier volgt dr. Noordmans' eerste artikel. Ik geef eerst aan dr. Noordmans het woord, en hoop, als dr. Noordmans uitgesproken is, mijn antwoord te geven."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bij het begin van N.' tweede artikel plaatste S. de volgende noot: "Dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> <choice><sic>Noordrnans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Noordmans</corr></choice> berichtte ons, dat hij het voorlopig bij dit tweede artikel wilde laten. We danken hem, dat hij onze uitnodiging aanvaard heeft, en hopen volgende week ons antwoord te beginnen."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor M. Corelli VW., dl. 1, p. 253, noot 5.</p></note>
<pb n="153" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-algemene-genade.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="153" ed="VW"/>Van opname van S.s antwoord op N.' artikelen heeft de red, af moeten zien vanwege de omvang hiervan. Hetzelfde geldt voor een gedetailleerde inhoudelijke samenvatting. Voor een samenvatting van de kern van S.s verweer verwijzen we naar M. E. Brinkman, die in hfdst. 2 van zijn <hi rend="italic">De theologie van Karl Barth: dynamiet of dynamo voor christelijk handelen.</hi> De politieke en theologische kontroverse tussen Nederlandse barthianen en neocalvinisten, Baarn 1983, enkele pagina's besteedt aan de discussie Schilder-Noordmans (p. 193 vv.)- We volstaan hier met het geven van een formele aanduiding van de artikelen:</p><p>art. 1: aankondiging dat S. zich genoodzaakt zal zien op de scherpte van N.'oordeel <choice><sic>over ijn theologie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">over zijn theologie</corr></choice> ('ontheiliging der Schrift') met dezelfde scherpte te reageren. Vooruitlopend op zijn bespreking karakteriseert S. hier N.'theologie als 'ongehoorzaamheid aan de Schrift en daardoor fundamentele verloochening van ons algemeen ongetwijfeld christelijk geloof in een theorie die dit tot elke prijs voorkomen wil'. Daarbij spreekt S. zijn blijdschap uit dat deze confrontatie plaats kan hebben "zonder 'boos' te worden." art. 2: over de vraag of N. een zuiver beeld geeft van Kuypers mening inzake de gemene gratie; weerlegging van N.' bewering dat er op dit punt een tegenstelling zou bestaan tussen Kuyper en S. art. 3: bestrijding van N.' opvatting dat S. de cultuur verabsoluteert. art. 4: in aansluiting aan het vorige art. werkt S. hier uit dat hij niet de cultuur maar het Woord van God absoluut noemt. Dit art. eindigt met de constatering dat áchter het verschil in mening tussen N. en S. een andere Schriftwaardering, een ander geschiedenisbegrip en een andere opvatting van schepping en herschepping schuilt. art. 5-1 1: bespreking van de principiële verschillen tussen N. en S. (toegespitst <choice><sic>voorwat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voor wat</corr></choice> N. betreft op diens <hi rend="italic">Herschepping):</hi></p><p>art. 5: kritische bespreking van N.' scheppingsbegrip; constatering dat N. hierin afwijkt van de geref. dogmatiek. art. 6: kritiek op N.' opvattingen inzake de zondeval. S. betwist N.' opvatting dat de verhouding tussen Schepper en Verlosser niet die is tussen Maker en <choice><sic>Herstelier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hersteller</corr></choice>. art. 7: korte behandeling van het begrip 'medearbeider Gods', uitgaande van de verbondsgedachte. art. 8: nadere uitwerking van art. 7. Verband medearbeiderschap en Gods voorzienigheid. art. 9: verband medearbeider-Gods-zijn en Christus' verlossing. art. 10: verwerping van N.'opvatting <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">van '</corr></choice>oergeschiedenis': N. heeft zich hiermee volgens S. verwijderd van het historische christendom. art. 11: over de plaats van het verbond in N.' theologie. art. 12-15: bespreking inhoud N.' artikelen in <hi rend="italic">De Reformatie:</hi> art. 12: weerlegging van N.' opvatting dat S.s visie op de gemene gratie anti-Kuyperiaans is. art. 13: weerlegging van N.' vrees dat de met S. s gedachten gegeven godsdienstvorm een tegenhanger is van het geloof van de Duitse christenen. art. 14: verdediging van de 'bodemvastheid' van de genade. art. 15: herneming van de kritiek dat S. de cultuur zou verabsoluteren. art. 16: begin slotopmerkingen. Afwijzing van N.' conclusie dat hemel en hel de door S. behandelde thema's zijn in plaats van de aarde. art. 17: Slot: over Christus en zijn ambt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans4.persoon-of-geest" decls="#bibl-noordmans4.persoon-of-geest">
<pb n="154" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Persoon of Geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het boek <hi rend="italic">De Heilige</hi> van prof. Kohnstamm is reeds het derde in een reeks van halve folianten,</seg> <seg n="2.1.2">waarin hij bezig is de resultaten van z'n veelzijdig denken neer te leggen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De stof,</seg> <seg n="2.2.2">die hij wil beheersen,</seg> <seg n="2.2.3">is bijna onbeperkt en het veld dat hij zoekt te overzien,</seg> <seg n="2.2.4">onbegrensd.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Men zal mij dat toegeven als ik de wetenschappen noem,</seg> <seg n="2.3.2">die in dit encyclopedische werk aan de beurt komen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Natuurkunde met kennisleer,</seg> <seg n="2.4.2">opvoedkunde,</seg> <seg n="2.4.3">theologie,</seg> <seg n="2.4.4">de wijsbegeerte van de samenleving,</seg> <seg n="2.4.5">de leer der harmonie van 't heelal en de filosofie der geschiedenis.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Een zevende en laatste deel zou dan de voornaamste gezichtspunten,</seg> <seg n="2.5.2">waaruit de hele werkelijkheid wordt bezien,</seg> <seg n="2.5.3">nog eens moeten groeperen en de grondregels,</seg> <seg n="2.5.4">die door het onderzoek zijn gewonnen,</seg> <seg n="2.5.5">in systeem moeten brengen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat iemand er zich toe zet om een werk te schrijven,</seg> <seg n="3.1.2">waarin de horizon zo wijd getrokken wordt,</seg> <seg n="3.1.3">is voor ons land wel een heel bijzondere gebeurtenis.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Iets daarvan heeft ook prof. Gunning voorgezweefd,</seg> <seg n="3.2.2">toen hij z'n <hi rend="italic">Blikken in de openbaring</hi> begon;</seg> <seg n="3.2.3">maar de algemene,</seg> <seg n="3.2.4">vaak <choice><sic>onbeheerste. belezenheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onbeheerste belezenheid</corr></choice> van de Haagse predikant is toch van geheel andere aard dan de universele wetenschappelijke eruditie van de 'leken-kerkleraar' van Ermelo.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Een ding hebben ze gemeen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De persoon van Jezus Christus staat in het middelpunt van een ideeën-wereld,</seg> <seg n="3.4.2">die van te voren reeds door een platonische 'Liefde' doorademd is.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Geen enkele gedachte is zichzelf genoegzaam.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Alles heeft een open zijde,</seg> <seg n="3.6.2">waarmee het vraagt,</seg> <seg n="3.6.3">zoekt,</seg> <seg n="3.6.4">bidt;</seg> <seg n="3.6.5">een persoonlijke kant,</seg> <seg n="3.6.6">waarmee het de gemeenschap zoekt met de Heilige.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Overigens is de vrome en stichtelijke inkeer bij Kohnstamm veel minder direct dan bij Gunning.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hij wil in de taal van iedere wetenschappelijke provincie vertolken wat de bijbel te zeggen heeft en om de moderne,</seg> <seg n="3.8.2">de technische mens te bereiken,</seg> <seg n="3.8.3">schrikt hij er niet voor terug,</seg> <seg n="3.8.4">zich in de meest abstracte,</seg> <seg n="3.8.5">de koelste gedachtensferen te bewegen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">In de geheimen van de getallenleer,</seg> <seg n="3.9.2">waar de liefde van de Schepper nog slechts herkenbaar is aan het optreden van iets dat onze logische bevatting te boven gaat,</seg> <seg n="3.9.3">ziet hij reeds iets van het hoogste 'imaginaire' dat het Evangelie ons toont,</seg> <seg n="3.9.4">als het ons het lijden Gods predikt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit persoonlijke is het,</seg> <seg n="4.1.2">wat de delen van het werk van de heer Kohnstamm samenhoudt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarin ligt tegelijk een beperking.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Elk deel beweegt zich wel op een eigen terrein.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar het wil de stof niet langs strakke denklijnen uitputten.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Liever komt de schrijver er later nog eens op terug,</seg> <seg n="4.5.2">om het dan beter te zeggen,</seg> <seg n="4.5.3">als men op hoger gebied onderwezen,</seg> <seg n="4.5.4">de zin van het <pb n="155" ed="VW"/>lagere beter kan verstaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Onoplosbare vragen,</seg> <seg n="4.6.2">waarmee men anders zou blijven zitten,</seg> <seg n="4.6.3">blijken dan soms reeds te kunnen worden beantwoord.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En zo blijkt deze <hi rend="italic">meerlijnige,</hi></seg> <seg n="4.7.2">persoonlijke methode vruchtbaarder dan de éénlijnige.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Met die laatste denkt men de stof dood en men blijft in ieder vak bij de levenloze resten zitten.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Bij de andere methode beurt men ze mee omhoog naar het licht en het leven,</seg> <seg n="4.9.2">tot eindelijk alles gebracht is aan de voeten van de Koning,</seg> <seg n="4.9.3">die het voorwerp is van de hoogste wetenschap,</seg> <seg n="4.9.4">de theologie.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">En zo kon dit derde deel worden opgedragen aan 'de nagedachtenis van J. D. van der Waal,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.10.2">de geniale natuuronderzoeker,</seg> <seg n="4.10.3">de vrome christen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="4.10.4">die steeds 'eerbiedig en bewonderend'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f4" rend="superscript">d</ref> Gods schepping doorzocht.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Hier is een christelijke,</seg> <seg n="4.11.2">bijbelse wijsbegeerte aan het woord,</seg> <seg n="4.11.3">die de klove tussen persoonlijk geloofsleven en exacte vakstudie,</seg> <seg n="4.11.4">die in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="4.11.5">ook in één persoon,</seg> <seg n="4.11.6">soms zo onheilig kon gapen,</seg> <seg n="4.11.7">voor het moderne denken zoekt te overbruggen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voor de lezer van dit derde deel is natuurlijk van het meeste belang de vraag,</seg> <seg n="5.1.2">welke invloed dit alles op de theologie uitoefent.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Toch kan ik dat niet goed duidelijk maken,</seg> <seg n="5.2.2">als ik niet eerst nog wat nader op de bouw van het hele geprojecteerde werk ben ingegaan.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit deel staat aan 't eind van de eerste reeks:</seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">Waarheidsprobleem,</hi></seg> <seg n="5.3.3"><hi rend="italic">Persoonlijkheid in wording en De Heili</hi>ge.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarmee is dan 'de ene ommegang van de toren'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f5" rend="superscript">e</ref> voltooid.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zal de tweede ook gelukken en zullen Gemeenschap,</seg> <seg n="5.5.2">Schoonheid en Voleinding ook nog worden behandeld?</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En zal dan de sluitsteen worden aangebracht,</seg> <seg n="5.6.2">met de apocalyptische naam van <hi rend="italic">Systeem</hi> er op?</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Deze vragen zijn nu nog niet te beantwoorden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Misschien zal het Babel dat deze wereld altijd en thans weer op zo duidelijke wijze is,</seg> <seg n="5.8.2">ook nu weer de afbouw onmogelijk maken.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Ik ben overtuigd dat de schrijver dat,</seg> <seg n="5.9.2">evenals Abraham,</seg> <seg n="5.9.3">als een aanwijzing zou beschouwen,</seg> <seg n="5.9.4">dat hij er niet bij moest blijven staan,</seg> <seg n="5.9.5">maar heengaan naar een land,</seg> <seg n="5.9.6">waarvan hij de bergen en rivieren,</seg> <seg n="5.9.7">het systeem,</seg> <seg n="5.9.8">niet kent.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Maw. acht ik het niet onmogelijk,</seg> <seg n="5.10.2">dat de verdere bearbeiding van z'n reuzenwerk en in ieder geval de historische ontwikkeling der naaste toekomst hem kritischer zouden stemmen,</seg> <seg n="5.10.3">zodat hij een 'herbegin' niet,</seg> <seg n="5.10.4">zoals hij in de voorrede van deel 1 van plan was,</seg> <seg n="5.10.5">geheel aan 't nageslacht zou overlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zoals het werk er nu staat,</seg> <seg n="6.1.2">is het wel minder kolossaal dan wanneer <pb n="156" ed="VW"/>'t voltooid was,</seg> <seg n="6.1.3">maar 't vroomst is het toch zeker zo.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het eerste deel zou ook,</seg> <seg n="6.2.2">om de wijze waarop de schrijver het waarheidsprobleem tegenover Kant behandelt,</seg> <seg n="6.2.3">de titel <hi rend="italic">De Natuur</hi> kunnen dragen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hij ziet overal in de natuur en in haar mathematische onderbouw en in het logische samenstel,</seg> <seg n="6.3.2">dat daar weer aan ten grondslag ligt,</seg> <seg n="6.3.3">iets optreden,</seg> <seg n="6.3.4">waarover men zich verwondert niet alleen,</seg> <seg n="6.3.5">maar dat ook stil en eerbiedig maakt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men hoort evenals Augustinus,</seg> <seg n="6.4.2">zich toeroepen:</seg> <seg n="6.4.3">'zoek hoger'!<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo komt de schrijver tot <hi rend="italic">de ziel.</hi></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik spreek opzettelijk van 'ziel voor persoonlijkheid in wording',</seg> <seg n="7.2.2">waarover het tweede deel gaat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Want ofschoon hij hier zeker niet staan blijft bij het 'vitale' en 'animale',</seg> <seg n="7.3.2">maar met vier trappen opstijgt tot de drempel van het 'gerijpte' persoonlijke bewustzijn,</seg> <seg n="7.3.3">staat toch het passieve en ontvankelijke er uiteraard sterk op de voorgrond.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zou het geen aanbeveling verdiend hebben hier het oudere woord 'ziel' in wezen te laten en de moderne term 'persoonlijkheid' te reserveren voor deel 4,</seg> <seg n="7.4.2">in verband met de gemeenschap?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor prof. Kohnstamm zelf dragen de bepalingen,</seg> <seg n="8.1.2">die hij in deel 1 en 2 van 'persoonlijkheid' geeft,</seg> <seg n="8.1.3">inderdaad ook een karakter van voorlopigheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De volle zin daarvan wil hij pas in deel 3 openbaren,</seg> <seg n="8.2.2">waar de ziel tegenover God komt te staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Voor mij is dat juist niet de plaats om er over te gaan praten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wanneer men de opvoeding op het sociale leven laat uitlopen,</seg> <seg n="8.4.2">is er zeker reden om een zekere voltooiing,</seg> <seg n="8.4.3">samenvatting en afsluiting te denken en te wensen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar wanneer men haar laat aansluiten bij het geloofsleven,</seg> <seg n="8.5.2">zoals de schrijver hier doet,</seg> <seg n="8.5.3">dan heeft juist het omgekeerde plaats.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In de bekering wordt de bereikte eenheid weer uiteengeworpen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Paulus geeft daarvan in Filippenzen 3 z'n treffende tekening.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De mens wordt daarin weer op z'n passiviteit en ontvankelijkheid teruggezet en bereikt zo een bredere basis voor z'n bestaan.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Prof. Kohnstamm moet dat ook bedoelen,</seg> <seg n="8.9.2">als hij het religieuze leven op de 'ik-GIJ'-formule brengt.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De kapitale letters,</seg> <seg n="8.10.2">waarmee daarin de tweede persoon,</seg> <seg n="8.10.3">God wordt aangeduid,</seg> <seg n="8.10.4">wijzen dat,</seg> <seg n="8.10.5">tegenover de kleine letter,</seg> <seg n="8.10.6">waarmee de eerste persoon van ons 'ik' wordt geschreven,</seg> <seg n="8.10.7">voldoende aan.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Maar dan lijkt mij dat een reden om hier de idee der persoonlijkheid terzijde te laten.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Het eenzijdig bewuste en actieve dat daarin ligt,</seg> <seg n="8.12.2">zou wel in deel 4 zijn te gebruiken,</seg> <seg n="8.12.3">maar is het niet in deel 3.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Wanneer de mens in de bressen,</seg> <seg n="8.13.2">die z'n denken en handelen in de samenhang der dingen legt,</seg> <seg n="8.13.3">zelf gaat staan,</seg> <seg n="8.13.4">verwijdert hij zich van zichzelf,</seg> <seg n="8.13.5">zonder God ook maar een stap te naderen.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">De cultuurmens onzer dagen is daarvan een bewijs.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Tot op zekere hoogte geldt het hier gelukkig maar een woordenstrijd.</seg></s> <pb n="157" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.2"><seg n="9.2.1">Want een feit is dat men in <hi rend="italic">De Heilige,</hi></seg> <seg n="9.2.2">waarin dan de persoonlijkheid eerst recht zou moeten optreden,</seg> <seg n="9.2.3">van deze figuur weinig merkt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Evenmin als in <hi rend="italic">de Institutie</hi> van Calvijn wordt hier veel werk gemaakt van de leer omtrent de mens.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">We raken dadelijk middenin de theologie;</seg> <seg n="9.4.2">de stof van het boek is de openbaring van Vader,</seg> <seg n="9.4.3">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En de wereld wordt er beschenen door een eschatologisch licht.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men zou het daarbij kunnen laten als de schrijver zelf niet zoveel nadruk had gelegd op het verband van deel 3 met 1 en 2.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">En wanneer die eerste delen de titels droegen van <hi rend="italic">Natuur en Ziel.</hi></seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Want deze beide hebben en houden dat opene en onafgeslotene,</seg> <seg n="9.8.2">dat zo goed bij de theologie past.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Maar nu heten ze <hi rend="italic">Waarheidsprobleem en Persoonlijkheid in wording</hi> en krijgen daardoor het bewuste en actieve,</seg> <seg n="9.9.2">dat men daar zo moeilijk plaatsen kan.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Daarmee wil ik niet zeggen dat de stof overal zo behandeld is.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Ik wees er reeds op,</seg> <seg n="9.11.2">dat dr. Kohnstamm er telkens op uit is om daaraan een vragende,</seg> <seg n="9.11.3">zoekende zijde te laten zien en in deel 1 de vragen,</seg> <seg n="9.11.4">en in deel 2 de gedragingen open wil houden voor hoger antwoord en heiliger gemeenschap.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Maar dit gelukt hem toch in het tweede reeds veel minder dan in het eerste.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hiermee heb ik een belangrijk punt aangeroerd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het methodisch program van de meerlijnigheid is in <hi rend="italic">Waarheidsprobleem</hi> inderdaad mooi uitgewerkt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ofschoon het sterk aan de natuur georiënteerd is en dat doen moet,</seg> <seg n="10.3.2">omdat het een worsteling is met Kant,</seg> <seg n="10.3.3">blijft het daarbij niet staan,</seg> <seg n="10.3.4">maar is een inleiding op alle volgende delen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het spreekt ook over waarheid en ziel,</seg> <seg n="10.4.2">waarheid en God.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zo zou elk der volgende delen op z'n beurt een inleiding moeten zijn op alle andere,</seg> <seg n="10.5.2">totdat in <hi rend="italic">Systeem</hi> het geheel der wederzijdse betrekkingen nog eens kon worden overzien.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Deel 2 is echter reeds veel meer éénlijnig.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het is een pedagogisch handboek zonder meer.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het enige wat men er in dit verband van behoeft te zeggen is,</seg> <seg n="10.8.2">dat het uitloopt op deel 3.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Een kort hoofdstuk over <hi rend="italic">Het leven met God</hi> vormt de overgang.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">En de resultaten,</seg> <seg n="10.10.2">die deze opvoedkunde voor de behandeling van de geloofsleer oplevert,</seg> <seg n="10.10.3">kan ik bovendien niet zo hoog aanslaan als de schrijver dat doet,</seg> <seg n="10.10.4">als hij er met ingenomenheid op wijst,</seg> <seg n="10.10.5">dat dit de eerste maal is dat men zich door de pedagogiek naar de theologie begeeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik zou,</seg> <seg n="11.1.2">wanneer mijn inzicht hier het juiste was,</seg> <seg n="11.1.3">de laatste zijn om er de schrijver een verwijt van te maken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het bewijst alleen dat de verhoudingen in de wereld te ingewikkeld zijn voor één methode.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De meerdimensionaliteit van de werkelijkheid kan daarmee niet worden beheerst.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men schiet te kort,</seg> <seg n="11.4.2">zodra men zich verwijdert van de meest formele kennistheoretische basis.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Deel 1,</seg> <seg n="11.5.2">met de natuur tot achtergrond,</seg> <seg n="11.5.3">kan nog inleiding zijn op 't gehele werk.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar daarmee door te gaan ligt boven mensenmacht.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Vandaar<pb n="158" ed="VW"/> de grotere éénlijnigheid van deel 2.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De natuur staat in eenvoudiger betrekking tot methode en waarheid dan de ziel.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ze kan in hogere mate in begrippen worden vastgelegd en leent zich daardoor beter tot het helpen vormen van een denkwijze voor algemeen gebruik.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De ziel doet ook wel zulke diensten,</seg> <seg n="11.10.2">zoals bij Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n3" rend="superscript">3</ref>,</seg> <seg n="11.10.3">maar dan niet in die modern-wetenschappelijke zin,</seg> <seg n="11.10.4">waaraan wij gewend zijn.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Haar aanwending brengt een zo verwarrende meerdimensionaliteit mee,</seg> <seg n="11.11.2">dat slechts neoplatonische dialectiek er enigszins mee terecht kan.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Hier had de literaire manier van een Gunning hogere kansen dan de meer exacte van Kohnstamm.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Het moderne kantianisme is hiervoor niet zo fijn bewerktuigd als het antieke platonisme.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze moeilijkheden springen nog duidelijker in't oog wanneer men zich indenkt,</seg> <seg n="12.1.2">waarvoor dr. Kohnstamm zou komen te staan als hij in deel 4 of 6,</seg> <seg n="12.1.3">over Gemeenschap en Historie,</seg> <seg n="12.1.4">iets van de samengestelde wederkerigheid wilde laten zien,</seg> <seg n="12.1.5">zoals hij dat doet in <hi rend="italic">Waarheidsprobleem.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Om bij de geschiedenis te blijven,</seg> <seg n="12.2.2">het is onmogelijk hier een objectieve verhouding tot alle feiten te vinden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zo ver wil ook onze schrijver de 'algemene genade' niet uitstrekken.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Uit de historie laat zich geen methode afleiden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een houding van 'eerbied en bewondering' voor alle feiten,</seg> <seg n="12.5.2">zoals die in de natuur werd aangenomen door Van der Waals,</seg> <seg n="12.5.3">zou hier geen 'vrome christen' maar een ongelovige vormen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">God houdt daarmee rekening door ons een bijzondere openbaring te schenken.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">In de historie wordt ons de methode en de waarheid in <hi rend="italic">één enkele</hi> lijn voorgetekend.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Methode is er waarheid en waarheid methode.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Wilde men van dit bijbels onderwijs geen gebruik maken en de hele rijkdom der geschiedenis zelf door de idee der persoonlijkheid bemachtigen,</seg> <seg n="12.9.2">dan moest men noodwendig vervallen in de romantiek,</seg> <seg n="12.9.3">die zich beurtelings in één van de historische toestanden en personen inleeft.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Deze manier leidt tenslotte tot onverschilligheid en ongeloof.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En deze romantische denkwijze en het begrip van persoonlijkheid dat er mee samenhangt,</seg> <seg n="12.11.2">wijst prof. Kohnstamm beslist af.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik meende mij geen oordeel over <hi rend="italic">De Heilige</hi> te mogen veroorloven,</seg> <seg n="13.1.2">zonder het boek in de omlijsting te plaatsen die ik boven gaf.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Pas zo kan ik het de waardering schenken die het toekomt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De vraag is of deze dogmatiek samengesteld is met de hulpmiddelen,</seg> <seg n="13.3.2">die in de voorafgaande delen zijn bereid,</seg> <seg n="13.3.3">of dat ze de projectie is van een wereld- en levensbeschouwing,</seg> <seg n="13.3.4">die de schrijver in deel 4 en 6,</seg> <seg n="13.3.5">als hij de Gemeenschap en de Historie zou moeten behandelen,</seg> <seg n="13.3.6">met veel kritischer middelen zou moeten uitwerken.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Is ze het resultaat van de meerdimensionale methode uit <hi rend="italic">Waarheidsprobleem,</hi></seg> <seg n="13.4.2">een soort analytische theologie,</seg> <seg n="13.4.3">zoals er een analytische meetkunde is,</seg> <seg n="13.4.4">of heeft de schrijver gebruik gemaakt van het grote bijbelse hulpmiddel,</seg> <seg n="13.4.5">waar God in de heilsgeschiedenis <hi rend="italic">één enkele</hi> lijn trekt?</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En komt prof. Kohnstamm hier werkelijk uit de opvoedkunde in de geloofsleer,</seg> <seg n="13.5.2">zodat <pb n="159" ed="VW"/>het 'ik',</seg> <seg n="13.5.3">dat daar in wording gezien wordt,</seg> <seg n="13.5.4">hier z'n educatie voltooit in de gemeenschap met God?</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Of staan we in deel 3 al dadelijk in de betrekkingen,</seg> <seg n="13.6.2">die in deel 4 bij de gemeenschap ter sprake moeten komen en die Jezus bedoelt als hij ons leert bidden in de meervoudige vorm?</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Kan de kenleer van het begrijpend-verstaan,</seg> <seg n="13.7.2">die deze pedagoog in z'n handboek toepast,</seg> <seg n="13.7.3">ons helpen om ons rekenschap te geven van het geloof in Vader,</seg> <seg n="13.7.4">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="13.7.5">dat in z'n geloofsleer behandeld wordt?</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Of hebben we daarvoor nodig een begrip van openbaring met gezag,</seg> <seg n="13.8.2">dat aan de historie moet worden ontleend?</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik aarzel niet hierop telkens te antwoorden in de zin van het tweede lid van het alternatief,</seg> <seg n="14.1.2">zelfs tegen de uitgesproken mening van de schrijver zelf in.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Want <hi rend="italic">De Heilige</hi> gaat met z'n inhoud ook nog boven z'n eigen titel en boven de titel van het hele werk <hi rend="italic">Schepper en schepping</hi> uit.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het bevat trinitarische theologie en is,</seg> <seg n="14.3.2">niettegenstaande z'n ketterijen,</seg> <seg n="14.3.3">in aanleg en indeling een goed-gereformeerde dogmatiek.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is dat door de wijze,</seg> <seg n="14.4.2">waarop prof. Kohnstamm zich de stukken van z'n geloofsleer regelrecht door de Schrift laat aanreiken.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De verhouding der verschillende delen vertoont grote gelijkenis met die in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Hoe geheel anders pakt deze twintigste-eeuwse 'Summa' de dingen weer aan dan men dat honderd jaar geleden onder invloed van Schleiermacher begon te doen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De Triniteit en de leer van de Verzoening vormen zonder meer het massief van het boek.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Filosofische en ethische overwegingen vormen er niet,</seg> <seg n="14.8.2">zoals toen,</seg> <seg n="14.8.3">een oerwoud,</seg> <seg n="14.8.4">waarin het theologisch gewas geen zon kan krijgen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Wel neemt Kohnstamm de bijbelse stof kritisch op,</seg> <seg n="14.9.2">vat haar met moderne handen aan,</seg> <seg n="14.9.3">boetseert haar soms naar z'n beeld en gelijkenis.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Maar geen ogenblik heeft hij daarbij de pretentie,</seg> <seg n="14.10.2">scheppend werkzaam te zijn.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Idealistische hoogmoed is hem totaal vreemd.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Wanneer men de methodische grepen,</seg> <seg n="14.12.2">die hij zich veroorlooft,</seg> <seg n="14.12.3">vergelijkt met de globale vormen van het geheel van z'n dogmatiek,</seg> <seg n="14.12.4">dan vallen de eerste tegen die laatste bijna weg.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo regeert in dit boek een diep besef van de majesteit Gods en aan de ik-GIJ-verhouding ontbreekt romantische gemeenzaamheid geheel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Duidelijk wordt ook uitgesproken,</seg> <seg n="15.2.2">dat de christelijke levensvisie 'noodzakelijk eschatologisch' is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat het leven van Jezus uit z'n wederkomst begrepen moet worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing l afgeleid uit de volgorde: tussen verwijzing k en m eindigt alleen deze zin</note> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En dat het Godsrijk niet van deze wereld is maar van een radicaal andere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het element van aanschouwing,</seg> <seg n="15.5.2">dat bij Kohnstamm in de kennis Gods optreedt,</seg> <seg n="15.5.3">wordt daardoor sterk begrensd.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het aanschouwelijke wordt tenslotte hierin gevonden,</seg> <seg n="15.6.2">dat God niet alleen waar is maar ook goed,</seg> <seg n="15.6.3">zodat Hij iets te geven heeft.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Er is vervulling in de kennis;</seg> <seg n="15.7.2">God geeft <pb n="160" ed="VW"/>zijn Zoon en wij worden niet ledig heengezonden als we God ontmoeten,</seg> <seg n="15.7.3">ook al zien we niet van aangezicht tot aangezicht.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En zo wordt het persoonlijke hier verwijd tot het trinitarische.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Intussen is het wel een zeer <hi rend="italic">persoonlijk</hi> boek,</seg> <seg n="16.1.2">maar dan niet in de wijsgerige zin,</seg> <seg n="16.1.3">die dat woord ook hier nog vaak heeft,</seg> <seg n="16.1.4">maar meer in de betekenis,</seg> <seg n="16.1.5">die het Réveil daaraan gaf,</seg> <seg n="16.1.6">van kennis-hebben-aan-de-zaak.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Een opvatting die dr. Kohnstamm ook gaarne als de israëlitische naar voren brengt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het is een prachtige,</seg> <seg n="16.3.2">weldadige ontdekking als men in dit woud van geleerdheid,</seg> <seg n="16.3.3">wat deze drie delen toch zijn,</seg> <seg n="16.3.4">dit eenvoudige geloofskruid ziet staan,</seg> <seg n="16.3.5">dat ons aan Da Costa en De Clercq herinnert.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit kinderlijk optimisme,</seg> <seg n="16.4.2">niettegenstaande de oorlog en de dialectische theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Alleen meen ik dat het daarmee wel eens meer te maken kon hebben dan met het 'divergentie-veld in de causaliteitsstroom',</seg> <seg n="16.5.2">waarover deel 1 handelt en waarvan de schrijver ook in dit deel nog niet scheiden kan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="16.5.3">als hij de diepten van het menselijk wezen zoekt te peilen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En zo geloof ik,</seg> <seg n="16.6.2">dat ook de <choice><sic>grondsteniming</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">grondstemming</corr></choice> van het boek,</seg> <seg n="16.6.3">zoals ook wel vanzelf spreekt,</seg> <seg n="16.6.4">meer samenhangt met wat de schrijver beleeft en waarover deel 4 en 6 zouden moeten schrijven,</seg> <seg n="16.6.5">dan met z'n vakstudiën uit deel 1 en 2.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Intussen blijft het ook zo een hoopgevend feit,</seg> <seg n="16.7.2">dat iemand die van nabij bekend is met de relativiteit der nieuwere natuurwetenschap en de rijpheid van de moderne jeugd,</seg> <seg n="16.7.3">zo vol goede moed kan zijn.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat persoonlijke komt wel heel sterk uit in dat weemoedige,</seg> <seg n="17.1.2">idyllische slothoofdstuk <hi rend="italic">Van het schouwen Gods,</hi></seg> <seg n="17.1.3">waarin de eekhoorn en het konijn naast Lorentz en Einstein<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n4" rend="superscript">4</ref> optreden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men kan zich afvragen of het in die vorm hier wel op z'n plaats is en de schrijver zei mij dat meerderen dat meenden te moeten ontkennen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar mij is het boek er liever om door de kinderlijke eenvoud,</seg> <seg n="17.3.2">waarmee hier de hele eschatologie,</seg> <seg n="17.3.3">het jongste gericht,</seg> <seg n="17.3.4">neergebeden wordt op de Veluwe en zelfs in de tuin te Ermelo,</seg> <seg n="17.3.5">terwijl tegelijk de verste melkwegstelsels er in betrokken worden.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het herinnert mij aan sommige gedeelten bij Selma Lagerlöf,</seg> <seg n="17.4.2">met hun kosmische romantiek,</seg> <seg n="17.4.3">die op haar beurt weer aansluit bij de latere cartesianen der achttiende eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ofschoon het uit de theologische en bijbelse sfeer enigszins teruggaat in die van het individuele heimwee des harten,</seg> <seg n="17.5.2">heeft het als zodanig voor dit boek toch ook positieve betekenis.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Want het geeft ons weer de volle zekerheid,</seg> <seg n="17.6.2">dat we hier nog altijd te doen hebben met de moderne natuuronderzoeker,</seg> <seg n="17.6.3">de leerling van Van der Waals;</seg> <seg n="17.6.4">en onze verwondering,</seg> <seg n="17.6.5">dat hij deze theologie kon geven,</seg> <seg n="17.6.6">groeit er door.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Neen,</seg> <seg n="18.1.2">de schrijver is,</seg> <seg n="18.1.3">toen hij deze dogmatiek gaf,</seg> <seg n="18.1.4">gehoorzaam geweest <pb n="161" ed="VW"/>niet aan zichzelf,</seg> <seg n="18.1.5">niet aan z'n wetenschap,</seg> <seg n="18.1.6">niet aan z'n verleden en niet aan z'n systeem,</seg> <seg n="18.1.7">maar aan God en z'n Woord.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Of ik dan geen bezwaren heb en het met alles eens ben?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ik moet zeggen dat ik weinig lust heb hier te <hi rend="italic">kritiseren.</hi></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar er is nu eenmaal geen beschrijving,</seg> <seg n="18.4.2">zelfs geen kennisname mogelijk zonder oordeel.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">En zo wil ik mij daaraan niet geheel onttrekken.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Wat ik te zeggen heb zal hierop neer komen,</seg> <seg n="18.6.2">dat ik de algemene opmerkingen,</seg> <seg n="18.6.3">die ik rondom het boek,</seg> <seg n="18.6.4">in verband met de opzet van het hele werk,</seg> <seg n="18.6.5">reeds maakte,</seg> <seg n="18.6.6">nu aan enkele voorbeelden daarin ga toetsen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Want ofschoon dit deel,</seg> <seg n="18.7.2">ik herhaal het,</seg> <seg n="18.7.3">z'n inspiratie en inrichting te danken heeft aan de nog ongeschrevene of aan eigen stof,</seg> <seg n="18.7.4">en het geheel dus eigenlijk van achteren naar voren gelezen zou moeten worden,</seg> <seg n="18.7.5">blijft het toch wel merkbaar,</seg> <seg n="18.7.6">dat deel 1 en 2 zijn vooropgegaan.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Er is spanning tussen idealisme en christendom,</seg> <seg n="18.8.2">persoonlijkheid Gods en Triniteit,</seg> <seg n="18.8.3">het aanschouwelijke en het geestelijke,</seg> <seg n="18.8.4">het romantische en het eschatologische.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het duidelijkst wordt dat als men let op de plaats,</seg> <seg n="19.1.2">die de Heilige Geest in deze geloofsleer inneemt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ik vergeleek het boek,</seg> <seg n="19.2.2">wat z'n bouw betreft,</seg> <seg n="19.2.3">met <hi rend="italic">de Institutie</hi> en het verdient dat.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar als men dan vergelijkt de wijze waarop bij Calvijn over de Heilige Geest en de heiligmaking gesproken wordt,</seg> <seg n="19.3.2">en let op de verhouding in omvang en betekenis,</seg> <seg n="19.3.3">waarin dat staat tot hetgeen van de Vader en de Zoon gezegd wordt,</seg> <seg n="19.3.4">dan ontdekt men een groot onderscheid met de manier van Kohnstamm.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De zestiende-eeuwse theoloog zet hier z'n volle kracht in en geeft z'n nieuwe protestantse leer,</seg> <seg n="19.4.2">die vormend is geworden voor het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Juist hier echter aarzelt en weifelt de leken-kerkleraar der twintigste eeuw.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Hij is sterk op z'n hoede voor 'een overschatting van het werk van de Geest ten koste van dat van de Schepper en de Middelaar'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hij acht de bi-personele verhouding,</seg> <seg n="19.7.2">de ik-GIJ-relatie,</seg> <seg n="19.7.3">waarin wij staan tot Jezus Christus en door Hem tot de Vader,</seg> <seg n="19.7.4">tegenover de Heilige Geest ondenkbaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het geloof richt zich op Vader en Zoon en daarbij staat de Geest dan aan onze zijde.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Schepping en Verzoening zijn woorden met absolute klank,</seg> <seg n="19.9.2">Heiligmaking niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In verband daarmee gaat de schrijver ook heel voorzichtig om met het <hi rend="italic">sola fide,</hi></seg> <seg n="20.1.2">het 'door het geloof alleen'.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij is bang dat men zich daarmee te gemakkelijk van de Schepping en haar ordinantiën zal afmaken en in de tweede plaats,</seg> <seg n="20.2.2">dat men daarbij het persoonlijke en dus praktische in de verhouding tot God in Christus over het hoofd zal zien.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Door deze beide correcties van Luther wil hij er grotere nadruk op leggen,</seg> <seg n="20.3.2">dat er in het geloof ook redelijke bezinning is en dat het werkzaamheid en contact met de wereld niet uitsluit.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ook hier weer de vrees voor een opvatting van de <pb n="162" ed="VW"/>Heilige Geest,</seg> <seg n="20.4.2">waarbij Vader en Zoon zouden te kort komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Verder merkt men in het boek een streven op om ons weer dichter bij de Jezus der evangeliën te brengen,</seg> <seg n="21.1.2">de aanschouwelijke Christus,</seg> <seg n="21.1.3">die Petrus,</seg> <seg n="21.1.4">Jakobus en Johannes hebben gekend.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De schrijver vindt een spreken 'in abstracte woorden',</seg> <seg n="21.2.2">een praten 'over vergeving,</seg> <seg n="21.2.3">wanneer we er alleen als schriftgeleerden over konden spreken',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="21.2.4">niet voldoende.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Uit de Handelingen en Brieven,</seg> <seg n="21.3.2">de oorkonden van de Heilige Geest,</seg> <seg n="21.3.3">worden we door deze discipel van Jezus zachtkens teruggedrongen naar Mattheüs,</seg> <seg n="21.3.4">Markus,</seg> <seg n="21.3.5">Lukas en Johannes,</seg> <seg n="21.3.6">waar Jezus te zien is.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Als men hem dan zou vragen of hiermee het zgn. liberale Jezusbeeld niet weer wordt opgeroepen,</seg> <seg n="21.4.2">een Christus achter Pinksteren en zelfs achter Pasen,</seg> <seg n="21.4.3">dan zal hij antwoorden dat hier geen moralisme bedoeld is,</seg> <seg n="21.4.4">maar dat de voorliefde van de moderne mens voor deze Jezus samenhangt met 'een veel grotere historische gevoeligheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De dingen liggen hier bij prof. Kohnstamm inderdaad anders dan bij hen,</seg> <seg n="21.5.2">die vroeger de persoon of het innerlijk leven van Jezus naar voren brachten.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Wanneer men z'n boek nauwkeurig leest en vooral als men hemzelf spreekt,</seg> <seg n="21.6.2">merkt men dat hij Jezus niet buiten de theologie wil houden.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Ook niet buiten verband met de andere delen van de bijbel wil hij Hem zien.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Hij herinnert zich wel met warme dankbaarheid hoe hij zeventien jaren geleden van Herrmann leerde op Jezus' persoon in de evangeliën te letten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Maar hij ziet daarin niet zo eenzijdig op het zedelijke.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Jezus' leven wil hij zien in het licht van z'n wederkomst,</seg> <seg n="21.10.2">zodat we in Hem de Koning zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Over Jezus wil hij zich ook gaarne door Paulus laten onderwijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De evangeliën zijn voor de schrijver vol eschatologisch licht.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En wanneer hij er zich tegen verzet,</seg> <seg n="22.2.2">dat Jezus' leven 'verkort' wordt tot sterven en opstaan of uiteengelegd in stukken met zuiver theologische betekenis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="22.2.3">dan doet hij dat niet omdat hij in Jezus een menselijke figuur ziet,</seg> <seg n="22.2.4">wiens beeld hij niet gaarne verbroken ziet,</seg> <seg n="22.2.5">omdat hij er met z'n oog aan wil blijven hangen,</seg> <seg n="22.2.6">of een held,</seg> <seg n="22.2.7">wiens historie hij wil kunnen volgen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hier is geen Renan of Frenssen aan 't woord.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hij wil dat alles niet,</seg> <seg n="22.4.2">omdat hij voor de Incarnatie,</seg> <seg n="22.4.3">de Vleeswording van de Zoon,</seg> <seg n="22.4.4">opkomt en meent dat die moet doorgaan en nergens afgebroken kan worden vóórdat de Koning geopenbaard wordt in heerlijkheid.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dit zijn volwaardige theologische motieven.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En ook zo nog gaat hij er niet de aanschouwelijk-mythologische kant mee op. In de Opstanding ziet de schrijver geen apotheose,</seg> <seg n="22.6.2">geen vergoddelijking,</seg><pb n="163" ed="VW"/> <seg n="22.6.3">maar openbaring van vergeving.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Dat is theologie;</seg> <seg n="22.7.2">het is geestelijk gedacht.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">En hier nadert dan de aanschouwing,</seg> <seg n="22.8.2">zoals prof. Kohnstamm die opvat,</seg> <seg n="22.8.3">het dichtst aan een verstaan door woorden en begrippen,</seg> <seg n="22.8.4">door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Maar die vergeving wil hij toch daarna ook weer op aanschouwelijke wijze van de opgestane Heiland aflezen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="22.9.2">anders,</seg> <seg n="22.9.3">maar zeker niet minder dan Petrus aan 't strand van de zee van Tiberias of Paulus op de weg naar Damascus.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Ik heb m'n best gedaan om hier met prof. Kohnstamm twee mijlen te gaan,</seg> <seg n="23.1.2">maar meen toch te moeten constateren,</seg> <seg n="23.1.3">dat op alle drie genoemde punten,</seg> <seg n="23.1.4">de demping van de persoonlijkheid des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="23.1.5">de behandeling van het <hi rend="italic">sola fide</hi> en de beslistheid waarmee hij het beeld van Vader en Zoon aanschouwelijk wil houden,</seg> <seg n="23.1.6">een onderschatting van de Persoon en het werk des Heiligen Geestes blijkt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat is voor mij de grote fout van het boek.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dit werk had,</seg> <seg n="23.3.2">als de <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="23.3.3">juist daar z'n kracht moeten zoeken.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Zoals het er nu staat is het mij een bewijs hoe ver de bijbelse waarheid in het allermodernste bewustzijn het idealisme reeds heeft teruggedrongen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar uitgezuiverd is het,</seg> <seg n="23.5.2">als ik mij niet bedrieg,</seg> <seg n="23.5.3">hier nog niet geheel.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Deze pedagoog heeft z'n hart verpand aan de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">En dat doet hem over't hoofd zien,</seg> <seg n="23.7.2">dat in de bijbel en de theologie de <hi rend="italic">Geest</hi> veel meer op de voorgrond staat.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Dat brengt een heel andere leermethode mee.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">De heer Kohnstamm moge menen dat we voor het nieuwere bewustzijn een passender leermiddel scheppen,</seg> <seg n="23.9.2">als wij het,</seg> <seg n="23.9.3">in onderscheiding van een vroeger geslacht,</seg> <seg n="23.9.4">niet met woorden en teksten,</seg> <seg n="23.9.5">maar door persoonlijke visie op Koning Jezus onderwijzen,</seg> <seg n="23.9.6">ik geloof dat wij zo de rijkdom van Christus niet kunnen uitputten.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Tot op zekere hoogte is het waar dat achter het geestelijk onderwijs van Paulus de Christusgestalte der evangeliën,</seg> <seg n="23.10.2">ook in de bedeling des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="23.10.3">aanwezig is.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Maar hoe zegenrijk die schakel van paulinische brieven tussen ons en de Jezus van de lomwandeling'geweest is,</seg> <seg n="23.11.2">dat bewijst negatief de middeleeuwse mystiek en positief het gereformeerde leven.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">We hebben gezien hoe ook prof. Kohnstamm z'n aanschouwelijkheid bijna dempt tot luisteren naar de Geest,</seg> <seg n="23.12.2">als hij in de Opstanding de vergeving bemerkt.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Immers die wordt op de Pinksterdag gepredikt.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Zelf beweegt hij zich,</seg> <seg n="23.14.2">bij de <hi rend="italic">globale</hi> opzet van z'n boek,</seg> <seg n="23.14.3">althans in deze richting,</seg> <seg n="23.14.4">als hij bij de Drieëenheid van Stemmen wil spreken in plaats van Personen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Hier duikt hij zelfs dieper in 't onaanschouwelijke dan de kerk.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">De voorstelling van Kohnstamm is te geestelijk om mystiek te kunnen heten en te mystiek om voldoende plaats te laten voor het werk des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Zijn Christus-figuur is ook niet meer heel,</seg> <seg n="23.17.2">maar aan alle <pb n="164" ed="VW"/>kanten geraakt door de dialectische theologie.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">En de eschatologische stemming,</seg> <seg n="23.18.2">die in het boek voorkomt naast een achttiende-eeuws oneindigheidsoptimisme,</seg> <seg n="23.18.3">verlangt veel meer als symbool 'diep in 't zand' een 'hoorloos ore'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f30" rend="superscript">d</ref> dan een schouwend oog;</seg> <seg n="23.18.4">zoals onze tijd beter kan verstaan het visioen van het dal der doodsbeenderen bij Ezechiël,</seg> <seg n="23.18.5">waarover de Geest vaart,</seg> <seg n="23.18.6">dan de Madonna met het kind van Rafaël.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Daarom geloof ik,</seg> <seg n="24.1.2">dat we er geen aanstoot aan moeten nemen,</seg> <seg n="24.1.3">wanneer de Heilige Geest het aanschouwelijke aan Jezus in brieven en teksten,</seg> <seg n="24.1.4">woorden en begrippen,</seg> <seg n="24.1.5">aan stukken breekt,</seg> <seg n="24.1.6">zoals de Heer zelf aan het laatste Avondmaal het voorgedaan heeft,</seg> <seg n="24.1.7">toen Hij z'n gebroken lichaam ronddeelde.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wanneer die woorden dan weer samenkomen tot een belijdenis of de begrippen tot een dogma,</seg> <seg n="24.2.2">dan vormen ze op die wijze niet weer een persoon,</seg> <seg n="24.2.3">maarze zijn toch wel -Elsje van Houweningen wist het- Geest en leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">We kunnen daarbij niet spreken van 'een logische constructie' of 'een onpersoonlijke formule',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f31" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="24.3.2">zonder het werk van de Heilige Geest te onderschatten.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Wanneer we in plaats daarvan voor de moderne mens 'de veelzijdige Persoon van Hem,</seg> <seg n="24.4.2">die ons aller Heer is'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f32" rend="superscript">f</ref> willen oproepen,</seg> <seg n="24.4.3">dan doen we Hem geen goede dienst.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Want deze veelzijdigheid,</seg> <seg n="24.5.2">deze meerdimensionaliteit gaat boven het vermogen van de mens,</seg> <seg n="24.5.3">ook van de moderne,</seg> <seg n="24.5.4">en doet te niet het éénlijnige onderwijs,</seg> <seg n="24.5.5">dat God in de bijbel en de geschiedenis met het oog op onze zwakheid heeft ingesteld.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Daarin bestaat de heerlijkheid van de bediening des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="24.6.2">die het neemt uit wat de Zoon toebehoort,</seg> <seg n="24.6.3">maar dan stuk voor stuk,</seg> <seg n="24.6.4">zodat ook de eenvoudigste kennis-aan-de-zaak kan hebben.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wanneer ik dus deze,</seg> <seg n="25.1.2">in bouw en inrichting gereformeerde dogmatiek bezie,</seg> <seg n="25.1.3">dan ontdek ik daarin vooral de boven aangewezen fout.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En deze fout acht ik,</seg> <seg n="25.2.2">juist voor een gereformeerde geloofsleer,</seg> <seg n="25.2.3">kapitaal.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wanneer deel 1 <hi rend="italic">De Natuur,</hi></seg> <seg n="25.3.2">deel 2 <hi rend="italic">De Ziel</hi> geheten had,</seg> <seg n="25.3.3">dan zou deel 3 de titel van <hi rend="italic">De Geest</hi> hebben kunnen voeren .</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het werk was dan weliswaar veel opener gebleven,</seg> <seg n="25.4.2">maar daar staat tegenover dat alles meer naar z'n aard had kunnen worden behandeld.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Nu snoert de schrijver alles samen door z'n methode der persoonlijkheid en <hi rend="italic">Waarheidsprobleem en Persoonlijkheid in wording</hi> storen de trinitarische behandeling in deel 3.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De idee der vrijheid uit het eerste en die der persoonlijkheid uit het tweede gaan veel te regelrecht over in deel 3.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Was dit niet gebeurd dan had de schrijver misschien kunnen ontdekken,</seg> <seg n="25.7.2">dat in de Heilige Geest het Wezen en de Persoon Gods het duidelijkst samenvallen.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Want God is een Geest.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het trinitarisch geheim wordt hier het verst ontsluierd en zo verstaan wij,</seg> <seg n="25.9.2">dat we beter doen iets boven de persoonlijkheid te laten.</seg></s></p>
<p><pb n="165" ed="VW"/><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ik ben ervan overtuigd dat,</seg> <seg n="26.1.2">als het de schrijver gegeven mocht worden van de nog te schrijven delen uit z'n geloofsleer te retoucheren,</seg> <seg n="26.1.3">hij veel van de schade,</seg> <seg n="26.1.4">die de eerste delen daar nu aanrichten,</seg> <seg n="26.1.5">zou herstellen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dit blijkt nu reeds,</seg> <seg n="26.2.2">wanneer hij het <hi rend="italic">alleen</hi> van het 'sola fide' corrigeert door naar de gemeenschap te verwijzen en daarbij het gereformeerde geloofstype uitspeelt tegen het lutherse.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat is inderdaad de juiste weg.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar daarbij zou blijken dat deze gemeenschap der heiligen niet uit maar in het werk des Heiligen Geestes leidt.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De 'gemeenschap des Heiligen Geestes' in trinitarische zin is de grond van alle aardse gemeenschap.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zoals het werk er nu staat laat Kohnstamm er zich op voorstaan,</seg> <seg n="27.1.2">dat hij door de opvoedkunde heen tot de theologie komt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Dat dat de plaats van deze delen in de reeks bepaalt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En dat deze weg,</seg> <seg n="27.3.2">voor zover hij weet,</seg> <seg n="27.3.3">nog nooit gevolgd is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat laatste acht ik niet helemaal juist.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het moge waar zijn voor het moderne leervak der pedagogiek,</seg> <seg n="27.5.2">maar in ruimere zin is deze methode toch wel zeer karakteristiek geweest voor het idealisme,</seg> <seg n="27.5.3">met z'n klassieke bepaling van persoonlijkheid als verbinding van hoogste individualiteit met hoogste idealiteit.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Ik denk hier vooral ook aan Wilheim von Humboldt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n7" rend="superscript">7</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19"/></choice> als hij klaagt,</seg> <seg n="27.6.2">dat er voor de vorming van de mens hoogstens een theorie over opvoeding en wetgeving bestaat,</seg> <seg n="27.6.3">maar geen over de religie en dat er een stelsel van algemene grondstellingen ontbreekt,</seg> <seg n="27.6.4">waarvan de opvoeding slechts een der toepassingen is.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">In 't algemeen een stelsel voor de geschiedenis der mensheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">- Men meent hier zeer duidelijk het program voor zich te hebben dat prof. Kohnstamm zich opgemaakt heeft uit te werken.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Maar daarbij krijgt dan de theorie over het individu en z'n vorming tot persoonlijkheid wel heel veel invloed op 't geheel.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Ofschoon onze schrijver in z'n geloofsleer toch heel goed weet,</seg> <seg n="27.10.2">dat 'wij' een meer oorspronkelijke categorie is dan 'ik'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f36" rend="superscript">j</ref> en dat 'de sociale gedachte een kernstuk van bijbelse godsdienst is'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wanneer we ons van deze zijde,</seg> <seg n="28.1.2">gewapend met het opvoedkundig beginsel van het begrijpend-verstaan,</seg> <seg n="28.1.3">in de theologie begeven,</seg> <seg n="28.1.4">worden sommige bijbelse en dogmatische vragen wel heel moeilijk oplosbaar.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Alles hangt dan van de visie,</seg> <seg n="28.2.2">de kijk,</seg> <seg n="28.2.3">de intuïtie,</seg> <seg n="28.2.4">bijna zei ik,</seg> <seg n="28.2.5">de smaak af.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men wil of durft dan niet recht gebruik maken van uitspraken,</seg> <seg n="28.3.2">begrippen en redeneringen,</seg> <seg n="28.3.3">die,</seg> <seg n="28.3.4">zoals ik boven trachtte duidelijk te maken,</seg> <seg n="28.3.5">kenmerkend zijn voor de onderwijzing in de bedeling des Heiligen Geestes en waarvan Paulus zich zo ruim bedient.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Men merkt dat geducht in dit boek van Kohnstamm.</seg></s><pb n="166" ed="VW"/> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Ik denk hier natuurlijk allereerst aan de ontkenning van Jezus,</seg> <seg n="28.5.2">wonderbare geboorte,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f38" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="28.5.3">maar dan in verband daarmee aan de wijze waarop de gedachte aan een huwelijk,</seg> <seg n="28.5.4">op korte en kiese wijze genoemd,</seg> <seg n="28.5.5">onmiddellijk als absurd terzijde wordt gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Deze opvoedkundige,</seg> <seg n="28.6.2">die hierop het terrein van de theologie overging,</seg> <seg n="28.6.3">moet daarbij toch sterk het gevoel hebben gekregen,</seg> <seg n="28.6.4">welk een ander terrein dit is en welk een klove er tussen beide gaapt.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Als dezelfde vragen hier en ginds worden besproken,</seg> <seg n="28.7.2">in welk een ander licht komen ze dan telkens te staan.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Is prof. Kohnstamm zich daarvan wel steeds voldoende bewust geweest?</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Er zouden uit een Oogpunt van 'healthy-mindedness'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f40" rend="superscript">n</ref> of van 'mens sana in corpore sano'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f41" rend="superscript">o</ref> en andere begrippen en oordelen,</seg> <seg n="28.9.2">die in de pedagogiek goed op hun plaats zijn,</seg> <seg n="28.9.3">heel wat correcties in bijbel en dogmatiek aan te brengen zijn.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">In onze tijd van lichaamscultuur en erotiek mag men daarmee wel heel voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Het wordt anders gemakkelijk een zaak van sentiment en smaak in plaats van theologie.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Vooral hier is het gevaarlijk de aanschouwing voor het begrip in te ruilen.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Wanneer een padvinder,</seg> <seg n="28.13.2">gewend aan Hollandse hei- of bospaden,</seg> <seg n="28.13.3">met Byrd<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n8" rend="superscript">8</ref> zich ging bewegen op de arctische ijsvelden,</seg> <seg n="28.13.4">zou hij z'n wijze van marcheren totaal moeten wijzigen.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Daarmee lijkt mij het verschil tussen pedagogiek en theologie niet helemaal onjuist aangeduid.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Geboorte en dood,</seg> <seg n="28.15.2">schepping en eschatologie,</seg> <seg n="28.15.3">waarmee de geloofsleer het te doen krijgt,</seg> <seg n="28.15.4">scheppen zulke kloven in de theologie,</seg> <seg n="28.15.5">maken het terrein zo bovenmenselijk geaccidenteerd,</seg> <seg n="28.15.6">dat een theorie,</seg> <seg n="28.15.7">die geldt voor 'opvoeding en wetgeving' op de korte baan van ons leven,</seg> <seg n="28.15.8">heel weinig verklaart voor de lange baan der eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Maar veel belangrijker is het nog als we de schrijver horen spreken over het lijden en het sterven Gods.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het eerste bevestigt hij;</seg> <seg n="29.2.2">het tweede ontkent hij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hier is weer een klove.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Weer wordt de consequentie van het ene naar het andere niet getrokken.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het geldt hier de hoofdgedachte in het boek.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De aanwijzing van de bewogenheid Gods,</seg> <seg n="29.6.2">die Hosea,</seg> <seg n="29.6.3">de oudtestamentische profeet,</seg> <seg n="29.6.4">zo ontroerend weet te schilderen,</seg> <seg n="29.6.5">geeft ook aan Kohnstamms boek z'n karakter,</seg> <seg n="29.6.6">z'n warmte,</seg> <seg n="29.6.7">z'n betekenis.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De schrijver was zo vriendelijk mij een boekje te tenen,</seg> <seg n="29.7.2"><hi rend="italic">Green Pastures,</hi></seg> <seg n="29.7.3">waarin een Amerikaanse schrijver het kinderlijk oudtestamentisch geloof van sommige negerchristenen schildert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De bijbelse geschiedenis rolt zich voor ons af in een opeenvolging van <pb n="167" ed="VW"/>tonelen,</seg> <seg n="29.8.2">opgevoerd voor een zondagsschoolklas.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Een enkele maal klinken vraag en antwoord van onderwijzer en kind er tussen door.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">God wordt zo mensvormig mogelijk voorgesteld.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">God is ook vaak toornig op de mensen.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Lang en vaak.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Hij straft en bezoekt.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Dan duikt langzamerhand de gedachte van de noodzakelijkheid van het lijden Gods op. De schaduw van Hosea verontrust de eeuwige kalmte der Godheid.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">God is geen godheid;</seg> <seg n="29.15.2">Hij is God.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Hij kan en moet lijden.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">En dan draagt Jezus in 't laatste toneel het kruis de heuvel op. Dit alles wordt wel heel mensvormig uitgebeeld. 't Is een negerzondagsschool,</seg> <seg n="29.17.2">bewogen en spiritueel.</seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Voor een arisch mens haast te machtig.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Maar toch grijpt die geboorte van Gods lijden sterk aan.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit boekje noemde prof. Kohnstamm een commentaar op de hoofdgedachte van z'n boek.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ofschoon ook deze gedachte van het lijden Gods wel verduidelijkt wordt met hulpmiddelen uit de pedagogiek,</seg> <seg n="30.2.2">toch zijn we hier wel buiten schot van deel 2.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">We zijn middenin de theologie en wat ik zei van de indeling en de globale vorm van het boek,</seg> <seg n="30.3.2">dat geldt ook hiervan:</seg> <seg n="30.3.3">de schrijver is nu niet afhankelijk van z'n verleden,</seg> <seg n="30.3.4">z'n ontwikkelingsgang,</seg> <seg n="30.3.5">z'n vak of liever z'n vakken,</seg> <seg n="30.3.6">maar hij hangt hier aan z'n bijbel.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het is de oervorm van z'n geloof die zich hier voor ons evolueert.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Met het oog op deze aanwijzing moet men het boek lezen en op zich laten inwerken.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Men zal zich aan een sterke indruk niet kunnen onttrekken.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Zo althans ging het de schrijver van dit artikel.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Met deze gedachte raakt prof. Kohnstamm dan aan z'n tegenvoeters,</seg> <seg n="31.1.2">de dialectische theologen van onze tijd.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Les extrèrnes se touchent.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Want ook deze theologen leren waarlijk niet de God van Epicurus<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.persoon-of-geest.f43" rend="superscript">q</ref> die,</seg> <seg n="31.3.2">hoog en droog in de hemel,</seg> <seg n="31.3.3">zich van de mensen niets aantrekt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Wat de jongste Europese theologie beweegt,</seg> <seg n="31.4.2">is het geloof aan de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Eer schiet mij de naam van die Griekse wijsgeer te binnen,</seg> <seg n="31.5.2">als ik prof. Kohnstamm 'het divergentieveld in de causaliteitsstroom' in de theologie zie mengen,</seg> <seg n="31.5.3">een 'quantentheorie',</seg> <seg n="31.5.4">waaruit Epicurus reeds de wording aller dingen afleidde.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De barmhartigheid Gods,</seg> <seg n="32.1.2">Hosea's vertolking van z'n heiligheid,</seg> <seg n="32.1.3">staat dan middenin 't geding der huidige theologie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De kern van het Evangelie,</seg> <seg n="32.2.2">die correspondeert met de nood van onze tijd.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De vraag is alleen,</seg> <seg n="32.3.2">hoe deze gezindheid Gods't best in de prediking te brengen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Of op de sterk antropomorfe en aanschouwelijke wijze van prof. Kohnstamm of op de meer abstracte,</seg> <seg n="32.4.2">redenerende manier van de nieuwe Europese theologie,</seg> <seg n="32.4.3">die een theologie des Heiligen Geestes wil zijn.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Beide willen de centrale gedachte van de bijbel verduidelijken en beide zoeken aansluiting aan 't moderne bewustzijn.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Wondere vragen doen zich daarbij voor.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Kan God lijden?</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Kan Hij sterven?</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">De kerk heeft daarop meestal sterk dialectisch geantwoord.</seg></s> <pb n="168" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.10"><seg n="32.10.1">Ze zei:</seg> <seg n="32.10.2">distinguo;</seg> <seg n="32.10.3">ik onderscheid.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Onderscheiden tussen Vader en Zoon in de Triniteit.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Tussen God en mens in de christologie.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Dit lijkt intellectualisme,</seg> <seg n="32.13.2">maar ik houd het voor niet anders dan geestelijk.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Over de grenzen kan men hier verschillen.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">De een noemt scholastisch wat de ander dogmatisch noemt.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">En dogmatisch wat de ander bijbels vindt.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">- Ten opzichte van de wijze der verkondiging zie ik de hoofdvraag in deze vorm:</seg> <seg n="32.17.2"><hi rend="italic">Persoon of Geest.</hi></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="155" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Schepper en schepping.</hi> Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op <choice><sic>bijbeischen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bijbelschen</corr></choice> grondslag, 3 dln., dl. <hi rend="italic">1, Het waarheidsprobleem.</hi> Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewustzijn, Haarlem 1926, p. XXI.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. W.,</hi> P. XX,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Schepper en schepping,</hi> dl. 3, <hi rend="italic">De Heilige.</hi> Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd, Haarlem 1931, p. V.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., p. XIII</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Het waarheidsprobleem,</hi> p. XV. <hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Ibid</p></note>
<pb n="156" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Confl.</hi> X, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 783. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 232: Quaere super nos.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Deze intentie formuleert Kohnstamm in <hi rend="italic">Schepper en schepping,</hi> dl. 2, <hi rend="italic">Persoonlijkheid in wording.</hi> Schets eener christelijke opvoedkunde, Haarlem 1929, p. XIV vv.</p></note>
<pb n="157" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl . <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. XV v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Ibid</p></note>
<pb n="159" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 186.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A.w., p. 188.</p></note>
<pb n="160" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie m. n. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 3 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w., P.</hi> 117.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A.w.,p.52.*Het waarheidsprobleem,p.180vv.</hi></p></note>
<pb n="161" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*<choice><sic>DeHeilige,p.261</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">De Heilige, p. 261</corr></choice>.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>'A.w., P. 257.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*A.w., p. 258.*</p></note>
<pb n="162" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 258-264.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 249. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 25 1. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 185,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 186-190,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 240-246.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 181 en 247.</p></note>
<pb n="163" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 236-240.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl - <hi rend="italic">*a.</hi> w., p. 249 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. a. w., P. 25-42.</p></note>
<pb n="164" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*De Heilige,</hi> p. 252.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*Ibid.</hi></p></note>
<pb n="165" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a.</hi> w., p. 67. * Zie ook p. 48 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*Persoonlijkheid in wording,</hi> p. XIII en XVI.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar G. Bäumer, <hi rend="italic">Die soziale Idee in den Weltanschauungen des 19. Jahrhunderts. Die</hi> Grundzüge der modernen Sozialphilosophie, Heilbronn 1910, p. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">:De Heilige, p.</hi> 1 09.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>A.w., p. 114.*</p></note>
<pb n="166" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 170-179.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 194 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>*D.i. een gezonde toestand van de ziel, zodat bekering onnodig is. Een uitdrukking uit de godsdienstpsychologie van James. * Vgl. W. James, <hi rend="italic">The Varieties of Religious Experience.</hi> A Study in Human Nature. Being the Gifford Lectures on Natural Religion delivered at Edinburgh in 1901-1902, New York enz. 1913<hi rend="superscript">24</hi> p. 78-126 (Lectures IV en V).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>*Een gezonde ziel kan slechts huizen in een gezond lichaam.* Juvenalis, <hi rend="italic">Satire</hi> X, 356.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie <hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. 215-219, m.n. *p. 216.*</p></note>
<pb n="167" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl - <hi rend="italic">*a -</hi> w., p. 132 v.*</p></note>
<pb n="168" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Persoon of Geest in Stemmen des Tijds</hi> 22 (1933) nr. 1, p. 53 -71, naar aanleiding van het verschijnen van Kohnstamms <hi rend="italic">De Heilige.</hi> Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd, Haarlem <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">1931</corr></choice>. Zie voor <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> VW., dl. 3, p. 274, noot 1. Ph. A. Kohnstamm (1875-1951), Nederlands pedagoog, filosoof en natuurkundige, vanaf 1908 buitengewoon hoogleraar in de thermodynamica te Amsterdam, vanaf 1918 bijzonder hoogleraar in de pedagogiek te Amsterdam, later buitengewoon hoogleraar te Utrecht (1932) en Amsterdam (1938). In de loop van zijn ontwikkeling verschoof zijn belangstelling van de natuurkunde naar filosofie en pedagogiek. Onder invloed van de wijsgeer C. Bellaar Spruyt was K. een tijdlang aanhanger van het neokantianisme van de Badense school. Later verwierp hij dit omdat het z.i. tot nihilisme leidde ( ' <hi rend="italic">zie Cultuurgeschiedenis van het christendom,</hi> J. Waterink e.a. eds., dl. 5, Amsterdam-Brussel 1951, p. 420). In 1914 brak K. met het liberale Jodendom en koos bij voor het christelijk geloof, waarvan hij in <hi rend="italic">De Heilige</hi> een typering geeft. Richtinggevend voor zijn pedagogisch en theologisch denken is K.s bijbels personalisme waarin de vraag naar de verhouding God-mens - die hij typeerde als een ik-Gij-<choice><sic>verhouding- centraal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verhouding - centraal</corr></choice> staat (zie hiervoor H. HofsteePzn., Het bijbelspersonalisme van prof. dr. Ph. A.Kohnstamm<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">. </corr></choice>Ontstaan en grondslagen, Assen 1973).</p><p><hi rend="italic">De Heilige</hi> is het derde deel van K.s <hi rend="italic">Schepper en schepping.</hi> Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag (3 dln., Haarlem 1926-1931), waarin hij "een poging (wilde) doen tot de bouw van een stelsel van christelijke wijsbegeerte", dit "niet als gevolg van een mystieke ervaring, maar uitsluitend op grond van het gezag van Jezus Christus..." (Kohnstamm, <hi rend="italic">Mensch en wereld. Een personalistische inleiding in de wijsbegeerte,</hi> Amsterdam 1947, p. 290 v.). Zie voor de opbouw van <hi rend="italic">Schepper en schepping VW.,</hi>dl. 2, p. 194, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. D. van der Waals sr. (1837-1923), natuurkundige, vanaf 1877 tot 1907 (eerste) hoogleraar in de natuurkunde te Amsterdam. Van der W. is o.a. bekend geworden door de naar hem genoemde gaswet, welke het bestaan voorspelt van een zgn. kritische temperatuur (waarboven overgang van gas in vloeistof niet meer mogelijk is) en een beschrijving geeft van het gedrag van gassen, zowel boven als beneden de kritische temperatuur. Door deze gaswet werd Van der W. internationaal bekend. In 1910 ontving hij de Nobelprijs voor natuurkunde. Kohnstamm publiceerde zijn colleges over de moleculairtheorie in <hi rend="italic">Lchrbuch der Thermodynamik</hi> (2 dln., 1908-1912). Zie voor het verband tussen zijn wetenschappelijke arbeid en zijn geloof W. Leendertz, <hi rend="italic">J. D. van der Waals, in De Gids</hi> 87 (1923) 11, nr. 4, p. 151-155, m. n. p. 152: "... de wetenschap (was) voor hem gewijde grond, omdat ze hem iets deed verstaan van de wetten, die in Gods schepping heersten..."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n3" type="end" place="end" n="3"><p>.Zie in dit verband VW., dl. 3, p. 56 v. en 179 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n4" type="end" place="end" n="4"><p>H. A. Lorentz (1853-1928), natuurkundige, vanaf 1877 hoogleraar in de theoretische natuurkunde te Leiden. Grondlegger van de elektronentheorie en van de theorie van de optische en elektrische verschijnselen in bewegende stelsels. A. Einstein (1879-1955), Amerikaans theoretisch fysicus van Duitse afkomst, o.a. hoogleraar te Princeton N.J. <pb n="169" ed="VW"/>(1933-1945). E. werd vooral beroemd door zijn relativiteits- en gravitatietheorie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor Lagerlóf in dit deel, p. 280-284.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Elsje (Elske) van Houwening(en) (± 1601-±1679) was dienstbode bij Hugo de Groot op, lot Loevestein en te Parijs. In maart 1621 hielp zij mee aan de ontsnapping van haar meester. Toen de schipper, die de boekenkast waarin De Groot verborgen was vervoerde, haar attent maakte op geluiden in de kist, zou zij gereageerd hebben met de opmerking: '-Gij weet toch ook, dat boeken geest en leven hebben!" Zie A. Hallema, <hi rend="italic">Hugo de Groot.</hi> Het Delftsch orakel. 1583-1645, 's-Gravenhage 1942, p. 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor W. von Humboldt VW., dl. 1, p. 228, noot 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n8" type="end" place="end" n="8"><p>R.E. Byrd (1888-1957), Amerikaans marineofficier, vlieger en poolonderzoeker. In 1929 maakte B. als eerste een vliegtocht over de Zuidpool.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.persoon-of-geest.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">In The Green Pastures,</hi> toneelstuk van de Amerikaanse toneelschrijver en journalist Marc Connelly, pseudoniem van M. Cook (1890-1980), past deze het oudtestamentische motief van de metamorfose van de wraakzuchtige stammen-God in de genadevolle God van de profeten toe op de situatie van onderdrukking van Zuidamerikaanse negers. Green Pastures (1930 - Ned. vert.: <hi rend="italic">Grazige weiden,</hi> 1954) maakte grote indruk en werd in 1936 verfilmd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid" decls="#bibl-noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid">
<pb n="170" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Tweeërlei mogelijkheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. Miskotte,</seg> <seg n="2.1.2">op zoek naar een onderwerp voor zijn dissertatie,</seg> <seg n="2.1.3">heeft hele velden in de filosofie,</seg> <seg n="2.1.4">de literatuur en de theologie doorwoeld.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Waarschijnlijk heeft hij daarbij meermalen de doctorshoed,</seg> <seg n="2.2.2">die hem wenkte,</seg> <seg n="2.2.3">uit het oog verloren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nieuwe uitzichten lokten hem telkens ver van z'n basis af. 't Laatst overkwam hem dit bij 'een onderzoek betreffende de leer der heiliging in de prediking van Hermann Friedrich Kohlbrugge'.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarbij "sloeg de schrijver ... een zijpad in en ontdekte daar de mogelijkheid,</seg> <seg n="2.4.2">het Oude Testament als een eigen geestelijke wereld te bezien."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daaraan hebben we dit boek te danken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Gelukkig ligt hier dan een gedeelte van de stof,</seg> <seg n="3.1.2">die deze vervaarlijke werker beheerst,</seg> <seg n="3.1.3">vast.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dat de vorm hem juist <hi rend="italic">hier</hi> verraste,</seg> <seg n="3.2.2">acht ik niet toevallig.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De hypermoderne verfijning van het denken van zijn auteurs moet hem een machtige verleiding zijn geweest om hen te volgen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En niet minder de lyriek van dit oude volk der psalmen,</seg> <seg n="3.4.2">als het onder het schrikkelijke revolutionaire weerlicht der twintigste eeuw zijn leed en zijn liefde weer uitzingt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Met die mogelijkheid,</seg> <seg n="4.1.2">het Oude Testament als een eigen wereld te bezien,</seg> <seg n="4.1.3">bedoelt de schrijver het volgende.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">- Wij,</seg> <seg n="4.2.2">christenen,</seg> <seg n="4.2.3">zijn gewend het in het Nieuwe te laten <hi rend="italic">uitlopen.</hi></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De Jood is echter een bewijs,</seg> <seg n="4.3.2">dat het ook <hi rend="italic">doorloopt.</hi></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het volk van het Oude Testament woont in ons midden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Dit weergaloos feit',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="4.5.2">zoals dr. Miskotte het noemt,</seg> <seg n="4.5.3">heeft ook vroeger de theoloog vaak tot nadenken gestemd.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarbij komt dat de Israëliet aanspraak maakt op het Oude Testament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij zegt dat niet de preek in de kerk,</seg> <seg n="4.7.2">maar die in de synagoge een zuivere weerklank geeft op psalmen en profeten.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ook dat is meer gehoord.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Maar nieuw is het aanzien van deze moderne getuigen,</seg> <seg n="4.9.2">de gloed waarmee het verkondigd werd,</seg> <seg n="4.9.3">de denkkracht die werd ingezet,</seg> <seg n="4.9.4">de volledigheid van het betoog en de aandacht die er aan geschonken is.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dit alles maakt,</seg> <seg n="4.10.2">dat het op een Jodenmissie in Europa ging lijken.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze feiten hebben de belangstelling van dr. Miskotte-getrokken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Die is tegelijk van culturele en theologische aard.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Hij heeft het recht te zeggen,</seg> <seg n="5.3.2">dat het laatste gezichtspunt overweegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De behandeling is streng en zeer <pb n="171" ed="VW"/>beheerst.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dit zal hem bijwijlen geen geringe inspanning hebben gekost.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De verleiding tot romantiek was hier wel heel groot.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het getuigt van wijs beleid en zelfkennis,</seg> <seg n="5.7.2">dat al het biografische zo streng werd geweerd.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">"Die Juden sind ja jetzt mitten in einer gewaltigen,</seg> <seg n="6.1.2">weit übers Politische hinaus den Geist der Nation in seinen Tiefen aufwühlenden Renaissance."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dit stuk van een citaat uit het boek onthult ons de situatie.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dat er iets met het oude volk gaande is leert ons de jongste historie voldoende.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar het boek van Miskotte verdiept voor ons heel sterk de achtergrond van dat gebeuren.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het zendingsbewustzijn der Joden ontwaakte tegelijk met het antisemitisme in Duitsland:</seg> <seg n="6.5.2">omstreeks 1880.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De prioriteitsvraag behoeft hier niet gesteld.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zulke verschijnselen komen paarsgewijze op uit de diepere lagen der historie.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De kracht die thans het <hi rend="italic">ras</hi> en het <hi rend="italic">lot</hi> in Duitsland naar voren doet komen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="6.8.2">moet in het donker van de verborgen gronden reeds lang gestoten zijn op de Joodse geest,</seg> <seg n="6.8.3">die,</seg> <seg n="6.8.4">zoals we zullen zien,</seg> <seg n="6.8.5">precies andersom gericht is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In ieder geval,</seg> <seg n="7.1.2">het Jodendom werd zich weer bewust van zijn 'bijzonderheid' en zijn 'volledigheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Rosenzweig,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="7.2.2">een der auteurs van dr. Miskotte,</seg> <seg n="7.2.3">drukte dat zo uit:</seg> <seg n="7.2.4">"aber wir ... sind ewig."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men zag de mogelijkheid van een Joods katholicisme als resultante van een eeuwige jeugd en allermodernste rijpheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Bindingsmiddel van deze wereldkerk zou zijn een ethische tering,</seg> <seg n="7.4.2">beantwoordend aan de ernst van het bestaan in z'n menselijke openbaring en toepasselijk op de meest gecompliceerde technische verhoudingen der moderne cultuur.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het heidendom,</seg> <seg n="7.5.2">dat wij van de antieke staat hebben geërfd,</seg> <seg n="7.5.3">zou daarbij messiaans moeten worden opgeruimd.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">- En met dit ethisch katholicisme 'wichelde' de Jood dan langs de germaanse aarde,</seg> <seg n="7.6.2">'wahlverwant' met Reformatie en Humanisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Daar trad de Duitse Jezus hem tegemoet,</seg> <seg n="7.7.2">tegelijk als bloed- en geestverwant,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="7.7.3">symbool van een kerk,</seg> <seg n="7.7.4">die Joods-bijzonder en modern-volledig zou zijn.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze kerk heeft geen dogma;</seg> <seg n="8.1.2">de traditie heerst er.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In de negentiende eeuw sliep de Joodse theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar in de twintigste vragen de moderne <pb n="172" ed="VW"/>staat,</seg> <seg n="8.3.2">de synagoge zelf en de christelijke kerk,</seg> <seg n="8.3.3">alle drie:</seg> <seg n="8.3.4">Wat is een Jood?</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dat maakt,</seg> <seg n="8.4.2">meent dr. Miskotte,</seg> <seg n="8.4.3">bezinning op Joodse theologie nodig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De Jood zelf vraagt naar de zin van de zendingsboodschap,</seg> <seg n="8.5.2">die hij heeft te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En voor de christen dezer dagen staat de betekenis van het Oude Testament op het spel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Alles nog iets meer dan op de datum,</seg> <seg n="8.7.2">toen dit boek verscheen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De wereldslinger slaat van Logos,</seg> <seg n="8.8.2">de wereldrede uit naar Eros,</seg> <seg n="8.8.3">het wereldverlangen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Elk volk zoekt z'n God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Zo luidt een van de teksten van Miskotte's boek.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Als gevolg hiervan en ook om te ontkomen aan het mefistofelisme,</seg> <seg n="9.1.2">dat hem bedreigt,</seg> <seg n="9.1.3">omdat hij als balling en modern mens 'dubbel ontworteld is',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f20" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="9.1.4">zocht de Jood het in drie richtingen,</seg> <seg n="9.1.5">het zionisme,</seg> <seg n="9.1.6">de herleefde orthodoxie en de godsdienstfilosofie.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Alle drie komen op voor de Thora.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Geen ethicering of secularisering vermag deze godsdienstige bron op te drogen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De vertaalbaarheid van het Oude Testament,</seg> <seg n="9.4.2">zo zien deze Joden het,</seg> <seg n="9.4.3">maakt het tot de Heilige Schrift der mensheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f22" rend="superscript">v</ref> 't Hele christendom is een poging om het in het Arisch te vertalen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De Jood der twintigste eeuw voelde zich echter in staat het beter leesbaar te maken voor de Duitse ziel.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In deze zendingslectuur heeft dr. Miskotte zich verdiept.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Een dogmatische formulering van het verschijnsel was niet mogelijk,</seg> <seg n="10.2.2">omdat de grondgedachten van het Jodendom op steeds doorgaande vertolking zijn aangelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Daarom tracht de schrijver ze machtig te worden volgens de zgn. fenomenologische methode.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men geeft ze dan niet zoals men ze toevallig tegenkomt.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Men stelt echter ook niet de laatste waarheidsvraag.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men gaat er tussen in.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In dit geval moest er gezocht worden die vormen in het oog te krijgen,</seg> <seg n="10.7.2">waarin de waarheid der Joodse gedachte het meest kans had om anderen te overtuigen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Als getuigen moesten daarbij allereerst dienen een vijftal schrijvers,</seg> <seg n="11.1.2">die men de grote profeten in Miskotte's boek kan noemen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het zijn Max Brod,</seg> <seg n="11.2.2">Leo Baeck,</seg> <seg n="11.2.3">Hermann Cohen,</seg> <seg n="11.2.4">Martin Buber<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n4" rend="superscript">4</ref> en Franz Rosenzweig.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De beide eersten stellen de Joodse gedachte meer stuksgewijze tegenover de Europees-christelijke,</seg> <seg n="11.3.2">terwijl de anderen ieder een geheel van levensbeschouwing<pb n="173" ed="VW"/> voordragen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">- Daarna worden enkele 'extremen' behandeld,</seg> <seg n="11.4.2">schrijvers die op de flanken van het Joodse denken zich bewegen,</seg> <seg n="11.4.3">de <choice><sic>comrnunist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">communist</corr></choice> Ernst Bloch,</seg> <seg n="11.4.4">de atheïst Constantin Brunner en de nihilist Franz Kafka.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De reeks wordt gesloten door enkele nieuw-orthodoxen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Een overzicht te geven van deze uitgebreide stof is in zo kort bestek niet mogelijk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Even wil ik de vijf eerstgenoemde schrijvers,</seg> <seg n="12.2.2">waaraan Miskotte enige honderden bladzijden wijdt,</seg> <seg n="12.2.3">de revue laten passeren.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><hi rend="italic">Max Brod</hi> onderscheidt in het leven edel en onedel leed.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het edele moet <hi rend="italic">men</hi> dragen,</seg> <seg n="13.2.2">omdat het ons nader tot God brengt en ons genade leert verstaan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar er is ook leed dat we met Gods hulp moeten trachten uit de wereld te werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er is wel verband tussen beide,</seg> <seg n="13.4.2">maar in één bepaalde richting.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De mystiek van 't geloof heeft een uitgang in de praktijk,</seg> <seg n="13.5.2">in het helpen van God tegen het onedele.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De Thora draagt de wetenschap,</seg> <seg n="13.6.2">de kunst en de politiek.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- Het lot wordt hier op drie manieren verzedelijkt:</seg> <seg n="13.7.2">1. door het leed te noemen;</seg> <seg n="13.7.3">2. door het te delen in edel en onedel leed;</seg> <seg n="13.7.4">3. door voor de genade een stroombed te zoeken in de cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Leo Baeck,</hi></seg> <seg n="14.1.2">Berlijns rabbijn,</seg> <seg n="14.1.3">schrijft meer kerkelijk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij plaatst <hi rend="italic">geheim en gebod</hi> tegen elkaar over.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het geheim is het monotheïsme.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarin is de natuur,</seg> <seg n="14.4.2">waarin het heidens levensgevoel zich beweegt,</seg> <seg n="14.4.3">verlaten.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">In het monotheïsme wentelt de geest om zijn eigen as,</seg> <seg n="14.5.2">door een innerlijke dialectiek.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Drager van deze kosmische genialiteit is Israël.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Zo wordt deze religie universeel,</seg> <seg n="14.7.2">maar de band tussen het volk en zijn God wordt toch niet verbroken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Want de wereld keert van Hellas tot Israël in.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Eerst in de Reformatie tot de Duitse mens,</seg> <seg n="14.9.2">maar door hem tot de ware protestant,</seg> <seg n="14.9.3">de Jood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Zo worden bloed en geest hier als verbonden gezien door Israël.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">- Ook bij Baeck gaat de beweging in één richting,</seg> <seg n="14.11.2">van het geheim naar het gebod.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">De medemens staat voor hem in 't hart der religie,</seg> <seg n="14.12.2">niet pas in de ethiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Luthers leer,</seg> <seg n="14.13.2">die van het gebod naar 't geheim brengt,</seg> <seg n="14.13.3">heet bij hem Europa's noodlot.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">En de staat,</seg> <seg n="14.14.2">zoals Luther die laat gelden,</seg> <seg n="14.14.3">het tegendeel van messianisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Hermann Cohen</hi> is de bekende grondlegger van het neokantianisme.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">We leren hier echter een zeer bijzondere zijde kennen aan het werk van deze grootmeester der functionele gedachte,</seg> <seg n="15.2.2">in aansluiting aan zijn filosofie van de godsdienst.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hier is het hem te doen om de enkeling,</seg> <seg n="15.3.2">de leeddrager,</seg> <seg n="15.3.3">de <pb n="174" ed="VW"/>Jood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Voor de wereld van het leed kan de Israëliet als 'apriori' gelden,</seg> <seg n="15.4.2">zuivere onderstelling van dit algemeen menselijke.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><choice><sic>Coben</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Cohen</corr></choice> houdt echter de lijnen van zijn denken ook hier nog heel strak.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maar hij acht dat nodig om een flinke afstand tegenover de natuur te bewaren.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Anders kan men niet voor haar zorgen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij vindt het beter dat God in de methode vernevelt dan dat zijn volk zijn gebod tegenover de wereld niet nakomt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- Ook hier weer wijst alles in de richting van het gebod,</seg> <seg n="16.5.2">de praktijk,</seg> <seg n="16.5.3">de daad.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat is,</seg> <seg n="16.6.2">bij de wederkerigheid van God en mens,</seg> <seg n="16.6.3">een opvallend iets.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Cohen noemt het daarom met nadruk correlatie,</seg> <seg n="16.7.2">omdat de menselijke pool in de verhouding zo grote nadruk krijgt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">En dr. Miskotte plaatst straks onder het gezichtspunt van deze correlatie de hele Joodse godsdienstfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">Martin Buber,</hi></seg> <seg n="17.1.2">een Oostenrijker,</seg> <seg n="17.1.3">is de mysticus onder deze schrijvers.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Na een periode van intens meeleven met de grotestadscultuur van Wenen kwam hij onder de diepe indruk van het chassidisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="17.2.2">een Joods réveil uit de achttiende eeuw.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De zin der menselijke daad werd hem hier geopenbaard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De betekenis daarvan ligt weer in de wederkerigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De grondwoorden van 't ware Jodendom leerden hem dat ze wilden uitdrukken,</seg> <seg n="17.5.2">niet wat God of de mens is,</seg> <seg n="17.5.3">maar wat zich <hi rend="italic">tussen</hi> hen beweegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f34" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="17.5.4">De heilige is geen rustende,</seg> <seg n="17.5.5">maar een schrijdende gestalte,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f35" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="17.5.6">een vorstelijke figuur,</seg> <seg n="17.5.7">die het rad der wereld wendt.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">- De arbeid is niet koud-zakelijk,</seg> <seg n="17.6.2">maar God is er in verzonken als in de methode bij Cohen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hij neemt het karakter van een dialoog aan,</seg> <seg n="17.7.2">waarin een mythische sprake over de wereld gaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">- Met dit mythisch mysticisme sluit Buber dan aan bij de moderne filosofie der existentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">De mens die de roep der mythe verstaat,</seg> <seg n="17.9.2">dat is de mens van't naakte leven,</seg> <seg n="17.9.3">de eenzame,</seg> <seg n="17.9.4">de Jood;</seg> <seg n="17.9.5">die alle tempelschaduw verlaten heeft voor de onbeschutte werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Heel uitvoerig wordt <hi rend="italic">Franz Rosenzweig,</hi></seg> <seg n="18.1.2">schrijver van <hi rend="italic">Stern der Erlösung,</hi></seg> <seg n="18.1.3">behandeld.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Hij zoekt een <hi rend="italic">nieuw denken,</hi></seg> <seg n="18.2.2">waarbij men de dingen in hun wezen laat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Men moet niet,</seg> <seg n="18.3.2">zoals het idealisme,</seg> <seg n="18.3.3">achter God naar God <pb n="175" ed="VW"/>zoeken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">God <hi rend="italic">is</hi> God en de mens is mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar daarom heeft dat 'zijn' zo'n heel verschillende betekenis in beide gevallen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Men moet naar dat zijn niet vragen,</seg> <seg n="18.6.2">maar naar wat ze doen en lijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dat is de <hi rend="italic">verhalende</hi> wijsbegeerte,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f41" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="18.7.2">waarvoor men 't geschreven woord nodig heeft.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">In die wijsbegeerte regeert de tijd.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het eerste blijft het eerste en men kan geschiedenis niet construeren.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hellas verhaalt ook al van God en mens en zijn heidendom blijft klassiek.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar men mag zijn vormen niet zomaar laten gelden.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Hellas is als 't begin van een sprookje:</seg> <seg n="19.5.2">'er was eens'.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Uit de Openbaring moet er verder verteld worden.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En daarom geeft het nieuwe denken het woord aan de theologen,</seg> <seg n="19.7.2">de Joden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De nieuwe theologie vraagt niet naar <hi rend="italic">waarheid</hi> maar luistert naar 't verhaal van een <hi rend="italic">gebeuren;</hi></seg> <seg n="20.1.2">het grote gebeuren der Schepping;</seg> <seg n="20.1.3">het oude,</seg> <seg n="20.1.4">duistere,</seg> <seg n="20.1.5">verlatene gebeuren<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hier waakt het wonder in iedere hoek<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f44" rend="superscript">r</ref> en breekt uit met de openbaringsklank:</seg> <seg n="20.2.2">'gij'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De Jood,</seg> <seg n="20.3.2">die dit hoort,</seg> <seg n="20.3.3">keert het heidendom de rug toe,</seg> <seg n="20.3.4">maar vergeet niet,</seg> <seg n="20.3.5">dat't uit de Schepping luid werd.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hij blijft mens in dezelfde werkelijkheid als de heiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De openbaring graaft zich nog dieper in de tijd in dan de Schepping.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In het kerkelijk jaar loopt de ware historie van God,</seg> <seg n="21.2.2">mens en wereld en daarbij komt ook het einde,</seg> <seg n="21.2.3">de Verlossing in 't zicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Volgens dr. Miskotte klopt echter in de leer der Openbaring,</seg> <seg n="21.3.2">de middenschakel tussen Schepping en Verlossing,</seg> <seg n="21.3.3">het Joodse hart het meest hoorbaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De zin der Openbaring wordt door Rosenzweig ontwikkeld in een leer der absolute liefde,</seg> <seg n="21.4.2">waarin alles tussen God en mens wederkerigheid is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">In de 'schreeuw' wordt dit minnespel doorbroken en keert de mens tot de werkelijkheid terug,</seg> <seg n="21.5.2">die nu als Verlossing beleefd wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ook hier,</seg> <seg n="22.1.2">evenals bij Baeck,</seg> <seg n="22.1.3">is Israël het volk van de kosmische genialiteit.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het is,</seg> <seg n="22.2.2">sedert Abraham,</seg> <seg n="22.2.3">los van deze aarde en wordt in de Openbaring,</seg> <seg n="22.2.4">in de erotische dialectiek van zijn monotheïsme,</seg> <seg n="22.2.5">zo sterk boven de natuur uit geheven,</seg> <seg n="22.2.6">dat het zich niet thuis meer voelt in de Schepping.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het <pb n="176" ed="VW"/>is een 'metafysisch volk',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f51" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="22.3.2">hetzelfde wat Cohen het 'apriori' noemde.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar nog sterker dan bij deze laatste wordt de correlatie tussen God en mens tot een 'dualis'-vorm.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Buitengewoon merkwaardig,</seg> <seg n="23.1.2">deze groep Joodse godsdienstfilosofen,</seg> <seg n="23.1.3">die aan dr. Miskotte het wezen der Joodse religie verraden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hier is een opvatting van het menselijk bestaan,</seg> <seg n="23.2.2">waarbij dit laatste schepsel van de zesde dag,</seg> <seg n="23.2.3">de Abraham-Adam,</seg> <seg n="23.2.4">de Jood-mens,</seg> <seg n="23.2.5">zo apart aan de hand van God door de historie gaat,</seg> <seg n="23.2.6">dat hij nauwelijks meer een schepsel kan genoemd worden,</seg> <seg n="23.2.7">maar een uitbeelding wordt van de Messias.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Vrij van alle binding door de grond of door het lot,</seg> <seg n="23.3.2">en op aarde altijd in ballingschap,</seg> <seg n="23.3.3">Meer een vooronderstelling dan een realiteit,</seg> <seg n="23.3.4">en toch als zodanig de zin der humaniteit in zich dragend.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De mensheid voorstellend,</seg> <seg n="23.4.2">die zich,</seg> <seg n="23.4.3">al wentelend om eigen geestelijke spil of liever als dubbelster of satelliet met God samen wentelend om een gemeenschappelijke as in de ruimten der eeuwen naar een onbekend doel beweegt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En die in deze onrust haar rust vindt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dr. Miskotte ziet in deze <hi rend="italic">correlatie</hi>-leer<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f53" rend="superscript">a</ref> een zelfstandige voortzetting van het Oude Testament.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Als de profetie niet <hi rend="italic">uitkomt</hi> aan het Kruis,</seg> <seg n="24.2.2">dan <hi rend="italic">kan ze ook</hi> met oplopende spanning doorgaan.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar ze krijgt dan het karakter van avontuur,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f54" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="24.3.2">omdat Jezus het 'het is volbracht' reeds heeft gesproken.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Alle substantialiteit,</seg> <seg n="24.4.2">al het gegevene als genade,</seg> <seg n="24.4.3">als dogma,</seg> <seg n="24.4.4">wordt opgelost in de functie van de heiliging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Niet alleen de heidense gelatenheid tegenover het lot,</seg> <seg n="24.5.2">maar ook de christelijke verzekerdheid wordt in deze wervelwind van ethiek meegevoerd.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Alleen de verbondsgedachte blijft als laatste rest in het seculariseringsproces over.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Met dit laatste worden we dan tevens herinnerd aan veel,</seg> <seg n="25.1.2">wat in het Joodse leven en denken een tegenwicht vormt tegen het bovenstaande.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het intieme familie-leven en het bewustzijn een uitverkoren volk te <choice><sic>zi n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> ook als bloedgemeenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De 'Mensch draussen' kan de 'Jude drinnen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f57" rend="superscript">e</ref> niet helemaal ontlopen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zo is ook het begrip 'Umkehr' bij de schrijvers van dr. Miskotte naar twee kanten te interpreteren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het kan de omkeer zijn in de wenteling,</seg> <seg n="25.5.2">die geheel ondergeschikt blijft aan de ethische beweging in voorwaartse<pb n="177" ed="VW"/> richting.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar hij kan ook de gedachte oproepen aan een mogelijkheid,</seg> <seg n="25.6.2">die daar tegen ingaat;</seg> <seg n="25.6.3">een inkeer tot Christus.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Deze laatste mogelijkheid schemert <hi rend="italic">even</hi> door bij <hi rend="italic">Franz Kafka,</hi></seg> <seg n="26.1.2">schrijver van de mystische vertellingen <hi rend="italic">Der Prozess en Das Schloss.</hi></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Tot hem moet dr. Miskotte zich wel heel sterk aangetrokken voelen en hij zal hem sterk bezig gehouden hebben.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ik noemde hem nihilist.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Miskotte heeft nog geen naam voor hem.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Dat strijdt niet tegen elkaar.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Kafka is de man van 'alles of niets'.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Bij Kafka gaat de atheïstische kritiek door tot de meest alledaagse dingen van het leven.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Niet allereerst God,</seg> <seg n="26.8.2">maar de wereld heeft er onder te lijden.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Er bestaat hoogstens een <hi rend="italic">ironische</hi> samenhang<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f59" rend="superscript">g</ref> tussen God en wereld,</seg> <seg n="26.9.2">een gedachte die ook H. G. Wells<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n8" rend="superscript">8</ref> ergens uitspreekt.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Er is "een <choice><sic>miniinale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">minimale</corr></choice> kans ener eschatologische uitkomst..."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Miskotte schrijft van hem:</seg> <seg n="27.1.2">"Er is een merkwaardige plaats in <hi rend="italic">Der Prozess</hi> (S. 374 f.) waar de abstracte mogelijkheid der <hi rend="italic">christelijke verkondiging</hi> ... wordt overwogen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Daarop doelde ik zopas.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Tegenover 'de mogelijkheid,</seg> <seg n="27.3.2">het Oude Testament als een eigen geestelijke wereld te bezien' wordt hier een andere mogelijkheid even aangeduid.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Er is een kansel in een domkerk.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">En van het bestaan daarvan overtuigt zich de held van het boek al tastende langs de stenen,</seg> <seg n="27.5.2">terwijl buiten de kerk het wereld-onweer woedt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Ik zou mij daarop niemand eerder dan Kohlbrugge kunnen voorstellen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Ik vermoed dat dr. Miskotte hem er op zou plaatsen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze beide mogelijkheden bestaan hier dus naast elkaar.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dr. Miskotte heeft vooral aan de eerste vorm en uitdrukking gegeven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hij heeft daarmee dialectisch positie gekozen tegenover zijn eigenlijk onderwerp:</seg> <seg n="28.3.2">'de leer der heiliging in de <choice><sic>prediking van Kohlbrugge' . Het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">prediking van Kohlbrugge'</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f63" rend="superscript">k</ref><choice><sic>prediking van Kohlbrugge' . Het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>prediking van Kohlbrugge' . Het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"> </corr></choice><s n="28.4"><seg n="28.4.1"><choice><sic>prediking van Kohlbrugge' . Het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">Het</corr></choice> <hi rend="italic">verwondert mij niet dat prof. Kohnstamm zijn vraag stelde in het Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi> van 14 juli 1933.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Moet de overgang van de ene mogelijkheid naar de andere zo dialectisch zijn?</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Moet de Jood over Kafka tot Jezus komen?</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De wegen van de Geest zijn meestal meer geleidelijk dan die der gedachte.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Is het Israël der realiteit hier ook te sterk betrokken in de gedachtenvlucht van enkele filosofen?</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dit zijn enkele vragen,</seg> <seg n="29.1.2">die bij mij opkwamen na lezing en herlezing van dit merkwaardige boek.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="170" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Het wezen der Joodsche religie.</hi> Bijdrage tot de kennis van het Joodsche geestesleven in dezen tijd, Amsterdam 1933, Haarlem 1964<hi rend="superscript">2</hi>, Kampen 1982<hi rend="superscript">3</hi>,p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 2,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., Woord vooraf.</p></note>
<pb n="171" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Cit. naar a. w., p. 4. H. Bahr,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n2" rend="superscript">2</ref> <hi rend="italic">Liebe der Lebenden, dl.</hi> 1, Hildesheim z.j., p. 264.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het wezen, p.</hi> 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 2. In plaats van over 'bijzonderheid' spreekt M. over 'eigensoortigheid'.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 7. Vgl. ook p, 208, waar M. duidelijk maakt dat het hier gaat om een uitspraak van H. Cohen, nl. de laatste <choice><sic>woor(ien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">woorden</corr></choice> van zijn rede <hi rend="italic">Platon und die Propheten.</hi> Deze in de gedrukte rede weggelaten woorden worden aangehaald door F. Rosenzweig in <hi rend="italic">Der Stern der Erlösung, in Der Mensch und sein Werk.</hi> Gesammelte Schriften, dl. 2, Den Haag 19761, p. 331 en 461.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het wezen,</hi> p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a, w.,</hi> p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. a. w., p. 10 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. a. w., p. 13 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 15.</p></note>
<pb n="172" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 13-26, m.n. p. 16 v. en p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. a. w., p. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. a. w., p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 27. M. citeert hier F. M Dostojewski, <hi rend="italic">Die Dämonen, in Sämtliche Werke in zehn Bänden,</hi> dl. 8, München enz. 1977, p. 344 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Het wezen,</hi> p. 28 v,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 31-51.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 64, m. n. noot 140.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w, p.</hi> 51 v.</p></note>
<pb n="173" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Vgl- <hi rend="italic">a. w.,</hi>m -n. p. 71-73. In noot 149 op p. 71 attendeert M. op het feit dat Brod deze onderscheiding tussen edel en onedel leed terugvindt in de <hi rend="italic">Talmud,</hi> o.a. Berachot 5 a. Zie M. Brod, <hi rend="italic">Heidentum, Christentum, Judentum.</hi> Ein Bekenntnisbuch, München 1921, dl. 1, p. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Het wezen,</hi> p. 88.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>In deze en voorafgaande zinnen parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 97-104.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 125.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 125 vv.</p></note>
<pb n="174" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 151 vv., 176 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 152. Voorts meldt M. hier dat de term 'correlatie' voor het eerst verschijnt in C.s boekje <hi rend="italic">Der Begriff der Religion im System der Philosophie</hi> (1915) en dat dit begrip zijn godsdienstwijsgerig hoofdwerk <hi rend="italic">Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentum</hi> (1919) beheerst. Zie voor een omschrijving van het begrip correlatie <hi rend="italic">Het wezen,</hi> p. 156, 165.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 214.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 222.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. a. w., p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 228.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 249 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie m. n. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 290. Van dit 'neue Denken'geeft Rosenzweig rekenschap in het gelijknamige hoofdstuk in <hi rend="italic">Zweistromland. Kleinere Schriften zur Religion und Philosophie,</hi> Berlijn 1926, p. 240-268.</p></note>
<pb n="175" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het wezen,</hi> p. 289 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 297.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. w., p. 295.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>In deze alinea parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 292 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 296 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 302.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie bijv. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 299, 318.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 301 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 303.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>A. w., p. 307.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 308 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. a. w., p. 316.</p></note>
<pb n="176" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A -w.,</hi> P. 348.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 325.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p>Over de betekenis van de correlatieleer schrijft M. in de beide laatste hoofdstukken van zijn boek. Zie voor een omschrijving van deze leer bijv. p. 466 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 462.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 463 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 462.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 29. M - citeert hier J. L. Gordon.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n7" rend="superscript">7</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 455 vv,</p></note>
<pb n="177" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>A.w., p. 410.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., <choice><sic>p. 41 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 411</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>A.w., p. 418. M. citeert de eerste uitgave van <hi rend="italic">Der Prozess,</hi> Berlijn 1925.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl - <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 419.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. a. w., p. 556.</p></note>
<pb n="178" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="178" ed="VW"/>N. publiceerde zijn artikel <hi rend="italic">Tweeërlei mogelijkheid in Eltheto</hi> 88 (1933) nr. 1, P. 15-22. Hij gaf daarin een bespreking van Miskotte's dissertatie <hi rend="italic">Het wezen der Joodsche religie.</hi> Bijdrage tot de kennis van het Joodsche geestesleven in dezen tijd, Amsterdam 1933.</p><p>K.H. Miskotte (1894-1976), hervormd predikant te Cortgene, Meppel, Haarlem en Amsterdam, van 1945 tot 1959 hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk te Leiden. Onder invloed van de ethische theologie (Gunning) en geraakt door het denken van Kohlbrugge alsmede door het moderne Joodse geestesleven van het begin van de twintigste eeuw, gaf hij een eigen invulling aan de dialectische theologie. Een centrale plaats daarin wordt ingenomen door zijn aandacht voor de structuur van het Oude Testament, waarmee hij zich verzet tegen idealisering en spiritualisering van de christelijke verkondiging. In zij'n hoofdwerk <hi rend="italic">Als de goden zwijgen</hi> (1956) confronteert hij de Westeuropese cultuur (nihilisme, atheïsme) met de goddelijke openbaring door middel van een ontvouwing van de bijbelse grondwoorden.</p><p>Voor zijn dissertatie ontving M. in 1935 de zgn. Mallinckrodt-prijs, die toegekend wordt aan de beste aan een openbare faculteit verdedigde theologische dissertatie van de laatste tien jaren.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. Bahr (1863-1934), Oostenrijks toneel- en romanschrijver. Zijn werk is gestempeld door alle literaire stromingen in de periode 1890-1920, van naturalisme tot expressionisme. Veel roem verwierf B. met zijn blijspel <hi rend="italic">Das Konzert (1909),</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>F. Rosenzweig (1886-1929), Duits-Joods filosoof en theoloog. Groot leraar, vanaf 1920 leider van het Freies Jüdisches Lehrhaus te Frankfort. Centraal in zijn denken staat de Opvatting dat de goddelijke openbaring het punt is, waar omheen mensen hun wereld en ervaringen organiseren. Zijn hoofdwerk is <hi rend="italic">Der Stern der Erlösung</hi> (1921), waarin hij een nieuw denken' formuleert dat de lijnen schetst van een filosofische theologie van jodendom en christendom. Tegenover het speculatieve denken stelt R. een existentieel denken, waarin (de grammatica van) het spreken prioriteit heeft en waarin over God, mens en wereld alleen gesproken wordt in relaties. In verband hiermee is voor Miskotte met name R.s ontvouwing van de verháálstructuur van de openbaring, met de tijd als grondvorm, van grote betekenis geweest.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>M.Brod (1884-1968), Oostenrijks-Israëlisch schrijver en essayist, actief zionist. B. was muziek- en toneelcriticus van het <hi rend="italic">Prager Tagblatt</hi> (1924). In 1939 emigreerde hij naar Israël. Hoofdprobleem in zijn werk is de verhouding van Godsgeloof en het kwaad. In <hi rend="italic">Heidentum, Christentum, Judentum</hi> (2 dln., 1921) beschouwt B. het Jodendom als kritisch tegenover de voortzetting van deze wereld in het heidendom en haar negatie in het christendom. B. was vriend en biograaf van Kafka.</p><p>L.Baeck (1873-1956), Duits-Joods theoloog, van Poolse afkomst. Leider van het progressieve Jodendom. B. was rabbijn te Oppeln (1897), Düsseldorf (1907) en Berlijn (1912), waar hij tevens hoogleraar midrasjliteratuur en homiletiek was. Zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Das Wesen des Judentunu</hi> (1905) was een antwoord op de negatieve beoordeling van het Jodendom in A. Harnacks <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums</hi> (1900). Met Cohen interpreteerde B. het Jodendom als ethisch monotheïsme.</p><p>H. Cohen (1842-1918), Duits-Joods filosoof, vanaf 1876 hoogleraar te Marburg, vanaf 1912 docent aan het Joodse theologische seminarie te Berlijn na zijn terugkeer tot het orthodox-Joodse geloof. C. was met Natorp de belangrijkste vertegenwoordiger van het neokantianisme (zie VW., dl. 1, p. 149, noot 21). In <hi rend="italic">Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums</hi> (1919) verheft C. de Joodse religie tot de ware religie der rede.</p><p>M. Buber (1878-1965), Oostenrijks-Israëlisch godsdienstfilosoof. Van 1925 tot 1933 hoogleraar te Frankfort, van 1939 tot 1951 te Jeruzalem. B. was een van de leidende figuren van het zionisme. Door zijn werken over het chassidisme en zijn bijbelvertaling (samen met Rosenzweig) heeft hij Jodendom en westerse geest tot elkaar gebracht. Over het chassidisme schreef hij o.a. <hi rend="italic">Die Legende des Baalschem</hi> (1908) en <hi rend="italic">The Origin and Meaning of </hi><pb n="179" ed="VW"/><hi rend="italic">Hasidism</hi> (1960)- Belangrijk is ook zijn <hi rend="italic">ich und Du</hi> (1923) dat de basisformulering bevat van zijn filosofie van de dialoog.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>E. Bloch (1885-1977), Duits filosoof en essayist van Joodse afkomst. Vanaf 1942 hoogleraar te <choice><sic>Carnbridge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Cambridge</corr></choice> (Mass.), vanaf 1949 te Leipzig, vanaf 1961 te Tübingen. B. ontwikkelde een niet-<choice><sic>dogrnatisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dogmatisch</corr></choice>, marxistisch humanisme, gekenmerkt door een utopisch bewustzijn en een creatief principe van de hoop. Zijn hoofdwerken zijn <hi rend="italic">Der Geist der Utopie (1918)</hi> 1954-1959), waarin hij een messiaans internationaal <hi rend="italic">en Das Prinzip Hof</hi>fnung (3 dln., 1954-1959), waarin hij een messiaans socialisme voorstond.</p><p>C.Brunner, pseudoniem van L. Wertheimer (1862-1937), Duits filosoof van Joodse afkomst, aanhanger van Spinoza. Zijn hoofdwerk is <hi rend="italic">Die Lehre von den Geistigen und vo</hi>m <hi rend="italic">Volke</hi> (1918). B. was voorstander van totale assimilatie van de Joden. F.Kafka (1883-1924), Oostenrijks schrijver van Joodse afkomst. Belangrijkste thematiek van zijn werk is de existentiële angst en eenzaamheid van de enkeling tegenover een onbegrepen wereld. De invloed van K.'s literaire werkzaamheid is zeer groot.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De chassidische beweging ontstond in het begin van de achttiende eeuw onder de Joden in polen. Ze werd gekenmerkt door een mystieke wijding van het alledaagse leven, waarin de vreugde van de verbondenheid met God en verdieping van het gemeenschapsleven hoofdelementen waren. Als stichter wordt beschouwd Israël ben Eliëzer, bijgenaamd Baäl Sjem Tov (1699-1760).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. L. Gordon (1830-1892), Russisch Hebreeuws dichter en schrijver. G. wordt gerekend tot de meest invloedrijke schrijvers van de Russische haskala, een aan de Europese Verlichting verwante Joodse beweging, die emancipatie van de Joden voorstond met behoud van de eigen Joodse waarden. Veelgeciteerd is Gordons zegswijze: 'Be a man when you go out and a Jew in your home'.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>H. G. Wells (1866-1946), Brits socialistisch romanschrijver en essayist. Veel van zijn werken hebben een profetisch-utopisch karakter. Tot de bekendste behoort <hi rend="italic">The Outline of History (1920).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.tweeerlei-mogelijkheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>In zijn (waarderende) bespreking van Miskotte's <hi rend="italic">Het wezen</hi> in A<hi rend="italic">WCC.</hi> 9 (1932/33) nr. 37, p.5 v., plaatste Kohnstamm vraagtekens bij M.'s nadruk op de predestinatie als tegengesteld aan de correlatie. K. vroeg zich af of het niet veeleer ging "om de <hi rend="italic">volstrekte Soevereiniteit Gods,</hi> waarvan de leer der predestinatie toch slechts een uitvloeisel is." Dat deze soevereiniteit verbleekte bij de door M. besproken denkers, achtte K. kenmerkend voor een geseculariseerde Joodse religie, maar z.i. was zij niet wezensvreemd aan de Joodse godsdienst: "Wat dr. Miskotte als 'het wezen van Joodse religie' beschrijft ... is het surrogaat, waartoe de godsdienst van de zoon van het oude volk moet leiden, als zijn Messiasverlangen onbevredigd blijft."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap" decls="#bibl-noordmans4.mysterie-of-boodschap">
<pb n="180" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Mysterie of boodschap<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het boek <hi rend="italic">De incarnatie</hi> van prof. dr. W. J. Aalders is de schrijver zelf,</seg> <seg n="2.1.2">ten voeten uit.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Er bestaan ook andere werken van hem,</seg> <seg n="2.2.2">van gelijke omvang;</seg> <seg n="2.2.3">maar noch van zijn <hi rend="italic">Mystiek</hi> noch van zijn <hi rend="italic">De grond der zedelijkheid</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f1" rend="superscript">a</ref> geldt dat in diezelfde mate.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Die had hij misschien ook <hi rend="italic">niet</hi> kunnen schrijven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Maar dit boek heeft hij moeten geven.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Hier is in allerlei toonaarden het thema uitgewerkt,</seg> <seg n="2.5.2">dat hij in zijn inaugurele oratie te Groningen in 1915 had aangeslagen,</seg> <seg n="2.5.3">toen hij sprak over <hi rend="italic">Gewijde synthese</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Zo had dit boek ook kunnen heten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Aalders is een synthetische geest en hij houdt van schrijvers die de grote middenweg,</seg> <seg n="3.1.2">de via media,</seg> <seg n="3.1.3">bewandelen,</seg> <seg n="3.1.4">zoals vele anglicanen,</seg> <seg n="3.1.5">ook al kan hij met hun theologie meestal slecht over de weg.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij ziet de dingen graag in hun algemeen verband en is bang voor uitersten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarom heeft hij ook als zoon der kerk die moeder zo lief;</seg> <seg n="3.3.2">zij houdt de mensen op Gods weg.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En eindelijk is de <hi rend="italic">incarnatie</hi> het grote onderwerp om over te schrijven,</seg> <seg n="3.4.2">omdat daarin voor hem de grond van het moederlijk en herderlijk karakter der kerk verscholen ligt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zij bevat het geheim der gewijde synthese;</seg> <seg n="3.5.2">zij bergt de verzoening tussen alle valse tegenstellingen;</seg> <seg n="3.5.3">zij is het onderwerp der goede belijdenis tegenover alle ketterijen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="3.5.4">zij is de sleutel voor een ware wereldbeschouwing en een rechte levenshouding.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En zij kan dat alles zijn,</seg> <seg n="3.6.2">omdat zij geen mening is,</seg> <seg n="3.6.3">geen wetenschappelijke stelling,</seg> <seg n="3.6.4">geen wijsgerige idee,</seg> <seg n="3.6.5">geen apriori zelfs dat in ons aan de dingen ten grondslag ligt,</seg> <seg n="3.6.6">maar de laatste werkelijkheid zelve,</seg> <seg n="3.6.7">waarin wij met God verbonden liggen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zij is dat nog meer dan de schepping;</seg> <seg n="3.7.2">zij is een intensifiëring van de schepping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Wie de verhouding tussen God en mens wil studeren en daarin de ligging aller dingen,</seg> <seg n="3.8.2">die moet het mysterie van de vleeswording des Woords'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f5" rend="superscript">e</ref> geboren om over alle dingen op de rechte wijze te spreken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De samenhang der wereld wordt hier voor het geloof onthuld.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">En al moet de kerk dan sober en arm blijven in haar filosofie,</seg> <seg n="3.10.2">"wij durven de <pb n="181" ed="VW"/>vergelijking met de andere concepties aan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Met deze 'realistische' opvatting van Aalders komt zijn schrijfwijze overeen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Al geeft dit boek de schrijver geheel,</seg> <seg n="4.2.2">zoals de schrijver zijn boek,</seg> <seg n="4.2.3">toch is het geen persoonlijk werk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij schuilt weg in zijn onderwerp.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Aalders wil niet over,</seg> <seg n="4.4.2">maar uit de incarnatie schrijven,</seg> <seg n="4.4.3">zoals volgens hem de kerk er uit,</seg> <seg n="4.4.4">en niet er over gepredikt heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij is geen 'zaak van contemplatie',</seg> <seg n="4.5.2">maar een 'zaak van existentie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Haar positieve inhoud 'laat zich meer aanduiden dan construeren'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dergelijke uitdrukkingen keren telkens terug.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Meer dan het spreken geldt hier het niet-zwijgen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">- Maar als iemand,</seg> <seg n="4.9.2">daardoor overmoedig geworden,</seg> <seg n="4.9.3">hem dan tot de terugtocht meent te kunnen dwingen,</seg> <seg n="4.9.4">dan zal hij plotseling zijn man staan op een onverwachte manier.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dan wordt de schrijver,</seg> <seg n="4.10.2">wat hij zelf van de incarnatie zegt,</seg> <seg n="4.10.3">Aalders wordt dan 'stroef'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dan hoort men hem <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">een '</corr></choice>halt!'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f11" rend="superscript">k</ref> of kort afgebeten 'neen' uitbrengen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Daarmee dekt hij niet zijn eigen persoon,</seg> <seg n="4.12.2">maar hij spreekt omdat hij zich gedekt weet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zelfs de stijl komt met deze denkwijze treffend overeen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">'Aalders pointeert niet',</seg> <seg n="5.2.2">zei mij onlangs iemand.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit is waar,</seg> <seg n="5.3.2">al weet hij de puntjes op de i's te zetten als weinigen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De stijl is synthetisch,</seg> <seg n="5.4.2">beschrijvend,</seg> <seg n="5.4.3">gebonden,</seg> <seg n="5.4.4">egaal.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Met een 'zie hier' en 'zie daar' keert hij telkens weer tot de werkelijkheid in.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze geesteshouding heeft Aalders zelf herhaaldelijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f12" rend="superscript">l</ref> en ook weer in dit boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f13" rend="superscript">m</ref> met de naam <hi rend="italic">incarnationalisme</hi> gedoopt,</seg> <seg n="6.1.2">in aansluiting aan Söderblom<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n2" rend="superscript">2</ref>.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Een richting die "vorm en inhoud,</seg> <seg n="6.2.2">geest en lichaam,</seg> <seg n="6.2.3">God en mens onafscheidelijk verbonden acht,</seg> <seg n="6.2.4">ook en allermeest in de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In het mysterie van de vleeswording wordt hier dus de nadruk gelegd,</seg> <seg n="6.3.2">niet op de negatieve verhouding,</seg> <seg n="6.3.3">waarin de beide naturen tegen elkaar over staan,</seg> <seg n="6.3.4">maar op de positieve verbinding,</seg> <seg n="6.3.5">waarbij de mens orgaan der Godheid wordt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">- Een overgang tussen God en mens ontstaat daarbij niet.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Alles wat daarop lijkt wordt beslist afgewezen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">God wordt niet gehumaniseerd.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar er is een relatie</seg> <seg n="6.7.2">- geen correlatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="6.7.3">- die positieve betekenis heeft en houdt.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En deze relatie krijgt het karakter van een vaste verbinding.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Zij heeft tot effect een ander mysterie,</seg> <seg n="6.9.2">het verenigen-onder-één-hoofd van de hele schepping.</seg></s> <pb n="182" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wat in Joh. 1 : 14 staat,</seg> <seg n="6.10.2">heeft tot gevolg wat in Ef. 1 : 10 staat.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">De incarnatie werkt de recapitulatie uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hier vindt de schrijver dan de sleutel tot een wereldbeschouwing en levenshouding.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Tot deze in Christus gegeven verbinding wil hij met zijn gedachten inkeren.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij weet zich daarmee in overeenstemming met een algemene omkeer in het denken van onze tijd.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Overal verlangt men van het verstand,</seg> <seg n="7.4.2">van de geest,</seg> <seg n="7.4.3">tot de zaak,</seg> <seg n="7.4.4">het leven terug te keren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men zoekt een meer directe benadering van het mysterie des levens,</seg> <seg n="7.5.2">ene,</seg> <seg n="7.5.3">die lijkt op de manier van het geloof.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Men wil niet over,</seg> <seg n="7.6.2">maar uit de dingen denken en spreken.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De copernicaanse wending in het denken,</seg> <seg n="7.7.2">waarop Kant zo trots was,</seg> <seg n="7.7.3">wil men weer omkeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Welnu,</seg> <seg n="7.8.2">zo roept de schrijver uit:</seg> <seg n="7.8.3">"Als er iets is,</seg> <seg n="7.8.4">waaraan juist onze tijd behoefte heeft,</seg> <seg n="7.8.5">dan is het wel aan datgene wat de incarnatie uitdrukt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze roep:</seg> <seg n="8.1.2">van de contemplatie terug tot het leven,</seg> <seg n="8.1.3">laat zich misschien verduidelijken met die van Bergson,</seg> <seg n="8.1.4">enige tientallen jaren geleden,</seg> <seg n="8.1.5">die tegenover de verbrokkeling,</seg> <seg n="8.1.6">die ons verstand in de wereldbeschouwing aanricht,</seg> <seg n="8.1.7">ons uitnodigde om ons terug te verplaatsen in het 'élan vital',</seg> <seg n="8.1.8">en van daaruit de wereld intuïtief te benaderen,</seg> <seg n="8.1.9">om zo de sleutel tot een levenshouding te vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De vergelijking is gewaagd en het berouwt mij bijna ze opgesteld te hebben.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De dimensies zijn zo verschillend.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het 'élan vital' is bij Aalders te zien in de opstanding en de hemelvaart van Jezus en zijn intuïtie heet geloof.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar de wijze waarop met deze grootheden wordt omgegaan,</seg> <seg n="8.5.2">roept de herinnering op. "Het mens-zijn",</seg> <seg n="8.5.3">aldus Aalders,</seg> <seg n="8.5.4">"is,</seg> <seg n="8.5.5">op een wijze,</seg> <seg n="8.5.6">die ons volstrekt ontgaat,</seg> <seg n="8.5.7">in de persoonlijke vereniging met het God-zijn verheerlijkt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zie hier de zin van opstanding en hemelvaart,</seg> <seg n="8.6.2">heerlijkheid en wederkomst.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het is niet enkel een tijdelijk incognito,</seg> <seg n="8.7.2">een povere camouflage geweest.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het heeft ook positieve zin.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Deze zin strekt zich ook uit over het werk,</seg> <seg n="8.9.2">dat de Christus heeft volbracht,</seg> <seg n="8.9.3">over mens en mensheid,</seg> <seg n="8.9.4">over de gehele schepping,</seg> <seg n="8.9.5">die,</seg> <seg n="8.9.6">door het oordeel heen,</seg> <seg n="8.9.7">haar <choice><sic>verheerlij king</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verheerlijking</corr></choice> tegemoet gaat.<hi rend="italic">"</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In deze volzinnen ligt de hele wereldbeschouwing van het <hi rend="italic">incarnationalisme</hi> vast.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Hier worden de twee mysteries naast elkaar geplaatst;</seg> <seg n="8.11.2">de incarnatie en haar 'effect',</seg> <seg n="8.11.3">de recapitulatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Beide zijn organisch met elkaar verbonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Het effect moet wel door het oordeel heen,</seg> <seg n="8.13.2">maar het ontstaat niet door een nieuw oordeel.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Het is alles te zamen één grote levensbeweging van de hoogste orde,</seg> <seg n="8.14.2">waarin het mens-zijn met het God-zijn verbonden is in een bepaalde relatie.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">- Wel is het oordeel in <pb n="183" ed="VW"/>deze verhouding opgenomen.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">De incarnatie grijpt 'oordelend en vormend in de lagere dimensies in'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">Het negatieve staat er naast het positieve.</seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Maar "de positieve betekenis der vleeswording is veel groter dan de negatieve-"<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f23" rend="superscript">w</ref> Binnen de incarnatie met haar effect,</seg> <seg n="8.18.2">de recapitulatie,</seg> <seg n="8.18.3">binnen dit 'élan vital' van God-<choice><sic>rnenselijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">menselijke</corr></choice> verhoudingen,</seg> <seg n="8.18.4">regeert tenslotte reeds de vorm en niet het oordeel.</seg></s> <s n="8.19"><seg n="8.19.1">Het verband en de voortplanting zijn organisch.</seg></s> <s n="8.20"><seg n="8.20.1">Dit is wat Aalders in 1915 reeds zo uitdrukte:</seg> <seg n="8.20.2">"Het dogma is ... een zaak van groei,</seg> <seg n="8.20.3">niet van handwerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Mijn vergelijking met Bergson,</seg> <seg n="9.1.2">de 'bezonnen futurist'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f25" rend="superscript">y</ref> uit Aalders' Gewijde synthese,</seg> <seg n="9.1.3">blijkt tenslotte vrij onschuldig.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij doet niets af aan het theologisch karakter van Aalders conceptie.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zij laat alle bijbelse omtrekken en het gewijde karakter van <choice><sic>zi n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> synthese bestaan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze wijst er alleen op,</seg> <seg n="9.4.2">dat wij hier op analoge wijze worden uitgenodigd ons te verplaatsen in een mysterie,</seg> <seg n="9.4.3">dat het karakter van leven draagt,</seg> <seg n="9.4.4">positief,</seg> <seg n="9.4.5">gevormd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En dat zich ook positief,</seg> <seg n="9.5.2">vormend voortplant.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Alles "op een wijze,</seg> <seg n="9.6.2">die ons volstrekt ontgaat."</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar dat wij toch van daaruit,</seg> <seg n="9.7.2">sober en met terughouding,</seg> <seg n="9.7.3">een wereldbeschouwing en een levenshouding zullen kunnen winnen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De prediking,</seg> <seg n="9.8.2">als klare uiteenzetting van de betekenis der heilsfeiten,</seg> <seg n="9.8.3">en als oordeel,</seg> <seg n="9.8.4">met haar naar de menselijke zijde negatieve inhoud,</seg> <seg n="9.8.5">treedt daarbij wat op de achtergrond.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Wel legt Aalders er nadruk op,</seg> <seg n="9.9.2">dat wij door het kerugma van de incarnatie weten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Maar dat dient dan om op het realiteitskarakter,</seg> <seg n="9.10.2">op de afgesloten aard der vleeswording nadruk te leggen.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Zonder de prediking zouden wij er zelfs niets van weten.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">De prediking is orgaan,</seg> <seg n="9.12.2">propaganda van de incarnatie zelf.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Een uiting van haar verborgen leven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De parallel met de academische spelerijen van Bergson is tenslotte ook kinderspel,</seg> <seg n="10.1.2">vergeleken met de directe wijze,</seg> <seg n="10.1.3">waarop Aalders zelf voor de incarnatie aansluiting zocht bij het instinctieve leven van onze tijd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Kuyper heeft dat in zijn bekende Standaard-artikelen reeds vóór hem gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het boek van Aalders is minder dogmatisch en meer filosofisch dan men misschien denkt en... hij zelf misschien wil.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Trouwens,</seg> <seg n="10.4.2">de schrijver wil algemeen zijn.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar hij is het nog meer dan hij wil.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij plaatst de incarnatie in het kader aller terreinen en aller tijden en overal worden het begrip,</seg> <seg n="10.6.2">de <pb n="184" ed="VW"/>idee,</seg> <seg n="10.6.3">de persoon,</seg> <seg n="10.6.4">de geest teruggewezen en wordt er aansluiting gezocht bij het positieve,</seg> <seg n="10.6.5">het zijn,</seg> <seg n="10.6.6">het reële,</seg> <seg n="10.6.7">het bodemloze.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het geweldige teruggrijpen op de geschapenheid,</seg> <seg n="10.7.2">in allerlei vorm,</seg> <seg n="10.7.3">van onze tijd,</seg> <seg n="10.7.4">wordt als een honger opgevat en het brood dat hem wordt toegeworpen,</seg> <seg n="10.7.5">is de incarnatie.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Daarin kan de moderne mens bevrediging vinden.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Dat de mens tegenover God,</seg> <seg n="10.9.2">bij alle bodemloos verschil,</seg> <seg n="10.9.3">toch een positieve instantie is;</seg> <seg n="10.9.4">dat er verwantschap bestaat,</seg> <seg n="10.9.5">'analogia entis' in een of andere graad,</seg> <seg n="10.9.6">daarheen wijst meer nog dan de schepping de incarnatie heen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo heeft de as,</seg> <seg n="11.1.2">waarom het <hi rend="italic">incarnationalisme</hi> wentelt,</seg> <seg n="11.1.3">twee rustpunten.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het eerste is het 'oerfeit'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f29" rend="superscript">c</ref> der incarnatie zelve.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het tweede vind ik treffend aangegeven in deze vorm:</seg> <seg n="12.2.2">"De moderne mens is geen abstractie."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wat de incarnatie geeft,</seg> <seg n="12.3.2">verlangt de moderne mens.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij vraagt naar 'het levend verband' der dingen,</seg> <seg n="12.4.2">waarover men alleen spreken kan als men 'er uit spreekt'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij staat op de betrekkelijkheid der dingen,</seg> <seg n="12.5.2">het in-een-verhouding-staan tegenover God en mensen en wereld.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Aan deze eisen kan juist voldaan worden,</seg> <seg n="12.6.2">als men de incarnatie belijdt,</seg> <seg n="12.6.3">het levend verband,</seg> <seg n="12.6.4">de edele relativiteit<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f32" rend="superscript">f</ref> tussen Woord en vlees,</seg> <seg n="12.6.5">God en mens,</seg> <seg n="12.6.6">in Christus,</seg> <seg n="12.6.7">waar men alleen uit en niet <hi rend="italic">over</hi> kan spreken;</seg> <seg n="12.6.8">enkel als 'deelnemer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Aalders heeft daarbij allereerst wel niet de inhoud,</seg> <seg n="13.1.2">maar de vorm en de uitdrukking der incarnatie op het oog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar als incarnationalist kan hij die beide toch moeilijk scheiden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Deze richting immers acht vorm en inhoud onafscheidelijk verbonden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En zo hebben wij,</seg> <seg n="13.4.2">naar het verband van des schrijvers gedachtengang,</seg> <seg n="13.4.3">in de moderne ligging der geesten niet enkel een zekere analogie op te merken met de belijdenis der incarnatie,</seg> <seg n="13.4.4">maar ook een effect van de incarnatie zelve;</seg> <seg n="13.4.5">een bewijs van haar kosmische doorwerking.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Voor Aalders moet het verband tussen de dingen tenslotte reëel zijn en niet begripsmatig.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Zo krijgt de uitspraak,</seg> <seg n="13.6.2">dat de moderne mens geen abstractie is,</seg> <seg n="13.6.3">pas haar volle zin;</seg> <seg n="13.6.4">evenals die andere,</seg> <seg n="13.6.5">dat het dogma een zaak is van groei en niet van handwerk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Beide vullen elkaar aan.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De abstractie van de moderne mens is nog niet voldoende opgeheven,</seg> <seg n="14.1.2">als men hem alleen ziet in zijn geschapen-zijn,</seg> <seg n="14.1.3">waarin de prediking der incarnatie hem toevallig kan treffen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De verhouding moet dieper liggen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Pas als hij de zich steeds verplaatsende tegenpool der incarnatie wordt,</seg> <seg n="14.3.2">de exponent<pb n="185" ed="VW"/> van haar duurzaamheid,</seg> <seg n="14.3.3">het effect van haar kosmische werking,</seg> <seg n="14.3.4">een moment in de recapitulatie,</seg> <seg n="14.3.5">dan pas wordt hij waarlijk concreet.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Op een wijze die ons volstrekt ontgaat,</seg> <seg n="14.4.2">moet hij tonen tot het 'vlees' te behoren dat door het Woord is aangenomen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Want de vleeswording gaat 'zover als het mens-zijn en het geschapen-zijn reiken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De mens in de modernste situatie is bedoeld,</seg> <seg n="14.6.2">als de kerk de incarnatie belijdt.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En de theologie,</seg> <seg n="14.7.2">die deze daad Gods te verklaren heeft,</seg> <seg n="14.7.3">moet zoeken naar 'de passende vorm voor de geloofsinhoud'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Daarbij zal dan niet vergeten mogen worden,</seg> <seg n="14.8.2">dat het binnen het <hi rend="italic">incarnationalisme</hi> om het levend verband,</seg> <seg n="14.8.3">de betrekking gaat.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dwz.,</seg> <seg n="15.1.2">de incarnatie bepaalt de moderne mens;</seg> <seg n="15.1.3">maar ook omgekeerd de moderne mens de incarnatie.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men kan over de laatste niet spreken buiten de eerste om.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Nu moet men bij dit alles wel in het oog houden,</seg> <seg n="16.1.2">dat de relatie hier nooit tot correlatie wordt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Er is wederkerigheid,</seg> <seg n="16.2.2">maar dat is er een tussen Schepper en schepsel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het beweeglijke dat er in de duurzaamheid der incarnatie ligt,</seg> <seg n="16.3.2">zodat ook de moderne mens door haar bereikt kan worden,</seg> <seg n="16.3.3">heeft zijn element in de prediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het komt van boven af en de tegenbeweging,</seg> <seg n="16.4.2">die daardoor gewekt wordt,</seg> <seg n="16.4.3">heeft de <choice><sic>vorm van aanbiddingen De fout</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">vorm van aanbidding.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s><choice><sic>vorm van aanbiddingen De fout</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"> </corr></choice><s n="16.5"><seg n="16.5.1"><choice><sic>vorm van aanbiddingen De fout</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">De fout</corr></choice> van de moderne mens is,</seg> <seg n="16.5.2">dat hij de betrekking tussen God en mens niet als mysterie kan zien.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij is daardoor en daarvoor niet ootmoedig genoeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar als Aalders aan die geestelijke bemiddeling,</seg> <seg n="16.7.2">die hij overal aanneemt,</seg> <seg n="16.7.3">vol effect had verleend;</seg> <seg n="16.7.4">als hij de prediking niet als mysterie maar als publiciteit had gezien,</seg> <seg n="16.7.5">dan zou zijn 'gewijde synthese' gesprongen zijn.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De prediking is geen mysterie;</seg> <seg n="16.8.2">in haar treedt het negatieve,</seg> <seg n="16.8.3">het oordeel,</seg> <seg n="16.8.4">het directe veel meer op de voorgrond dan Aalders dat in zijn realistisch incarnationalisme kan plaatsen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hij verbindt de doorwerking,</seg> <seg n="16.9.2">het duurzame,</seg> <seg n="16.9.3">het effect der vleeswording,</seg> <seg n="16.9.4">de recapitulatie,</seg> <seg n="16.9.5">veel te organisch met de incarnatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Voor de prediking,</seg> <seg n="16.10.2">als orgaan van de Heilige Geest,</seg> <seg n="16.10.3">blijft dan geen volle plaats over.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De duurzaamheid der incarnatie drukt haar weg.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Als het 'primum vivere,</seg> <seg n="16.12.2">deinde philosophari' in realistische zin nog wat wordt aangedikt,</seg> <seg n="16.12.3">zodat het filosoferen als completering van het leven wordt opgevat en als dit dan op de prediking wordt overgebracht,</seg> <seg n="16.12.4">dan wordt die laatste van haar eigenlijke functie ontheven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">De vorm der incarnatie,</seg> <seg n="16.13.2">zoals de prediking die nodig heeft,</seg> <seg n="16.13.3">komt dan in de schaduw van haar substantie,</seg> <seg n="16.13.4">die (op een <pb n="186" ed="VW"/>wijze die ons volstrekt ontgaat) doorwerkt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f43" rend="superscript">q</ref>.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Het statische,</seg> <seg n="16.14.2">dat in de verkondiging dienen moet,</seg> <seg n="16.14.3">wordt teruggedrongen door het dynamische;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f44" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="16.14.4">het representatieve door het effectieve,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f45" rend="superscript">s</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing s afgeleid uit de opbouw van de zin</note> <seg n="16.14.5">of door het constitutieve;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f46" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="16.14.6">het directe door het indirecte;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f47" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="16.14.7">het negatieve door het positieve (passim).</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ik heb hiermee,</seg> <seg n="17.1.2">zo goed en zo kwaad als dat in zo kort bestek gaat,</seg> <seg n="17.1.3">Op één lijn in het boek van prof. Aalders de aandacht <choice><sic>gevestigd. zij verbindt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gevestigd;</corr></choice></seg><choice><sic>gevestigd. zij verbindt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="17.1.4"><choice><sic>gevestigd. zij verbindt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zij verbindt</corr></choice> de incarnatie met de moderne mens.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Niet regelrecht,</seg> <seg n="17.2.2">evolutionistisch;</seg> <seg n="17.2.3">maar zo dat de verbinding een mysterie blijft.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zoals Christus geboren is in de volheid des tijds,</seg> <seg n="17.3.2">en daardoor een verhouding heeft tot de tijd,</seg> <seg n="17.3.3">ofschoon men Hem niet met open armen ontving,</seg> <seg n="17.3.4">zo heeft Hij die voor de schrijver ook tot onze tijd,</seg> <seg n="17.3.5">al is die niet ootmoedig genoeg voor de aanbidding.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Christus past er in,</seg> <seg n="17.4.2">en Aalders wil dit tot bewustzijn brengen van ons geslacht.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Dat is de strekking van dit boek en ik heb er de voorkeur aan gegeven die aan te wijzen en er iets over te zeggen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">- Bij meer ruimte had ik het werk ook kunnen doorlopen aan de hand van andere categorieën zoals de analogie,</seg> <seg n="17.6.2">de paradox,</seg> <seg n="17.6.3">het kosmische,</seg> <seg n="17.6.4">het medische,</seg> <seg n="17.6.5">enz.,</seg> <seg n="17.6.6">en telkens zou ik daarbij tot soortgelijke kritiek gekomen zijn.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Maar het vruchtbaarst en tegenover Aalders het billijkst is het,</seg> <seg n="17.7.2">allereerst op de eigenlijke strekking te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daarmee geef ik het boek een plaats naast de <hi rend="italic">Römerbrief</hi> van Barth,</seg> <seg n="18.1.2">waarmee het in soort overeenkomt,</seg> <seg n="18.1.3">al kan ik het,</seg> <seg n="18.1.4">op mijn standpunt,</seg> <seg n="18.1.5">niet een gelijke betekenis toekennen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ik heb mij intensief met het werk bezig gehouden en het in alle richtingen doorkropen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En ik ben onder de indruk gekomen van het universele van deze conceptie en van het moderne aan de persoon van Aalders.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Wie het boek opneemt,</seg> <seg n="18.4.2">verwacht allicht een dogmatische verhandeling te zullen vinden en hij ergert zich vrij zeker aan het lange geparlementeer,</seg> <seg n="18.4.3">het grasduinen in allerlei vakken en wetenschappen,</seg> <seg n="18.4.4">voor het aan de eigenlijke zaak toekomt.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zo ergens achterin,</seg> <seg n="18.5.2">zegt de schrijver,</seg> <seg n="18.5.3">dat hij zich nu zo goed mogelijk heeft trachten <hi rend="italic">voor te bereide.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Nu komt het pas.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">"Het moet mogelijk zijn de duurzaamheid der incarnatie ook in hare levende actualiteit voor te stellen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">En zijn ware bedoeling verraadt hij pas in de titel van de kunstig samengestelde lezing aan het slot:</seg> <seg n="18.8.2"><hi rend="italic">De incarnatie en wij.</hi></seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Hier pointeert Aalders.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Het is te doen om het eindpunt van de levende actualiteit.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Al het andere is kader.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Maar dat kader bestaat in <pb n="187" ed="VW"/>de ligging der geesten in allerlei eeuw en in de stand der wetenschap -up-to-date,</seg> <seg n="18.12.2">op allerlei gebied.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Misschien mag ik een persoonlijke herinnering ophalen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het moet in 1921 geweest zijn,</seg> <seg n="19.2.2">dat ik te Nunspeet op de zomerconferentie der <choice><sic>NCSV. sommige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">NCSV sommige</corr></choice> van mijn eerste 'dialectische' klanken liet horen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik legde het Evangelie wat rauw op de jongens en meisjes,</seg> <seg n="19.3.2">alsof er geen conferentie-tent boven hun hoofd wapperde en er geen kerkdak bestond.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De volgende avond sprak prof. Aalders over <hi rend="italic">De heiligheid Gods;</hi></seg> <seg n="19.4.2">een indrukwekkende lezing die hij later ook te Lunteren hield.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Zijn woord bracht ons als in een tempel,</seg> <seg n="19.5.2">waarin wij met zoveel woorden tot de aanbidding van Christus werden opgevorderd.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Ik kreeg het gevoel,</seg> <seg n="19.6.2">alsof ik mij de vorige avond schuldig gemaakt had door profaan te spreken,</seg> <seg n="19.6.3">en dat drukte mij neer.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Ik sprak dat tegenover Aalders uit,</seg> <seg n="19.7.2">maar hij meende dat wij dezelfde dingen van twee kanten gezien hadden.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">- Het boek,</seg> <seg n="19.8.2">waarin de heiligheidsvisie van Aalders is vastgelegd,</seg> <seg n="19.8.3">ligt thans voor mij.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer ik mij nu daartegenover plaats,</seg> <seg n="20.1.2">dan ligt een vergelijking met de dialectische theologie voor de hand. Ik geloof dat Aalders die avond gelijk had,</seg> <seg n="20.1.3">toen hij sprak van tweeërlei aanvat,</seg> <seg n="20.1.4">al krijg ik ook thans nog,</seg> <seg n="20.1.5">tegenover zijn boek vol mysterie en aanbidding,</seg> <seg n="20.1.6">hetzelfde gevoel van profaniteit.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1"><hi rend="italic">Het incarnationalisme</hi></seg> <seg n="20.2.2"><hi rend="italic">-</hi> liever vermeed ik dit profane woord,</seg> <seg n="20.2.3">dat Aalders zelf invoerde</seg> <seg n="20.2.4">- en de dialectische theologie zijn beide op de moderne wereld ingesteld.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zij willen de mensen in de kerk van Christus brengen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar het kerkdak van de dialectische theologie komt praktisch bijna met de sterren gelijk.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het is alles prediking,</seg> <seg n="20.5.2">die rauw over de wereld gaat;</seg> <seg n="20.5.3">prediking en nog eens prediking.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">En de moderne mens voelt zich daarbij voorlopig vrijwel als Luther,</seg> <seg n="20.6.2">toen hij in de ban gedaan was:</seg> <seg n="20.6.3">'sub coelo'.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">- Aalders voelt de dingen anders aan.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Zijn kerkdak is ook hoog en zijn kerk is vol mysterie;</seg> <seg n="20.8.2">maar hij meent dat het mogelijk moet zijn haar in haar levende actualiteit voor te stellen,</seg> <seg n="20.8.3">met de moderne mens er in.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Hij weet van 'verband',</seg> <seg n="20.9.2">van 'betrekking'.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Het mysterieuze,</seg> <seg n="20.10.2">de cultus en de aanbidding zoals hij die kent,</seg> <seg n="20.10.3">vooronderstellen beslotenheid.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Zijn realisme brengt grens en vorm en maakt kanten dicht,</seg> <seg n="20.11.2">die in de dialectische theologie open blijven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ook na de lezing van dit boek zal ik in beginsel niet anders kunnen spreken dan die avond te Nunspeet.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Aalders' realisme knelt voor mij de prediking te veel.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wel is het in de loop der jaren veel gedifferentieerder geworden en rekent hij meer met het verschil in dimensie op ieder gebied.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar de band blijft;</seg> <seg n="21.4.2">het wordt geen Geest.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De prediking echter is uit de Geest.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In Aalders' realisme behoudt ook de hoogste dimensie het bodemloze,</seg> <seg n="21.6.2">het afgrondelijke.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Voor mij brengt niet het mysterieuze,</seg> <seg n="21.7.2">maar het klare,</seg> <seg n="21.7.3">de prediking,</seg> <seg n="21.7.4">de Geest,</seg> <seg n="21.7.5">sfeer in de kerk.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Niet het altaar maar de kansel wenste <pb n="188" ed="VW"/>ik in haar koor.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Ik schrik even,</seg> <seg n="21.9.2">als Aalders zegt,</seg> <seg n="21.9.3">dat de liturgische beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n5" rend="superscript">5</ref> de incarnatie vanzelf ontmoeten zal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De sfeer der kerk mag het eenvoudige en duidelijke niet verliezen,</seg> <seg n="21.10.2">dat hoort bij de prediking van Jona te Ninevé,</seg> <seg n="21.10.3">van Jezus aan de zee van Tiberias,</seg> <seg n="21.10.4">van Paulus in de zaal van Tyrannus en van Luther,</seg> <seg n="21.10.5">als hij 'sub coelo' staat.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Zij moet de klaarte van de open hemel behouden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Nu weet Aalders deze dingen ook wel.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Hij zegt het op een van de laatste bladzijden van zijn boek:</seg> <seg n="22.2.2">de incarnatie "is een mysterie,</seg> <seg n="22.2.3">dat als zodanig voor de geestelijke mens een wonde betekent,</seg> <seg n="22.2.4">die moet worden opengehouden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hier raakt hij de dialectische theologie.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Een mysterie is gewoonlijk geen open wonde.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">En het hele boek door breekt hij als belijder en prediker telkens door de wanden van zijn realistisch incarnationalism heen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Hij is een te goed zoon der Reformatie om dat niet te doen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Men merkt het aan de inwendige druk,</seg> <seg n="22.7.2">die de paradox steeds oefent binnen zijn analogisch denken.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Pikant is in dat opzicht wat hij omtrent de anglicaanse theologie,</seg> <seg n="22.8.2">"met haar synthese en analogie"<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f52" rend="superscript">z</ref> opmerkt:</seg> <seg n="22.8.3">"In elk geval heeft deze theologie,</seg> <seg n="22.8.4">apologetisch tot het uiterste,</seg> <seg n="22.8.5">ons zeer weinig te zeggen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Terwijl hij aan de visie op het geestelijk leven,</seg> <seg n="22.9.2">zoals de reformatoren die hadden,</seg> <seg n="22.9.3">en waarbij de incarnatie enigszins in de schaduw van het kruis kwam te staan;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f54" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="22.9.4">waarbij alles op de directe,</seg> <seg n="22.9.5">negatieve verhouding tussen God en mens werd gezet,</seg> <seg n="22.9.6">duurzaamheid toeschreef.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Dat het bij Aalders tot zulke oordeelvellingen kan komen doet ons zien,</seg> <seg n="22.10.2">dat wij hier niet met een exotische maar met goed-protestantse theologie te maken hebben.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Maar toch is deze conceptie van de verhouding van God en mens,</seg> <seg n="23.1.2">van Woord en vlees,</seg> <seg n="23.1.3">van Christus en moderne mens mij te gebonden,</seg> <seg n="23.1.4">te positief,</seg> <seg n="23.1.5">te reëel.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het is waar dat,</seg> <seg n="23.2.2">als het aan de aanwijzing van die band,</seg> <seg n="23.2.3">dat positieve,</seg> <seg n="23.2.4">dat reële toe is,</seg> <seg n="23.2.5">Aalders onmiddellijk 'halt!' roept en zijn anglicanen afdankt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Als hij er zelf aan toe is,</seg> <seg n="23.3.2">is zijn boek juist uit.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Maar reeds het mysterieuze,</seg> <seg n="23.4.2">het niet-aanwijsbaar aanwezige,</seg> <seg n="23.4.3">de presentie,</seg> <seg n="23.4.4">het niet-leegzijn der kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f56" rend="superscript">d</ref> overdonkert de wereld-wijde klaarte der prediking.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Als Aalders soms de spanning tussen <hi rend="italic">miserie en misericordia</hi> wat weinig vindt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f57" rend="superscript">e</ref> en daarboven of daarbuiten een positief iets wil overhouden,</seg> <seg n="23.5.2">dat niet in de spanning mee opgenomen wordt,</seg> <seg n="23.5.3">wat hij dan bij Calvijn vindt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.f58" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="23.5.4">dan moet ik <pb n="189" ed="VW"/><hi rend="italic">zulk een</hi> realisme wraken.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Op de vraag,</seg> <seg n="23.6.2">die hij mij daaromtrent stelde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.mysterie-of-boodschap.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="23.6.3"><choice><sic>rnoet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">moet</corr></choice> ik ontkennend antwoorden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De kerk die de moderne mens nodig heeft,</seg> <seg n="23.7.2">is enerzijds open als de hemelen en anderzijds gebonden als het dagelijks leven.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Iets mysterieus daartussen kan niet dienen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De conceptie van Aalders is mij tenslotte te wetenschappelijk,</seg> <seg n="24.1.2">te filosofisch.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Zij werkt te veel met het 'zijn' en te weinig met het Woord.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het zijn is mysterieus;</seg> <seg n="24.3.2">het Woord is scherpsnijdend.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Achter dat laatste staat de prediking en daarachter de Heilige Geest.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het duurzame der incarnatie mag de Heilige Geest niet in de schaduw stellen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Ik meen dat dit in Aalders' boek te veel gebeurt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="180" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen en waarde,</hi> Groningen enz. 1928. <hi rend="italic">De grond der zedelijkheid,</hi> Groningen enz. 1930.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Gewijde synthese,</hi> Utrecht 1915.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl . W. J. Aalders, <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen enz. 1933, p. 25 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*A.w., P. 366.*</p></note>
<pb n="181" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Gewijde synthese,</hi> <choice><sic>p. 3 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 31</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. bijv. <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> p. 364 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">'A.</hi> w., p. 341.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 349. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>'A.w., p. 328.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>*A.w., p. 308.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>*zie bijv. W. J. Aalders, Om <hi rend="italic">de kerk,</hi> Baarn 1931, p. 218.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">'</hi>De incarnatie, p. 372.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Om <hi rend="italic">de kerk,</hi> p. 218.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">De incarnatie,</hi> p. 79.</p></note>
<pb n="182" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 84. Zie in dit verband ook p. 100, 123, 136, 369.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 226 v. * Vgl. ook p. 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*A- w., p. 379. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 360. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.w., P.</hi> 342. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*A. <hi rend="italic">w.,</hi> p. 348. *</p></note>
<pb n="183" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>*A.w., p. 349.'</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>*A.w., P. 419.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Gewijde synthese,</hi> p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>A.w., p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*De incarnatie,</hi> p. 350.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>N. doelt op artikelen van K. die verschenen in het <hi rend="italic">Zondagsnummer van De Standaard</hi> (4.1.1874-29.3.1874) en later werden gebundeld. Zie A. Kuyper, <hi rend="italic">Uit het Woord.</hi> Stichtelijke bijbelstudiën, dl. 2, Amsterdam 1875, p. 369-464.</p></note>
<pb n="184" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*De incarnatie,</hi> p. 313. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 286. * Deze term ontleent A. aan J. H. Gerretsen. Zie diens <hi rend="italic">Christologie. De persoon en het werk des Heeren.</hi> Dogmatisch fragment, Nijmegen 1911, p. 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*De incarnatie,</hi> p. 335.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 414. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 334. *</p></note>
<pb n="185" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 360.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 379.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 79 en 218.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>*A.w., P. 350.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 352.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. a. w., p. 226.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w., P.</hi> 348. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>*A.w., P. 314.*</p></note>
<pb n="186" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., <choice><sic>p. 31 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 311</corr></choice>. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 340. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 291.1</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 31 1. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 83 en 415.* Vgl. ook p. 295 en 365.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>*A. w., p. 346.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 349.</p></note>
<pb n="188" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 372, *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>*A. w., P. 418. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 276. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 277.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. w., P. 360 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. bijv. a. w., p. 257, 277 en m.n. 308.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 370 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 304. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>*A. w., p. 175. *</p></note>
<pb n="189" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Mysterie of boodschap</hi> verscheen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 89 (1935) nr. 5, p. 131-140 en werd vervolgens gepubliceerd in <hi rend="italic">Zl.,</hi> p. 83-93 <hi rend="italic">(pag.).</hi> N. gaf daarin een bespreking van W. J. Aalders, De <hi rend="italic">incarnatie,</hi> Groningen enz. 1933. In zijn 'Ter inleiding' in Zl. schreef hij over dit opstel: <hi rend="italic">"Mysterie of boodschap</hi> handelt over de incarnatie, zoals die sedert ± 1910 bij ons naar voren begint te komen in een vorm, die haar tot een nieuw dogma stempelde, bedoeld om de westerse theologie voortaan te beheersen. - Wat hier tegen Aalders wordt opgemerkt, is nog van woord tot woord toepasselijk op de sacramentstheologie van Van der Leeuw. Met dit onderscheid, dat Aalders voor de consequenties terugdeinsde, terwijl Van der Leeuw ze doortrekt. - Dit artikel heb ik, ofschoon het een recensie is, te eerder opgenomen, omdat z'n actualiteit thans nog veel duidelijker in het oog springt dan vroeger het geval kon zijn. - Maar tevens heb ik dat gedaan, omdat het, samen met de recensie van Aalders' <hi rend="italic">Ethiek,</hi> die men ook in deze bundel aantreft (opgenomen in VW., dl. 6, red.), de vrucht is van een toegewijde en eerbiedige studie van het werk van deze onvergetelijke mens. Zijn heengaan maakte ons <choice><sic>armeren hetwas mij eenvoorrecht hierzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">armer en het was mij een voorrecht hier zijn</corr></choice> nagedachtenis te eren. Wij leven zo snel en de vergetelheid is zo sterk over ons."</p><p>W.J. Aalders (1870-1945), hervormd theoloog, vanaf 1915 hoogleraar te Groningen, tot 1923 vanwege de Ned. Herv. Kerk, daarna in de ethiek en de godsdienstwijsbegeerte. In het voetspoor van zijn leermeester P. D. Chantepie de la Saussaye zocht A. naar èen synthese van religie en cultuur, dogmatisch gefundeerd in de incarnatie als centraal moment van het christelijk geloof. Niettegenstaande zijn verwantschap met de anglicaanse theologie bleef A. op reformatorisch standpunt zich verzetten tegen een accentueren van voortzetting of herhaling van de incarnatie (zie <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> p. 415 v.). A. heeft zich o.a. ingezet voor de oecumenische beweging. In 1935 was hij N.'promotor bij diens erepromotie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. Söderblom (1866-1931), Zweeds luthers theoloog en godsdiensthistoricus, vanaf 1914 aartsbisschop van Uppsala. S. was een der voormannen van de oecumenische beweging. Zie over zijn opvattingen over het 'incarnationalisme' als een weg naar eenheid van de kerk boven institutionalisme en spiritualisme <hi rend="italic">Faith and Order. Proceedings </hi><choice><sic>ofthe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of the</hi></corr></choice><hi rend="italic"> World Conference Lausanne 1927,</hi> H. N. Bate <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., Londen 1927, p. 322 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Met 'élan vital' bedoelde Bergson de oorspronkelijke stuwkracht van het leven - mechanistisch noch finalistisch verklaarbaar - die ten grondslag ligt aan de evolutie. Zie zijn <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1914", p. 95 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n4" type="end" place="end" n="4"><p>N. doelt op de lezing die hij in 1921 hield op de tweede zomerconferentie van de NCSV. te Nunspeet; blijkens mededeling van J. J. Buskes in zijn <hi rend="italic">Hoera voor het leven,</hi> Amsterdam 19631, p. 217 v. onder de titel <hi rend="italic">Luisteren.</hi> B., die als student deze lezing bijwoonde, gaf in bovengenoemd werk daarvan een impressie. Het manuscript is waarschijnlijk niet bewaard<pb n="190" ed="VW"/> gebleven. Een verslag van de conferentie verscheen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 76 (1921) nr. 2/3, p. 72-77.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De liturgische beweging, sinds het begin van de twintigste eeuw opgekomen in verschil. lende kerken, streefde naar vernieuwing van de eredienst. Leidende figuur was G. van der Leeuw. Zie voor een beschrijving van deze beweging m.n. onder de hervormden J. F. Lescrauwaet M.S.C., <hi rend="italic">De liturgische beweging onder de Nederlandse Hervormden in oecumenisch perspectief.</hi> Een fenomenologische en kritische studie, Bussum 1957. Recentelijk verscheen een studie van P. Staples, <hi rend="italic">The Liturgical Movement in the Netherlands Reformed Church 1911-1955. With Special Reference to the Anglican Dimension.</hi> IIMO Research <choice><sic>Pamphiet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pamphlet</corr></choice> nr. 9, Utrecht 1983. Zie voorts het onderdeel <hi rend="italic">Liturgie in</hi> VW., dl. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.mysterie-of-boodschap.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie Aalders' recensie van S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel e.a., <hi rend="italic">De openbaring der verborgenheid,</hi> Baarn 1934, waarin opgenomen N.'opstel <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma (vw.,</hi> dl. 2, p. 170-195), in <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> 23 (1934) nr. 7, p. 90-93, m.n. p. 92. Nav. N.' opmerkingen dat de dialectische theologie noodzakelijk moest opkomen in het Duitse taalgebied en niet in de calvinistische landen (dl. 2, p. 185 v.), doordat in Duitsland de lutherse theologie hulpeloos stond tegenover de existentiële sfeer (m. n. de staat), stelt A, de vraag of N.' onderscheid tussen luthers en gereformeerd valt weer te geven met de termen nominalistisch en realistisch.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans4.wat-is-theologie" decls="#bibl-noordmans4.wat-is-theologie">
<pb n="191" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Wat is theologie?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Een Inleiding in de theologie,</hi></seg> <seg n="2.1.2">zoals prof. Van der Leeuw er hier een gaf,</seg> <seg n="2.1.3">verschijnt er maar zelden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Wel bestaan er een aantal encyclopedieën,</seg> <seg n="2.2.2">die een overzicht geven van de theologische stof,</seg> <seg n="2.2.3">maar daarin wordt aan de <hi rend="italic">formele</hi> vragen meestal weinig aandacht geschonken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zoals:</seg> <seg n="2.3.2">wat is weten schap? de betekenis van elk onderdeel?</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">- Daarover gaat nu dit boek uitsluitend.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Voor de nieuwere tijd is in dit opzicht Schleiermacher baanbrekend geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Van der Leeuw noemt diens werk over dit onderwerp een 'onovertroffen model van formele encyclopedie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- Ten onzent heeft Kuyper zijn bekend standaardwerk gegeven<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f3" rend="superscript">c</ref> waarnaast ook enige tijdschriftartikelen van Daubanton<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n2" rend="superscript">2</ref> kunnen worden genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat zulke Inleidingen witte raven zijn,</seg> <seg n="4.1.2">is verklaarbaar.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men dient,</seg> <seg n="4.2.2">om ze te schrijven,</seg> <seg n="4.2.3">meer te zijn dan bekwaam vaktheoloog.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men moet algemeenwijsgerig en theologisch geschoold zijn en bovendien het hele veld min of meer kunnen overzien.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Veel moeite heeft de schrijver zich getroost om de theologie op haar wetenschappelijk gehalte te keuren- Dat is voor hem niet allereerst een kwestie van prestige,</seg> <seg n="5.1.2">maar van invloed.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij zoekt minstens evenveel de wetenschap haar theologisch karakter in herinnering te brengen,</seg> <seg n="5.2.2">als voor de theologie wetenschappelijkheid te <choice><sic>vindiceren. op 'wetenschapsleer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vindiceren,</corr></choice></seg><choice><sic>vindiceren. op 'wetenschapsleer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="5.2.3"><choice><sic>vindiceren. op 'wetenschapsleer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">op 'wetenschapsleer</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f5" rend="superscript">e</ref> in het algemeen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f6" rend="superscript">f</ref> mikt deze encyclopedie,</seg> <seg n="5.2.4">met de praktische bedoeling om kerk en school op elkaar aan te wijzen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En hij doet dat met bewonderenswaardige vaardigheid niet alleen,</seg> <seg n="5.3.2">maar ook met streng-wetenschappelijke <pb n="192" ed="VW"/>consequentie.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De lijnen worden prachtig getrokken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De gedachten zijn goed volgehouden,</seg> <seg n="5.5.2">tot het eind toe.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het is een gaaf boek.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Van der Leeuw heeft partij getrokken van de omstandigheid dat er,</seg> <seg n="6.1.2">ongeveer in 't centrum van de hele cyclus der studie,</seg> <seg n="6.1.3">een paar terreinen van wetenschap zijn ontstaan,</seg> <seg n="6.1.4">die er veel toe hebben bijgedragen om de klove tussen de natuurwetenschap en de geesteswetenschappen minder diep te maken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik bedoel de structurele psychologie en de fenomenologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Bekend is,</seg> <seg n="6.3.2">hoezeer de schrijver ze beheerst.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij hebben hun ontstaan te danken aan een ontmoeting tussen de zielkunde en de logica.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het kantianisme was een confrontatie van natuurkunde en logica.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Sedert is <hi rend="italic">de ziel</hi> meer naar voren gekomen,</seg> <seg n="6.6.2">èn in de wetenschap èn in het leven.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De wijze waarop zij zich in het leven gedraagt,</seg> <seg n="6.7.2">maakt iemand onwillekeurig enigszins sceptisch tegenover de mogelijkheid,</seg> <seg n="6.7.3">dat zij ons dichter bij God en de theologie zal brengen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Zij begint al vast met de <hi rend="italic">geest</hi> voor zich uit te drijven,</seg> <seg n="6.8.2">zoals Etzel de Goten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Zij zet kerk en school op zeer gespannen voet,</seg> <seg n="6.9.2">meer dan ooit sedert de dagen van Julianus de Afvallige.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Zal haar houding in de wetenschap een andere zijn?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In de dieptepsychologie is dat aanvankelijk niet bepaald <choice><sic>het.geval</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het geval</corr></choice> geweest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Pas toen deze min of meer gechristianiseerd werd,</seg> <seg n="7.2.2">ging ze zich beter gedragen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar Künkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n6" rend="superscript">6</ref> blijft toch nog een soort concurrent van Paulus.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor ons is het nu de vraag of de <hi rend="italic">logische</hi> zielkunde,</seg> <seg n="8.1.2">die overgaat in een wetenschappelijke methode,</seg> <seg n="8.1.3">de bedoelde toenadering tussen kerk en school,</seg> <seg n="8.1.4">wetenschap en theologie,</seg> <seg n="8.1.5">kan brengen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het betreft hier fijnere logische onderzoekingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="8.2.2">die men in Duitsland ook nu nog helemaal vrij laat,</seg> <seg n="8.2.3">omdat men meent dat ze in de verhouding van de <hi rend="italic">werkelijke</hi> kerk en de <hi rend="italic">werkelijke</hi> school niet ingrijpen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Iemand als Karl Heim,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="8.3.2">die zich vroeger met voorliefde op dit terrein bewoog,</seg> <seg n="8.3.3">heeft zich juist daarom de lust daartoe voelen ontgaan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men heeft behoefte de beitel scherper op het materiaal te zetten.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu weet Van der Leeuw deze dingen ook wel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zijn boek is juist een poging om op de formele lijnen zoveel materiaal te dragen,</seg> <seg n="9.2.2">dat we ons dichter bij de werkelijkheid voelen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De logische zielkunde is in de buurt van Kant en van de natuur begonnen,</seg> <seg n="9.3.2">maar ze heeft zich langzamerhand van hem verwijderd.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De structuur als zodanig is een logisch geraamte,</seg> <seg n="9.4.2">een mager ding.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een echte ziet kan er een oneindig aantal van bevatten,</seg> <seg n="9.5.2">zonder er vet van te worden,</seg> <seg n="9.5.3">evenmin als de koeien uit farao's droom.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar men kan het leven en de geschiedenis er in betrekken en anderzijds de eigen existentie.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Men houdt dan formeel dezelfde figuur,</seg> <seg n="9.7.2">maar er komt veel stof langs de lijnen te liggen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Theologie wordt dat nog niet en mag het niet worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het begrip van het leven komt hier niet van boven en van buiten tot ons,</seg> <seg n="10.2.2">zoals in de bijbel,</seg> <seg n="10.2.3">maar wordt uit de <choice><sic>verschi nselen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verschijnselen</corr></choice> zelf afgeleid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar men slaagt er toch in,</seg> <pb n="193" ed="VW"/><seg n="10.3.2">met behulp van de logische zielkunde,</seg> <seg n="10.3.3">de fenomenologie en de nieuwere existentie-leer,</seg> <seg n="10.3.4">om wetenschappelijke cirkels te trekken,</seg> <seg n="10.3.5">waarin natuur en geest beide een plaats krijgen,</seg> <seg n="10.3.6">zodat ze meer overeenkomen met de <choice><sic>com piete</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">complete</corr></choice> schepping,</seg> <seg n="10.3.7">die de bijbel ons leert kennen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Anders dan bij Spinoza met loof tussen denking en uitgebreidheid;</seg> <seg n="10.4.2">of Kant met zijn theoretische en praktische rede.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">'Verstaanbaarheidskringen' (Duits:</seg> <seg n="10.5.2">'Verstehenskreis') noemt Van der Leeuw zulke cirkels.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Naarmate ze meer met historie en leven worden gevuld,</seg> <seg n="10.6.2">kan de school dan op een kerk gaan lijken.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Bovenal op haar grens,</seg> <seg n="10.7.2">waar de wetenschap niet verder kan,</seg> <seg n="10.7.3">schijnt ze dan over de theologie te profeteren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat het in deze <hi rend="italic">Inleiding</hi> vooral om deze aaneensluiting van kerk en school te doen is,</seg> <seg n="11.1.2">blijkt reeds als men het Register inziet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Men zal er theologen als Augustinus,</seg> <seg n="11.2.2">Thomas en Calvijn niet of nauwelijks aangehaald vinden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zoveel te meer echter de virtuozen der logische zielkunde en der moderne existentie-leer.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men moet eerbied hebben voor de arbeid die op dit gebied is verricht en voor de wijze waarop prof. Van der Leeuw zijn constructie daaruit heeft opgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Nu is de schrijver te goed theoloog om de wetenschap in de theologie te laten overgaan.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij wil,</seg> <seg n="12.2.2">met Spranger,</seg> <seg n="12.2.3">'het recht van de eeuwige tegenspraak der theologie' erkend zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En op die tegenspraak is het boek eigenlijk van 't begin af aangelegd.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Waar hij met een zekere ophef</seg> <seg n="12.4.2">- met name tegenover Kuyper,</seg> <seg n="12.4.3">maar wezenlijk ook tegenover Schleiermacher</seg> <seg n="12.4.4">- het spreken als derde lid naast <hi rend="italic">zien en doen</hi> in de wetenschappelijke methode opneemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dat is een moderne geste,</seg> <seg n="12.5.2">die aan de dialectische theologie herinnert en daarbij bewust aansluit.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar hier stelt het boek nu teleur.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het spreken groeit in de theologie niet uit tot tegenspraak,</seg> <seg n="12.7.2">maar de tegenspraak tussen kerk en school wordt slechts genoemd om ze te reduceren tot samenspraak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Zien,</seg> <seg n="12.8.2">doen en spreken krijgen te weinig differentiatie op de verschillende terreinen van wetenschap.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Ze worden gemoduleerd naar de middelste kring der studie,</seg> <seg n="12.9.2">de logische zielkunde.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Spreken komt dan niet uit boven verstaanbaarheid.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Wanneer,</seg> <seg n="12.11.2">zoals hier geschiedt,</seg> <seg n="12.11.3">de school de teksten opgeeft waarover in de kerk gepreekt moet worden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="12.11.4">dan is dat geen vrij-uit spreken.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Het recht en de plicht van tegenspraak,</seg> <seg n="12.12.2">die aan de theologie eigen zijn,</seg> <seg n="12.12.3">worden dan verkort.</seg></s> <pb n="194" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.13"><seg n="12.13.1">Daarom meen ik dat kerk en school,</seg> <seg n="12.13.2">theologie en wetenschap nooit zo zullen harmoniëren als ze dat doen in deze <hi rend="italic">Inleiding.</hi></seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">De ziel moet tegengesproken worden,</seg> <seg n="12.14.2">niet alleen wanneer ze op het oorlogspad is tegen de geest of als ze haar aan de zondige natuur verwante diepten bloot legt,</seg> <seg n="12.14.3">Maar ook om haar logische structuur.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Zelfs wanneer men meer wetenschapsleer bedrijft dan eigenlijke theologie,</seg> <seg n="12.15.2">mag men dit niet vergeten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Van der Leeuw heeft elders</seg> <seg n="13.1.2">- ook in dit <hi rend="italic">Weekblad</hi></seg> <seg n="13.1.3"><hi rend="italic">-</hi> wel eens Op treffende wijze aangewezen,</seg> <seg n="13.1.4">dat wij in onze tijd het ongeloof weer als geloof,</seg> <seg n="13.1.5">als heidendom</seg> <seg n="13.1.6">- tegenover het christendom</seg> <seg n="13.1.7">- zien optreden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Voor de wetenschap Ziet hij echter de verhouding veel vrediger dan voor het volle leven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wel verruilt hij ook hier</seg> <seg n="13.3.2">- met Kuyper</seg> <seg n="13.3.3">- de geldigheid voor geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Maar <hi rend="italic">het algemeen</hi> geloof,</seg> <seg n="13.4.2">dat hij als theologische onderstelling van alle wetenschap aanneemt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f14" rend="superscript">n</ref> staat bij hem op goede voet met het christelijk geloof.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De terugslag daarvan op de theologie is zeer merkbaar.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Er ontstaat sterke overeenkomst.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Op analoge wijze als waarop bij Dilthey de mens met zijn algemeen geloof in de <hi rend="italic">levende</hi> samenhang der geschiedenis staat,</seg> <seg n="14.3.2">gebeurt dat nu ook bij het christelijk geloof.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De theologie wordt zaak van een kring,</seg> <seg n="14.4.2">die Van der Leeuw gaarne <hi rend="italic">de levende kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f16" rend="superscript">p</ref> noemt en waarin al de factoren voorkomen,</seg> <seg n="14.4.3">die de theologie tot produkt kunnen hebben.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De bijbel als vrijuit sprekende en tegensprekende instantie wordt ietwat achteruit gezet.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De kring wordt zichzelf verstaanbaar.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1"><hi rend="italic">"Orthodoxe theologie"</hi></seg> <seg n="14.7.2"><hi rend="italic">-</hi> zo wordt Otto Piper<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.n9" rend="superscript">9</ref> met instemming geciteerd</seg> <seg n="14.7.3">- "is het wetenschappelijk zelfbewustzijn der kerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Van der Leeuw speurt hier 'hoogkerkelijke frisse lucht'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wat-is-theologie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Inderdaad waait deze hoogkerkelijke wind overal waar,</seg> <seg n="15.1.2">zoals bij roomsen en anglicanen,</seg> <seg n="15.1.3">tussen de stratosfeer van het dogma en de stormachtige atmosfeer van het leven te veel analogie wordt aangenomen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Als de verhouding tussen kerk en school te goed is.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="191" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>F. E. D. Schleiermacher, <hi rend="italic">Kurze Darstellung des theologischen Studiums.</hi> Zum Behuf einleitender Vorlesungen, Berlijn 1811, Darmstadt 1982<hi rend="superscript">5</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935, P. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Encyclopaedie der heilige godgeleerdheid,</hi> 3 dln., Amsterdam 1893-1894, Kampen 1908-19091.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>N. doelt hier op de artikelen die F. E. Daubanton schreef over dit onderwerp in <hi rend="italic">Theologische Studiën: Ter inleiding tot de encyclopaedie der theologie, in ThS.</hi> 2 (1883), p. 1-44, 65-114. De inrichting der wijsgerige godgeleerdheid, in ThS. 3 (1884), P, 1-66, 93-146, 177-<hi rend="italic">220. Oratio pro domo.</hi> Schrijven aan dr. J. M. S. Baljon, naar aanleiding van zijne studie. <hi rend="italic">De inrichting van de encyclopaedie der christelijke theologie, in ThS.</hi> 7 (1889), p. 89-127. <hi rend="italic">Kuyper's Encyclopaedie uiteengezet en beoordeeld, in ThS.</hi> 13 (1895), p. 100-144, 163-227, 263-286,435-477, in <hi rend="italic">ThS.</hi> 14 (1896), p. 55-72,155-186, gebundeld in <hi rend="italic">Kuyper's Encyclopaedie uiteengezet en beoordeeld,</hi> Utrecht 1896.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 113.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">'Ibid.'</hi></p></note>
<pb n="193" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>'A. <hi rend="italic">w.,</hi> p. 61. * Het Duitse woord noemt Van der L. op p. 67, zonder aan te geven aan wie hij dit ontleent.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>'A. w., p. 114. * Vgl. E. Spranger, <hi rend="italic">Der Kampf gegen den Idealismus, in Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse (1931)</hi> nr. 17, P. 421.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 16 vv. en 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>*A.w., p. 115.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>'A. w., p - 84 vv.</p></note>
<pb n="194" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Heidendom, in A WCC. 10</hi> <choice><sic>(1 933</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">(1933</corr></choice>/34), nr. 42, p. 1 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> p. 113,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*Ibid. *</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 61 en 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.w., P.</hi> 111 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Cit. naar <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 112. * <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> <hi rend="italic">Piper, Theologie und reine Lehre.</hi> Eine dogmatische Grundiegung von Wesen und Aufgabe protestantischer Theologie, Tübingen 1926, p. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>In <hi rend="italic">Wat is theologie?,</hi> verschenen in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 12 (1935/36) nr. 23, p. 177 v., gaf N. een bespreking van G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935.</p><p>G. van der Leeuw (1890-1950), hervormd theoloog en godsdiensthistoricus, vanaf 1918 hoogleraar te Groningen voor de fenomenologie van de godsdienst, godsdienstgeschiedenis, encyclopedie der theologie, Egyptische taal- en letterkunde en liturgiek. Zeer veelzijdig geleerde met internationale bekendheid. Van der L.s theologie wil incarnatietheologie<pb n="195" ed="VW"/> zijn: in het perspectief van incarnatie en eschaton zag hij de mogelijkheid tot herstel van de eenheid des levens als een zaak des geloofs. Alle wetenschap kenmerkte zich z.i. door een eschatologisch karakter: verwijzend naar een totaalsamenhang die in de theologie voorwerp van geloof is.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>F.E. Daubanton (1853-1920), hervormd theoloog, vanaf 1903 hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk te Utrecht. D. werkte mee aan het in 1883 opgerichte tijdschrift <hi rend="italic">Theologische Studiën</hi> (zie VW" dl. 1, p. 76, noot 20). Hij behoorde tot de ethische richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p><choice><sic>0ver</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Over</corr></choice> psychologie spreekt Van der L. als 'grenswetenschap' <hi rend="italic">(Inleiding,</hi> p. 51 vv.), over fenomenologie als 'tussenwetenschap' <hi rend="italic">(a. w.,</hi> p. 67 vv.) tussen natuur- en geesteswetenschappen. Zie ook in dit deel, p. 442, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Etzel of Attila (gest. 453), vorst van de Hunnen, bijgenaamd 'de gesel Gods' vanwege zijn wreedheid. Attila leverde met succes slag tegen het Oostromeinse rijk. Zijn beroemde veldtocht naar het Westromeinse rijk is in veel legenden verwerkt (zie bijv. H. de Boer, <hi rend="italic">Das Attila-Bild in der Geschichte, Legende und heroischerDichtung,</hi> 1932). Na zijn dood viel het Hunnenrijk uit elkaar.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie VW., dl. 5, p- 534, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor F. Künkel VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 5, p. 323, noot 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Te denken valt aan E. Spranger, Lebensformen. Geisteswissenschaftliche Psychologie und ethik der Persönlichkeit, Halle 1930<hi rend="superscript">7</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Aanvankelijk vertrouwde Heim op de kritische kracht van het Evangelie en trachtte hij deze met het moderne door relativiteit gestempelde wereldbeeld te verzoenen. Vgl. zijn <hi rend="italic">Das Weltbild der Zukunft,</hi> 1904. Na publikatie van dit boek schrok hij voor de consequenties van deze poging terug en bewoog hij zich daarna in een van deze kritiek gevrijwaarde orthodoxe lutherse positie, zonder zijn apologetische drijfveren geheel op te geven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wat-is-theologie.n9" type="end" place="end" n="9"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Piper (1891), Duits evangelisch theoloog, o.a. hoogleraar te Göttingen (1929), Münster (1930) en Princeton N.J. (1941). In <hi rend="italic">Theologie und.reine Lehre</hi> (1926) verdedigde hij theologie als kerkelijke wetenschap tegenover haar afleiding uit de humaniteitsidee enerzijds en de eisen van kerkleiding anderzijds.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof" decls="#bibl-noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof">
<pb n="196" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gemeenschap</seg> <seg n="1.1.2">- Gezag</seg> <seg n="1.1.3">- Geloof<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dit zijn drie lezingen,</seg> <seg n="2.1.2">die prof. Van der Leeuw 't vorige jaar te Leiden hield,</seg> <seg n="2.1.3">op uitnodiging van het Universiteitsfonds.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zoals alles van deze schrijver,</seg> <seg n="2.2.2">getuigen ze van een rijke,</seg> <seg n="2.2.3">weelderige belezenheid en een sterk combinatievermogen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De stof maakt de indruk van onuitputtelijkheid bij het uitzoeken daarvan gelden niet alleen wetenschappelijke,</seg> <seg n="2.3.2">maar</seg> <seg n="2.3.3">- En ook esthetische overwegingen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De redenering wordt verlucht door fraaie citaten uit Ovidius,</seg> <seg n="2.4.2">Horatius,</seg> <seg n="2.4.3">Sophocles,</seg> <seg n="2.4.4">Vondel,</seg> <seg n="2.4.5">Revius,</seg> <seg n="2.4.6">die aan het betoog een liturgische pracht bijzetten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het moet een genot geweest zijn deze lezingen te horen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Die weelde staat een geregelde gang der gedachten echter niet in de weg.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De bouw van het betoog is niet streng,</seg> <seg n="3.2.2">wat bij deze architectuur uitgesloten is,</seg> <seg n="3.2.3">maar wel regelmatig.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In de eerste lezing wordt fenomenologisch de gemeenschap in 't algemeen beschreven;</seg> <seg n="3.3.2">in de tweede wordt een religionsfilosofische beschouwing over de staat gegeven en de derde bevat een dogmatische omlijning van het kerkbegrip.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men ziet dat de bezinning in de drie achtereenvolgende stukken telkens een ander karakter krijgt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dit hangt samen met de denkwijze van prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="4.2.2">zoals hij die in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie</hi> heeft geschetst<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f1" rend="superscript">a</ref><s n="4.3"><seg n="4.3.1">Toch behandelt de redenaar tenslotte slechts één onderwerp,</seg> <seg n="4.3.2">dat hij het heilige gemeenschappelijke noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">In de eerste lezing,</seg> <seg n="4.4.2">over de primitieve gemeenschap,</seg> <seg n="4.4.3">ziet hij het heilige ten opzichte van de gemeenschap als identiek,</seg> <seg n="4.4.4">tenminste nagenoeg.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In de beschouwing van de staat is het immanent.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En in de derde lezing,</seg> <seg n="4.6.2">over de kerk,</seg> <seg n="4.6.3">geldt het als transcendent.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Vandaar dan ook de verschillende graden in de elevatie van de gedachte:</seg> <seg n="4.7.2">fenomenologisch,</seg> <seg n="4.7.3">wijsgerig,</seg> <seg n="4.7.4">dogmatisch.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De behandeling van de primitieve gemeenschap wordt bepaald door de tegenstelling van het gegevene en het gewilde;</seg> <seg n="5.1.2">van groei en daad;</seg> <seg n="5.1.3">cel en verbond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze dialectiek brengt de moeilijkheden,</seg> <seg n="5.2.2">die ons vooral op staatkundig en kerkelijk gebied zoveel te doen geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De moeilijkheden in de staat geven dr. Van der Leeuw aanleiding om,</seg> <seg n="6.1.2">in <pb n="197" ed="VW"/>aansluiting aan <choice><sic>rnr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mr.</corr></choice> Paul Scholten,</seg> <seg n="6.1.3">de koningsgedachte naar voren te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarmee zou een middenweg gevonden zijn tussen theocratie en dictatuur.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In dit instituut zou het heilige historisch,</seg> <seg n="7.2.2">levend,</seg> <seg n="7.2.3">meewerkend in de gemeenschap tegenwoordig zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Terwijl de schrijver op politiek gebied de taal der anglicanen voert<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n2" rend="superscript">2</ref> -zijn stem klinkt anders dan die van Scholten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="8.1.2">- laat hij voor het kerkelijke,</seg> <seg n="8.1.3">in de derde lezing,</seg> <seg n="8.1.4">het timbre van de dialectische theologie vernemen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In Christus 'regeert God van het kruishout af'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het koninkrijk is niet in de kerk,</seg> <seg n="8.3.2">maar het komt in de wereld en het snijpunt heet kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Als ik bij deze mooie lezingen verder nog een paar kanttekeningen mag maken,</seg> <seg n="9.1.2">zou ik met de laatste willen beginnen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik vind het belangrijk dat de redenaar daar zijn idee van een levende kerk,</seg> <seg n="9.2.2">die in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie</hi> nog aanwezig is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="9.2.3">heeft laten varen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij is hier zuiver dialectisch theoloog.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De Engelse leer van de meelevende Godheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n4" rend="superscript">4</ref> wordt enkel nog voor de politiek gebruikt.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het merkwaardige resultaat daarvan is de beschouwing over het koningschap in de tweede lezing.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Geheel voldoet mij dit nog niet.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik zie het koningschap liever op historische en juridische gronden verdedigd,</seg> <seg n="10.2.2">met politieke argumenten,</seg> <seg n="10.2.3">dan met religionsfilosofie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Een 'Auseinandersetzung' met Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="10.3.2">zoals Scholten die gaf,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="10.3.3">bevredigt mij meer dan die met Nietzsche.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit brengt mij tot mijn laatste kritische noot.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik heb er eigenlijk over de hele lijn van deze lezingen bezwaar tegen,</seg> <seg n="11.2.2">dat de maatstaven tweemaal veranderd worden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ik weet wel dat het samenhangt met de methode die Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie</hi> gaf,</seg> <seg n="11.3.2">maar juist daartegen heb ik gravamina.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik heb die vroeger in een artikel in dit blad geformuleerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Door die wisseling in gezichtspunten verandert de lichtval op dezelfde figuren zo geweldig,</seg> <seg n="11.5.2">dat men er moeite mee heeft het te verdragen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo brengt de fenomenologische beschouwing van het begin de redenaar ertoe,</seg> <seg n="12.1.2">David een 'Palestijns bendehoofd' te noemen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Van der Leeuw voelt het pijnlijke.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij voegt er in parenthese bij:</seg> <seg n="12.3.2">'niettemin straks de typische <pb n="198" ed="VW"/>koning'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Inderdaad,</seg> <seg n="12.4.2">iets verder in lezing 2 zou David de koning 'bij de gratie Gods' moeten heten,</seg> <seg n="12.4.3">in wie het heilige met Israël meeleeft.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En in lezing 3 zou men zich moeten herinneren dat Jezus de 'Zone Davids' genoemd is.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik vraag mij af of dit telkens verschieten van het licht geen schade doet en of de dogmatische beschouwing van Augustinus,</seg> <seg n="13.1.2">die van het einde af naar het begin toe consequent doorgetrokken is en de twee rijken geheel uit elkaar houdt,</seg> <seg n="13.1.3">niet vruchtbaarder is voor de theologie.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze opmerkingen mogen ten bewijze strekken,</seg> <seg n="14.1.2">dat ik mij met veel belangstelling in deze rijke beschouwingen van Van der Leeuw heb verdiept.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="196" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935, passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Gemeenschap - Gezag - Geloof.</hi> Drie voordrachten, op uitnoodiging van het Leidsch Universiteitsfonds gehouden op 12, 19 en 26 februari 1937, Groningen 1937, p. 10. Vgl. ook p. 29 en 60 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 12 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 17 vv. en 23 v,</p></note>
<pb n="197" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. a.w., p. 28-49. P. Scholten, <hi rend="italic">Er staat geschreven, er is geschied,</hi> in P. Schotten e.a., <hi rend="italic">Christen en burger.</hi> Opstellen over de verhouding van christendom en staat, Zwolle 1937, p. 3 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., P. 43. Van der L. citeert hier <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> <hi rend="italic">Spann, Gesellschaftsphilosophie, in Handbuch der Philosophie,</hi> afd. IV <hi rend="italic">(Staat und Geschichte)</hi> B, München enz. 1934, p. 57. Letterlijk staat daar (over de tegenwoordigheid van het heilige in de gemeenschap): 'im Lebensgange der Gemeinschaft lebendig, schöpferisch, mitwirkend, mitdabeiseiend'.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>* A. w., p. 55.* Regnavit a ligno Deus (Venantius Fortunatus).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a, w.,</hi> p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie, p.</hi> 111 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Schotten, <hi rend="italic">Er staat geschreven, er is geschied,</hi> passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">Gemeenschap - Gezag - Geloof,</hi> p. 28 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 191-195.</p></note>
<pb n="198" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 33. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Gemeenschap - Gezag - Geloof in AWCC.</hi> 14 (1937/38) nr. 25, p. 195 v. Hij besprak daarin het gelijknamig werk van G. van der Leeuw, uitgegeven Groningen 1937, waarin drie voordrachten gebundeld waren die Van der L. hield op 12, 19 en 26 februari 1937 te Leiden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zo bijv. spreekt Van der L. in <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 42 over zijn zoeken naar een <hi rend="italic">via media</hi> tussen theocratie en dictatuur, een 'derde weg ... waarbij het gezag niet direct goddelijk, noch direct menselijk is, doch van God, door de mens, een gezag <hi rend="italic">Dei gratia'(a.w.,</hi> p. 40). Van dit gezag achtte hij de koning het symbool.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie in dit verband p. 199-204.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.gemeenschap-gezag-geloof.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De gedachte van een 'suffering God' of een 'suffering of God' is karakteristiek voor de Engelse theologie (m.n. de anglicaanse) van eind vorige eeuw tot aan de Tweede Wereldoorlog. Ze veronderstelt een samengaan van de ideeën van immanentie en transcendentie in het Godsbegrip.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans" decls="#bibl-noordmans4.voorheen-en-thans">
<pb n="199" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Voorheen en thans<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23"/></choice></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. Paul Scholten heeft in <hi rend="italic">Christen en burger</hi> een studie geplaatst onder de titel <hi rend="italic">Er staat geschreven,</hi></seg> <seg n="2.1.2"><hi rend="italic">er is geschied.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De ondertitel kan men ergens verderop,</seg> <seg n="2.2.2">in de tekst verscholen vinden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Hij luidt:</seg> <seg n="2.3.2"><hi rend="italic">De betekenis van het bijbelwoord voor staat en maatschappij.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zo zou men het stuk kunnen kenschetsen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Minder eenvoudig zou men het ook een confrontatie van de dialectische theologie met het huidige staatsrecht kunnen noemen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een discussie,</seg> <seg n="4.1.2">die Karl Barth een paar jaar geleden met vooraanstaande juristen hier te lande heeft gehad,</seg> <seg n="4.1.3">vormt inderdaad ook de achtergrond van de probleemstelling,</seg> <seg n="4.1.4">die de titel aangeeft<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar de <hi rend="italic">praktische</hi> strekking staat hier toch voorop en de meer-eenvoudige ondertitel is de meest juiste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wanneer men deze weloverwogen beschouwingen leest,</seg> <seg n="4.3.2">wordt men er door getroffen,</seg> <seg n="4.3.3">hoezeer de daarin behandelde vragen zich in de loop der jaren hebben toegespitst.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Bolsjewisme en fascisme leggen ons het vuur wel nader aan de schenen dan het liberalisme dit ooit deed!</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De schoolstrijd staat tot wat wij thans beleven,</seg> <seg n="4.5.2">ongeveer in een verhouding als de oorlog van 1870/71 tot de wereldoorlog.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hij komt ons,</seg> <seg n="4.6.2">bij deze dingen vergeleken,</seg> <seg n="4.6.3">bijna voor als een gemoedelijk conflict.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Met het oog daarop heb ik De Savornin Lohmans <hi rend="italic">Gezag en vrijheid,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n3" rend="superscript">3</ref></seg><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24"/></choice> <seg n="5.1.2">uit het jaar 1875,</seg> <seg n="5.1.3">eens naast het opstel van prof. Scholten gelegd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dáár gaat het ook reeds <hi rend="italic">tegen de totale staat!</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En ook daar worden tenslotte concrete vragen besproken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Gedeeltelijk zijn het dezelfde als die van Scholten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In beide geschriften wordt de grens gezocht tussen het historisch gewordene,</seg> <seg n="6.1.2">met het gezag dat daar achter staat,</seg> <seg n="6.1.3">en datgene wat meer direct onder het oeslag van de bijbel ligt,</seg> <seg n="6.1.4">het terrein van de bekering.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En toch,</seg> <seg n="6.2.2">welk een verschil tussen het werkje van 1875 en deze studie uit 1936.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men komt in <pb n="200" ed="VW"/>feite in een andere wereld!</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Welk een onderscheid in de manier van denken en schrijven!</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wat een verandering in de politieke en kerkelijke dampkring!</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Men merkt dat uit alles.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Op enkele punten wil ik hier slechts wijzen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Bij Lohman is er weinig sprake van de bijbel.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Daarmee is <hi rend="italic">niet g</hi>ezegd,</seg> <seg n="8.3.2">dat hij niet aan de bijbel denkt!</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men kan zijn studie een pleidooi ook voor de School-met-de-bijbel noemen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar als hij over staatsgezag schrijft,</seg> <seg n="8.5.2">heeft hij het Boek der boeken niet zo nodig als mr. Scholten in 1936.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij staat nog niet,</seg> <seg n="8.6.2">zoals deze,</seg> <seg n="8.6.3">zich te verweren met zijn rug tegen de kerk gedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Lohman kan ook nog wel een <hi rend="italic">staatsbeschouwing</hi> opstellen,</seg> <seg n="9.1.2">die het vrij aardig doet in het academische gezelschap van Opzoomer en Fruin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij weet een <hi rend="italic">gezagstheorie</hi> op te stellen,</seg> <seg n="9.2.2">waarover natuur en geschiedenis vriendelijk knikken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hij begint bijv. met aan te wijzen,</seg> <seg n="10.1.2">dat het gezag in allerlei kring tot algemeen genoegen bestaat.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De natuur der dingen brengt het immers zo mee,</seg> <seg n="10.2.2">dat het er is en men huldigt het gaarne en <choice><sic>geheel vrijwillige Moeilijker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">geheel vrijwillig.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s><choice><sic>geheel vrijwillige Moeilijker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"> </corr></choice><s n="10.3"><seg n="10.3.1"><choice><sic>geheel vrijwillige Moeilijker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">Moeilijker</corr></choice> wordt het weliswaar in het groter verband van staat en maatschappij,</seg> <seg n="10.3.2">omdat men zich daar helemaal niet onttrekken kan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Daar is alles niet zo natuurlijk en doorzichtig!</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wel kan men,</seg> <seg n="10.5.2">apriori,</seg> <seg n="10.5.3">met behulp van de analogie,</seg> <seg n="10.5.4">de voorwaarden opstellen,</seg> <seg n="10.5.5">waaraan een heilzaam gezag zou moeten voldoen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar,</seg> <seg n="10.6.2">om het naar waarheid te tekenen,</seg> <seg n="10.6.3">heeft men de historie nodig.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Deze stelt ons dan ook in staat om,</seg> <seg n="10.7.2">wat Lohman (platoniserend) noemt,</seg> <seg n="10.7.3">een <hi rend="italic">goddelijke theorie</hi> op te stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De schrijver gebruikt daarvoor dan de geschiedenis van Engeland en hij komt tot voor hem zeer voldoende uitkomsten.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De feiten,</seg> <seg n="11.2.2">zoals de historieschrijvers die meedeelden,</seg> <seg n="11.2.3">laten hem toe hier eenzelfde natuurlijkheid in de ontwikkeling der verhouding van gezag en vrijheid te ontdekken,</seg> <seg n="11.2.4">als die,</seg> <seg n="11.2.5">welke in kleiner kring ieder steeds tot tevredenheid stemt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De kracht der omstandigheden,</seg> <seg n="11.3.2">de bestaande rechtstoestanden en de natuurlijke ontwikkeling doen daarbij samen hun ordelijk en ordenend werk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zelfs de revolutie van 1689 levert Lohman geen moeilijkheden op. Een kleine afwijking van de gewone regel van erfopvolging,</seg> <seg n="11.4.2"><hi rend="italic">dat was alles.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Lohman gaat hier wel méér dan twee mijlen mee met een zijner gidsen,</seg> <seg n="12.1.2">nl. de aarts-liberale Macaulay.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Over de <hi rend="italic">spanningen</hi> in de geschiedenis:</seg> <pb n="201" ed="VW"/><seg n="12.2.2">tussen staat en kerk,</seg> <seg n="12.2.3">de wet en de bijbel,</seg> <seg n="12.2.4">Jezus en de demonen,</seg> <seg n="12.2.5">wordt hier wat licht heen gelopen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Bij Macaulay waren ze overigens wel beschreven.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Bij het gewetensconflict der Engelse bisschoppen inzake het recht van weerstand,</seg> <seg n="12.4.2">laat hij het zich niet ontgaan ons te vertellen,</seg> <seg n="12.4.3">dat men in een revolutie sneller leeft dan anders,</seg> <seg n="12.4.4">en dat sommige hunner in één nacht tot een ander staatsrechtelijk dogma bekeerd werden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zulke kanten van de zaak worden nu juist in de studie van mr. Scholten wèl behandeld.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het is m.i. een meditatie over het gewetensconflict,</seg> <seg n="13.2.2">meer dan een historische beschouwing.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wel laat hij die laatste tot op zekere hoogte gelden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar het <hi rend="italic">gebeuren is</hi> voor hem van andere betekenis dan voor Lohman.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Hij wijst dat aan <hi rend="italic">tegenover</hi> Groen,</seg> <seg n="15.1.2">met wie hij zich grondig bezighoudt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hem vallen de dingen rauwer op het lijf,</seg> <seg n="15.2.2">zoals in deze tijd ons allen!</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1"><hi rend="italic">De historie is veel te dicht op onze hielen</hi> om ons gelegenheid te laten tot het zoeken van analogieën en het opstellen van goddelijke theorieën of ideeën!</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Scholten wijst dat laatste dan ook af tegenover Groen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Voor hem staat de concrete situatie,</seg> <seg n="16.2.2">de <hi rend="italic">nood</hi> van het ogenblik voorop!</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij ziet de mogelijkheid,</seg> <seg n="16.3.2">dat wij het eigenlijk historische aan de <hi rend="italic">eis Gods in het heden,</hi></seg> <seg n="16.3.3">aan de Schrift zouden moeten offeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dat het 'er is geschied' zou moeten wijken voor het 'er staat geschreven' is mogelijk.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En die mogelijkheid grijpt heel diep.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Tekenend is,</seg> <seg n="17.1.2">dat mr. Scholten zich voor het bijzondere van zijn opvatting niet op de hervormers durft te beroepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Deze zijn minder platoniserend dan Groen en Lohman,</seg> <seg n="17.2.2">maar <hi rend="italic">wij zijn het nog weer minder dan zij!</hi></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij hebben een eigen zaak met God.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dat zegt Kraemer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Dat zegt Barth.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">En dat zegt Scholten ook.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Onze tijd en onze situatie is niet als gisteren en eergisteren.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar <hi rend="italic">in algemene zin</hi> is er wèl overeenstemming met de reformatoren,</seg> <seg n="18.1.2">voor zover nl. de bijbel tegenover de 'geschiedenis' <hi rend="italic">voorop</hi> komt te staan.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Scholten wil geen 'goddelijke theorie' uit de feiten der geschiedenis allezen,</seg> <seg n="19.1.2">maar hij vraagt van de kerk,</seg> <seg n="19.1.3">dat zij ons uit de Schrift een staatsrechtelijke 'dogmatiek' zal geven,</seg> <seg n="19.1.4">een lering,</seg> <seg n="19.1.5">die de gronden en beginselen blootlegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Na al het voorafgaande zal men mij niet gemakkelijk misverstaan,</seg> <seg n="20.1.2">als ik <pb n="202" ed="VW"/>het zó uitdruk,</seg> <seg n="20.1.3">zij het dan een beetje krasser dan de schrijver dat zelf doet.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Er is mee bedoeld,</seg> <seg n="20.2.2">dat God ons zal zeggen door de Schrift,</seg> <seg n="20.2.3">en de Schrift door de kerk,</seg> <seg n="20.2.4">en de kerk weer door onze bekering,</seg> <seg n="20.2.5"><hi rend="italic">hoe het met de staat moet.</hi></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het dogma brengt ons niet <hi rend="italic">uit</hi> de nood des tijds,</seg> <seg n="20.3.2">maar er in!</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wij kunnen tegenover die nood minder afstand nemen dan een 'platoniserend' voorgeslacht.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Daarmee,</seg> <seg n="21.2.2">met het inroepen van het dogma,</seg> <seg n="21.2.3">houdt het wikken en wegen <hi rend="italic">niet</hi> op. Het begint dan pas!</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Scholten blijft 'antirevolutionair' met alle christelijk-historischen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Hij geeft toe,</seg> <seg n="22.2.2">dat alle recht de voorrang van een gegeven toestand vooronderstelt,</seg> <seg n="22.2.3">mèt de erkenning van het gezag,</seg> <seg n="22.2.4">dat daarvan onafscheidelijk is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dat is christelijk-historische regel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar <hi rend="italic">nu de historie ons op de hielen zit,</hi></seg> <seg n="22.4.2"><hi rend="italic">beseffen wij levendiger dan een vroeger geslacht,</hi></seg> <seg n="22.4.3"><hi rend="italic">dat de beslissing daarmee niet gegeven is.</hi></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Die Moet God brengen,</seg> <seg n="22.5.2">de Schrift,</seg> <seg n="22.5.3">de kerk,</seg> <seg n="22.5.4">de bekering.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Scholten vraagt van de kerk,</seg> <seg n="23.1.2">dat zij ons allereerst een regel,</seg> <seg n="23.1.3">een 'dogma' dáárvoor zal geven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hij wijst er op,</seg> <seg n="23.2.2">dat de antirevolutionairen Met hun filosofie der historie nooit tot een staatsrechtelijk stelsel zijn gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het moet meer <hi rend="italic">direct</hi> uit de kerk,</seg> <seg n="24.1.2">uit de bijbel,</seg> <seg n="24.1.3">van God komen!</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Recht is een zaak van goed en kwaad en dat zijn bijbelse zaken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.voorheen-en-thans.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En recht is ook een gave Gods,</seg> <seg n="24.3.2">een evangelie tegenover de zonde.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">En als de kerk ons een regel,</seg> <seg n="24.4.2">een 'leer' over deze dingen geeft,</seg> <seg n="24.4.3">dan moet <hi rend="italic">zij</hi> ons ook helpen bij het allermoeilijkste,</seg> <seg n="24.4.4">bij de beslissing die geen regel ons brengen kan.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De kerk <hi rend="italic">moet</hi> iets zeggen,</seg> <seg n="24.5.2">door hoorbaar spreken of door hoorbaar zwijgen,</seg> <seg n="24.5.3">Over de noden des tijds.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Deze verschuivingen in de staatsrechtelijke beschouwingen zijn van fundamentele betekenis.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij corresponderen met soortgelijke in de theologie.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Beide lijken mij buitengewoon belangrijk.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zou de 'christelijke' politiek er onder lijden,</seg> <seg n="26.1.2">als zij wat <hi rend="italic">moeilijker</hi> wordt?</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dat is een vraag,</seg> <seg n="27.1.2">welke God in deze tijd doet opkomen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="199" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*P. Scholten, <hi rend="italic">Er staat geschreven, er is geschied,</hi> in P. Schotten e.a., <hi rend="italic">Christen en burger.</hi> Opstellen over de verhouding van christendom en staat, Zwolle 1937, p. 31. * De titel van S.s bijdrage is een zinspeling op een woord van Groen van Prinsterer in de voorrede van <hi rend="italic">zijn Ongeloofen revolutie.</hi> Eene reeks van historische voorlezingen, Leiden 1847 en in het slot van zijn <hi rend="italic">Maurice er Barnevelt.</hi> Etude historique, Utrecht enz. 1875.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. w., p. 30. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 39.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. F. de Savornin Lohman, <hi rend="italic">Gezag en vrijheid,</hi> Utrecht 1875. In zijn voorwoord neemt Lohman stelling tegen een absolutistisch staatsgezag, dat de individuele vrijheid ontkent.</p></note>
<pb n="200" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 1 - 11, m. n. p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w., p.</hi> 11-15.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 13 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 64. Lohman citeert hier de Nederlandse vertaling van <choice><sic>Th. B, Macaulay</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Th. B. Macaulay</corr></choice>, <hi rend="italic">History of England</hi> (4 <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., 1848-1861), <hi rend="italic">Geschiedenis van Engeland,</hi> 4 dln., Schiedam 1886-1888<hi rend="superscript">3</hi>, dl. 2, p. 451.</p></note>
<pb n="201" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie Macaulay, <hi rend="italic">Geschiedenis van Engeland,</hi> dl. 2, p. 238 vv. (over het conflict dat ontstaat als de geestelijkheid gedwongen wordt een verklaring van Jacobus 11 van de kansel voor te lezen). Voorts dl. 3, p. 200-203: de geestelijkheid 'bekeert zich' op 1.8.1689 tot Willems regering. Vgl. ook VW., dl. 8, p. 472, noot 65b.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Vgl . Christen en burger,</hi> p. 6 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 7,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 37.</p></note>
<pb n="202" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 9 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Onder de titel <hi rend="italic">Voorheen en thans</hi> besprak N. in <hi rend="italic">De Nederlander.</hi> Christelijk-historisch dagblad voor Nederland 44 (19.12.1936) nr. 13270, het opstel van P. Scholten, <hi rend="italic">Er staat geschreven, er is geschied,</hi> opgenomen in P. Scholten e.a., <hi rend="italic">Christen en burger.</hi> Opstellen over de verhouding van christendom en staat, Zwolle 1937, p. 1-53.</p><p><hi rend="italic">Christen en burger</hi> werd geschreven met het oog op de oecumenische wereldconferentie te Oxford in 1937 welke gewijd was aan de thematiek van Kerk-Staat-Volk. In zekere zin was het een vervolg op een eerder onder auspiciën van 'Kerkopbouw' gepubliceerde bundel, getiteld <hi rend="italic">De Kerk in de branding. Het conflict tusschen Kerk en Staat.</hi> Toegelicht naar <pb n="203" ed="VW"/>aanleiding van actueele toestanden in verschillende landen (1935), waarin de vraag werd gesteld naar de grenzen van de autoriteit van de staat en gepleit werd voor een politiek engagement van de kerk. Scholten had hierin de situatie in Nederland voor wat betreft de verhouding Kerk-Staat behandeld (zie G. van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht 1973, p. 245 vv.).</p><p>Bij zijn bespreking tekende N. aan: "Uit de voorrede va<hi rend="italic">n Christen en burger</hi> citeren wij nog een paar karakteristieke regels (curs. van ons):</p><p>'Wij leven in bewogen tijden. Het is haast een banaliteit het te zeggen. Een ieder is er zó van doordrongen, dat hij zich liefst zo goed mogelijk wapent niet bewogen te worden. Het is niet dit wapentuig, dat wij met deze opstellen willen versterken. Integendeel, wij menen dat ons <hi rend="italic">als christenen</hi> zulke wapens niet passen, dat wij ten volle in de beweging van <hi rend="italic">deze</hi> tijd hebben te staan. Wij vragen ons af, of zij ons niet <hi rend="italic">opnieuw stelt voor oude problemen,</hi> of zij ons niet oude oplossingen doet verwerpen, nieuwe zoeken. Ons gaan daarbij in het bijzonder de vragen van de verhouding van christendom en staatsleven ter harte. Over <hi rend="italic">die</hi> vragen te spreken <hi rend="italic">uit en in deze tijd,</hi> is ons doel ...'</p><p>Onder degenen, wier medewerking ingeroepen werd, waren er die deze weigerden, omdat zij, huns inziens, niet gereed waren met wat zij op dit punt zouden hebben te zeggen. Daarvan zegt de voorrede - en ook dit is voor de in bovenstaand artikel aangeduide stand van zaken karakteristiek:</p><p>'Wij zijn als zij overtuigd, dat wij voor het ogenblik niet meer kunnen aanbieden dan de aanwijzing van enkele gezichtspunten, enkele richtsnoeren, niet meer dan een kijk op de fundamentele vragen, die breder en dieper moet worden, niet meer dan voorlopige conclusies, die nader onderzocht en uitgewerkt moeten worden. Doch wij meenden ook, dat wij niet mochten zwijgen. Moge ons woord anderen tot spreken wekken'."</p><p>P.Scholten (1875-1946), rechtsgeleerde, vanaf 1907 hoogleraar te Amsterdam. Zijn studies op het gebied van het privaatrecht behoren tot de belangrijkste uit de Nederlandse rechtsliteratuur. S. was nauw betrokken bij de reorganisatie van de Ned. Herv. Kerk door zijn lidmaatschap van 'Kerkopbouw' en leverde een belangrijke bijdrage aan de in 1951 ingevoerde nieuwe kerkorde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij een der leidende figuren van het kerkelijk verzet. Kort voor zijn dood verliet hij de CHU en sloot hij zich aan bij de in februari 1946 geconstitueerde PvdA.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Wanneer deze discussie met juristen (waaronder waarschijnlijk Schoften) plaatsvond is onbekend. Ze ontstond naar aanleiding van Barths colleges over het <hi rend="italic">Apostolicum, voor</hi>jaar 1935 op uitnodiging van de Utrechter theologische faculteitsvereniging. De zeventig vragen die daar aan Barth werden voorgelegd, behandelde hij in tien opstellen die uitgegeven werden in K. Barth, <hi rend="italic">Grundfragen,</hi> Nijkerk z.j. Op p. 31 van deze bundel verwerpt B. het beroep op het 'er staat geschreven, er is geschied' uit vrees voor vermenging van godsgeloof en geschiedsduiding.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor De Savornin Lohman VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 1, p. 387, noot 8. L. poogde in <hi rend="italic">Gezag en vrijheid</hi> een verbreding te geven van het antirevolutionair staatsgezag met de bedoeling ook een beginsel te formuleren voor hen die bezwaar hadden tegen het christelijk geloof.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n4" type="end" place="end" n="4"><p>overigens keerde Lohman zich in <hi rend="italic">Gezag en vrijheid</hi> juist tegen Opzoomer, die de bevordering van het ware volksbelang het grote beginsel voor de staat had genoemd. Daartegel'Over stelde L. dat staatsgezag niet berustte op de volkswil maar op roeping van Godswege. C. W. Opzoomer (1821-1892), filosoof en jurist, vanaf 1846 hoogleraar te Utrecht, vertegenwoordigde een ervaringswijsbegeerte die haar wortels m.n. had in het empirisme van J. S. Mill. R. J. Fruin (1823-1899), liberaal historicus, vanaf 1860 hoogleraar te Leiden. Zijn bekendheid dankte F. vooral aan zijn <hi rend="italic">Tien jaren uit den tachtigjarigen oorlog, 1588-1598</hi> (1857). F. leerde een gedeeltelijke volkssoevereiniteit, in mate afhankelijk van <pb n="204" ed="VW"/>de macht van de gekozen afgevaardigden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor Th. B. Macaulay VW., dl. 3, p. 417, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.voorheen-en-thans.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Misschien doelt N. hier op een artikel van K. uit een serie van drie welke K. schreef in de zomer van 1936 in <hi rend="italic">AWCC.</hi> onder de titel <hi rend="italic">Overpeinzingen van een verlofganger.</hi> In het tweede artikel <hi rend="italic">(A WCC.</hi> 12 (1935/36) nr. 38, p. 353) wijst hij op het gevaar in christelijke kringen om ten overstaan van de grote economische en politieke problemen van de jaren dertig zich bij de worsteling om een christelijke ethiek te nadrukkelijk te beroepen op de historie, bijv. op het werk van Groen. Z.i. leidt dat tot een berustend standpunt waaruit de profetische kracht van het christendom is weggevloeid.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme" decls="#bibl-noordmans4.reformatie-of-humanisme">
<pb n="205" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Reformatie of Humanisme?</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">naar aanleiding van H. Dooyeweerd,</hi></seg> <seg n="2.1.2"><hi rend="italic">G. Keizer,</hi></seg> <seg n="2.1.3"><hi rend="italic">J. Schouten,</hi></seg> <seg n="2.1.4"><hi rend="italic">C. Smeenk en J. H. de Goede ir.,</hi></seg> <seg n="2.1.5"><hi rend="italic">Geestelijk weerloos of weerbaar?</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 1 afgeleid: bij de andere besprekingen staat zij achter deze regel onder de titel</note></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De ondertitel,</seg> <seg n="3.1.2">die ik maar liever in mijn tekst opneem,</seg> <seg n="3.1.3">luidt:</seg> <seg n="3.1.4"><hi rend="italic">De geestelijke ontwapening der christenheid onder doopersche invloeden van velerlei aard.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dr. Keizer schetst de geschiedenis van het geïncrimineerde verschijnsel;</seg> <seg n="3.2.2"><choice><sic>Srneenk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Smeenk</corr></choice> wijst op de gevaren voor de maatschappij;</seg> <seg n="3.2.3">Schouten op die voor de staat;</seg> <seg n="3.2.4">prof. Dooyeweerd behandelde de wetenschap en De Goede de kunst.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De laatste is tevens de samensteller van de bundel en leidt die in.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het geheel is een kloek boekdeel van 242 bladzijden,</seg> <seg n="3.4.2">royaal uitgegeven.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De bijdragen over de geschiedenis en de wetenschap zijn 't uitvoerigst,</seg> <seg n="3.5.2">elk ± 4 vel;</seg> <seg n="3.5.3">de andere stukken ± 2 vel.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De inhoudsopgave klopt niet met de paginering van de tekst.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1"><hi rend="italic">Klopjacht tegen 'doperse' invloeden</hi></seg></s></head>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zoveel over het uitwendige.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De inhoud kan een verweer tegen de dialectische theologie heten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wel wordt deze met een aantal andere bewegingen,</seg> <seg n="5.3.2">waaronder Oxford<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n2" rend="superscript">2</ref> en Möttlingen<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n3" rend="superscript">3</ref> onder een hoedje gevangen,</seg> <seg n="5.3.3">maar het is daarom toch wel duidelijk waar de schoen wringt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Barth en Buchman<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n4" rend="superscript">4</ref> zullen overigens,</seg> <seg n="5.4.2">gesteld dat ze dit boek lezen,</seg> <seg n="5.4.3">wat verwonderd zijn,</seg> <seg n="5.4.4">samen tot één denominatie</seg> <seg n="5.4.5">- de doperse</seg> <seg n="5.4.6">- te worden gerekend .</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat is mijn hoofdbezwaar tegen deze bundel,</seg> <seg n="5.5.2">dat het een soort klopjacht is,</seg> <seg n="5.5.3">waarbij wild van elke gading uit het bos van historie wordt opgedreven en als dopers wordt achtervolgd.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men is dan wat verwonderd Barth en Brunner</seg> <seg n="5.6.2">- Nederlandse namen worden niet genoemd</seg> <seg n="5.6.3">- daartussen te zien rennen,</seg> <seg n="5.6.4">maar nog meer over het feit dat,</seg> <seg n="5.6.5">bij hen vergeleken,</seg> <seg n="5.6.6">de anderen nog betrekkelijk veilig zijn en de lopen der geweren juist op hen zijn gericht,</seg> <seg n="5.6.7">alsof ze Jan Matthijszoon uit Haarlem en Jan Beukelszoon uit Leiden waren en wij niet 1937 maar 1534 schreven.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Deze opzet,</seg> <seg n="5.7.2">die tot enige persiflage uitlokt,</seg> <seg n="5.7.3">doet afbreuk aan de werking van deze vertogen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Of schreven de auteurs meer voor het 'binnenland',</seg> <seg n="5.8.2">voor de eigen mensen?</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Vooral bij de beide eerste stukken valt dit op.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Wie zoveel tegelijk bewijzen wil,</hi></seg> <seg n="6.1.2"><hi rend="italic">bewijst tenslotte niets meer</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Men leze dr. Keizer op p. 65 en Smeenk op p. 81/82,</seg> <seg n="7.1.2">waar hele dopercatalogi<pb n="206" ed="VW"/> worden gegeven,</seg> <seg n="7.1.3">die dan uitlopen op de Zwitsers.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dr. Keizer legt zelfs geografisch verband<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f1" rend="superscript">a</ref> en Smeenk noemt de Theologia Deutsch en Barths dogmatiek in één adem en zoekt contacten tussen de middeleeuwse devoten en de theologie der crisis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik kan daarin niet meer zien dan een (on)stichtelijke stemmingmakerij,</seg> <seg n="7.3.2">op de manier waarop men Paulus afbreuk meent te doen door hem een Jood te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De schrijvers hadden veel beter gedaan met deze hele totalitaire opzet van hun boek achterwege te laten en elk stuk voor zichzelf te laten spreken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men krijgt anders de bekende verschijnselen van zotte historische constructies,</seg> <seg n="8.2.2">ons uit Duitsland bekend.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het is toch al te dwaas om aan Barth,</seg> <seg n="8.3.2">die zo'n groot aandeel heeft aan het Duitse belijdenisfront,</seg> <seg n="8.3.3">een stamboom te geven over alle ketterse sekten tot de manicheeën toe,</seg> <seg n="8.3.4">zoals dr. Keizer doet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En hem,</seg> <seg n="8.4.2">die de Schrift,</seg> <seg n="8.4.3">het dogma en kerkelijke prediking als de ruggegraat van Gods openbaring eert,</seg> <seg n="8.4.4">met de belijders van het inwendig <hi rend="italic">licht</hi> op één hoop te werpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wanneer ik dan ook nog enkele opmerkingen ga maken,</seg> <seg n="8.5.2">zal ik van dit schema geheel afzien.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Wie zoveel tegelijk bewijzen wil,</seg> <seg n="8.6.2">bewijst tenslotte niets meer.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik zie dus af van die bladzijden waar Barth en Brunner,</seg> <seg n="9.1.2">de dialectische theologie en de Groepsbeweging,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="9.1.3">middeleeuwse devotie,</seg> <seg n="9.1.4">wederdoperij,</seg> <seg n="9.1.5">piëtisme en kritische theologie,</seg> <seg n="9.1.6">alles een pot nat wordt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daarmee kan ik niets beginnen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ik laat dat voor stichtelijk gebruik in het 'binnenland' van de totalitaire 'gereformeerde' kring.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik zal mij bepalen tot de geschilpunten,</seg> <seg n="9.4.2">die binnen de vrije,</seg> <seg n="9.4.3">opene,</seg> <seg n="9.4.4">gereformeerde <hi rend="italic">gezindheid,</hi></seg> <seg n="9.4.5">waartoe ook ik behoor,</seg> <seg n="9.4.6">werkelijk duidelijk aan de orde zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Het gaat om het koninkrijk Gods en niet om dat van de winkelier</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat het nodig is ze aan de orde te stellen,</seg> <seg n="11.1.2">daarvan levert menige bladzij in deze bundel het bewijs.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik denk aan het artikel van Smeenk.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Na gezegd te hebben dat ook op sociaal terrein de gerechtigheid van het koninkrijk Gods gezocht moet worden,</seg> <seg n="11.3.2">verklaart hij wel in te zien,</seg> <seg n="11.3.3">dat dit slechts zeer ten dele gelukt,</seg> <seg n="11.3.4">en vervolgt dan:</seg> <seg n="11.3.5">"En de maatschappij,</seg> <seg n="11.3.6">ook al komt zij weer tot voorheen ongekende welvaart,</seg> <seg n="11.3.7">blijft verre van volmaakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In één zo'n zinnetje verraadt men zich.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik dacht aan een berucht gezangvers:</seg> <pb n="207" ed="VW"/><seg n="12.1.2">"Stedelingen! looft de Heer!</seg></s></p>
<lg><l n="13.1"><seg n="13.1.1">Hoopt op d'oude welvaart weer;</seg></l><l n="13.2"><seg n="13.2.1">Voor de koopman druk vertier,</seg></l><l n="13.3"><seg n="13.3.1">Nering voor de winkelier."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f5" rend="superscript">e</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik wil dat zinnetje Smeenk niet te zeer aanrekenen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij zal een stoer sociaal werker zijn;</seg> <seg n="14.2.2">zodat het uit zijn pastorale arbeid stamt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar dat maakt het des te erger.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Is het dan geen tijd dat wij weer aan <hi rend="italic">theologie gaan</hi> doen?</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het gaat toch om het koninkrijk <hi rend="italic">Gods</hi> en niet om dat van de winkelier!</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Moeten wij 't verschil niet weer leren zien?</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><choice><sic>Srneenk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Smeenk</corr></choice> erkent dat het koninkrijk Gods niet door geleidelijke ontplooiing komt;</seg> <seg n="15.1.2">niet door langzame verchristelijking.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat het moeilijk is om steeds de harmonie te vinden 'tussen een aan het welzijn van het aardse vaderland gewijd leven en het begerig zijn naar een beter'.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En dan:</seg> <seg n="15.3.2">"Maar voor wie zich door de Schrift laat onderwijzen,</seg> <seg n="15.3.3">is het in Gods kracht niet geheel onmogelijk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Weer zo'n zinnetje,</seg> <seg n="15.4.2">dat de nood der 'gereformeerde' theologie openbaart.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Is dat geen verzadigde burgerlijkheid en is dat de levenshouding,</seg> <seg n="15.5.2">zoals Calvijn die in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> heeft getekend,</seg> <seg n="15.5.3">in de hoofdstukken over <hi rend="italic">Het kruisdragen en De overdenking van het toekomende</hi> leven?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo gaat het verder.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wij moeten,</seg> <seg n="16.2.2">zegt Smeenk,</seg> <seg n="16.2.3">Gods wil ook door logische afleiding uit de Schrift leren kennen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daarbij moeten wij ons wachten voor 'hoogmoedige zelfverzekerdheid'.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">"De een moet de ander controleren,</seg> <seg n="16.4.2">opdat fouten,</seg> <seg n="16.4.3">die mochten begaan zijn,</seg> <seg n="16.4.4">mogen ontdekt worden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Maar dat is toch geen kantoorwerk!</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Welke vorm krijgt die controle in de religie en daarmee in de theologie?</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Smeenk erkent dat,</seg> <seg n="17.1.2">al kunnen wij logisch denken,</seg> <seg n="17.1.3">wij toch vaak onjuist concluderen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ook verschil van tijd werkt daartoe mee</seg> <seg n="17.2.2">- Maar daarom komt het op de <hi rend="italic">beginselen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f9" rend="superscript">i</ref> aan.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Nu zijn we er.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dat zijn geen bijbelplaatsen;</seg> <seg n="17.4.2">ook geen directe logische afleidingen daaruit,</seg> <seg n="17.4.3">maar vrijere constructies van <choice><sic>bijhelse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bijbelse</corr></choice> gedachten,</seg> <seg n="17.4.4">vaak door een partijleider,</seg> <seg n="17.4.5">in een soort totalitair verband,</seg> <seg n="17.4.6">als program geproclameerd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Is er soms ook behoefte aan theologie binnen de vrije gereformeerde gezindheid?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Bestaat er geen gevaar,</seg> <seg n="18.2.2">dat men bij de logische afleiding uit de Schrift,</seg> <seg n="18.2.3">de onderlinge controle daarbij en de formulering der beginselen zich meer zal laten leiden door de behoefte aan een zeker kerkelijk en <pb n="208" ed="VW"/>politiek welzijn dan door de ere Gods?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En is de vraag dan niet aan de orde,</seg> <seg n="18.3.2">of en op welke wijze God zelf daarbij blijft meespreken?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">De controverse</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat is de kwestie waarom het bij de controverse tussen de neocalvinistische en de dialectische theologie gaat.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat men in kringen,</seg> <seg n="20.2.2">waar men nu reeds tientallen jaren op wetenschappelijk,</seg> <seg n="20.2.3">sociaal en staatkundig gebied opbouwend werk heeft verricht,</seg> <seg n="20.2.4">angstig is om alles op losse schroeven te zien gesteld,</seg> <seg n="20.2.5">begrijp ik en waardeer ik.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar tegen Gods Woord kan en mag men zich niet,</seg> <seg n="20.3.2">in welgedane burgerlijkheid verzekeren.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dat betekent niet de afwezigheid van alle binding.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Schouten schrijft terecht,</seg> <seg n="20.5.2">dat God zijn Geest aan de kerk schenkt en niet allereerst aan het individu.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Maar dat is bij dit verschil <hi rend="italic">in confesso.</hi></seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De weg der kerk leidt echter,</seg> <seg n="20.7.2">zoals wij 't in Rusland en Duitsland zien,</seg> <seg n="20.7.3">niet altijd op rozen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Opbouwend werk op aarde te doen is haar niet altijd gegeven.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Haar fundament ligt in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Schouten noemt Barth een dynamitaro,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="20.10.2">die de rots van het positief christendom doet wegvallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Maar ook de bijbel spreekt van het Woord Gods als een hamer,</seg> <seg n="20.11.2">die de steenrots verbrijzelt (Jer. 23 : 29).</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">De kerk heeft niet de belofte ontvangen dat ze altijd positief christelijk zal kunnen zijn,</seg> <seg n="20.12.2">wat de schrijvers willen.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Zij heeft sterk-negatieve zijden en tijden.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">Christelijke politiek te kunnen uitstippelen is de laatste en minste van de charismata.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">En de leer van de staat staat heel achter in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daarom kan men het ook in vele opzichten eens zijn met het voortreffelijke artikel van prof. Dooyeweerd,</seg> <seg n="21.1.2">zonder toch met hem tot eenzelfde slotsom te komen inzake een christelijke wetenschap.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">In dit stuk wordt tenminste getracht de dialectische theologie een plaats te geven in het protestantse (lutherse) denken en leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het doperse raam,</seg> <seg n="21.3.2">waarin de stukken zijn gezet,</seg> <seg n="21.3.3">wordt hier verbroken.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dat de Civitas Dei op de wereld moet inwerken<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f14" rend="superscript">n</ref> zullen wij hem moeten toegeven.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En ook dat Calvijn deze eis scherper heeft gesteld dan de andere hervormers.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar de wijze waarop hij het christelijk geloof tot leidend principe wil maken in een historische cultuurgeest,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="21.6.2">een manier die sterk herinnert aan sommige grote redevoeringen van Kuyper,</seg> <seg n="21.6.3">brengt hem bedenkelijk dicht in de buurt van de <hi rend="italic">Historische</hi><pb n="209" ed="VW"/><hi rend="italic"> school,</hi></seg> <seg n="21.6.4">die hij bestrijdt<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f17" rend="superscript">q</ref> en bij de levensfilosofie,</seg> <seg n="21.6.5">waartegen hij verzet aantekent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Een christelijke wetenschap,</seg> <seg n="21.7.2">zoals hij die wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="21.7.3">heeft tot onmisbare vooronderstelling een constateerbare,</seg> <seg n="21.7.4">christelijke levensstroom.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Kuyper heeft die dan ook meermalen als met de vinger aangewezen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Daarom kan prof. Dooyeweerd spreken van 'een geweldige historische cultuurstrijd',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f20" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="21.9.2">die moet worden aangebonden.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">En de christelijke wetenschap wil hij,</seg> <seg n="21.10.2">zoals Kuyper in zijn Encyclopaedie,</seg> <seg n="21.10.3">laten ontstaan uit 'een interne omzetting van de theoretische kijk op de structuur der werkelijkheid en van de menselijke ervaring'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.reformatie-of-humanisme.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Tegen een dergelijk <hi rend="italic">inwendig licht,</hi></seg> <seg n="22.1.2">dat zou optreden in gebondenheid aan de dynamiek van een intern christelijk leven,</seg> <seg n="22.1.3">waaraan voldoende historische continuïteit wordt toegeschreven om de christelijke wetenschap te kunnen dragen,</seg> <seg n="22.1.4">komt nu de dialectische theologie in verzet.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">De theologie heeft er voor te waken,</hi></seg> <seg n="23.1.2"><hi rend="italic">dat het alles dan ook 'sub specie aeternitatis' gezien blijft</hi></seg></s></head>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het Woord dat de kerk heeft,</seg> <seg n="24.1.2">zal ook invloed hebben op de wetenschap;</seg> <seg n="24.1.3">de Civitas Dei zal inwerken op de staat;</seg> <seg n="24.1.4">de gemeenschap der heiligen zal de maatschappij niet onbeïnvloed laten.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Er is ook wel continuïteit,</seg> <seg n="24.2.2">eeuwigheid in dit alles.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar de theologie heeft er voor te waken dat het alles dan ook sub specie aeternitatis' gezien blijft,</seg> <seg n="24.3.2">en dat het onder het gehoor van Gods Woord blijft.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Anders wordt ons positief christendom smakeloos zout.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dan raken we met onze kerkelijke en maatschappelijke welvaart,</seg> <seg n="24.5.2">met onze geestelijke bourgeoisie satisfaite,</seg> <seg n="24.5.3">met onze synodale kantoor-controle,</seg> <seg n="24.5.4">met onze christelijk-historische en antirevolutionaire beginselen en onze wetenschap uit de palingenesie toch in de war,</seg> <seg n="24.5.5">zoals met humanisten altijd het geval is,</seg> <seg n="24.5.6">als de tijd van Reformatie daar is.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Om van de christelijke kunst maar niet te spreken.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="206" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>*H. Dooyeweerd e.a., <hi rend="italic">Geestelijk weerloos of</hi> weerbaar? <hi rend="italic">De geestelijke ontwapening der christenheid onder doopersche invloeden</hi> van <hi rend="italic">velerlei</hi> aard, Amsterdam z.j., p. 72.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 81 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 97.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 93.</p></note>
<pb n="207" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Gez. 177 : 5 uit de bundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*Geestelijk weerloos of weerbaar?,</hi> p. 94.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 8, resp. 111, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*Geestelijk weerloos </hi><choice><sic>ofweerbaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of weerbaar</hi></corr></choice><hi rend="italic">?,</hi> p. 95.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>*A.w., P. 101.*</p></note>
<pb n="208" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 138.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w., p.</hi> 148.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">*Geestelijk weerloos of weerbaar?,</hi> p. 200 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 211.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 201. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a.</hi> w., p. 210 v.*</p></note>
<pb n="209" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 185 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 192-195.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. *<hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 2 1 0 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 211.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*</hi><choice><sic>lbid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Ibid</hi></corr></choice><hi rend="italic">.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.' bespreking van H. Dooyeweerd, G. Keizer, J. Schouten, C. Smeenk en J. H. de Goede jr., <hi rend="italic">Geestelijk weerloos of weerbaar? De geestelijke ontwapening der christenheid onder doopersche invloeden van velerlei aard,</hi> Amsterdam z.j - (1937), verscheen onder de titel <hi rend="italic">Reformatie of Humanisme? in Eltheto</hi> 92 (1937) nr. 3, p. 52-54.</p><p>H.Dooyeweerd (1894-1977), filosoof en jurist, vanaf 1926 tot 1965 hoogleraar te Amsterdam. D. is de grondlegger van de zgn. wijsbegeerte der wetsidee, een denkmethode en <pb n="210" ed="VW"/>wetenschapskritiek met een sterke neiging tot apologie, die haar grondslag vindt in de geloofsbelijdenis van de Reformatie. D.s driedelig hoofdwerk <hi rend="italic">De wijsbegeerte der wetsidee </hi><choice><sic>(1 935</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20"><hi rend="italic">(1935</hi></corr></choice>-1936) leidde tot de oprichting van <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">de '</corr></choice>Vereniging voor calvinistische wijsbegeerte' (1936). Orgaan: <hi rend="italic">Philosophia Reformata.</hi></p><p>G. Keizer (1869-1943), gereformeerd predikant te Tiel en Rheden-De Steeg. Kerkelijk zeer actief: o.a. lid moderamen Generale Synode der Geref. Kerken in Ned. van 1911 tot 1943. Redacteur van het <hi rend="italic">GTHT.</hi> en schrijver van diverse publikaties op <choice><sic>kerkbistorisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kerkhistorisch</corr></choice> terrein o.a. <hi rend="italic">Francois Turrettini. Sa vie </hi><choice><sic>etses oeuvres ei le</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">et ses oeuvres et le</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Consensus,</hi> Lausanne 1900 (diss.) en een gedenkboek bij het eeuwfeest van de Afscheiding, <hi rend="italic">De Afscheiding van 1834.</hi> Haar aanleiding, naar authentieke brieven en bescheiden beschreven, Kampen 1934. J. Schouten (1883-1963), antirevolutionair politicus, lid van de Tweede Kamer (1918), fractievoorzitter en partijvoorzitter (1933), lid van de Raad van State (1956). Groot politiek leider met een rotsvast geloof in de noodzaak van een principieel-christelijke staatkunde. S. speelde een belangrijke rol in het ondergronds verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en was medeoprichter en medewerker van het dagblad <hi rend="italic">Trouw.</hi></p><p>C.Smeenk (1881-1964), antirevolutionair politicus en leider in de christelijk-sociale beweging. S. was lid van de Tweede Kamer van 1918 tot 1948; van 1915 tot 1924 tweede voorzitter van het Christelijk Nationaal Vakverbond; van 1916 tot 1953 voorzitter van het Nederlands <choice><sic>Werktiedenverbond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Werkliedenverbond</corr></choice> Patrimonium. S. was o.m. redacteur van <hi rend="italic">De Gids, De Rotterdammer en Patrimonium</hi> en schrijver van o.a. <hi rend="italic">Christelijke-</hi><choice><sic>socialebeginselen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">sociale beginselen</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> <choice><sic>2dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">2 dln</corr></choice>., Kampen 1934-1936, geschreven aan de hand van het <hi rend="italic">Sociaal Program</hi> van het Verbond Patrimonium.</p><p>J.H. de Goede (1908), burgemeester te Gramsbergen, Hardenberg en Hoogeveen, schrijver van (protestantse) jongensboeken en van studies op het terrein van gemeentelijk bestuur. De G. nam het initiatief tot de uitgave van de hier besproken opstellen en schreef een inleiding.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor de Oxford- of Groepsbeweging VW., dl. 3, p. 671, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Möttlingen is een plaatsje in Württemberg dat zijn bekendheid dankt aan het werk van vader en zoon Blumbardt, die in de vorige eeuw de stoot gaven tot een in het piëtisme gewortelde geestelijke vernieuwingsbeweging, die samenging met een praktijk van genezing door gebed en handoplegging. Uit deze beweging is het latere religieus socialisme (o.a. Ragaz) ontstaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>F. Buchman was de stichter van de Oxford-beweging. Zie noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.reformatie-of-humanisme.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Deze aanduiding voor het barthianisme als 'dynamiet' voor het christendom speelde al eerder (1934/35) een rol in de Nederlandse discussie in de pers over de politiek-maatschappelijke uitwerking van de theologie van Barth, m.n. in die tussen <hi rend="italic">DeNederlanderen De Standaard.</hi> Een uitvoerige beschrijving daarvan in M. E. Brinkman, <hi rend="italic">De theologie van Karl Barth: dynamiet of dynamo voor christelijk handelen.</hi> De politieke en theologische kontroverse tussen Nederlandse barthianen en neocalvinisten, Baarn 1983, p. 52 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie" decls="#bibl-noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie">
<pb n="211" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De religieuze toekomstverwachting.</seg></s> <s n="1.2"><seg n="1.2.1">In het bijzonder in de Amerikaanse theologie</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door dr. H. J. Heering<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dr. Heering is op deze studie gepromoveerd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is zeker geen alledaags onderwerp dat hij zich had gekozen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Voor velen onzer is de Amerikaanse theologie een onbekend gebied.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarom is iedere bijdrage tot onze kennis daarvan dubbel welkom.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ruim tien jaar geleden schreef dr. W. A. Visser 't Hooft<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n2" rend="superscript">2</ref> zijn dissertatie over <hi rend="italic">The Background of the Social Gospel in America,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="3.5.2">waarin hij een historische studie gaf.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dr. Heering heeft deze dingen wijsgerig willen behandelen,</seg> <seg n="3.6.2">wat nog niet zo gemakkelijk is.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">In zijn <hi rend="italic">Inleiding</hi> wijst hij er op dat de Amerikaanse theologie jong is en dateert van het einde der vorige eeuw.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">William James<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n3" rend="superscript">3</ref> was haar voortrekker<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Begonnen als fysicus en bioloog,</seg> <seg n="3.9.2">wil deze ook op het gebied van de geest het experiment,</seg> <seg n="3.9.3">de proef,</seg> <seg n="3.9.4">voor de waarheid (werkelijkheid) laten beslissen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Het verschil van de nu nog levende theologen met James stond in verband met de veranderingen in de natuurwetenschap,</seg> <seg n="3.10.2">waardoor de Amerikaanse <choice><sic>thelogie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">theologie</corr></choice> sterk werd bepaald.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">James zocht de doorbreking van de natuurnoodwendigheid in de geest.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">De nieuweren,</seg> <seg n="3.12.2">met Bergson,</seg> <seg n="3.12.3">in de natuur zelve.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Ter vergelijking kan men hier denken aan wat prof. Kohnstamm ons in 1926 gaf in <hi rend="italic">Het waarheidsprobleem</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f6" rend="superscript">f</ref>.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Heering schrijft dat de Amerikaanse theologie de geloofsgemeenschap als moederbodem mist.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij moet worden behandeld 'in verband met de cultuurbeweging'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Naast sociale en pedagogische problemen spreken echter bij velen de vragen die uit de 'science',</seg> <seg n="4.3.2">in 't bijzonder die welke uit de biologie komen,</seg> <seg n="4.3.3">heel sterk mee.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De titel 'naturalisme' reserveert Heering echter voor die systemen,</seg> <seg n="4.4.2">die God als een kosmisch wordingsproces zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De schrijver geeft dan een overzicht in verband met de idee der toekomst.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Eerst komen de realistische theologen,</seg> <seg n="4.6.2">wier toekomstverwachting <pb n="212" ed="VW"/>eindig heet,</seg> <seg n="4.6.3">omdat zij tot op zekere hoogte zeker menen te zijn van een uit de ervaring afgeleid doel,</seg> <seg n="4.6.4">hetzij om religieuze,</seg> <seg n="4.6.5">hetzij om ethische,</seg> <seg n="4.6.6">hetzij om metafysische redenen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">- Dan volgen degenen die,</seg> <seg n="4.7.2">op grond van nieuwe natuurwetenschappelijke theorieën,</seg> <seg n="4.7.3">een oneindige voortgang leren.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zo zal de een,</seg> <seg n="4.8.2">meer algemeen wijsgerig,</seg> <seg n="4.8.3">zijn hope stellen op de verwachting dat de idee tenslotte vervuld moet worden in het goede,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="4.8.4">min of meer zoals Heymans en De Graaf dat ook ten onzent leerden.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Anderen zullen,</seg> <seg n="4.9.2">meer naturalistisch,</seg> <seg n="4.9.3">de functie huldigen als de religieuze categorie bij uitnemendheid;</seg> <seg n="4.9.4">de functie,</seg> <seg n="4.9.5">waarin het individu zijn onsterfelijkheid moet bevechten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Weer anderen hangen aan de praktische gerichtheid van het denken,</seg> <seg n="4.10.2">en vragen om een theologie,</seg> <seg n="4.10.3">die er op uit is,</seg> <seg n="4.10.4">niet om de wereld te verklaren,</seg> <seg n="4.10.5">maar om haar te veranderen (pragmatisme).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dit laatste heeft geruime tijd lang ook bij ons sterk de aandacht getrokken.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">De namen Schiller en Dewey zijn ons welbekend.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Ook het humanisme,</seg> <seg n="4.13.2">dat daarmee zo nauw verbonden is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Daarnaast komt dan het <hi rend="italic">Social Gospel</hi> te staan.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Heering schrijft dat het meer geneigd is 'te staan in de christelijke traditie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">En Visser 't Hooft heeft er vroeger de historische achtergronden,</seg> <seg n="4.16.2">ook de puriteinse,</seg> <seg n="4.16.3">van aangewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Heering laat dan tenslotte zien,</seg> <seg n="5.1.2">dat er ook in de Amerikaanse theologie op het stuk van toekomstverwachting een kentering is gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Op dit overzicht laat dr. Heering dan enkele beschouwingen volgen over <hi rend="italic">Tijd en eeuwigheid,</hi></seg> <seg n="6.1.2"><hi rend="italic">over Het hoogste Goed</hi> en over <hi rend="italic">Het koninkrijk Gods.</hi></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook daarvoor ben ik de schrijver dankbaar,</seg> <seg n="7.1.2">maar toch minder dan voor zijn overzicht.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De vraag van tijd en eeuwigheid met name is zo moeilijk,</seg> <seg n="7.2.2">dat zij mij te zwaar lijkt voor een dissertatie.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij vereist een mensenleven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Sympathiek is de wijze waarop hij uit de oneindige,</seg> <seg n="7.4.2">voor ons zinledige uitgestrektheid des tijds als fragmenten die mensen- en zinsverbanden uitheft,</seg> <seg n="7.4.3">die 'wij niet alleen berekenen,</seg> <seg n="7.4.4">maar ook geestelijk bereiken en verstaan kunnen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Laat ik zeggen:</seg> <seg n="7.5.2">de zesduizend jaren van de bijbel uit de miljoenen van de geologie en de astronomie.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De intensieve tijd van James,</seg> <seg n="7.6.2">uit de extensieve van de astronomie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De tijd als kwalitatieve categorie uit <pb n="213" ed="VW"/>de kwantitatieve.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f18" rend="superscript">r</ref>- Tenslotte het godsdienstig gebruik van het woord 'eeuwigheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit alles staat in verband met zijn beschouwingen over Het hoogste <hi rend="italic">Goed,</hi></seg> <seg n="8.1.2">waarvoor hij zoveel aan De Graaf te danken heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hier is de schrijver</seg> <seg n="8.2.2">- voor zover het zijn eigen uiteenzettingen betreft</seg> <seg n="8.2.3">- op zijn best.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij weigert om in de storm der oneindige toekomst alles los te laten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij wil iets vasthouden van wat hij heeft.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij wil het geloof behouden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Gemakkelijk valt hem dat niet .</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">"Doch de kring waaruit dit boek voortkomt weet zich ook verantwoordelijk voor de vorm,</seg> <seg n="8.7.2">waarin het Westen het Evangelie vermocht te verstaan en te ontvangen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">"Waartoe de geschiedenis geroepen wordt moge <choice><sic>rnéér</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">méér</corr></choice> zijn dan christelijke humaniteit,</seg> <seg n="8.8.2">het is niet minder dan deze,</seg> <seg n="8.8.3">het is op zijn minst deze."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Maar dan deinst hij terug voor het geweld van de toe komst.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">"Toch hadden wij"</seg> <seg n="8.10.2">- zo <choice><sic>gaat bij voort</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gaat hij voort</corr></choice> -" elk woord wel zachter en behoedzamer willen uitdrukken." "(En) achter zulke termen strekken zich nog gebieden uit,</seg> <seg n="8.10.3">waar het zwijgen heerst van het ontzag ... er is beaming van het méér,</seg> <seg n="8.10.4">andere dan menselijke."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hier spreekt de behoefte aan een laatste vervulling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daarbij komt nu de vraag aan de orde of het koninkrijk Gods moet worden genomen in bijbelse of in Amerikaanse zin.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Heering erkent dat de Amerikaanse theologie aan het 'meer',</seg> <seg n="9.3.2">dat hij zoekt,</seg> <seg n="9.3.3">zelden is toegekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het blijft te veel postulaat en wordt te weinig vervulling.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar de eschatologie van het Nieuwe Testament is hem te historisch;</seg> <seg n="9.5.2">te weinig futuristisch.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hij wil de theodicee geheel openhouden en de theologie alleen pistidicee noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">"Het laatste woord van geloof en theologie is getuigend,</seg> <seg n="9.7.2">niet rechtvaardigend.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Boven het getuigen is enkel het zwijgen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">- Zo is er ook wel een kerk.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Ook deze moet men vasthouden.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Maar zij moge liever een gemeenschap van geroepenen,</seg> <seg n="9.11.2">dan van gelovigen heten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f28" rend="superscript">b</ref>.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Wel een christelijke oorkonde,</seg> <seg n="9.12.2">de bijbel en de prediking als haar voortzetting.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Maar steeds voorwaarts gericht,</seg> <seg n="9.13.2">nooit stilhoudend in een belijdenis.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Zo moet ook de opstanding niet te historisch,</seg> <seg n="9.14.2">maar futuristisch worden verstaan.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Wel wordt zij vastgehouden tegenover de Amerikaanse theologie,</seg> <seg n="9.15.2">die meestal met de onsterfelijkheid <pb n="214" ed="VW"/>tevreden is.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Maar opstanding kan niet meer zijn dan 'het beslissende keerpunt binnen de onsterfelijkheid'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Over de hele lijn dus bij Heering een verlangen om de vervulling vast te houden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar tegelijk een</seg> <seg n="10.2.2">- wat ik zou willen noemen</seg> <seg n="10.2.3">- Amerikaans offeren op het altaar van de Toekomst (met een hoofdletter) alsof deze God ware.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Eeuwigheid,</seg> <seg n="10.3.2">zoals de bijbel die verstaat,</seg> <seg n="10.3.3">heeft toch wel meer met God te maken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het 'meer',</seg> <seg n="10.4.2">dat Heering zoekt,</seg> <seg n="10.4.3">moet,</seg> <seg n="10.4.4">als hoogste Goed,</seg> <seg n="10.4.5">toch ook meer <hi rend="italic">goed</hi> zijn,</seg> <seg n="10.4.6">in de zin van meer nabij.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En het getuigen kan toch niet alleen het zwijgen boven zich hebben als in het Griekse drama.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Is er niet ergens een berg,</seg> <seg n="10.6.2">die een echo opwekt?</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">En is er geen Woord Gods?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Woord en Geest,</seg> <seg n="11.1.2">zoals de bijbel daarvan spreekt,</seg> <seg n="11.1.3">hebben toch nog een andere eeuwigheid en een andere goedheid aan zich,</seg> <seg n="11.1.4">dan die ik gevonden heb in de laatste hoofdstukken van deze sympathieke dissertatie,</seg> <seg n="11.1.5">die ik gaarne eerder had besproken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De actualiteit van deze dingen is tenslotte echter niet verminderd;</seg> <seg n="11.2.2">eer het tegendeel.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="211" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>W. A. <choice><sic>Visser't</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Visser 't</corr></choice> Hooft, <hi rend="italic">The Background </hi><choice><sic>ofthe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of the</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Social Gospel in America,</hi> Haarlem 1928.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>*H. J. Heering, <hi rend="italic">De religieuze toekormtverwachting. In het bijzonder in de Amerikaanse</hi> theologie, Amsterdam 1937, p. 18.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>*A. w., P. 19. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>*A. w., p. 25.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> P. 25 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Schepper en schepping.</hi> Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag, dl. <hi rend="italic">1, Het waarheidsprobleem.</hi> Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewustzijn, Haarlem 1926.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. *Heering, a.w., p. 16.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 27. * Zie ook p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 27.</p></note>
<pb n="212" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 78. Heering signaleert hier een verband tussen pragmatisme en marxisme: Vgl. de elfde these van Karl Marx' <hi rend="italic">Thesen über Feuerbach,</hi> opgenomen in Karl Marx, Friedrich Engels, <hi rend="italic">Ausgewählte Werke,</hi> 6 dln., Berlijn 19798, dl. 1, p. 200.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w"</hi> p. 86-94. Zie voorts voor Schiller en Dewey VW., dl. 1, p. 253, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 94. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. Visser 't Hooft, <hi rend="italic">The Background,</hi> p. 66-<choice><sic>l01</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">101</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Heering, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 152. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a.w.,</hi> p. 140-145*, m.n. p. 144.</p></note>
<pb n="213" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 150 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>* Vgl. <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 160 vv. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 175, noot 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 185. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 186. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*Ibid. *</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 186 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>'A. w., p. 191.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl. a. w., p. 198 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*A. w., p. 198. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. w., P -200.* De term 'gemeenschap van geroepenen' (coetus vocatorum) stamt van Melanchton.</p></note>
<pb n="214" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 206.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. Publiceerde zijn bespreking van H. J. Heering, <hi rend="italic">De religieuze toekomstverwachting. In het bijzonder in de Amerikaanse theologie,</hi> Amsterdam 1937, in <hi rend="italic">Woord en Wereld 3</hi> (1941), nr. 1, p. 66-68. Zie voor <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> in dit deel, p. 300, noot 1.</p><p>H.J. Heering (1912), remonstrants predikant o.a. te Den Haag, volgde in 1964 zijn promotor L. J. van Holk op als hoogleraar te Leiden. H. schreef werken van ethische en godsdienstwijsgerige aard. Zijn in 1946 verschenen werk <hi rend="italic">De opstanding van Christus</hi> wordt door N. besproken in de lezing <hi rend="italic">De opstanding, VW.,</hi> dl. 2, p. 94 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. A. Visser 't Hooft (1900-1985), oorspronkelijk remonstrants, vanaf 1949 hervormd theoloog, leider in de oecumenische beweging. <choice><sic>Visser't</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Visser 't</corr></choice> Hooft <choice><sic>was O.a. de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">was o.a. de</corr></choice> eerste secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken (1948). in zijn dissertatie <hi rend="italic">The Background of the Social Gospel in America</hi> (1928) schetste hij de achtergronden van de Social gospeltheologie en -praktijk in het puritanisme, de Verlichting, de Revival-beweging en het moderne wetenschappelijke denken. Vgl. W. A. Visser 't Hooft, <hi rend="italic">Memoires. Een leven in de oecumene,</hi> Kampen 1971, p. 29 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-religieuze-toekomstverwachting-in-het-bijzonder-in-de-amerikaanse-theologie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor James VW., dl. 1, p. 240-254.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid" decls="#bibl-noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid">
<pb n="215" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Eenheid of innerlijkheid</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">naar aanleiding van F. W. A. Korff,</hi></seg> <seg n="2.1.2"><hi rend="italic">Christologie.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De leer van het komen Gods<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Professor Korff heeft ons in dit boek een bezonnen studie gegeven over de kerkelijke leer aangaande Christus.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Een rustig werk,</seg> <seg n="3.2.2">een beetje uit de katheder gesproken,</seg> <seg n="3.2.3">en in sommige opzichten haast te academisch voor deze bewogen tijd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar toch naar de eigenlijke bedoeling bestemd om deze leer verstaanbaar te maken voor mensen van nu.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het is apologetisch in goede zin,</seg> <seg n="3.4.2">voor zover het niet alleen,</seg> <seg n="3.4.3">als dat nodig schijnt,</seg> <seg n="3.4.4">bestrijden wil,</seg> <seg n="3.4.5">maar ook,</seg> <seg n="3.4.6">door zeer nauwkeurige ontleding,</seg> <seg n="3.4.7">verhelderen,</seg> <seg n="3.4.8">zodat wie tot dusverre leek was op dit terrein,</seg> <seg n="3.4.9">tot belangstelling wordt geprikkeld.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men kent deze betoogtrant van dr. Korff ook uit kleinere,</seg> <seg n="3.5.2">voor een groter publiek bestemde geschriften.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij heeft daarvoor een charisma.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarbij komt dat de schrijver,</seg> <seg n="4.1.2">op zeer vele punten,</seg> <seg n="4.1.3">van de moderne methoden van onderzoek terugkeert tot de traditioneel-kerkelijke.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">"Wij staan in een traditie,</seg> <seg n="4.2.2">die ... ons bepaalt,</seg> <seg n="4.2.3">in vele gevallen meer dan wij weten",<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="4.2.4">zo schrijft hij.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zeer beslist wordt dit bijv. gedaan bij een waardering van het historisch onderzoek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar ook op punten die het wezen van het geloof raken.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zo bijv. wanneer gewezen wordt op de 'objectieve gerichtheid' van het geloof,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="4.5.2">waarmee bedoeld wordt dat het geloof niet bij zichzelf,</seg> <seg n="4.5.3">maar bij zijn voorwerp is geïnteresseerd.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarvoor bestond in de oude dogmatiek een vaste formule.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Deze formule nu wraakte men in de nieuwere,</seg> <seg n="4.7.2">liberale theologie;</seg> <seg n="4.7.3">zo bijv. Troeltsch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f4" rend="superscript">d</ref> -Hetzelfde merken wij op als het gaat over de eenheid in onze godsdienstige ervaringen en voorstellingen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Troeltsch acht het een fout als de reformatoren slechts innerlijkheid en geen eenheid voor het geloofsleven vragen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Dr. Korff echter vindt in het geloof de erkenning,</seg> <seg n="4.9.2">dat de continuïteit in het zijn en het bewustzijn is doorbroken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">- Het moderne onderzoek was steeds bijzonder uit op het vinden van Jezus in de historie;</seg> <seg n="4.10.2">men trachtte zijn figuur aanschouwelijk te maken</seg> <seg n="4.10.3">- Dr. Korff stemt Bultmann toe dat wij Jezus Christus nergens elders dan in de prediking ontmoeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <pb n="216" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.11"><seg n="4.11.1">Nu valt het echter op dat de schrijver,</seg> <seg n="4.11.2">waar hij op deze plaatsen en elders de dogmatische traditie bijvalt,</seg> <seg n="4.11.3">zich tevens telkens een plaatsje in het moderne denken reserveert,</seg> <seg n="4.11.4">al is het dan ook meer achteraf.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Zo bijv. op p. 53,</seg> <seg n="4.12.2">waar hij gespatieerd laat drukken,</seg> <seg n="4.12.3">dat wij in de dogmatiek 'van het geloof zelf afgewezen'worden en het toch nodig vindt ons dadelijk daarop nadrukkelijk aan 't verstand te brengen,</seg> <seg n="4.12.4">dat het geloof <hi rend="italic">iets in de mens is.</hi></seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Waarom?</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het zal wel waar zijn dat dit heel belangrijk is voor iemand als Troeltsch,</seg> <seg n="4.14.2">die zich interesseert voor de wording van de eenheid in het geloofsleven.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Maar als men de objectieve gerichtheid van het geloof heeft afgekondigd en de eenheid der geloofservaring heeft prijsgegeven,</seg> <seg n="4.15.2">omdat Christus ons in de prediking ontmoet,</seg> <seg n="4.15.3">dan heeft het weinig zin.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Hetzelfde <choice><sic>herehaalt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">herhaalt</corr></choice> zich,</seg> <seg n="5.1.2">maar in veel sterker mate,</seg> <seg n="5.1.3">op p. 104-108.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer de schrijver daar een aanknoping van Gods genade leert,</seg> <seg n="5.2.2">van contradictoir karakter,</seg> <seg n="5.2.3">aanknoping bij nood,</seg> <seg n="5.2.4">bij het dubbelzinnige in de mens en niet bij een vermogen of begaafdheid,</seg> <seg n="5.2.5">dan doet hij onder dit alles door zijn best om ons een natuurlijke theologie in te prenten,</seg> <seg n="5.2.6">die geen 'natuurlijke theologie' wil heten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Anders zou er,</seg> <seg n="5.3.2">zo heet het,</seg> <seg n="5.3.3">'voor het feit,</seg> <seg n="5.3.4">dat het geloof <hi rend="italic">ons</hi> geloof is,</seg> <seg n="5.3.5">geen ruimte overblijven'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Vanwaar dit herhaalde recidivisme?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik vermoed dat de apologetische manier,</seg> <seg n="7.1.2">waarop dr. Korff vroeger soms de weg naar het christendom zocht te effenen,</seg> <seg n="7.1.3">hier nog nawerkt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Een merkwaardig bewijs daarvan vind ik bijv. op p. 71,</seg> <seg n="7.2.2">waar ik lees "dat wij slechts op één manier 'fair' kunnen zijn tegenover Jezus:</seg> <seg n="7.2.3">door in Hem te geloven."</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is nu echt een argument uit een traktaatje,</seg> <seg n="7.3.2">waarin men op een zachte,</seg> <seg n="7.3.3">haast sentimentele manier de moderne mens tot het geloof probeert over te halen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Vooronderstelling is hier inderdaad helemaal dat het geloof van ons is,</seg> <seg n="7.4.2">en dat wij er fair of unfair mee kunnen te werk gaan.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De uitdrukking past niet in dit boek,</seg> <seg n="7.5.2">dat het geloof objectief gericht wil zien.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wanneer het voorwerp des geloofs zich aan ons waar maakt,</seg> <seg n="7.6.2">dat is dat gebeuren niet weer te geven in de taal der omgangsvormen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">In Handelingen 9 handelt Paulus niet 'fair' tegenover Jezus,</seg> <seg n="7.7.2">maar hij valt ter aarde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Toch geloof ik niet dat het teruggrijpen op liberale voorstellingen geheel verklaard kan worden uit apologetische zendingsijver.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Daarvoor zit het te veel met het hele boek saamgeweven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het heeft er soms veel,</seg> <seg n="8.3.2">soms alles van alsof de schrijver wel terugbuigt op de dogmatische traditie,</seg> <seg n="8.3.3">maar dat zijn hart blijft bij de stukken die hij daaraan niet wenst uit te leveren.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Van die reserve-stelling gaat dan kritiek uit op degenen die het dogma als instrument gebruiken om de prediking tot op de huidige dag bij te houden en het,</seg> <seg n="8.4.2">in overeenstemming met die taak,</seg> <seg n="8.4.3">ontwikkelen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Deed dr. Korff daaraan mee,</seg> <seg n="8.5.2">dan zou hij zich op allerlei punten nader moeten verklaren.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Nu hij bij <pb n="217" ed="VW"/>Chalcedon blijft staan kan hij de dogmatische belangstelling in oude ontologische onderstellingen ter ruste laten gaan<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f9" rend="superscript">i</ref> en van daaruit het voorttrekkend dogma in de rug vallen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dit wordt hem,</seg> <seg n="8.7.2">dat moet worden toegegeven,</seg> <seg n="8.7.3">vergemakkelijkt door het feit,</seg> <seg n="8.7.4">dat ons dogmatisch interesse na Chalcedon,</seg> <seg n="8.7.5">ten opzichte van de verdere ontwikkeling van de leer aangaande Christus,</seg> <seg n="8.7.6">zoals die in het Oosten plaatsvond,</seg> <seg n="8.7.7">enigszins vermindert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar dat is geen goed paradigma voor wat later,</seg> <seg n="8.8.2">en bovenal bij de kerkhervorvorming,</seg> <seg n="8.8.3">in het Westen plaatsvond.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Daar zijn wij op het pad van onze eigen kerkgeschiedenis en het is bijna ongelooflijk dat dr. Korff ook dan bij het jaar 451 wil blijven staan,</seg> <seg n="8.9.2">ja wat meer is,</seg> <seg n="8.9.3">van daaruit de hele verdere ontwikkeling veroordeelt en Kuyper niet wil toegeven dat "het christoligisch dogma ... in de dagen der Reformatie ... tot klaarder inzicht gekomen (is)."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Dit wordt alleen verklaarbaar als wij aannemen,</seg> <seg n="8.10.2">dat hij met het oude dogma niet volkomen congeniaal is.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Hij buigt wel terug naar de kerkelijke traditie,</seg> <seg n="8.11.2">doch voelt zich niet op zijn gemak als de kerkleer in de geschiedenis op pad gaat.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Hij blijft achter,</seg> <seg n="8.12.2">in de buurt van ontologische onderstellingen,</seg> <seg n="8.12.3">bijv. dat het geloof van ons is,</seg> <seg n="8.12.4">en van een natuurlijke theologie die er voor moet zorgen,</seg> <seg n="8.12.5">dat dit vooral niet vergeten wordt.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Voor 'dogmatische of exegetische expedities'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f12" rend="superscript">l</ref> voelt dr. korff niet.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">De dogmatische arbeid draagt voor hem een 'niet-progressief karakter'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar op die wijze zal de kerk weinig profijt van haar dogma kunnen trekken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij mag er,</seg> <seg n="9.2.2">zegt de schrijver,</seg> <seg n="9.2.3">geen logische conclusies uit trekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar dat hij daar zo bang voor is bewijst,</seg> <seg n="9.3.2">dat hij zelf een speculatief standpunt heeft ingenomen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Theologische formuleringen zijn voor hem 'fixering van een geheim'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Voor hem is het dogma een mysterie,</seg> <seg n="9.5.2">zoals het dat in de Griekse kerk later geworden is.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is de omrastering van twee zijnswijzen,</seg> <seg n="9.6.2">die met elkaar in een geheimzinnig verband staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">- Stelt men dit eenmaal zo,</seg> <seg n="9.7.2">dan moet men inderdaad heel voorzichtig zijn met conclusies.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Heel anders wordt het echter,</seg> <seg n="9.8.2">als Christus ons in de prediking ontmoet,</seg> <seg n="9.8.3">wat door dr. Korff zelf wordt onderschreven,</seg> <seg n="9.8.4">en wanneer het dogma een regel is voor die prediking.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">In de preek filosoferen wij niet;</seg> <seg n="9.9.2">wij trekken geen conclusies.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Wij brengen het Woord en gaan altijd weer op dat Woord terug.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Ook van de ene preek naar de andere loopt geen gevolgtrekking.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">En<pb n="218" ed="VW"/> nu is dit juist de waarde van de gereformeerde christologie,</seg> <seg n="9.12.2">dat zij daarmee rekening houdt.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Ik zal niet beweren dat dit van elke zinsnede in de <hi rend="italic">Institutie</hi> geldt.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Van Calvijns eigene,</seg> <seg n="9.14.2">typische manier mag het echter wel gezegd worden.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Vooral de commentaren komen hier in aanmerking.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Dr. Korff wijst er zelf op,</seg> <seg n="9.16.2">dat Luther meer speculatief,</seg> <seg n="9.16.3">Calvijn daarentegen exegetisch te werk ging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">En nu deelt hij ons een karakteristiek van de commentaren mee,</seg> <seg n="9.17.2">waarin gezegd wordt dat de godheid en de mensheid van Christus daar 'als twee gescheiden,</seg> <seg n="9.17.3">maar evenwijdig lopende lijnen' doorheen getrokken worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Daarin wil dr. Korff dan echter een vernietigend oordeel over Calvijns methode terugvinden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat laatste brengt ons nu juist tot het hart van de zaak.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Voor mij ligt daarin de verklaring van het feit,</seg> <seg n="10.2.2">dat dr. Korff bij Chalcedon in een hinderlaag gaat liggen in plaats van,</seg> <seg n="10.2.3">als Leids theoloog,</seg> <seg n="10.2.4">in de gereformeerde theologie voorop te gaan.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij weet dat Christus ons in de prediking ontmoet en niet in het historisch onderzoek.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij weet ook dat wij de historische verschijning van Christus alleen kennen door middel van de Heilige Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij leert verder dat het komen Gods in de historische verschijning een komen Gods in ons innerlijk onderstelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Op al deze punten ziet hij de kardinale fouten van de moderne methoden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">- Maar wat daaruit voortvloeit voor de christologie,</seg> <seg n="10.7.2">ziet hij niet.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">En dat de gereformeerde theologie daarmee juist ernst gemaakt heeft,</seg> <seg n="10.8.2">ziet hij dus ook niet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wat Korff wraakt in Calvijns commentaren,</seg> <seg n="11.1.2">nl. dat de mensheid en de godheid van Christus daar als twee evenwijdige lijnen doorheen lopen,</seg> <seg n="11.1.3">is de ere van de gereformeerde theologie.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Want als Christus in de prediking naar ons toekomt,</seg> <seg n="11.2.2">dan komt het niet aan op eenheid van figuur,</seg> <seg n="11.2.3">en op voorstelbaarheid,</seg> <seg n="11.2.4">zoals bij het historisch onderzoek,</seg> <seg n="11.2.5">maar hierop dat het hart geraakt wordt en dat zal nu eens door zijn godheid,</seg> <seg n="11.2.6">dan weer door zijn mensheid geschieden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Daarom komen beide in de prediking beurtelings naar voren,</seg> <seg n="11.3.2">zoals ook in het kerklied.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">- En als wij de historische verschijning van Christus alleen kennen door middel van de Heilige Geest,</seg> <seg n="11.4.2">zodat het komen Gods in de historische verschijning een komen Gods in ons innerlijk onderstelt,</seg> <seg n="11.4.3">dan heeft Troeltsch ongelijk als hij de reformatoren er van beschuldigt de eenheid voor de innerlijkheid te verwaarlozen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De eis van eenheid mag hier niet worden gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze geestelijke gedokenheid in de behandeling der christologie verklaart ook waarom Calvijn de toekenning van het menselijke van Christus <pb n="219" ed="VW"/>aan zijn godheid slechts in oneigenlijke zin wil laten plaats hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De gereformeerde prediking en eredienst zouden hun eigen karakter verliezen als er een eigenlijke eenheid van figuur ontstond tussen het goddelijke en het menselijke.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ten opzichte van het mysterie der vereniging laat Calvijn het bij het nuchtere:</seg> <seg n="12.3.2">'schoon niet zonder oorzaak',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="12.3.3">waarmee bedoeld wordt dat voor bovengenoemde oneigenlijke toekenning toch een verborgen reden moet bestaan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Calvijn gaat echter niet op het spoor van deze verborgenheid der eenheid.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij volgt in prediking,</seg> <seg n="12.5.2">exegese,</seg> <seg n="12.5.3">dogmatiek het dubbele spoor van god en mensheid.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Niet de mystica notitia,</seg> <seg n="12.6.2">maar de practica notitia geeft bij hem de doorslag.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Hij is tevreden met de wonderen der innerlijkheid,</seg> <seg n="12.7.2">de gebroken gemeenschap met Christus door de bemiddeling des Heiligen Geestes en zoekt geen beelden van Christus weer in de kerken op te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit is ook wel het ware belang van Chalcedon.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dr. Korff doet verkeerd door er een omtuind mysterie van te maken,</seg> <seg n="13.2.2">waarbij hij zelf de wacht gaat betrekken.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De bestudering van de gereformeerde theologie op dit punt had hem uit zijn huisje moeten lokken om op het pad der historie voort te schrijden en niet bij het jaar 451,</seg> <seg n="13.3.2">maar met Calvijn vlak voor de eeuwigheid als schildwacht te staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zijn hoofdstuk over de gereformeerde christologie is met liefde en acribie geschreven en het is onmogelijk dat hij in deze traditie niet in meerdere mate staat,</seg> <seg n="13.4.2">dan hij het zelf weet.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Hij schreef immers,</seg> <seg n="13.5.2">dat dit met de traditie steeds het geval is.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Hij ziet heel scherp dat bij de onderscheiding der naturen het voornaamste interesse der gereformeerde christologie ligt en dat hier 'ook haar blijvende waarde te zoeken (is)'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Toch wil hij haar op dit spoor niet volgen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hem bevallen bij Calvijn die uitdrukkingen 't best,</seg> <seg n="13.8.2">waarin Christus in een beeld voor ons figuur krijgt.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Bijv. als Hij de spiegel van Gods genade <choice><sic>genoemd wordtij of wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">genoemd wordt</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f25" rend="superscript">y</ref><choice><sic>genoemd wordtij of wanneer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"> of wanneer</corr></choice> van Hem gezegd wordt,</seg> <seg n="13.9.2">dat God in <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">Christus' </corr></choice>enigermate aanschouwelijk'is geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">"Hier wordt",</seg> <seg n="13.10.2">schrijft dr. Korff,</seg> <seg n="13.10.3">"de eenheid van de persoon waarlijk ten volle gehonoreerd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">En:</seg> <seg n="13.11.2">"Indien Calvijn op deze lijn was voortgegaan,</seg> <seg n="13.11.3">zou zijn ganse christologie een ander aanzien verkregen hebben."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Dus een hogere waarde dan de 'blijvende waarde' van zoëven,</seg> <seg n="13.12.2">die bestond in de scheiding der naturen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dr. Korff vergist zich wanneer hij dat meent.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het Latijnse woord (quodammodo),</seg><pb n="220" ed="VW"/> <seg n="14.2.2">dat zopas met 'enigermate' werd weergegeven,</seg> <seg n="14.2.3">staat (evenals het vaak gebruikte 'aliquo modo') bij Calvijn op de grenzen van twee werelden,</seg> <seg n="14.2.4">de zichtbare en de onzichtbare;</seg> <seg n="14.2.5">de uiterlijke en de innerlijke;</seg> <seg n="14.2.6">maar met het aangezicht naar de laatste.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het staat er ook bij in de <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="14.3.2"><hi rend="italic">dat</hi> het 'in onze harten' plaatsvindt,</seg> <seg n="14.3.3">dat enigermate zichtbaar worden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het betekent hetzelfde als die andere,</seg> <seg n="14.4.2">voor Calvijn zo karakteristieke uitdrukking,</seg> <seg n="14.4.3">die wij eerder zijn tegengekomen:</seg> <seg n="14.4.4">'oneigenlijk,</seg> <seg n="14.4.5">schoon niet zonder oorzaak'.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Daar was het niet om de eenheid te doen,</seg> <seg n="14.5.2">maar om het dubbele spoor;</seg> <seg n="14.5.3">niet om speculatie,</seg> <seg n="14.5.4">maar om prediking.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En zo is het hier weer.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dat enigermate zichtbaar worden van Christus,</seg> <seg n="14.7.2">dat zoveel duidelijker is dan dat,</seg> <seg n="14.7.3">hetwelk plaatsvond door de schaduwen van het Oude Testament,</seg> <seg n="14.7.4">vindt plaats in onze harten,</seg> <seg n="14.7.5">zegt Calvijn.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het gebeurt door bemiddeling van Woord en Geest.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De schaduwen van het Oude Testament waren in eigenlijke zin zichtbaarder.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Door de Heilige Geest wordt Christus voor onze harten zichtbaar genoemd in oneigenlijke zin,</seg> <seg n="14.10.2">schoon niet zonder oorzaak.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Hij is enigermate zichtbaar geworden voor de innerlijke mens des harten,</seg> <seg n="14.11.2">die de eenheid van het visuele beeld niet nodig heeft.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Dr. Korff erkent zelf dat er in het Oude Testament is "een terugtocht als het ware van het 'zien' naar het horen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Hij trekt dat echter voor het Nieuwe Testament niet zuiver door,</seg> <seg n="14.13.2">geestelijk,</seg> <seg n="14.13.3">innerlijk.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Zijn 'gekwalificeerde' zien<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f30" rend="superscript">d</ref> staat niet op één lijn met het 'enigermate' zien van Calvijn of met diens 'oneigenlijk,</seg> <seg n="14.14.2">schoon niet zonder oorzaak'.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Bij Korff staat de uitdrukking met het aangezicht naar de zichtbare wereld,</seg> <seg n="14.15.2">naar de uiterlijke;</seg> <seg n="14.15.3">bij Calvijn andersom.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Bij dr. Korff staat de belangstelling heimelijk gespannen op het beeld,</seg> <seg n="14.16.2">de figuur,</seg> <seg n="14.16.3">de voorstelbare eenheid,</seg> <seg n="14.16.4">waarin ook het historisch onderzoek zozeer belang stelt.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Of</seg> <seg n="14.17.2">- wanneer het zien nog iets sterker wordt gekwalificeerd</seg> <seg n="14.17.3">- op de vorm waarin deze figuur geacht wordt in de kerk voort te bestaan:</seg> <seg n="14.17.4">het mysterie,</seg> <seg n="14.17.5">dat in de Oosterse eredienst in het middelpunt staat en dat Korff door de leerbepalingen van Chalcedon ziet omrasterd.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo komt hij dan tot zijn hoofdthema,</seg> <seg n="15.1.2">waarop in het boek steedsdoor wordt gevarieerd:</seg> <seg n="15.1.3">Het geloof ziet in de historische verschijning ...</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het klinkt wat vreemd in gereformeerde oren.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Men is gewend geloven en horen op elkaar te betrekken en horen houdt verband met Woord en Geest en is niet regelrecht op een historische verschijning betrokken.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De formule van Korff wekt een neventoon,</seg> <seg n="15.5.2">die ons gereserveerd maakt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zij riekt wat naar estheticisme of mysticisme.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zij schijnt meer opgesteld voor de moderne mens dan voor de gemeente;</seg> <seg n="15.7.2">meer apologetisch dan dogmatisch bedoeld te zijn.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">- Maar ons hoofdbezwaar zal moeten blijven,</seg> <seg n="15.8.2">dat deze formule niet <pb n="221" ed="VW"/>op de prediking is ingesteld;</seg> <seg n="15.8.3">zij past er niet voor en slaat er niet op;</seg> <seg n="15.8.4">zij sluit er niet bij aan.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zij wekt niet op om met het dogma de weg der kerk op te gaan,</seg> <seg n="15.9.2">maar keert het om naar het Evangelie terug.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Dr. Korff wil als het ware van Chalcedon uit de historische verschijning van Jezus Christus,</seg> <seg n="15.10.2">als ik het eens zo noemen mag,</seg> <seg n="15.10.3">gefotografeerd zien.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Hij had gewild dat Calvijn,</seg> <seg n="15.11.2">in plaats van zich met de beurtelingse toepassing van Christus' godheid en mensheid in de prediking tevreden te stellen,</seg> <seg n="15.11.3">dat ook meer gedaan had.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Om de ergernis van de gebrokenheid van Christus in het innerlijke te vermijden,</seg> <seg n="16.1.2">had hij de eenheid der aanschouwing moeten zoeken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">In een spiegel had hij God min of meer zichtbaar moeten maken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zijn ganse christologie zou dan een ander aanzien hebben gekregen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat laatste is waar,</seg> <seg n="17.1.2">maar het is een groot geluk voor de gereformeerde prediking en eredienst geworden,</seg> <seg n="17.1.3">dat Calvijn het niet gedaan heeft.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dat dr. Korff het met de dialectische theologie,</seg> <seg n="17.2.2">die de eenheid voor de innerlijkheid resoluut heeft prijsgegeven,</seg> <seg n="17.2.3">niet vinden kan,</seg> <seg n="17.2.4">baart na het bovenstaanverwondering.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij heeft er zich sommige stukken uit toegeëigend,</seg> <seg n="17.3.2">maar zij passen niet bij de eigenlijke ligging van zijn geest.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik heb hiermee,</seg> <seg n="18.1.2">naar aanleiding van het knappe en nauwkeurige werk van dr. Korff,</seg> <seg n="18.1.3">een paar lijnen wat scherp,</seg> <seg n="18.1.4">maar naar ik geloof in hoofdzaak juist getrokken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Daarnaast is allerlei,</seg> <seg n="18.2.2">wat zeer waardevol is,</seg> <seg n="18.2.3">in het boek onbesproken gelaten.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ik heb grote eerbied voor de zorgvuldige wijze waarop de schrijver zijn stof heeft verzameld en voor de magistrale manier,</seg> <seg n="18.3.2">waarop hij die weet te behandelen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Vele van zijn inzichten,</seg> <seg n="18.4.2">bijv. over de moderne kenosisleer,</seg> <seg n="18.4.3">deel ik volkomen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het geheel doet ons zien</seg> <seg n="18.5.2">- anderen hebben het ook reeds opgemerkt</seg> <seg n="18.5.3">- welk een uitnemend docent hij is.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">- Mijn kritiek bedoelt slechts de zaak te dienen waarom het hier gaat.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="215" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>'F. W. <hi rend="italic">A.Korff, Christologie, De leer van het komen Gods,</hi><choice><sic>2dln.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">2 dln.</hi></corr></choice><hi rend="italic">,dl.I, </hi><choice><sic>Nijkerk1940</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Nijkerk 1940</hi></corr></choice><hi rend="italic">,p.7.*</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>'A.w., p. 42-52.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">'A.</hi> w., p. 56. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl . *E . Troeltsch, <hi rend="italic">Grundprobleme der Ethik, in Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Tübingen 1922<hi rend="superscript">2</hi>, p. 647 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. *a.w., p. 574.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*Korff, a. w., p. 31.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>*A.w., p. 30.*R. <hi rend="italic">Bultmann, Die Bedeutung des geschichtlichen Jesus für die Theologie des</hi> Paulus, <hi rend="italic">in Glauben und Verstehen,</hi> Tübingen 1933, p. 208.</p></note>
<pb n="216" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w., p. 107.</p></note>
<pb n="217" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. *a.w., p. 174.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. *a.w., p. 198-206.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cit. naar <hi rend="italic">*a. w.,</hi> p. 209. <hi rend="italic">* Locus de Christo,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 2, in <hi rend="italic">Dictaten dogmatiek van dr. A. Kuyper,</hi> dl. 3, Kampen Z.j.<hi rend="superscript">2</hi> p. 43 (niet in de handel gebracht werk).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>'Korff, a.w., p. 196.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">'A.</hi> w., p. 197. * Zie ook p. 4 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>'A.w., p. 196.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A.w.,</hi> p. 197.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. *<hi rend="italic">a.</hi> w., p. 188 v.</p></note>
<pb n="218" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 245.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Cit. naar <hi rend="italic">*a.w.,</hi> p. 260.* M. Dominicé, <hi rend="italic">Die Christusverkündigung bei Calvin,</hi> in K. L. Schmidt e.a., <hi rend="italic">Jesus Christus im Zeugnis der Heiligen Schrift und der Kirche, München</hi> 1936, p. 241.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Korff, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 83.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 84.</p></note>
<pb n="219" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>*A. w., p. 240. <hi rend="italic">- </hi><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 14, 2. K. merkt op dat Calvijn hierin Zwingli volgt.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*Ibid. * Inst. II,</hi> 14, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 9, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>*Korff, a.w., p. 254.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*</hi>A. w., p. 242. <hi rend="italic">* Inst.</hi> II, 14, 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*Ibid. * </hi><choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 9, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>*A.w., p. 259.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*Ibid.</hi></p></note>
<pb n="220" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 63. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 64. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 65. *</p></note>
<pb n="221" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.eenheid-of-innerlijkheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N . publiceerde zijn bespreking van F. W. A. Korff, <hi rend="italic">Christologie. De leer van het komen Gods, dl.</hi> 1, Nijkerk 1940, in <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> 30 (1941), nr. 8/9, p. 423-431.</p><p>F.W. A. Korff (1887-1942), hervormd theoloog, vanaf 1932 tot 1942 hoogleraar te Leiden vanwege de Ned. Herv. Kerk in o.a. dogmatiek en chr. zedekunde. Uit zijn tweedelig hoofdwerk <hi rend="italic">Christologie</hi> (1940-1941), waarvan N. hier het eerste deel bespreekt, blijkt enerzijds de invloed van Schleiermacher op K.s denken, anderzijds zijn verzet tegen een eenzijdig accent op het subjectieve element in de religie. K. behoorde tot de ethische richting.</p><p>Vgl - voor de kern van N.' kritiek op Korff (Chalcedon zien als eindpunt van de Christusbelijdenis) de opmerkingen over Korffs <hi rend="italic">Christologie</hi> in G. C. Berkouwer, <hi rend="italic">Dogmatische studiën. De persoon van Christus,</hi> Kampen 1952, p. 65 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme" decls="#bibl-noordmans4.existentialisme-als-katholicisme">
<pb n="222" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Existentialisme als katholicisme</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">naar aanleiding van H. Robbers S.J.,</hi></seg> <seg n="2.1.2">Wijsbegeerte en openbaring<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Er valt in onze tijd,</seg> <seg n="3.1.2">in vrij uitgebreide kringen,</seg> <seg n="3.1.3">een streven op te merken om,</seg> <seg n="3.1.4">wat men noemt,</seg> <seg n="3.1.5">het christelijk dogma te vertalen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dat dit voeten in de aarde heeft,</seg> <seg n="3.2.2">zal ieder gemerkt hebben,</seg> <seg n="3.2.3">die er zich wel eens mee heeft beziggehouden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De resultaten vallen niet mee.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">- Geen wonder dat men op een methode zint,</seg> <seg n="3.4.2">om de klove,</seg> <seg n="3.4.3">die er tussen het Evangelie en de moderne mens schijnt te bestaan,</seg> <seg n="3.4.4">op de een of andere wijze te overbruggen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ook Rome doet daaraan mee,</seg> <seg n="4.1.2">niettegenstaande zijn afwijzing van het modernisme.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Geen wonder.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Deze kerk heeft zich steeds van de aanpassing uitstekend weten te bedienen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Thans weer zijn vele vormen van het neothomisme uit dat oogpunt zeer interessant niet alleen,</seg> <seg n="4.4.2">maar ook voor ons belangrijk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ik denk nu aan schrijvers als Maritain,</seg> <seg n="4.5.2">Gilson,</seg> <seg n="4.5.3">Blondel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.5.4">Franse denkers,</seg> <seg n="4.5.5">bij wie ook dr. Robbers ter schole is gegaan,</seg> <seg n="4.5.6">vooral bij de laatste.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Blondel neemt een transcendentale,</seg> <seg n="5.1.2">maw. algemene en oorspronkelijke katholiciteit aan,</seg> <seg n="5.1.3">zoals anderen,</seg> <seg n="5.1.4">bijv. Cohen,</seg> <seg n="5.1.5">de Jood als drager van een transcendentale menselijkheid hebben aangezien.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij meent dat,</seg> <seg n="5.2.2">wanneer men in de natuur en het denken van allen die <hi rend="italic">van goeden wille</hi> zijn gaat zoeken,</seg> <seg n="5.2.3">men de verlangde katholiciteit zal vinden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zij behoren tot de ziel der kerk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een filosofie,</seg> <seg n="5.4.2">die daarvan uitgaat,</seg> <seg n="5.4.3">zou Blondel dan ook gaarne katholiek willen noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De 'goede wil',</seg> <seg n="6.1.2">in verband met geloofszaken,</seg> <seg n="6.1.3">moet hier enigszins nader worden bepaald.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is een formeel beginsel,</seg> <seg n="6.2.2">waarbij het materiële min of meer als indifferent wordt beschouwd<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="6.3"><seg n="6.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> kent de bewering dat het er niet zozeer op aankomt,</seg> <seg n="6.3.2">wat men gelooft,</seg> <seg n="6.3.3">als men maar gelooft.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De nadruk wordt dan gelegd op de <hi rend="italic">geloofshouding</hi> en niet op het geloofsbezit.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Plato heeft deze goede wil in een van zijn dialogen reeds laten verdedigen,</seg> <seg n="6.5.2">voor zover het de ethiek betreft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar men kan de toepassing van dit beginsel niet tot een enkel levensterrein beperken.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Door zijn formeel en algemeen,</seg> <seg n="6.7.2">zijn transcendentaal karakter strekt zijn betekenis zich uit tot het geheel des levens.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">In die zin,</seg> <seg n="6.8.2">dat daarbij van de materiële inhouden wordt teruggegrepen op de vormen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Vormen,</seg> <seg n="6.9.2">zo meent men dan,</seg> <seg n="6.9.3">die bij een dieper delven in de menselijke natuur komen bloot te liggen.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">- De verschillende methoden van onderzoek,</seg> <seg n="6.10.2">die <choice><sic>da'arbij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daarbij</corr></choice> worden aangewend,</seg> <seg n="6.10.3">vat men ruwweg samen onder de naam van existentialisme.</seg></s> <pb n="223" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.11"><seg n="6.11.1">Bij zulk een onderzoek is de blik naar beneden gericht.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Jacques <choice><sic>Maritain reekt van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maritain spreekt van</corr></choice> "une rénovation de la <choice><sic>vie spirituele</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vie spirituelle</corr></choice> et de la vie morale,</seg> <seg n="6.12.2"><choice><sic>en reusant</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">en creusant</corr></choice> jusqu'aux <choice><sic>fondernents</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">fondements</corr></choice> spirituels et moraux de <choice><sic>lavie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">la vie</corr></choice> humaine."</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">En hij vraagt of het geen tijd wordt,</seg> <seg n="6.13.2">dat "la sainteté descende,</seg> <seg n="6.13.3">aux choses <choice><sic>du ondeprofane</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">du monde profane</corr></choice>."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Weer naar beneden,</seg> <seg n="6.14.2">van de katholiciteit naar de humaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu meent Blondel,</seg> <seg n="7.1.2">dat deze nederdaling geen al te groot waagstuk is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Als rooms-katholiek neemt hij aan,</seg> <seg n="7.2.2">dat de houding der natuur er een is van goeden wille en dat zij reeds op de Openbaring is gericht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daarom wil hij,</seg> <seg n="7.3.2">bij wijze van prolepsis,</seg> <seg n="7.3.3">dit filosofisch onderzoek katholiek noemen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dit existentialisme zou dan ook katholicisme kunnen heten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dr. Robbers gaat ten opzichte van dat laatste niet met Blondel mee.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij vindt dat die naam ook aan een goede wijsbegeerte nog niet toekomt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Bovendien wil hij zich niet afzonderen van de overige wijsgeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij is er op uit een zuivere metafysische antropologie op te stellen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="8.4.2">waarbij de grenzen met de theologie streng geëerbiedigd blijven.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze antropologie,</seg> <seg n="9.1.2">die mede aan de hand van Karl Rahner S.J. ontwikkeld wordt,</seg> <seg n="9.1.3">wil een twintigste-eeuwse interpretatie van desbetreffende Thomas-teksten zijn.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daarin ligt opgesloten,</seg> <seg n="9.2.2">dat men,</seg> <seg n="9.2.3">meer dan in de augustiniaanse speculatie plaatsvond,</seg> <seg n="9.2.4">met Thomas de scheiding tussen metafysica en theologie wil eerbiedigen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De autonomie der rede wordt erkend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar deze logicistische strengheid is toch niet het belangrijkste.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zij hoort thuis in ieder thomisme.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">- Wat echter het neothomisme bijzonderlijk kenmerkt is dit,</seg> <seg n="9.6.2">dat het een <hi rend="italic">beweging</hi> is.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het is geen schoolse aangelegenheid,</seg> <seg n="9.7.2">maar het werkt naar een plan,</seg> <seg n="9.7.3">een plan-de-campagne.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarmee is geen discriminatie bedoeld.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men zou hetzelfde van Sartre kunnen zeggen,</seg> <seg n="10.2.2">als hij het existentialisme een humanisme noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het nëothomisme betekent een verlenging van het katholicisme naar beneden toe,</seg> <seg n="10.3.2">zoals dat bij Sartre plaatsvindt met het humanisme.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Als de berg niet bij Mohammed komt,</seg> <seg n="10.4.2">moet Mohammed wel bij de berg komen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Als de mensen geen theologie meer verlangen,</seg> <seg n="10.5.2">kan men het met de antropologie beproeven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- Daarom had dr. Robbers de naam 'katholiek' niet behoeven te verwerpen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De achtergrond van zijn studie wordt toch wel merkbaar als hij zich naar aanleiding van die verwerping gaat verdedigen tegen het verwijt van strategie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><pb n="224" ed="VW"/><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer men de schijn van metafysische onbevooroordeeldheid wil bewaren,</seg> <seg n="11.1.2">dan is dat in een filosofie van de goede wil toch eigenlijk overbodig.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Men mag dan bij zijn argumentatie met die gesteldheid van de natuurlijke mens rekening houden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Als de <choice><sic>potentie oboedientialis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">potentia oboedientialis</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="11.3.2">de thomistische naam voor de goede wil,</seg> <seg n="11.3.3">als het wezen der menselijke natuur mag gelden en als daarmede is aangewezen een 'onderdanige ontvankelijkheid voor wat meer dan natuur is',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="11.3.4">dan zijn strikte bewijzen niet bepaald nodig.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Suggesties kunnen dezelfde diensten bewijzen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het aannemelijk maken van een bovennatuurlijke verheffing in de historie,</seg> <seg n="11.5.2">de heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="11.5.3">de <hi rend="italic">revelatio inchoativa,</hi></seg> <seg n="11.5.4">zoals zij heet,</seg> <seg n="11.5.5">wordt dan ook een <choice><sic>suggereren genoemd . Bewezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">suggereren genoemd</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f10" rend="superscript">j</ref><choice><sic>suggereren genoemd . Bewezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>suggereren genoemd . Bewezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29"> </corr></choice><s n="11.6"><seg n="11.6.1"><choice><sic>suggereren genoemd . Bewezen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">Bewezen</corr></choice> wordt,</seg> <seg n="11.6.2">dat zij niet-onmogelijk is.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De <hi rend="italic">revelatio finalis,</hi></seg> <seg n="11.7.2">afgezien van een aanvankelijke verwezenlijking in dit leven,</seg> <seg n="11.7.3">maar als een metafysische noodzakelijkheid gezien,</seg> <seg n="11.7.4">wordt weliswaar bewijsbaar geacht,</seg> <seg n="11.7.5">maar daarmee is toch niet meer bedoeld dan een mogelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Deze mogelijkheid behoeft niet aantoonbaar te zijn in de geschiedenis.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Zij ligt alleen maar opgesloten in de verhouding tussen natuur en bovennatuur.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">En in de metafysische antropologie wordt zij bewezen door aan te tonen,</seg> <seg n="11.10.2">dat de natuur zozeer vraagt om een verheffing in het bovennatuurlijke,</seg> <seg n="11.10.3">dat moet worden aangenomen,</seg> <seg n="11.10.4">dat deze verheffing uiteindelijk tot stand zal komen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij zien hier heel duidelijk,</seg> <seg n="12.1.2">waarom in iedere theologie en filosofie van <hi rend="italic">de goede wil of </hi><choice><sic>potentie oboedientialis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">potentia oboedientialis</hi></corr></choice> het materiële onwillekeurig op de achtergrond komt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wanneer het er om gaat de moderne mens voor het Evangelie te winnen,</seg> <seg n="12.2.2">dan zoekt men naar die suggesties,</seg> <seg n="12.2.3">die de grootste overredingskracht hebben,</seg> <seg n="12.2.4">ook al blijft het ook dan nog bij mogelijkheden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het materiële van het christendom,</seg> <seg n="12.3.2">dat,</seg> <seg n="12.3.3">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="12.3.4">in de historie zweeft,</seg> <seg n="12.3.5">zal men tot op zekere hoogte <hi rend="italic">ad libitum</hi> laten.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Men richt zijn blik naar de profane fundamenten van het mensenleven om daar een christendom,</seg> <seg n="12.4.2">of,</seg> <seg n="12.4.3">in het geval der neothomisten,</seg> <seg n="12.4.4">een katholicisme te zoeken,</seg> <seg n="12.4.5">dat die moderne mens bij zichzelf niet ontkennen kan,</seg> <seg n="12.4.6">zodat hij de mogelijkheid moet toegeven van een zalig uiteinde,</seg> <seg n="12.4.7">ook voor zichzelf.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het dogma en dus ook de prediking,</seg> <seg n="13.1.2">waarvoor het dogma als richtsnoer dient,</seg> <seg n="13.1.3">worden daarbij min of meer gedevalueerd.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men zal meer belangstelling hebben voor <hi rend="italic">houdingen</hi> en verhoudingen,</seg> <seg n="13.2.2">die herhaalbaar zijn,</seg> <seg n="13.2.3">dan <hi rend="italic">voor gebeurtenissen,</hi></seg> <seg n="13.2.4">die slechts éénmaal voorkomen en die wij slechts van horen-zeggen kunnen hebben.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Katholicisme is van huis uit reeds in zekere mate een habitus-christendom.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het zal dat in zijn neothomistische fase nog meer moeten zijn,</seg> <seg n="13.4.2">omdat het de bovengenoemde wending naar beneden maakt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De existentiële belangstelling van een metafysische antropologie is <pb n="225" ed="VW"/>uit de aard der zaak meer op zoe naar strevingen,</seg> <seg n="13.5.2">richtingen en liggingen,</seg> <seg n="13.5.3">dan naar feiten,</seg> <seg n="13.5.4">resultaten en de daarbij behorende meldingen en overtuigingen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het is zonder meer duidelijk dat men over die eerste categorieën onkerkelijke mens gemakkelijker meent te kunnen praten.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Deze mens behoeft dan slechts aangespoord te worden tot zichzelf in te keren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu verweert dit neothomisme zich er wel tegen,</seg> <seg n="14.1.2">dat deze antropologie zuiver formeel zou blijven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het meent in dit rijk van de profane goede wil ook de plaats te kunnen aanwijzen voor die dingen,</seg> <seg n="14.2.2">die het een en al uitmaken in de heilige sfeer der kerk,</seg> <seg n="14.2.3">zodat ook geloof,</seg> <seg n="14.2.4">wonder,</seg> <seg n="14.2.5">traditie,</seg> <seg n="14.2.6">offer,</seg> <seg n="14.2.7">gebed enz. ter sprake komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar dat neemt niet weg,</seg> <seg n="14.3.2">dat zij hier toch <hi rend="italic">onder </hi><choice><sic>filosofisch licht,n sub specie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30"><hi rend="italic">filosofisch licht,</hi></corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f14" rend="superscript">n</ref></seg><choice><sic>filosofisch licht,n sub specie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30"> </corr></choice><seg n="14.3.3"><choice><sic>filosofisch licht,n sub specie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30"><hi rend="italic">sub specie</hi></corr></choice> metaphysicae bezien moet worden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De existentiële weetgierigheid wordt steeds 't meest getrokken naar het prirbitieve,</seg> <seg n="14.4.2">naar datgene wat fenomenologisch het gemakkelijkst te benaderen is.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het blijft bij verwijzingen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Nog een tweede opmerking moet hier staan,</seg> <seg n="15.1.2">voor wij nagaan op welke wijze het 'redire in essentiam suam' in deze antropologie wordt beschreven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De voorliefde voor het formele,</seg> <seg n="15.2.2">voor de habitus,</seg> <seg n="15.2.3">die aan iedere filosofie van de goede wil eigen is,</seg> <seg n="15.2.4">brengt mee de belijdenis van een <hi rend="italic">analogie entis.</hi></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1"><hi rend="italic">Deze</hi> is niet een leerstuk,</seg> <seg n="15.3.2">dat men in vrijheid heeft opgesteld.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zij is de rationele keerzijde van de <choice><sic>potentie oboedientialis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">potentia oboedientialis</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Zij drukt een overtuiging uit die men noodzakelijkerwijze moet hebben,</seg> <seg n="15.5.2">als men,</seg> <seg n="15.5.3">ter uitwinning van een nieuwe katholiciteit,</seg> <seg n="15.5.4">van het sacrale naar het profane,</seg> <seg n="15.5.5">van het materiële naar het formele,</seg> <seg n="15.5.6">van het woord naar de existentie terug wil.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De analogie is de naam voor de verhoudingen,</seg> <seg n="15.6.2">zoals men ze bij deze denkwijze ziet .</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Bij de logica,</seg> <seg n="15.7.2">de wetenschap die de wereld bij daglicht beziet,</seg> <seg n="15.7.3">komt alles veel klaarder en scherper uit.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Men ziet het licht en het donker gescheiden.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hier schittert het dogma.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Hier liggen ook de ergernissen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Hier liggen de moeilijkheden voor de moderne mens ten opzichte van de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De analogie is het hulpmiddel waarnaar de rooms-katholieke theologie vanouds gegrepen heeft,</seg> <seg n="16.1.2">om daaraan tegemoet te komen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij betekent een logica,</seg> <seg n="16.2.2">waarin de grenzen zijn verflauwd.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">In plaats van <hi rend="italic">in de woorden</hi> worden de categorieën <hi rend="italic">op het zijn</hi> afgelezen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En dat levert een geschaduwde schaal op,</seg> <seg n="16.4.2">zonder scherpe scheidslijnen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wat in de kerk een duidelijke en duidelijke beslissing vraagt,</seg> <seg n="16.5.2">krijgt in deze beneden-kerk vaagheid en tijd tot zijn beschikking,</seg> <seg n="16.5.3">waarmee men in de profane sfeer de mens kan dienen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Een habitus heeft duur en kan nooit scherp worden bepaald.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Men zal minder bezwaar hebben ze te aanvaarden dan een dogma.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wat men in de zedenleer met de <choice><sic>castuïstiek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">casuïstiek</corr></choice> zoekt te bereiken,</seg> <seg n="16.8.2">een overbruggen van kloven <pb n="226" ed="VW"/>voor mensen van goeden wille,</seg> <seg n="16.8.3">datzelfde kan men met het oog op de geloofsleer beproeven door het hanteren van de analogie.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer nu bij dit beroep op de <hi rend="italic">potentia oboedientialis,</hi></seg> <seg n="17.1.2">waarin de hoofdfiguur van de rooms -katholieke antropologie een naam heeft gekregen,</seg> <seg n="17.1.3">de <hi rend="italic">habitus</hi> en de <hi rend="italic">analogie</hi> zo op de voorgrond komen,</seg> <seg n="17.1.4">dan is het geen wonder,</seg> <seg n="17.1.5">dat het neothomisme,</seg> <seg n="17.1.6">dat zich opmaakt om 'hinderpalen uit de weg te ruimen' met het oog op 'de verplichting die het christendom voorstelt',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="17.1.7">nog eens in 't bijzonder voor deze twee ruimte maakt.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wij moeten dus thans eerst nagaan welke <hi rend="italic">houdingen</hi> de neothomist bij de natuurlijke mens opmerkt en hoe hij die waardeert met behulp van de geschaduwde schaal van het zijn,</seg> <seg n="18.1.2">met de bedoeling om aan te tonen dat bij die mens reeds een aanleg valt op te merken,</seg> <seg n="18.1.3">die men,</seg> <seg n="18.1.4">in het licht van het katholieke geloof,</seg> <seg n="18.1.5">in het verlengde van het bovennatuurlijke,</seg> <seg n="18.1.6">zoals de kerk dat kent,</seg> <seg n="18.1.7">zou kunnen zien.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het existentiële uitgangspunt is betrekkelijk gemakkelijk te vatten.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Deze metafysische antropologie kan tautologisch aldus worden bepaald:</seg> <seg n="19.2.2">de metafysica is denken vanuit het zijn,</seg> <seg n="19.2.3">dat de mens zelf is.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">'Metafysiek is mogelijk,</seg> <seg n="19.3.2">want ze bestaat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Of,</seg> <seg n="19.4.2">zoals Blondel het zegt:</seg> <seg n="19.4.3">"Het <hi rend="italic">zijn</hi> is eigenlijk geen vraagpunt voor hem die is.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Daardoor vloeien denken en zijn op een bepaalde wijze in elkaar.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat doen ze in het idealisme ook.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar daar heeft het denken de leiding.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Bij het existentialisme is het juist andersom.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Daar wordt men niet,</seg> <seg n="20.5.2">zoals bij Hegel,</seg> <seg n="20.5.3">aangespoord om te denken en dan op de uitkomst te vertrouwen<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f18" rend="superscript">r</ref> maar om echt te zijn,</seg> <seg n="20.5.4">dwz. te handelen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Gabriel Marcel,</seg> <seg n="20.6.2">de Franse existentialist,</seg> <seg n="20.6.3">aangehaald bij Robbers,</seg> <seg n="20.6.4">schrijft,</seg> <seg n="20.6.5">dat de beoefening van de metafysica lijkt op "een concrete situatie in een drama;</seg> <seg n="20.6.6">men heeft te handelen en niet alleen in theorie te speculeren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De mens moet meespelen in het drama.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Hij moet.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Het is geen vrijblijvend kennen.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">- Maar dan zal hij ook iets zien van <choice><sic>hetlicht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het licht</corr></choice> dat van het zijn uitstraalt.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">'Continuons',</seg> <seg n="20.11.2">zou Sartre zeggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Daarom<pb n="227" ed="VW"/> heet deze metafysica dan ook antropologie,</seg> <seg n="20.12.2">merkt dr. Robbers op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Voor dit dynamisch realisme wordt dan een beroep gedaan op teksten bij Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men is er zich wel van bewust,</seg> <seg n="21.2.2">dat dit een <hi rend="italic">ontwikkeling</hi> wordt van de middeneeuwse Scholastiek.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Dr. Robbers beroept zich op Gilson,</seg> <seg n="21.3.2">die gezegd heeft,</seg> <seg n="21.3.3">dat dit filosoferen moet geschieden met een interne dynamiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Men onderscheidt in het neothomisme een traditie-element en een progressief element.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Als eerste beginsel van een metafysica wordt dan genoemd:</seg> <seg n="22.1.2">de identiteit van het zijn over de gehele lijn,</seg> <seg n="22.1.3">waarmee in dit geval bedoeld wordt,</seg> <seg n="22.1.4">dat <hi rend="italic">zijn</hi> tegelijk ook <hi rend="italic">kennen</hi> is.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maw.:</seg> <seg n="22.2.2">het dynamische zijn is licht.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Kennen is geen betrekking van twee polen op elkaar,</seg> <seg n="22.3.2">subject en object.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het licht dat door de activering van het zijn ontstaat,</seg> <seg n="22.4.2">heeft allereerst betrekking op het zijn zelf.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het is een innerlijke ontgloeiing.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Deze stelling wordt belegd met de thomistische formules:</seg> <seg n="22.6.2"><hi rend="italic">Esse est en Esse est verum,</hi></seg> <seg n="22.6.3">die onderling weer bijna identiek zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Weten is dus niet iets,</seg> <seg n="23.1.2">dat <hi rend="italic">bij</hi> het zijn komt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Metafysica is mogelijk</seg> <seg n="23.2.2">- zo hoorden wij reeds</seg> <seg n="23.2.3">- omdat zij bestaat.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">En omgekeerd is het bestaande gedwongen metafysica te bedrijven.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het heeft geen keus.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">- En het <hi rend="italic">zijn</hi> is werkelijk zijn,</seg> <seg n="23.5.2">naarmate het innerlijk ontgloeid is in het kennen van zichzelf.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">- Wanneer men eenmaal deze identiteit van het zijn over de gehele lijn heeft gesteld,</seg> <seg n="23.6.2">zodat weten <hi rend="italic">ook</hi> zijn is en een geïntensiveerd zijn,</seg> <seg n="23.6.3">dan kan men toch ook zeggen,</seg> <seg n="23.6.4">dat het kennen de leiding heeft.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De kenbaarheid blijft echter,</seg> <seg n="23.7.2">zoals men het noemt,</seg> <seg n="23.7.3">bovencategoriaal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Zij gaat gelijk op met het zijn en is niet bijkomstig.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">"Het zijn van elk bestaand ding bezit zichzelf en is over zichzelf in kennende omhelzing gebogen in dezelfde mate,</seg> <seg n="23.9.2">waarin het deel heeft aan het werkelijke zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">De habitus,</hi></seg> <seg n="24.1.2">de ligging van het zijnde verschijnt ons hier dus als een verticale lijn.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Daarop kan men de graden van het zijn aflezen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zij hebben betrekking op de dynamiek van het zijnde,</seg> <seg n="24.3.2">die oploopt van bijna-niet-zijn tot pure werkelijkheid.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">En die graden worden voor het zijnde zelf zichtbaar uit de innerlijke ontgloeiing,</seg> <seg n="24.4.2">die naar boven toeneemt,</seg> <seg n="24.4.3">van een gekend-worden af tot een volkomen zelfkennis toe.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Met dien verstande,</seg> <seg n="24.5.2">dat langs de gehele schaal zijn en kennen identiek blijven,</seg> <seg n="24.5.3">zodat op iedere punt van de <pb n="228" ed="VW"/>schaal zijn en kennen dezelfde graad hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing a niet zeker: zij staat op deze pagina vóór verwijzing b; het spoor ontbreekt in het bestand</note></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dit kennen heeft echter niet alleen betrekking op de zijnsgraad,</seg> <seg n="25.1.2">waarmee het identiek is.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Er wordt naar <hi rend="italic">alle</hi> zijn gevraagd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">En dat is het juist wat de metafysica onderscheidt van alle wetenschappen,</seg> <seg n="25.3.2">die vragen naar een afgeperkt gebied van zijnde dingen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De mens wil in de metafysica een bovencategoriale en onbeperkte kennis van het zijn.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Er bestaan geen gebieden die daarvan zijn uitgesloten.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Ens est verum,</seg> <seg n="25.6.2">zegt de thomist.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Al wat is,</seg> <seg n="25.7.2">kan gekend worden.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Ook God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">En deze zijnsvraag wordt gesteld door de naar metafysica hongerende mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Hij heeft een graad op de schaal,</seg> <seg n="25.10.2">maar hij interesseert zich niet slechts voor die graad,</seg> <seg n="25.10.3">maar voor de schaal zelve en daarmee voor de andere,</seg> <seg n="25.10.4">vooral de hogere graden;</seg> <seg n="25.10.5">en voor de hoogste.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">'Tout est en tout' (Blondel).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het metafysieke kennen krijgt zo een verticale richting.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En daarin ligt een intensifiëring van het habitus-karakter van dat kennen opgesloten.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De neothomist ziet de natuurlijke mens heel duidelijk in een <hi rend="italic">houding</hi> staan,</seg> <seg n="26.3.2">laten wij zeggen een opgerichte houding.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En dit geldt te meer,</seg> <seg n="26.4.2">omdat dit niet enkel van toepassing is op het kennen,</seg> <seg n="26.4.3">maar,</seg> <seg n="26.4.4">krachtens de identiteit,</seg> <seg n="26.4.5">evenzeer op het zijn.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Het kennen,</seg> <seg n="26.5.2">met name van God,</seg> <seg n="26.5.3">is geen bijkomstigheid,</seg> <seg n="26.5.4">maar een aangelegenheid van het zijn des mensen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Hij beoefent metafysica,</seg> <seg n="26.6.2">omdat hij bestaat.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Door het ontkennen van elke toevalligheid van het kennen,</seg> <seg n="26.7.2">wordt de mens in de metafysica geheel een mens in houding.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Hij weet niet alleen verticaal,</seg> <seg n="26.8.2">maar <hi rend="italic">hij bestaat verticaal.</hi></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar niet alleen de <hi rend="italic">habitus</hi> komt op deze wijze duidelijker uit.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ook de <hi rend="italic">analogie</hi> uit de thomistische filosofie en theologie krijgt groter betekenis.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zolang het kennen overwegend of uitsluitend gezien wordt als een incidentele handeling,</seg> <seg n="27.3.2">die plaats heeft zo dikwijls wij een betrekkelijk toevallige ontmoeting beleven in het horizontale vlak van deze wereld,</seg> <seg n="27.3.3">zolang kan de analogie ook gebruikt worden als een verlegenheidsargument,</seg> <seg n="27.3.4">als wij de gelijkenis tussen het gekende en het zijnde niet goed zien.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Anders wordt het echter als de analogie de naam wordt voor het wezen van het kennen en het zijn beide in hun identiteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Wanneer zij de kentheoretische keerzijde betekent van de habitus en wanneer in het 'ana' de opgerichtheid van die habitus een naam krijgt.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De analogie wordt dan de naam voor de omhooglopende graden van de schaal,</seg> <seg n="27.6.2">die op het zijn staat afgetekend.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Zij is eigen aan het zijn zelf.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Het analogische wil hier geen verkleinwoord van het logische zijn,</seg> <seg n="27.8.2">maar een exponent daarvan.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Het vat het zijn in énen en niet in <pb n="229" ed="VW"/>veelheid,</seg> <seg n="27.9.2">zoals de logica.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Zo wil het neothomisme,</seg> <seg n="28.1.2">door deze beide,</seg> <seg n="28.1.3">de habitus en de analogie,</seg> <seg n="28.1.4">te verabsoluteren,</seg> <seg n="28.1.5">aan de <hi rend="italic">potentia oboedientialis</hi> een meer centrale betekenis geven in het denken van de moderne mens.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De kerk zou dan een sterker beroep kunnen doen op deze natuurlijke vooronderstellingen der prediking.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De waarheden der natuurlijke theologie zijn dan niet meer enkel 'praeambula fidei',</seg> <seg n="28.3.2">bloot in neutrale zin.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De potentia wordt dan met recht een houding,</seg> <seg n="28.4.2">actief,</seg> <seg n="28.4.3">en de analogie betekent,</seg> <seg n="28.4.4">dat deze gehoorzame activiteit uit zichzelf reeds boven zichzelf uitgaat,</seg> <seg n="28.4.5">op zoek naar het hoogste zijn.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Men ziet in deze metafysische antropologie de mens op zoek naar het doel van zijn bestaan,</seg> <seg n="28.5.2">naar God.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">En deze oboedientia is niet enkel een vooroefening,</seg> <seg n="28.6.2">maar achtergrond en zelfs vorm van het geloof,</seg> <seg n="28.6.3">dat <choice><sic>de kerk belijdt. wie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de kerk belijdt;</corr></choice></seg><choice><sic>de kerk belijdt. wie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="28.6.4"><choice><sic>de kerk belijdt. wie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wie</corr></choice> min of meer bewust in deze gehoorzaamheid staat,</seg> <seg n="28.6.5">staat dan inderdaad in katholieke houding.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Hij beeldt de mogelijkheid uit van de zgn. <hi rend="italic">revelatio finalis,</hi></seg> <seg n="28.7.2">de uiteindelijke verheffing van de natuurlijke mens tot het bovennatuurlijke.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">En hij doet dat zelfs beter dan de traditionele katholiek,</seg> <seg n="28.8.2">omdat bij hem de habitus en de analogie een absoluutheid hebben gekregen,</seg> <seg n="28.8.3">die de kerk vanouds niet kent.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Daardoor heeft zijn oboedientia een gehalte gekregen,</seg> <seg n="28.9.2">waardoor zij vrijwel autonoom wordt en de aanvulling van de kerkelijke heiligheid minder behoeft.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Deze mens zal de mogelijkheid van de 'revelatio finalis' misschien verkiezen boven de niet-onmogelijkheid van de 'revelatio inchoativa'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Het bewijs voor de eerste zal hem dan liever zijn dan de suggestie,</seg> <seg n="28.11.2">waarmee de laatste wordt aanbevolen.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">- Het zou kunnen zijn dat het neothomisme deze ervaring in onze tijd reeds heeft opgedaan of bezig is nog op te doen.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Een mens die,</seg> <seg n="28.13.2">in gehoorzame beweging naar een zgn. bewijsbaar einddoel van zijn bestaan,</seg> <seg n="28.13.3">dit doel verabsoluteert en de kerk met haar suggesties laat staan,</seg> <seg n="28.13.4">is niet helemaal een fictie.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Een hypertrofie van de potentia oboedientialis zou wel eens kunnen blijken vreemde gevolgen te hebben.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">De <hi rend="italic">voorlopige</hi> achterafstelling van het materiële in de openbaring en de vooropstelling van het formele;</seg> <seg n="28.15.2">de houding tegenover een analoog,</seg> <seg n="28.15.3">nimmer te bereiken doel;</seg> <seg n="28.15.4">de gehoorzaamheid,</seg> <seg n="28.15.5">gesteld in plaats van het geloof;</seg> <seg n="28.15.6">de verheffing in plaats van de openbaring,</seg> <seg n="28.15.7">zou wel <hi rend="italic">eens onherstelbaar</hi> kunnen blijken.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Wie met de katholiciteit afdaalt in de humaniteit,</seg> <seg n="28.16.2">is niet zeker van zijn terugkeer.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Intussen weet de neothomist ook wel,</seg> <seg n="29.1.2">dat hij,</seg> <seg n="29.1.3">met zijn nadruk leggen op de verheffing in het analoge zijn,</seg> <seg n="29.1.4">zich op een grens bevindt en niet in de volle werkelijkheid.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij legt alleen maar aan deze formele zijde van het menselijk bestaan,</seg> <seg n="29.2.2">zoals zijn katholiciteit hem die doet zien,</seg> <seg n="29.2.3">een grotere <pb n="230" ed="VW"/>betekenis toe.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hij noemt dit,</seg> <seg n="29.3.2">met Thomas,</seg> <seg n="29.3.3"><hi rend="italic">actus primus</hi> en wil dat daarnaar iedere lagere vorm van kennen beoordeeld zal worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Deze zelfde mening drukt hij nu uit als de zgn. <hi rend="italic">quaestio de ponte</hi> in het betoog wordt ingevoerd,</seg> <seg n="30.1.2">welke beroemde kwestie zich bezighoudt met de vraag,</seg> <seg n="30.1.3">hoe het subject bij het object kan komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">In de analogische kenleer,</seg> <seg n="30.2.2">die wij besproken hebben,</seg> <seg n="30.2.3">komen zulke vragen niet voor.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De vrager keert daar tot zichzelf in (redire in essentiam suam).</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En daarmee keert men in tot alle dingen (tout est en tout).</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Maar in de logische kenleer is het een hoofdvraag.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">En de gewone opvatting was,</seg> <seg n="30.6.2">dat Thomas daarop geantwoord zou hebben:</seg> <seg n="30.6.3"><hi rend="italic">nil in intellectu nisi prius fuerit in sensu.</hi></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dat Thomas dit ergens geschreven zou hebben,</seg> <seg n="31.1.2">wordt door dr. Robbers ontkend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar hij meent ook,</seg> <seg n="31.2.2">dat de daarachter liggende vraag,</seg> <seg n="31.2.3">de <hi rend="italic">quaestio de ponte,</hi></seg> <seg n="31.2.4">te lang heeft overheerst.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De vraag moet eerder omgekeerd en luidt dan:</seg> <seg n="31.3.2">Hoe komt dat andere,</seg> <seg n="31.3.3">dat object toch <hi rend="italic">tegenover</hi> de kennende?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">In de analogische orde bestaat zoiets niet.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">En deze orde is primair.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Daar liggen de kenverhoudingen verticaal en niet horizontaal.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Hoofdzaak daarbij is,</seg> <seg n="31.7.2">dat in deze metafysische antropologie aan alle kennen van de mens een dynamisch en beweeglijk karakter wordt toegekend.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">De mens blijft nooit staan bij wat hij ontmoet.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Hij hoort er geen eigenlijk <hi rend="italic">woord</hi> in,</seg> <seg n="31.9.2">dat hem tot luisteren dwingt.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Revelatie betekent hier immers verheffing.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De ontmoeting met iets of iemand tegenover hem maakt niet zijn laatste ernst wakker.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Immers,</seg> <seg n="31.12.2">dr. Robbers schrijft in een niet bijzonder fraai Nederlands</seg> <seg n="31.12.3">- "dat kennen niet op de allereerste plaats ... gezien mag worden als een opname van vreemde,</seg> <seg n="31.12.4">tegenover zich liggende objectenveelheid;</seg> <seg n="31.12.5">kennen is niet allerfundamenteelst een uitgaan,</seg> <seg n="31.12.6">doch een inkeer... "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f38" rend="superscript">l</ref> En wanneer de mens dan toch zulke ontmoetingen heeft en objecten tegenover zich krijgt,</seg> <seg n="31.12.7">dan mag hij geen ogenblik vergeten,</seg> <seg n="31.12.8">dat hij niet in de wieg gelegd is om bruggen naar die objecten te bouwen,</seg> <seg n="31.12.9">maar dat hij geboren is om een ladder te beklimmen.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Dat hij in verleiding kan komen om het eerste te doen,</seg> <seg n="31.13.2">is een bijkomstig iets.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Hij moet die verleiding overwinnen en mag niet in een <hi rend="italic">actus secundus</hi> van de goede weg afdwalen.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Hij moet de ontmoetingen gebruiken als sporten van een ladder.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">De actus primus moet hoofdzaak blijven.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Iedere existentialist wil <hi rend="italic">uit het zijn</hi> denken.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">En dat zijn is dat zijn,</seg> <seg n="31.18.2">hetwelk hij reeds is;</seg> <seg n="31.18.3">waaraan hij deelneemt en dat hij dus uit de eerste hand reeds kent.</seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">Het behoeft hem dus niet gezegd te worden.</seg></s> <s n="31.20"><seg n="31.20.1">- Dit zijn is ook <hi rend="italic">één</hi> en het zou hem van de goede weg afvoeren,</seg> <seg n="31.20.2">als hij te veel inging op <pb n="231" ed="VW"/>delen van het zijn,</seg> <seg n="31.20.3">die categoriaal in woorden zijn vastgelegd.</seg></s> <s n="31.21"><seg n="31.21.1">De actus primus gaat bovencategoriaal te werk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Op bovenstaande voorwaarden wil de neothomist nu ook wel rekening gaan houden met het feit,</seg> <seg n="32.1.2">dat de mens een stoffelijk wezen is.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daarom moet trouwens zijn metafysisch denken ook een <hi rend="italic">reditio in </hi><choice><sic>essentiam suam zijn . Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"><hi rend="italic">essentiam suam zijn</hi></corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f39" rend="superscript">m</ref><choice><sic>essentiam suam zijn . Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>essentiam suam zijn . Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"> </corr></choice><s n="32.3"><seg n="32.3.1"><choice><sic>essentiam suam zijn . Hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"><hi rend="italic">Hij</hi></corr></choice> is een zintuiglijk wezen ook.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Hij is geest,</seg> <seg n="32.4.2">maar ook stof.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">En hij is aan de ervaring gebonden,</seg> <seg n="32.5.2">mits men in het oog houde,</seg> <seg n="32.5.3">dat het zinnelijk <hi rend="italic">kennen op</hi> geestesniveau ontspringt en aan de analoge kenwijze van de geest dienstbaar moet blijven.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De Scholastiek drukt dat zo uit:</seg> <seg n="32.6.2"><hi rend="italic">Anima humana est forma corporis.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">De afzonderlijke zijnde dingen of objecten worden gegrepen als etappen op de oneindige weg naar het zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Voor <hi rend="italic">onze</hi> geesteskennis,</seg> <seg n="32.8.2">als</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daarom heeft,</seg> <seg n="33.1.2">meen ik,</seg> <seg n="33.1.3">deze metafysische antropologie niet het recht om de stoffelijke wereld,</seg> <seg n="33.1.4">zoals zij die classificeert,</seg> <seg n="33.1.5">een <hi rend="italic">zijnsboodschap te</hi> noemen,</seg> <seg n="33.1.6">zoals dr. Robbers doet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dat woord boodschap is hier verwarrend.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ongetwijfeld wordt aan de ervaring positieve betekenis toegekend.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Maar een echte boodschap,</seg> <seg n="33.4.2">een Evangelie,</seg> <seg n="33.4.3">dat ons stil doet staan of omkeren op de weg,</seg> <seg n="33.4.4">of terzijde van de weg afgaan over een brug,</seg> <seg n="33.4.5">mag de ervaring in deze filosofie niet heten.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dr. Robbers corrigeert zich,</seg> <seg n="33.5.2">onbewust,</seg> <seg n="33.5.3">ook dadelijk daarop als hij haar een teken en verschijning,</seg> <seg n="33.5.4">een fenomeen noemt.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">En wanneer hij dan vervolgt:</seg> <seg n="33.6.2">"Metafysiek is echter pas dáár,</seg> <seg n="33.6.3">waar die fenomenale vorm overstegen wordt en als het ware wordt opgeheven of overwonnen. '<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f43" rend="superscript">q</ref> Inderdaad,</seg> <seg n="33.6.4">de drie laatstgenoemde namen voor de stoffelijke wereld,</seg> <seg n="33.6.5">teken,</seg> <seg n="33.6.6">verschijning,</seg> <seg n="33.6.7">fenomeen wijzen er op,</seg> <seg n="33.6.8">dat er iets schuilt achter het teken,</seg> <seg n="33.6.9">de verschijning,</seg> <seg n="33.6.10">het fenomeen en dat dit schuilgaande het werkelijk zijnde is,</seg> <seg n="33.6.11">dat men moet trachten te bereiken en te verstaan.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De fenomenale vorm moet men daartoe eerst 'overstijgen'.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">- Bij een boodschap is dat niet het geval.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Wie een boodschap probeert te overstijgen,</seg> <seg n="33.9.2">maakt er zelf maar wat van.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Hij moet er op ingaan en luisteren naar de inhoud,</seg> <seg n="33.10.2">zo nauwkeurig mogelijk.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Hij moet van die boodschap niet 'redire in essentiam suam',</seg> <seg n="33.11.2">om zelf kennis te produceren,</seg> <seg n="33.11.3">maar hij moet over de brug komen.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">- Daarom is die term hier ook niet werkelijk gemeend.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">In de samenstelling 'zijnsboodschap' verliest het laatste lid zijn kracht.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Het betekent niet meer dan dat er een teken aanwezig is,</seg> <seg n="33.14.2">waardoor men opmerkzaam<pb n="232" ed="VW"/> gemaakt wordt op de aanwezigheid van iets,</seg> <seg n="33.14.3">dat werkelijk is en dat men zelf moet ontdekken.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Van een werkelijke boodschap-met-inhoud,</seg> <seg n="34.1.2">een <hi rend="italic">woord</hi> in pregnante zin,</seg> <seg n="34.1.3">wordt geen teken gegeven.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men mag er niets achter zoeken.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het heeft zelf <hi rend="italic">betekenis,</hi></seg> <seg n="34.3.2">en men moet daarnaar luisteren.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">- Het is ook geen verschijning,</seg> <seg n="34.4.2">maar een volle reële aanwezigheid.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">In deze zin bestaat er geen fenomenologie van het woord.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">- De in onze tijd zo wijd verbreide erkenning van het bestaan van een tekenspraak,</seg> <seg n="34.6.2">daar,</seg> <seg n="34.6.3">waar vroeger het woord eenvoudig gold en als zodanig werd geëxegetiseerd,</seg> <seg n="34.6.4">bewijst,</seg> <seg n="34.6.5">dat het neothomisme niet alleen staat.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Ik heb daarop trouwens in het begin reeds gewezen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Wanneer wij niet scherp toezien op de wijzigingen die dit brengt in ons denken,</seg> <seg n="34.8.2">zal dit grote schade veroorzaken.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Het existentialisme kan een zekere correctie betekenen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Maar als het de rol,</seg> <seg n="34.10.2">die het woord in ons leven vervult,</seg> <seg n="34.10.3">verzwakt of vernietigt,</seg> <seg n="34.10.4">schiet het z'n doel voorbij.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">- Dit geldt voor Rome evengoed als voor ons.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">- En het geldt niet alleen voor de theologie,</seg> <seg n="34.12.2">maar eveneens voor de natuurwetenschap en de filosofie.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Baco<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n4" rend="superscript">4</ref> was in zijn dagen reeds bevreesd,</seg> <seg n="34.13.2">dat "de onrust van de menselijke geest,</seg> <seg n="34.13.3">juist dat hunkeren naar oneindigheid van de vroege Renaissance,</seg> <seg n="34.13.4">grote schade zou veroorzaken aan de ontdekking van oorzaken."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Dat is dat 'uitreiken' van de menselijke geest,</seg> <seg n="34.14.2">zoals dr. Robbers het telkens noemt;</seg> <seg n="34.14.3">het passeren van de dingen als etappen op de oneindige weg naar het zijn.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Voor ons hele geestelijk leven heeft Calvijn dit,</seg> <seg n="34.15.2">zoals zo dikwijls,</seg> <seg n="34.15.3">heel scherp weersproken,</seg> <seg n="34.15.4">toen hij schreef:</seg> <seg n="34.15.5"><hi rend="italic">Loco rei in verbo acquiescimus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wij herinneren ons uit het begin van dit opstel,</seg> <seg n="35.1.2">dat het bij het neothomisme eigenlijk niet om de metafysische antropologie zelve te doen is.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Het gaat er om haar zo te vormen,</seg> <seg n="35.2.2">dat zij als een naar beneden verlengd katholicisme dienst kan doen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Daartoe moest de leer van de mens,</seg> <seg n="35.3.2">zoals Thomas die heeft,</seg> <seg n="35.3.3">niet maar worden herhaald,</seg> <seg n="35.3.4">maar ontwikkeld.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Daarbij moest dan blijken,</seg> <seg n="35.4.2">dat de trappenbouw des geestelijken levens,</seg> <seg n="35.4.3">zoals de Rooms-Katholieke Kerk die heeft,</seg> <seg n="35.4.4">reeds filosofisch te ontdekken is bij de natuurlijke mens.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Daar vertoont zij zich dan reeds geprefigureerd.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Dat de genade een <hi rend="italic">verheffing</hi> van de geschapen mens in het bovennatuurlijke betekent,</seg> <seg n="35.6.2">moet reeds zijn af te lezen uit de metafysische antropologie.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Zo zou dan helemaal waar worden,</seg> <seg n="35.7.2">wat Thomas leert van de mens,</seg> <seg n="35.7.3">dat God,</seg> <seg n="35.7.4">die zijn 'naturam <pb n="233" ed="VW"/>condidit,</seg> <seg n="35.7.5">simul ei gratiam <choice><sic>largitus est'., Bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">largitus est'.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s><choice><sic>largitus est'., Bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"> </corr></choice><s n="35.8"><seg n="35.8.1"><choice><sic>largitus est'., Bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">Bij</corr></choice> het neothomisme loopt de gena<hi rend="italic">de</hi> min of meer door naar beneden,</seg> <seg n="35.8.2">in de schepping.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Er is nu niet alleen gelijktijdigheid tussen die beide,</seg> <seg n="35.9.2">maar een zekere vermenging.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">De rede doet wel haar best om autonoom te blijven,</seg> <seg n="35.10.2">maar zij moet toch een zekere instraling van de openbaring lijden.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Zoals er een existentialisme is,</seg> <seg n="35.11.2">dat met de dood geladen is,</seg> <seg n="35.11.3">dat van Heidegger,</seg> <seg n="35.11.4">zo mag er een ander zijn dat van het eeuwige leven bewogen wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze godskennis,</seg> <seg n="36.1.2">waarvan de metafysica weet,</seg> <seg n="36.1.3">blijft echter zuiver analogisch.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dan spreekt eigenlijk het geschapene.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Maar,</seg> <seg n="36.3.2">zo suggereert de neothomist dan verder de mens van goeden wille,</seg> <seg n="36.3.3">die in de potentia-oboedientialis-houding staat:</seg> <seg n="36.3.4">Heeft God met de scheppingsgenade alles gedaan,</seg> <seg n="36.3.5">wat Hij geven kan?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Als de potentia oboedientialis dan zulk een <hi rend="italic">opgerichte houding</hi> betekent,</seg> <seg n="36.4.2">als de neothomist dat leert,</seg> <seg n="36.4.3">en wanneer de <hi rend="italic">analogie een zijn en kennen</hi> omvattend beginsel is,</seg> <seg n="36.4.4">dat superlogisch en boveneategoriaal zich tot alles uitstrekt,</seg> <seg n="36.4.5">kan God dan van deze sterke geleider geen gebruik maken om ons ook kennis te doen geworden van een revelatio,</seg> <seg n="36.4.6">een verheffing,</seg> <seg n="36.4.7">die niet alleen als doel voor het leven staat,</seg> <seg n="36.4.8">maar die reeds begonnen is,</seg> <seg n="36.4.9">zodat de mens gezien moet worden als reeds op weg zijnde daarheen?</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dit zou dan zijn de revelatio inchoativa,</seg> <seg n="36.5.2">de historische openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Waarom niet? zo vraagt de neothomist aan de moderne mens.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Wij leven immers in de historie!</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wij zijn ook stoffelijke wezens,</seg> <seg n="37.3.2">die,</seg> <seg n="37.3.3">zoals wij gezien hebben,</seg> <seg n="37.3.4">de zinnelijke wereld nodig hebben om van de objecten als etappen gebruik te maken voor ons beklimmen van de ladder des zijns en der kennis.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Zou God daarvan geen gebruik kunnen maken om ons nog wat meer licht te geven dan Hij bij de schepping gedaan heeft?</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Kan Hij een historische situatie niet doorschijnend maken,</seg> <seg n="37.5.2">zodat daardoor 'iets lichtend wordt van het bovenwereldlijke'?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Men kan de indruk krijgen dat zo aan de ontmoetingen met de zinnelijke,</seg> <seg n="38.1.2">historische objecten toch weer een woord-karakter wordt toegekend.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maar dit is toch niet het geval.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Men lette,</seg> <seg n="38.3.2">om te beginnen,</seg> <seg n="38.3.3">op de terminologie.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Er wordt gesproken van licht en lichtend worden.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wij zijn nog steeds in de sfeer van een zijn,</seg> <seg n="38.5.2">dat van binnen uit gaat gloeien en lichten.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Er wordt niet gedacht aan een woord,</seg> <seg n="38.6.2">maar aan een verschijning.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De openbaringswaarheid wordt geacht tot de mens te komen 'in een teken'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Deze denkvormen stammen alle uit de existentiële sfeer.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De openbaring wordt nog steeds <pb n="234" ed="VW"/>gedacht in de vorm van verheffing uit het natuurlijke naar het bovennatuurlijke.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Slechts een enkele maal schemert door,</seg> <seg n="39.1.2">dat men ook weet heeft van een andere openbaring Gods.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zo,</seg> <seg n="39.2.2">wanneer er ontkend wordt dat de mens onmiddellijk naar God kan grijpen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">'Een profeet,</seg> <seg n="39.3.2">die meent een onmiddellijke boodschap van God te verkondigen',</seg> <seg n="39.3.3">zou dan niets meer <choice><sic>kunnen leren.ij Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33">kunnen leren.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s><choice><sic>kunnen leren.ij Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33"> </corr></choice><s n="39.4"><seg n="39.4.1"><choice><sic>kunnen leren.ij Maar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33">Maar</corr></choice> dat is hier een argument tegen de mystiek en niet tegen een openbaring in katholieke zin.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo komt men dan tot de stelling,</seg> <seg n="40.1.2">'dat ook door <choice><sic>openbaring ont kennis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">openbaring onze kennis</corr></choice> over God analoog zou zijn'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Maw. er kan van de goddelijke vangen verborgenheden een verrijking van onze kennis uitgaan (Gilson),<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f53" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="40.2.2">terwijl deze kennis toch blijft in haar eigen natuurlijke orde.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Men moet zich dan de mens denken als wassende onder invloed van de openbaring.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daardoor komt die openbaring in het bereik van de natuurlijke sfeer,</seg> <seg n="40.4.2">waar zij alleen naar de wetten der analogie kan begrepen worden.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zij krijgt een verwijzend karakter en neemt zulke vormen aan,</seg> <seg n="40.5.2">die ook de moderne,</seg> <seg n="40.5.3">onkerkelijke mens bij zichzelf niet ongeëigend behoeft te vinden.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Men behoeft hem niet af te stoten door hem de waarheden der kerk op te dringen in een gedaante,</seg> <seg n="40.6.2">die voor hem ontoegankelijk is.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wanneer zijn <hi rend="italic">houding</hi> maar zodanig is,</seg> <seg n="40.7.2">dat deze gericht staat op die waarheden,</seg> <seg n="40.7.3">op natuurlijke wijze.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">En als de mysteriën,</seg> <seg n="40.8.2">die de kerk belijdt,</seg> <seg n="40.8.3">maar als zo diep in zijn bestaan <choice><sic>ingrij . pend</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ingrijpend</corr></choice> worden gedacht,</seg> <seg n="40.8.4">dat zij ook aan hem,</seg> <seg n="40.8.5">zij het dan in <hi rend="italic">analogistische zin,</hi></seg> <seg n="40.8.6">openbaar worden.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">De potentia oboedientialis,</seg> <seg n="40.9.2">zoals deze bij de neothomist,</seg> <seg n="40.9.3">door de verabsolutering van de habitus en de analogie,</seg> <seg n="40.9.4">zich vertoont,</seg> <seg n="40.9.5">geeft dan reden tot goede verwachting.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Deze metafysische <hi rend="italic">goede wil</hi> verraadt een verborgen katholicisme.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Deze existentie is reeds katholiek.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De vraag is nu,</seg> <seg n="41.1.2">in hoeverre men zich bij deze missionaire filosofie op Thomas zelf kan beroepen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De beantwoording van deze vraag zou een afzonderlijke studie vragen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Iets moet echter hier worden gezegd.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">- De beide wijsgerige tradities uit de Oudheid,</seg> <seg n="41.4.2">de platonische en de aristotelische,</seg> <seg n="41.4.3">zijn hier in geding.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De aristotelische hield wijsbegeerte en theologie zuiverden uiteen dan de platonische.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Wij hoorden dr. Robbers het confusionisme van Augustinus laken en hij prees Thomas Aquinas daarom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">- Anderzijds echter vermengt het neothomisme de theologie en de filosofie</seg> <seg n="41.7.2">- in dit geval de antropologie</seg> <seg n="41.7.3">- voor zover het in deze laatste een formele theologie invoert of meer tot uitdrukking brengt,</seg> <seg n="41.7.4">door sterker nadruk te leggen op de potentia oboedientialis.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het syncretisme van het neoplatonisme krijgt in dit neothomisme<pb n="235" ed="VW"/> een tegenhanger.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Wegens zijn aristotelisme scheidt het theologie en filosofie;</seg> <seg n="41.9.2">wegens zijn platonisme verbindt het die beide.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Neoplatonisch is de voorstelling van de ziel als reizigster en de gedachte,</seg> <seg n="41.10.2">dat de materie bijna-niets is.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">- Door dit syncretisme wordt de aristotelische grensafbakening belangrijk verflauwd.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Natuur en bovennatuur vloeien meer in elkaar.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">De verhouding is meer dynamisch dan bij Thomas.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">De gevolgen daarvan worden echter gematigd,</seg> <seg n="41.14.2">doordat dit uitsluitend op de formele zijde gebeurt en slechts in houding en richting tot uitdrukking komt.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Wij zagen boven reeds,</seg> <seg n="41.15.2">dat dit gepaard moet gaan met een vermindering van de belangstelling voor de materiële zijde.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">De antropologie wint en de theologie in engere zin verliest.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">In het platonisme zijn de ordenende en handelende macht in de mens en die in de wereld homogeen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">En daarmee vervalt de scherpe scheiding op de formele zijde.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1"><choice><sic>Daarvan maakt nu het neothomisme formele zijde komt de wereld voor God te staan en is de analogie de uitgebruik om</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">Daarvan maakt nu het neothomisme gebruik om</corr></choice> de moderne mens te winnen voor zijn katholicisme.</seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">Op deze formele zijde komt de wereld voor God te staan en is de analogie de uitdrukking van homogeniteit.</seg></s> <s n="41.21"><seg n="41.21.1">"Metafysica"</seg> <seg n="41.21.2">- aldus dr. Robbers</seg> <seg n="41.21.3">- "is ... niet zozeer een spreken over God ... als wel een spreken over het geschapen zijn ...</seg></s> <s n="41.22"><seg n="41.22.1">Daardoor hebben wij een analoog begrip van God."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f55" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het is niet gemakkelijk,</seg> <seg n="42.1.2">aan de hand van de <hi rend="italic">Summa Theologica,</hi></seg> <seg n="42.1.3">die dr. Robbers ook als de meest bezonken bron voor thomistische metafysica prijst,</seg> <seg n="42.1.4">tot een verantwoorde mening over de hier in geding zijnde vragen te komen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De wijsgerige theologie en antropologie in het eerste deel van dit werk laten ruimte voor verschillende combinaties.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Voor ons zou hier de hoofdvraag moeten zijn,</seg> <seg n="42.3.2">hoe ver de leer van de mens bepaald wordt door wat Thomas van het goddelijk kennen schrijft:</seg> <seg n="42.3.3">"Suum intelligere est mensura et causa omnis alterius esse,</seg> <seg n="42.3.4">et omnis alterius intellectus" en verder:</seg> <seg n="42.3.5">'let ipse est suum esse et intelligere."</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De waarheid wordt gevonden "in re <choice><sic>seeundum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">secundum</corr></choice> quod habet esse conformabile intellectui."</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">"Hoe autem maxime invenitur in Deo."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De vraag is dus nu <hi rend="italic">op welke wijze</hi> het goddelijk kennen <hi rend="italic">maat en oorzaak</hi> van het menselijk zijn en kennen is.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Tussen <hi rend="italic">oorzaak en zijn,</hi></seg> <seg n="42.7.2">zoals die in het chiasme van Thomas naast elkaar staan,</seg> <seg n="42.7.3">ligt de schepping.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">En dat is geen kleinigheid.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Daarbij komt dan later nog de val en dat is weer geen geringe zaak.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Als men hier de homogeniteit,</seg> <seg n="42.10.2">die de grondslag is van de analogie,</seg> <seg n="42.10.3">wil belijden,</seg> <seg n="42.10.4">moet men hele stukken uit de christelijke theologie over boord werpen en bij het neoplatonisme ter schole gaan.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Eerder schijnt dit te kunnen gelukken in de kenleer,</seg> <seg n="42.11.2">als Gods kennen als maat van ons kennen genoemd wordt.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Maar dit is slechts schijnbaar en kan alleen opgaan als men wederom schepping en val uitschakelt.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Deze beide <pb n="236" ed="VW"/>maken,</seg> <seg n="42.13.2">dat wij bij het woord moeten leven,</seg> <seg n="42.13.3">omdat wij de zaak gemist hebben.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Thomas wist daarvan toen hij schreef,</seg> <seg n="42.14.2">dat de waarheid gevonden wordt <hi rend="italic">in re,</hi></seg> <seg n="42.14.3">maar dat dit vooral bij God voorkomt.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Ieder existentialisme,</seg> <seg n="42.15.2">elk kennen-van-de-zaak-uit,</seg> <seg n="42.15.3">dat Thomas niet alleen herhaalt,</seg> <seg n="42.15.4">maar ontwikkelt in de richting van de homogeniteit en de analogie tussen God en mens,</seg> <seg n="42.15.5">maakt de gevaren van zulk een denkwijze duidelijker.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">Ik citeer voor de tweede maal Calvijn:</seg> <seg n="42.16.2">Loco rei in verbo acquiescimus.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Zoveel,</seg> <seg n="43.1.2">voor zover God als 'mensura' en 'causa' gezien wordt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Wat de mens zelf betreft,</seg> <seg n="43.2.2">denk ik aan <choice><sic>thomas' uitspraak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Thomas' uitspraak</corr></choice>:</seg> <seg n="43.2.3">"Naturam autem hominis considerare pertinet ad theologum ex parte animae,</seg> <seg n="43.2.4">non autem ex parte corporis,</seg> <seg n="43.2.5">nisi secundum habitudinem quam habet corpus ad animam."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ik leg de vinger bij dat <hi rend="italic">ad theologum</hi> en merk daarbij op,</seg> <seg n="43.3.2">dat de belangstelling voor de ziel hier dus niet louter platonisch kan zijn.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Deze is voor de theoloog niet in de eerste plaats reizigster of leidsvrouw langs de lijn der analogie.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men mag met zulke uitspraken niet een spel gaan drijven,</seg> <seg n="43.5.2">waarbij men zich van de theologie verwijdert.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Er is,</seg> <seg n="43.6.2">ook bij Thomas,</seg> <seg n="43.6.3">meer van de ziel of de geest te zeggen dan dat zij 'forma corporis' is.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Het materiële mag niet verwaarloosd worden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Datzelfde moet men bedenken,</seg> <seg n="44.1.2">als Thomas schrijft,</seg> <seg n="44.1.3">dat in de theologie alle dingen gezien worden <hi rend="italic">sub ratione Dei.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Dat 'in de theologie' moet toch een zin hebben.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Daarmee kan geen verschuiving naar de filosofie bedoeld zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Met Pascal moet de God van Abraham,</seg> <seg n="44.4.2">Isaäk en Jakob gemeend zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Daarom gaat het hier tenslotte,</seg> <seg n="44.5.2">evenmin als bij Augustinus,</seg> <seg n="44.5.3">in laatste instantie om de verhouding tussen een aristotelische en een platonische school,</seg> <seg n="44.5.4">maar om die van Schrift en wijsbegeerte.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Wanneer bijv. de menselijke natuur bezien wordt <hi rend="italic">a parte animae,</hi></seg> <seg n="44.6.2">zal vooral ook rekening gehouden moeten worden met de incarnatie en de sacramenten.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Een <hi rend="italic">theologische</hi> antropologie zal met de tegenstelling van lichaam en geest of stof en vorm heel anders omgaan dan een wijsgerige Daarom is Luther,</seg> <seg n="44.7.2">tegenover de Scholastiek,</seg> <seg n="44.7.3">weer begonnen bij het Kind in de kribbe,</seg> <seg n="44.7.4">bij de materiële zijde.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Nu zal men zeggen,</seg> <seg n="45.1.2">dat het hier juist <hi rend="italic">niet</hi> om een theologische antropologie gaat,</seg> <seg n="45.1.3">maar om een metafysische.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat is juist,</seg> <seg n="45.2.2">maar dan moet men er zich ook rekenschap van geven,</seg> <seg n="45.2.3">in hoeverre men gebruik kan maken van de definities in een <hi rend="italic">Theologische Summa.</hi></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De schrijver daarvan heeft ook nog andere autoriteiten dan Plato en Aristoteles,</seg> <seg n="45.3.2">nl. de kerkvaders en daarachter de bijbel.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De antropologie,</seg> <seg n="45.4.2">die hij daaruit put,</seg> <seg n="45.4.3">begint niet a parte amni<hi rend="italic">mae,</hi></seg><pb n="237" ed="VW"/> <seg n="45.4.4"><hi rend="italic">maar a parte carnis.</hi></seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Men kan ze vinden in het derde deel van de <hi rend="italic">Summa.</hi></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Daarbij komt dan nog,</seg> <seg n="46.1.2">en dat doet hier de deur dicht,</seg> <seg n="46.1.3">dat het neothomis<hi rend="italic">me</hi> en het antieke thomisme juist hierin verschillen,</seg> <seg n="46.1.4">dat in het laatste de wijsgerige en de godgeleerde gezichtspunten meer naast elkaar staan,</seg> <seg n="46.1.5">terwijl het eerste er juist op uit is om ze op elkaar te betrekken.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Bij Thomas gaat het om de verhouding van de antieke filosofie en het christendom.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">In het nieuwere thomisme is het er om te doen,</seg> <seg n="46.3.2">de moderne wereld in een vooropgezette verhouding tot het katholicisme te brengen.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Beide moeten daarvoor op elkaar worden betrokken.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De metafysische antropologie wil daarom niet neutraal tegenover de kerkelijke theologie staan.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">De dogmata en de mysteries der kerk moeten dynamisch betrokken zijn op sommige kernen in,</seg> <seg n="46.6.2">en houdingen en richtingen van het moderne leven.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Zij moeten daar hun vertegenwoordigers hebben,</seg> <seg n="46.7.2">hun ambassadeurs,</seg> <seg n="46.7.3">als ik het zo eens noemen mag.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">En dit zullen niet anders kunnen zijn dan sommige formele principes,</seg> <seg n="46.8.2">die in een zekere analogische verhouding staan tot de goederen en deugden der kerk.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Juist om dit missionair,</seg> <seg n="46.9.2">dit apostolisch karakter van de bedoelingen van het neothomisme zal alles naar het formele verschoven worden en zal het materiële,</seg> <seg n="46.9.3">dat vooral door het Woord bemiddeld wordt,</seg> <seg n="46.9.4">meer dan bij Thomas op de achtergrond komen.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">De dogmata en de mysteries worden in deze missie voorlopig op wachtgeld gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Een zekere overeenkomst bestaat er echter wel tussen oud en nieuw thomisme.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Men kan misschien zeggen,</seg> <seg n="47.2.2">dat Thomas in het eerste deel van zijn <hi rend="italic">Summa</hi> een dogmatiek heeft geschreven voor de christelijke <hi rend="italic">mystici,</hi></seg> <seg n="47.2.3"><hi rend="italic">die</hi> Christus zagen als het symbool van de potentia oboedientialis van de menselijke geest.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Maar het kan niet dienen om een grondslag te leggen voor het verstaan van en het deelnemen aan <hi rend="italic">de mis.</hi></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Ik zou misschien niet zo uitvoerig op deze dingen zijn ingegaan,</seg> <seg n="48.1.2">als het alleen een beweging in de rooms-katholieke wereld betrof.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Het boek van dr. Robbers geeft echter aanleiding om ons te bezinnen op de vormen,</seg> <seg n="48.2.2">die het apostolaat tegenover de moderne mens ook daarbuiten aanneemt.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Het neothomisme kan dienen als een apostel-spiegel.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">- Het werk van dr. Robbers,</seg> <seg n="48.4.2">dat van brede studie blijk geeft,</seg> <seg n="48.4.3">vertegenwoordigt overigens het verschijnsel niet op een bijzonder gelukkige wijze.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Deze schrijver is te hevig <choice><sic>eciectisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eclectisch</corr></choice> en is met zijn inzichten nog lang niet klaar.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Bovendien zouden de Fransen van dit boek zeggen:</seg> <seg n="48.6.2">"Ce n'est pas écrit."</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Als apostel-spiegel kan het ons echter van nut zijn.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het kan ons helpen om de portée scherper in het oog te vatten van verschillende vormen van existentialisme in onze eigen protestantse kringen.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Want dit existentialisme ligt de rooms-katholiek van huis uit nader dan ons.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Het beoefenen,</seg> <seg n="49.4.2"><choice><sic>hetekent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">betekent</corr></choice> steeds een zekere mate van katholiseren.</seg></s> <pb n="238" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="49.5"><seg n="49.5.1">Als het meest frappante voorbeeld zou ik hier willen wijzen op de theologie van wijlen dr. W. J. Aalders.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Vooral de <hi rend="italic">pars formalis</hi> van zijn Ethiek<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f60" rend="superscript">h</ref> kan in dit opzicht representatief genoemd worden.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Aalders heeft van het begin van zijn academische werkzaamheid af tegenover de moderne mens een apostolische houding aangenomen.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Maar de rijpste vrucht van dit missionaire denken is bovengenoemde 'pars formalis'.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Aalders was van aanleg ook meer ethicus dan dogmaticus.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Welnu,</seg> <seg n="50.1.2">het katholiserend existentialisme,</seg> <seg n="50.1.3">zoals wij dat aantreffen bij de neothomisten,</seg> <seg n="50.1.4">vindt bij Aalders veel overeenkomstigs.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Deze wil een theologische ethiek geven.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Maar de theologische gezichtspunten hebben hier slechts een verwijzend karakter.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Zij vormen niet de ethische keerzijden van het kerkelijk dogma,</seg> <seg n="50.4.2">zoals bij oudere schrijvers.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Het christelijk gehalte blijft formeel.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Aalders is hier op zijn hoede voor het materiaal van de dogmatiek.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Zelfs de incarnatie,</seg> <seg n="50.7.2">het meest existentiële dogma,</seg> <seg n="50.7.3">moet in de ethiek van verre blijven staan.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zulke gezichtspunten worden dan ook bij hem,</seg> <seg n="51.1.2">niet in de laatste plaats,</seg> <seg n="51.1.3">met het woord existentieel betiteld.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Dit woord wijst hem op een diepere zijnsgrond en is als zodanig beweeglijk.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het is voorlopig van aard en daarom vervangbaar.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Men herkent daaraan de analogische aard van deze ethische zijnsorde.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Met de andere genoemde categorieën:</seg> <seg n="51.5.2">het verwijzende,</seg> <seg n="51.5.3">het voorlopige</seg> <seg n="51.5.4">- waarbij dan nog komt het steeds-vooronderstelde</seg> <seg n="51.5.5">- geeft dit existentiële aan deze zijnsorde een suggestief karakter.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Hoe Aalders deze existentiële verhouding van de moderne mens tot het <hi rend="italic">zijn Gods in het vlees</hi> denkt,</seg> <seg n="52.1.2">kon hij in zijn <choice><sic>dogmatisch hoofdwerk, ietwat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">dogmatisch hoofdwerk</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f62" rend="superscript">j</ref><choice><sic>dogmatisch hoofdwerk, ietwat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35"> ietwat</corr></choice> concreter formuleren dan hij dat in zijn <hi rend="italic">Ethiek</hi> oorbaar achtte.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ik heb dat trachten weer te geven in mijn beoordeling van dat boek en men veroorlove mij daaruit enkele regels hier aan te halen:</seg> <seg n="52.2.2">"De abstractie van de moderne mens is nog niet voldoende opgeheven,</seg> <seg n="52.2.3">als men hem alleen ziet in zijn geschapen zijn,</seg> <seg n="52.2.4">waarin de prediking der incarnatie hem toevallig kan treffen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De verhouding moet dieper liggen.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Pas als hij de zich steeds verplaatsende tegenpool der incarnatie wordt,</seg> <seg n="52.4.2">de exponent van haar duurzaamheid,</seg> <seg n="52.4.3">het effect van haar kosmische werking,</seg> <seg n="52.4.4">een moment in de recapitulatie,</seg> <seg n="52.4.5">dan pas wordt hij waarlijk concreet.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Op een wijze die ons volstrekt ontgaat,</seg> <seg n="52.5.2">moet hij tonen tot het vlees te behoren,</seg> <seg n="52.5.3">dat door het Woord is aangenomen.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Want de vleeswording gaat 'zover als het mens-zijn en het geschapen-zijn reiken'.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De mens in de modernste situatie is bedoeld,</seg> <seg n="52.7.2">als de kerk de incarnatie belijdt.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">En de theologie,</seg> <seg n="52.8.2">die deze daad Gods te verklaren heeft,</seg> <seg n="52.8.3">moet zoeken de passende vorm voor de geloofsinhoud ...</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Dat <pb n="239" ed="VW"/>wil zeggen,</seg> <seg n="52.9.2">de incarnatie bepaalt de moderne mens,</seg> <seg n="52.9.3">maar ook omgekeerd de moderne mens de incarnatie.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Men kan over de laatste niet spreken buiten de eerste om."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Deze weergave van Aalders' opvattingen spreekt,</seg> <seg n="53.1.2">in verband met wat ons in dit opstel bezighoudt,</seg> <seg n="53.1.3">voor zichzelf.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Wij hebben hier dezelfde verlenging naar beneden van de existentie der kerk,</seg> <seg n="53.2.2">als wij die in het neothomisme zijn tegengekomen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar dan ook een gelijke verschuiving van het materiële der belijdenis naar het formele.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">- Het zou een boekdeel vragen om aan te wijzen in welke mate deze,</seg> <seg n="53.4.2">in algemene zin,</seg> <seg n="53.4.3">katholiserende opvattingen bezig zijn ons kerkelijk denken te doortrekken.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Van zulk een pogen moet ik hier afzien.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Ik wilde enkel een apostel-spiegel opstellen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Slechts één voorbeeld,</seg> <seg n="54.1.2">waarin de <hi rend="italic">habitus-figuur</hi> zo duidelijk uitkomt,</seg> <seg n="54.1.3">moge hier nog staan.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Dr. Kraemer schrijft:</seg> <seg n="54.2.2">"Zij (de moderne bijbelwetenschap) heeft ons zo tevens gedwongen</seg> <seg n="54.2.3">- en geholpen</seg> <seg n="54.2.4">- om niet naar <hi rend="italic">beginselen</hi> te zoeken,</seg> <seg n="54.2.5">maar <hi rend="italic">naar fundamentele levenshoudingen,</hi></seg> <seg n="54.2.6">die met het staan in de dimensie der openbaring in Christus <hi rend="italic">gegeven</hi> zijn,</seg> <seg n="54.2.7">en naar de wisseling der historische situatie een andere wijze van betrachting eisen."</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Als kenmerk van die levenshoudingen geeft Kraemer dan aan,</seg> <seg n="54.3.2">dat zij "uit de vraag naar de gehoorzaamheid aan Christus als <hi rend="italic">levende persoon</hi> geboren,</seg> <seg n="54.3.3">existentieel beslissingen meebrengen,</seg> <seg n="54.3.4">beweeglijk en niet star."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f64" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Ofschoon bij Kraemer alles veel meer ethisch gericht staat en minder ontologisch ligt,</seg> <seg n="55.1.2">is hier toch ook een verschuiving naar de existentiële zijde op te merken.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Zij dient ook hier om de moderne mens tegemoet te komen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1"><hi rend="italic">Het bijbels realisme</hi> van 'Gemeenteopbouw' zoekt aanpassing aan meer formele,</seg> <seg n="55.3.2">transcendentale lijnen in het beeld van de christen,</seg> <seg n="55.3.3">met de bedoeling daardoor minder exclusief te zijn.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Met Maritain wil men ook hier graven naar de geestelijke en morelefundamenten van het menselijk leven.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">En met Blondel stelt men daarbij zijn hoop op de goede wil van de moderne mens.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">De beide hier even aangeduide apostolische denkrichtingen,</seg> <seg n="56.1.2">de katholiserende van Aalders en de sub-katholiserende van Kraemer,</seg> <seg n="56.1.3">mogen voldoende zijn om mijn bedoeling te verduidelijken,</seg> <seg n="56.1.4">als ik mijn onderwerp actueel noem.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Ik heb opzettelijk geen extreme opvattingen genoemd.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De beide aangewezene zijn zeer representatief.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Het komt mij voor dat men in de discussie,</seg> <seg n="56.4.2">waartoe zij aanleiding geven,</seg> <seg n="56.4.3">goed zal doen te letten op de vooronderstellingen van het neothomisme en de achtergronden,</seg> <seg n="56.4.4">waartegen diezelfde vragen daar gehouden worden.</seg></s> <pb n="240" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="56.5"><seg n="56.5.1">Kunnen wij de potentia oboedientialis,</seg> <seg n="56.5.2">met een op de spits gedreven habitus- en analogie-leer,</seg> <seg n="56.5.3">gebruiken voor het moderne apostolaat?</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">En hoeveel materiaal kan een Hervormde Kerk daarbij uitwerpen,</seg> <seg n="56.6.2">zonder te vergeten,</seg> <seg n="56.6.3">dat zij geboren is uit een terugkeer van een scholastisch formalisme naar de <hi rend="italic">stof</hi> van Gods openbaring?</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="222" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl.H.Robbers S.J.,Wijsbegeerte en openbaring Utrecht enz.1948, p.116.M.Blondel, Le problème de la philosophie catholique, Parijs z.j., p. 162 en p. 172, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">*Symposion, Budé ed.,181a.*</hi></p></note>
<pb n="223" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>'J - Maritain, <hi rend="italic">Humanisme intégral.</hi> Problèmes temporeis et spirituels d'une nouvelle chrétienté, Parijs 1936, p. 132.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Robbers, a. w., p. 119-124,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>'A. w., p. 29. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>*A.w., p. 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>J.P.Sartre, <hi rend="italic">L'Existentialisme est un humanisme,</hi> Parijs 1946.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>* Robbers, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 123.</p></note>
<pb n="224" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 106. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 100. * Zie ook <choice><sic>p. 9 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 91</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p. 89 v.*</p></note>
<pb n="225" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>'Redire ad essentiam suam reditione complete. STh. <hi rend="italic">1,</hi> qu. 14, 2, 1. * Zie bijv. Robbers, a. w., p. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>:Robbers, a.w., p. 17.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="226" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">*A. w., P,</hi> 103,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> p, 14.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">*Ibid. *</hi> M. Blondel, <hi rend="italic">L'Etre et les étres,</hi> Parijs 1935, p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>*Vertrauen zur Vernunft zu fassen.* Preciese vindplaats onbekend. De gedachte bijv. in in <hi rend="italic">Hegel's Anrede an seine Zuhörer bei Eröffnung seiner Vorlesungen in Berlin, am 22. October 1818,</hi> in G. W. F. Hegel, <hi rend="italic">Sämtliche Werke.</hi> Jubiläumsausgabe in zwanzig Bänden, dl. 8, Stuttgart enz. 1964<hi rend="superscript">4</hi> p. 36: "Zunächst aber darf ich nichts in Anspruch nehmen als dies, dass Sie Vertrauen zu der Wissenschaft, Glauben an die Vernunft, Vertrauen und Glauben zu sich selbst mitbringen."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>*Robbers, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 28. * Preciese vindplaats bij Marcel onbekend. Zie G. Marcel, <hi rend="italic">Position et approches concrètes du mystère ontologique</hi> (1933), Leuven enz. 1949<hi rend="superscript">2</hi>, p. 67: Je demeure persuadé que c'est dans le drame et <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> travers le drame que la pensée métaphysique se saisit elle-<choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> et se définit in concreto."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Slotwoord van J.-P. Sartre, <hi rend="italic">Huis clos (1944).</hi></p></note>
<pb n="227" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Robbers, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>'A. w., p - 9. * De term 'interne dynamiek' is niet van Gilson, maar van R. afkomstig en heeft betrekking op G.s opmerking, dat "no philosophical <choice><sic>progress wilt ever</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">progress will ever</corr></choice> be possible unless we <choice><sic>first Team to know</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">first learn to know</corr></choice> what they (de scholastici - red.) knew. Zie E. Gilson, <hi rend="italic">God and Philosophy,</hi> 1941 (Yale University Press), p. XIV.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>'A. w., p. 11. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Zie voor deze alinea a. w., p, 30 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>'A. w., p. 32.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>*A. w., p. 34.-</p></note>
<pb n="228" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 37 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>*A. w., p. 29. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 32. * Th. Aquinas, <hi rend="italic">Summa contra Gentiles 11,</hi> 98.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>*Robbers, a. w., p. 37.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. Robbers, a. w., p, 38 vv., m.n. p. 41.</p></note>
<pb n="229" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>'Revelatio betekent hier telkens 'verheffing', niet 'openbaring', zoals wij die verstaan.* Zie Robbers, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 74 v.</p></note>
<pb n="230" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 35. * Zie ook p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. Robbers, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 66.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 35 v.*</p></note>
<pb n="231" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>*A. w., p. 65 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>A.w., p. 61. Zie <hi rend="italic">STh.</hi> 1, qu. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>*A. w., p. 55.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>*A. w., p. 68.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>A.w., p. 69.</p></note>
<pb n="232" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>'Aangehaald bij R. Niebuhr, <hi rend="italic">The Nature and Destiny of Man,</hi> Gifford Lectures, dl. 1, <choice><sic>NewYork</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">New York</corr></choice> 1945,p. 19.*<choice><sic>LetterlijkzegtNiebuhrhier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Letterlijk zegt Niebuhr hier</corr></choice>: "Bacon is afraid lest the 'unquietness of the human spirit', that is the very haken after infinity which Bruno praises as the true mark of <choice><sic>humanity, wilt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">humanity, will</corr></choice> 'interfere most mischievously in the discovery of causes', that is, with the sober inductive processes of science."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p>Calvijn, Commentaren NT, Tholuck ed., dl. 5, Berlijn 1834, p. 525 (2 Kor. 5 : 7).</p></note>
<pb n="233" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Th. Aquinas, <hi rend="italic">Scriptum in </hi><choice><sic>4librossententiarum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">4 libros sententiarum</hi></corr></choice><hi rend="italic"> magistri Petri Lombardi.</hi> Liber IV, 44,3, 1, 1 c.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. * Robbers, a. w., p. 119 v.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. *a.w., p. 71.* Zie ook Robbers, <hi rend="italic">Menschelijk weten over god en schepping,</hi> Utrecht z.j -, P, 108 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">*Wijsbegeerte,</hi> p. 7 l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>*A. w., p. 96.*</p></note>
<pb n="234" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 86. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 95. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Vgl. a.w., p.</hi> 110.</p></note>
<pb n="235" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>J. Martineau, <hi rend="italic">Types of Ethical Theory, dl.</hi> 1, Oxford 1901<hi rend="superscript">3</hi> p. 45.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>'Robbers, a.w., p. 71.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>STh. I, qu. 16, 5.</p></note>
<pb n="236" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">*STh. 1,</hi> qu. 75.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*STh.</hi> 1, qu. 1, 7.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Mémorial</hi> (Ecrit trouvé dans <choice><sic>I'habit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'habit</corr></choice> de Pascal après sa mort), in <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., Parijs 1951, p. 142.</p></note>
<pb n="238" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> Amsterdam 1941.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>*Men zie voor breder argument mijn <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949, p. 152-162.* Zie VW., dl. 6 <hi rend="italic">(Dogmatiek en ethiek).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen enz. 1933.</p></note>
<pb n="239" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Zoeklichten,p.88.*Zie in dit deel,p.184v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>*H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping der kerk.</hi> Ten aanzien van de wereld en het Nederlandsche volk, 's-Gravenhage 1945, p. 100.*</p></note>
<pb n="240" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Onder de titel <hi rend="italic">Existentialisme als katholicisme</hi> gaf N. een bespreking van H. Robbers S.J., <hi rend="italic">Wijsbegeerte en openbaring,</hi> Utrecht enz. 1948, in <hi rend="italic">NTHT.</hi> 5 (1950/51), p. 1-20. H.Robbers (1894-1970), katholiek theoloog, jezuïet, vanaf 1946 hoogleraar te Nijmegen in de geschiedenis van de wijsbegeerte en bijzondere vraagstukken der natuurlijke Godsleer. Gedurende acht jaar was R. voorzitter van de Vereniging van Thomistische Wijsbegeerte. Eveneens actief op het terrein van de pedagogiek: o.a. voorzitter van het Katholiek Pedagogisch Centrum van 1947 tot 1968. H. schreef voorts o.a. <hi rend="italic">De heilige Augustinus als paedagoog (1925); Philosophie en paedagogie</hi> (1937) en <hi rend="italic">Menschelijk weten over God en schepping</hi> (1943). Basis van zijn denken bleef het neothomisme, maar daarnaast onderging H. eveneens de invloed van twintigste-eeuwse filosofen, m.n. van Marcel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>E. Gilson (1884-1978), Frans historicus van de middeleeuwse wijsbegeerte, hoogleraar te Straatsburg (1909), Parijs (1924) en Toronto, Canada (1950). G. bestudeerd ' e de invloed van het christendom op het wijsgerig onderzoek in de geschiedenis. Zijn thomistische studies hebben augustijnse accenten. G. schreef o.a. <hi rend="italic">Le thomisme (1920); L'Esprit de la philosophie médiévale</hi> (1932).</p><p>M.Blondel (1861-1949), Frans filosoof, vanaf 1896 hoogleraar te Aix-en-Provence. B. ontwikkelde een zgn. immanente methode, met behulp waarvan hij zich verzette tegen een rationalistisch thomisme, dat de autonomie benadrukte van de natuurlijke denk- en levenssfeer ten opzichte van de bovennatuurlijke en aantoonde dat het streven van de natuurlijke kennis slechts door een bovennatuurlijke godsopenbaring kan worden vervuld. B. schreef o.a. <hi rend="italic">Le problème de la philosophie catholique</hi> (1932), waarin hij de mogelijkheid van een christelijke filosofie verdedigde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Scholastieke term die door Robbers in het hier besproken werk als volgt wordt omschreven (p. 82): "een aanleg, die alleen in onderdanigheid aan Gods roep en door diens vrije mededeling boven de scheppingsverhoudingen uit tot werkelijkheid kan worden."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor Francis Bacon VW., dl. 3, p. 291, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.existentialisme-als-katholicisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie p. 223.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt" decls="#bibl-noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt">
<pb n="241" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Wezen en welwezen der kerk.</seg></s> <s n="1.2"><seg n="1.2.1">Calvijn of Smytegelt</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">naar aanleiding van H. Berkhof,</seg> <seg n="2.1.2">Crisis der middenorthodoxie<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Toen de redactie van dit blad mij vroeg iets te zeggen over het boekje van dr. Berkhof had deze zijn <hi rend="italic">Nabetrachting</hi> in het tijdschrift <hi rend="italic">Kerk en Theologie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f1" rend="superscript">a</ref> reeds geschreven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De lezer zal dus misschien zeggen,</seg> <seg n="3.2.2">dat ik nu 'mosterd na de maaltijd' geef.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dr. Berkhof wil echter zelf zijn werkje als een oproep tot bekering beschouwd zien,</seg> <seg n="3.3.2">toevallig gekleed in een beschouwing over de Hervormde Kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het zal dus wel niet in zijn bedoeling gelegen hebben,</seg> <seg n="3.4.2">dat hij in april 1952,</seg> <seg n="3.4.3">toen zijn Nabetrachting verscheen,</seg> <seg n="3.4.4">zijn profetisch ambt reeds weer had neergelegd.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Onderwerpen als Orthodoxie,</seg> <seg n="3.5.2">Wet en Evangelie,</seg> <seg n="3.5.3">de Eenvoud Gods zijn ook reeds langer aan de orde dan enkele maanden en zullen dat voorlopig wel blijven.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wel is er in de prediking en de vermaning meestal een golfbeweging merkbaar.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de studentenwereld,</seg> <seg n="4.2.2">waarmee ik op Hardenbroek en Woudschoten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n2" rend="superscript">2</ref> vroeger vaak in aanraking gekomen ben,</seg> <seg n="4.2.3">werd meestal een zekere periodiciteit in acht genomen ter lengte van een academische generatie.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">In de kerk is de wisseling natuurlijk zo druk niet.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daar mag men misschien een golflengte van vijfentwintig jaar aannemen,</seg> <seg n="4.4.2"><choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">de '</corr></choice>rhalve van een menselijke generatie.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Berkhof neemt ook zulke periodes aan,</seg> <seg n="4.5.2">maar hij rekent niet met een biologische,</seg> <seg n="4.5.3">doch met een historische,</seg> <seg n="4.5.4">half-eschatologische wisseling.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hij ziet de beide wereldoorlogen als knopen in de golfbeweging.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Inderdaad hebben zij daar veel van.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is volkomen juist dat er omstreeks 1920 een zeer merkbare verandering in de prediking heeft plaatsgevonden en dat daarin toen een zeker profetisch geweld naar voren trad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Eigen roeping en gaven deden zich daarbij sterk gelden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarvoor behoef ik,</seg> <seg n="5.4.2">buiten ons land,</seg> <seg n="5.4.3">slechts de namen van Barth,</seg> <seg n="5.4.4">Brunner en Gogarten te noemen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij gingen ieder een eigen weg,</seg> <seg n="5.5.2">evenals indertijd de figuren uit het Réveil.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het is ook waar,</seg> <seg n="6.1.2">dat de Tweede Wereldoorlog <hi rend="italic">niet weer</hi> een dergelijke invloed op de prediking heeft gehad.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Berkhof heeft volkomen scherp opgemerkt,</seg> <seg n="6.2.2">dat zij 'eer vlak en mat (is) geworden' en 'zelf een prooi van die matheid (is) geworden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij lijkt op een man,</seg> <seg n="6.3.2">die een slag met een knots op zijn hoofd heeft gehad en zijn spraakvermogen bijna kwijt is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het is de tijd <pb n="242" ed="VW"/>van de preekschetsen en de postilles en van de,</seg> <seg n="6.4.2">zonder politieke noodzaak,</seg> <seg n="6.4.3">ook na de oorlog voortgezette kanselboodschappen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het leek er op dat de kerk haar dienaren een uniform ging aantrekken om ze daarna in gelid te laten marcheren.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En men schikte zich daarin,</seg> <seg n="6.6.2">omdat men vreesde anders voor een franc-tireur te zullen worden aangezien met wie de ontkerstende wereld korte metten zou maken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze dingen waren vlak na de oorlog begrijpelijk,</seg> <seg n="7.1.2">maar kunnen dat niet tot in lengte van dagen blijven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De brochure van Berkhof is een der symptomen,</seg> <seg n="7.2.2">dat dit ook niet het geval zal zijn.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij schrijft dat de verantwoordelijkheid der leidende groepen in de Hervormde Kerk twee kanten tegelijk uitgaat.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Naar een herziening der levensvormen en naar een verdieping der prediking.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hij ziet ook dat beide samenhangen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Met de eerste houdt hij zich echter hier niet bezig;</seg> <seg n="7.6.2">alleen met de tweede.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nu zie ik niet recht,</seg> <seg n="8.1.2">hoe men zich met de verlegenheid der prediking op de rechte wijze kan bezighouden,</seg> <seg n="8.1.3">als men er zich geen rekenschap van geeft,</seg> <seg n="8.1.4">dat deze juist ontstaat tegenover de eis van nieuwe zeden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De oorlog heeft de kerk opnieuw voor de vraag van het koninkrijk Gods gesteld.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Berkhof buigt zijn betoog dan later ook in die richting terug,</seg> <seg n="8.3.2">als hij aandringt op de <hi rend="italic">toepassing</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar dat woord heeft een veel te gezapige klank om in verband met deze crisis dienst te kunnen doen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Van de prediker wordt gevraagd,</seg> <seg n="8.5.2">dat hij de absolute beloften en geboden van het Evangelie naar voren zal brengen en deze weet niet hoe hij daarmee aan moet.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De hoorder wil weten of hij op het gebed genezen kan worden;</seg> <seg n="8.6.2">of hij krijgsdienst mag weigeren;</seg> <seg n="8.6.3">hoe het staat met koloniën en ander particulier bezit;</seg> <seg n="8.6.4">en met talloze van zulke kapitale dingen meer.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">En de naoorlogse ongelegenheid,</seg> <seg n="8.7.2">waarin het mannetje in de houten broek daardoor gekomen is,</seg> <seg n="8.7.3">vindt daarin haar verklaring.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het is ook begrijpelijk dat hij dan niet al te luid protesteert als men hem een confectiepreek in handen duwt om ongelukken te voorkomen of een synodale oekaze laat voorlezen om hem dekking te verschaffen tegen het geweld van het Woord Gods,</seg> <seg n="8.8.2">dat hij moet brengen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik kan moeilijk aannemen dat Berkhof helemaal in ernst is,</seg> <seg n="9.1.2">als hij op p. 16 van zijn brochure schrijft,</seg> <seg n="9.1.3">dat hij van deze dingen geen verstand heeft,</seg> <seg n="9.1.4">om dan over te gaan tot de orde van de dag,</seg> <seg n="9.1.5">de <hi rend="italic">Gereformeerde Bond</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n4" rend="superscript">4</ref> en tot de daar gebruikelijke 'toepassing'.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik kan de gedachte niet van mij afzetten,</seg> <seg n="9.2.2">dat de geachte en bekwame schrijver nu zelf dekking zoekt en de Bond gebruikt als schuilkelder.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De Gereformeerde Bond was een <hi rend="italic">calvinistisch sediment,</hi></seg> <seg n="10.1.2">zoals er in Amerika sommige opmerkelijke doperse versteningen voorkomen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dit sediment<pb n="243" ed="VW"/> stamde niet uit de scheppende periode van het calvinisme,</seg> <seg n="10.2.2">maar uit een latere,</seg> <seg n="10.2.3">meer piëtistische tijd.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Deze mensen waren buiten aanraking met het liberalisme,</seg> <seg n="10.3.2">het Réveil en het modernisme gebleven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij hebben geruime tijd een eigen kerkelijk leven geleid met bijna uitsluitend interne contacten.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Op de linkervleugel<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n5" rend="superscript">5</ref> heeft men echter dit isolement voor een groot deel losgelaten en het is zeer de vraag of het centrum zich in zijn afzondering zal kunnen handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Er is geen reden om ons hier met zulke overwegingen verder bezig te houden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij willen alleen onze verwondering uitspreken over het feit,</seg> <seg n="11.2.2">dat Berkhof in zijn boekje de dingen over deze boeg gegooid heeft.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In seminariaal verband kan ik dat begrijpen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Als rector,</seg> <seg n="11.4.2">onder wiens leiding de kandidaten van iedere richting samenkomen,</seg> <seg n="11.4.3">moet hij wel tot zulke overpeinzingen genoopt worden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar daarbuiten,</seg> <seg n="11.5.2">aan het front,</seg> <seg n="11.5.3">waar de kerk de wereld ontmoet?</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Zal het daar kunnen gaan over dingen,</seg> <seg n="11.6.2">die Comrie en Holtius bezighielden?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat Berkhof het toch op die wijze stelt,</seg> <seg n="12.1.2">heeft een bijzonder sympathieke kant.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij had ook een ander sediment kunnen kiezen,</seg> <seg n="12.2.2">bijv. de orthodoxie zonder meer,</seg> <seg n="12.2.3">de Griekse kerk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij had dan kunnen vragen:</seg> <seg n="12.3.2">wat kan de middenorthodoxie leren van de orthodoxie?</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dat is de manier van de katholiserende beweging.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Onze schrijver vreest daarvan echter eerder een uitholling van de prediking.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Hij gelooft dat dit denktype niets bijdraagt tot de ontmoeting van de levende God en de moderne mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dat de rector van het Hervormd Seminarie het zoekt in de lijn van de gereformeerde gezindheid,</seg> <seg n="13.1.2">is een verheugend verschijnsel.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Waar de calvinistische Reformatie doorwerkte,</seg> <seg n="13.2.2">heeft de prediking steeds verder gegrepen dan naar de kerk.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er was altijd een stuwing naar 't Koninkrijk en daarin school de macht die ervan uitging.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zij brak dan door de levensvormen heen,</seg> <seg n="13.4.2">ook door de kerkelijke.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dr. Berkhof schrijft,</seg> <seg n="14.1.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="14.1.3">dat hij het bij zijn onderzoek naar de verlegenheid der prediking niet over die <hi rend="italic">vormen</hi> zal hebben.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Om de <hi rend="italic">inhoud</hi> zal het hem te doen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar het kenmerkende van de gereformeerde Evangelie-verkondiging is juist,</seg> <seg n="14.3.2">dat zij een inhoud,</seg> <seg n="14.3.3">die de levensvormen niet raakt,</seg> <seg n="14.3.4">niet kent.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="241" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>H. Berkhof, <hi rend="italic">Nabetrachting, in KTh.</hi> 3 (1952) nr. 2, p. 91-97, later opgenomen in de derde druk van Berkhofs <hi rend="italic">Crisis der middenorthodoxie,</hi> Nijkerk 1951, Z.j.<hi rend="superscript">3</hi>, p. 63-69. In de <hi rend="italic">Nabetrachting</hi> reageerde B. op barthiaans verweer, o.m. van Miskotte en Van Niftrik.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Crisis der middenorthodoxie,</hi> p. 65.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 24.</p></note>
<pb n="242" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Vgl. a. w.,</hi> p. 16 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 33 vv., m. n. p. 35.</p></note>
<pb n="243" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">*A.</hi> w., p. 25. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 16 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Wezen en welwezen der kerk. Calvijn of Smytegelt</hi> verscheen naar aanleiding van H. Berk<hi rend="italic">hof, Crisis der middenorthodoxie,</hi> Nijkerk 1951. Het werd gepubliceerd in <hi rend="italic">Woord en Dienst</hi> 1 (29.11.1952) nr. 24, p. 354. De redactie van WD. liet er de volgende opmerkingen aan voorafgaan: "Bijgaand plaatsen wij een artikel, waarin dr. Noordmans de thema's bespreekt die dr. Berkhof in zijn bekende boekje <hi rend="italic">Crisis der middenorthodoxie</hi> heeft aangeroerd.<pb n="244" ed="VW"/> De lezer moge het zien als een bijdrage over een discussie die gevoerd wordt in een sector onzer kerk. Het is dan ook bedoeld als een artikel in de nu lopende serie die interne problemen van verschillende modaliteiten bespreekt." In deze serie schreven verder H. van der Linde over de liturgische of hervormd-katholieke mortaliteit (WD. <hi rend="italic">1</hi>(20.9.1952) nr. 19, p. 272 v.); C. D. Moulijn over discussies in vrijzinnige kring (WD. <hi rend="italic">1</hi>(l. 11. 1952) nr. 22, p. 318, 325); A. A. Koolhaas over de gereformeerde gezindte binnen de Herv. Kerk (WD. 1 (15.11.1952) nr. 23, p. 336 vv.); G. J. H. Gijmink over de (meer piëtistische) Werkgemeenschap'De andere weg'(WD. 1 (20.12.1952) nr. 25, p. 366 v.) en G. J. Streeder over de Confessionele Vereniging in WD. 2 (3.1.1953) nr. 1, p. 14 v. De serie werd afgesloten met evaluerende opmerkingen van P. J. Roscam Abbing in <hi rend="italic">WD.</hi> 2 (17.1.1953) nr. 2. p. 27.</p><p>Bernardus Smytegelt (1665-1739), vanaf 1695 gereformeerd predikant te Middelburg, waar hij grote invloed had als pastor en prediker. Zijn catechismuspreken werden in 1747 gebundeld uitgegeven onder de titel <hi rend="italic">Des Christens eenige troost in leven of sterven, of verklaringe over den Heidelbergschen Catechismus in </hi><choice><sic>52predicatiën</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">52 predicatiën</hi></corr></choice><hi rend="italic">; benevens 5 belijdenispredicatiëiz.</hi></p><p>H.Berkhof (1914), hervormd predikant te Lemele en Zeist; rector seminarie Ned. Herv. Kerk (1950); van 1960 tot 1981 hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk te Leiden. B. schreef o.a. <hi rend="italic">Die Theologie des Eusebius von Caesarea</hi> (diss., 1939); <hi rend="italic">Geschiedenis der kerk (1941); Chrivielijk geloof</hi> (1973). Vgl. voor de hier besproken publikatie en het daarin geïntroduceerde begrip middenorthodoxie, H. E. S. Woldring, D. Th. Kuiper, <hi rend="italic">Reformatorische maatschappijkritiek. Ontwikkelingen op het gebied van socialefilosofie en sociologie in de kring van het Nederlandse protestantisme van de 19e eeuw tot heden,</hi> Kampen 1980, p. 187 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het kasteel Hardenbroek bij Driebergen was van 1917-1932 het centrum van de Nederlandsche Christen-Studenten-Vereeniging; daarna Woudschoten (Zeist). N. hield hier meermalen lezingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Elders noemt N. dat ook sommige van zijn opstellen de hier genoemde veranderingen markeren, zoals bijv. <hi rend="italic">Geloven op gezag</hi> (1921). Zie het begin van zijn 'Ter inleiding' in <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949, p. 7. In VW., dl. 2, p. 26 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor de Gereformeerde Bond zie VW., dl. 5, p. 209, noot 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n5" type="end" place="end" n="5"><p>In de Gereformeerde Bond ontstonden twee stromingen waarvan de ene streefde naar autonomie van de plaatselijke gemeente (Visscher) en de andere vast bleef houden aan de eenheid der kerk (Van Grieken). De daaraan ten grondslag liggende theologische geschillen hingen samen met een verschil in interpretatie van predestinatie en verbond. Zie A. J. Rasker, <hi rend="italic">De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795.</hi> Geschiedenis, theologische ontwikkelingen en de verhouding tot haar zusterkerken in de negentiende en twintigste eeuw, Kampen 1986<hi rend="superscript">3</hi>, p. 262-266.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.wezen-en-welwezen-der-kerk-calvijn-of-smytegelt.n6" type="end" place="end" n="6"><p>AlexanderComrie(1706-1774),Schots-Nederlandspredikant, enNicolaasHoltius(1693-1773), Nederlands predikant, waren beiden theologen van de Nadere Reformatie.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>Kronieken</head>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld" decls="#bibl-noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld">
<pb n="247" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kronieken in Woord en Wereld<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="A."><label rend="italic">A.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Kroniek februari 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wie,</seg> <seg n="3.1.2">zoals ik,</seg> <seg n="3.1.3">de herinnering bewaart aan jarenlange lectuur van de <hi rend="italic">Kroniek</hi> van dr. A. W. Bronsveld,</seg> <seg n="3.1.4">in de <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.1.5">is daardoor gevrijwaard voor een overmoedig opnemen van de pen,</seg> <seg n="3.1.6">om onder dit hoofd iets te gaan schrijven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men zou een andere titel willen kiezen om te ontkomen aan het gevoel,</seg> <seg n="3.2.2">dat men het genre toch niet aankan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Want de titel klinkt mij niet in de oren als een uitnodiging,</seg> <seg n="3.3.2">maar bijna als een verbod.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij heeft voor degenen die niet meer tot de jongeren behoren een zo persoonlijke klank,</seg> <seg n="3.4.2">dat zij onwillekeurig bij het aantreffen van deze rubriek,</seg> <seg n="3.4.3">in welk tijdschrift ook,</seg> <seg n="3.4.4">en hoe verdienstelijk ook verzorgd,</seg> <seg n="3.4.5">iets zoeken dat zich maar niet meer wil vertonen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ik bewaar in mijn boekenkast een jaargang van de <hi rend="italic">Stemmen,</hi></seg> <seg n="3.5.2">om,</seg> <seg n="3.5.3">als ik wil,</seg> <seg n="3.5.4">in de gelegenheid te zijn nog eens weer te lezen,</seg> <seg n="3.5.5">op welk een onnavolgbare,</seg> <seg n="3.5.6">echt en nog eens echt Hollandse manier de man,</seg> <seg n="3.5.7">wiens koekoekklok ik op mijn studentenkamer kon horen slaan,</seg> <seg n="3.5.8">de gebeurtenissen van de dag besprak.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Beets en Bronsveld zijn Nederlandse predikanten,</seg> <seg n="3.6.2">geweest.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Welk een fijn soort!</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In deze rubriek mogen gelukkig niet alleen feiten en jaartallen,</seg> <seg n="4.1.2">maar ook personen besproken worden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dr. De Hartog is niet meer.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dat wil slechts heel langzaam tot mij doordringen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het leven van dit vitale kind Gods,</seg> <seg n="4.4.2">deze reus naar lichaam en geest,</seg> <seg n="4.4.3">schijnt ons toe nog in het midden van zijn dagen te zijn afgesneden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En toch had hij de leeftijd der sterken bijna bereikt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Toen ik in de tachtiger jaren leerling was op het christelijk gymnasium te Zetten,</seg> <seg n="5.1.2">verscheen daar op de jaarfeesten van de instelling als curator somtijds een man van hoge statuur met lange lokken,</seg> <seg n="5.1.3">die een sterk geladen fluïdum rondom zich droeg,</seg> <seg n="5.1.4">waarvan men als jongmens op afstand de inwerking gevoelde.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Reeds wanneer hij rustig pratend naast de directeur de omgeving van het internaat afschreed werd men opmerkzaam op het uitzonderlijke van zijn figuur en wezen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar als hij dan aan de feesttafel door speech en gebaar de sfeer van de <hi rend="italic">Dies</hi> in beweging bracht en de gereformeerde ernst,</seg> <seg n="5.3.2">de leerstellige deftigheid van omstreeks 1886 door het ritme van zijn muzikale ziel uit de voegen bracht en door zijn ietwat weemoedige humor met menselijkheid laadde,</seg> <seg n="5.3.3">dan wist men dat daar stond wat de oude Hebreeën een 'gibboer chajil' noemden,</seg> <seg n="5.3.4">iemand die uitstak boven het gewone volk.</seg></s></p>
<p><pb n="248" ed="VW"/><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat was de vader van dr. De Hartog,</seg> <seg n="6.1.2">destijds hoogleraar aan de Vrije Universiteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ruim tien jaar later zag ik in de collegezalen van de Utrechtse universiteit de zoon verschijnen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het evenbeeld van zijn vader kon men hem niet noemen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het fenomeen van zijn menselijkheid was een geheel ander.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar in één opzicht was er gelijkheid.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ook bij hem viel dadelijk het uitzonderlijke op;</seg> <seg n="7.5.2">een meerderheid,</seg> <seg n="7.5.3">die zich aan zijn omgeving niet op gewone,</seg> <seg n="7.5.4">zedelijke wijze oplegde,</seg> <seg n="7.5.5">maar directer,</seg> <seg n="7.5.6">dynamisch,</seg> <seg n="7.5.7">bijna demonisch,</seg> <seg n="7.5.8">zodat het gewone verkeer er door in gevaar werd gebracht,</seg> <seg n="7.5.9">soms onmogelijk gemaakt.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">In mijn verbeelding zie ik hem een bank geheel alleen vullen of op avonden om de hoek van een straat komen,</seg> <seg n="7.6.2">waarbij hij,</seg> <seg n="7.6.3">ook al was hij in gezelschap,</seg> <seg n="7.6.4">het verkeer vormde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een gewoon student is De Hartog zeker niet geweest.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Alles was in gisting bij hem in die jaren.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Bij wijze van interruptie op de colleges gaf hij zijn eerste,</seg> <seg n="8.3.2">nog wat teruggehouden getuigenissen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Op een studentenkamer op de Oude Gracht,</seg> <seg n="8.4.2">waar conventikel gehouden werd,</seg> <seg n="8.4.3">werkte hij zich al disputeren,d in de kring in,</seg> <seg n="8.4.4">zonder er in thuis te raken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij had,</seg> <seg n="8.5.2">bij alle zin voor aansluiting en gezelligheid,</seg> <seg n="8.5.3">behoefte aan ledige ruimte om zich heen,</seg> <seg n="8.5.4">waarin hij zijn eigen verkeer kon hebben met de ideeën die om hem heen zwermden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Toen ook vooral heeft hij die metafysische kelder in zich zien uitbouwen,</seg> <seg n="8.6.2">waaruit hem,</seg> <seg n="8.6.3">zwaargewicht-bokser die hij was,</seg> <seg n="8.6.4">die diepte-argumenten werden aangereikt,</seg> <seg n="8.6.5">waarmee hij later in het heetst van het publiek debat of op de hoogtepunten van een bijna extatische bezieling,</seg> <seg n="8.6.6">met onfeilbare zekerheid werd bediend.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">In deze jaren heeft hij ook ervaringen gehad van nog meer mystieke aard,</seg> <seg n="8.7.2">waarover het alleen iemand zelf toekomt om er van te zwijgen of te getuigen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het zijn deze ontmoetingen,</seg> <seg n="8.8.2">die het laatste geheim zijn van de zegen,</seg> <seg n="8.8.3">die zijn leven gebracht heeft en van de glansen,</seg> <seg n="8.8.4">die er om zijn levensdag hebben gespeeld.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik kan hier geen levensschets geven van de pas ontslapene.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij is in den lande ook zo bekend geworden,</seg> <seg n="9.2.2">dat bijna ieder zich een eigen beeld van hem kan vormen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De levensverschijning,</seg> <seg n="9.3.2">het fenomeen-De Hartog,</seg> <seg n="9.3.3">trekt ook meer de aandacht dan de levensloop.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In twee houdingen zie ik bovenal zijn tekening.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En men weet niet te zeggen,</seg> <seg n="9.5.2">welke de belangrijkste was.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De eerste doet ons hem zien,</seg> <seg n="9.6.2">zoals hij een groot gehoor in de boei sloeg.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Op het hoogtepunt van zijn kunnen is het vermogen om dat te doen overweldigend geweest.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Hier heeft zich dat directe,</seg> <seg n="9.8.2">dat boven het redelijke en zedelijke uitgaande beslag op anderen,</seg> <seg n="9.8.3">waarover ik boven sprak,</seg> <seg n="9.8.4">bijwijlen tot titanisch geweld ontwikkeld.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De tweede stelt hem heel anders voor;</seg> <seg n="9.9.2">juist andersom.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Dan is bij de man die elke wapenrusting,</seg> <seg n="9.10.2">alle dialectiek heeft afgelegd en die het hart van de broeder of de zuster in eenzaamheid of nood weet te binden in gemeenschap of te zalven met wondere troost.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Voor beide ambten,</seg> <seg n="9.11.2">het publieke en het verborgene,</seg> <seg n="9.11.3">had De Hartog zijn eigen charismal<pb n="249" ed="VW"/> zijn eigen taaleigen ook.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Want De Hartog had iets van de Pinkstergave.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij kon in tongen spreken,</seg> <seg n="10.2.2">voor ieder in zijn eigen taal en voor allen samen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zijn ideeën traden op in eigen bekleding en de taal voegde zich,</seg> <seg n="10.3.2">wanneer hij haar dwong het elementaire te zeggen,</seg> <seg n="10.3.3">dat hij uit de diepte te voorschijn bracht.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar voor de verborgen omgang met God en de broeder had hij een eigen dialect,</seg> <seg n="10.4.2">een soort moedertaal des Geestes,</seg> <seg n="10.4.3">een tale Kanaäns in de goede zin des woords.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De woorden kregen dan bijna een eigen verbuiging en de werkwoorden een eigen vervoeging.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De zinnen ontvingen een zekere ronding,</seg> <seg n="10.6.2">een syntaxis,</seg> <seg n="10.6.3">die men nergens anders zo kon beluisteren.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Er kwam haast en snelheid in de woorden,</seg> <seg n="10.7.2">die dan onverwacht een hoek omsloegen om met vaart verder te gaan,</seg> <seg n="10.7.3">zoals hij zelf dat als student placht te doen in de straten van Utrecht.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Soms was het dan plotseling uit,</seg> <seg n="10.8.2">de toespraak of het gebed,</seg> <seg n="10.8.3">zoals ook zijn leven onverwacht is afgebroken.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Hij en anderen met hem stonden dan voor de Eeuwige.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De loopbaan en het werk van dr. De Hartog zijn dus wel zeer persoonlijk of niet persoonlijk geweest,</seg> <seg n="11.1.2">naar dat men het nemen wil.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Te persoonlijk voor het gewone verkeer in de meeste gevallen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar berekend op verkeer in een hogere macht.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In die vorm zal hij blijven doorwerken.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer hij zelf soms graag sprak over zijn logische kop of de steeds groeiende reeks zijner werken,</seg> <seg n="12.1.2">dan valt het niet te verwonderen dat niet ieder daarvan zo diep onder de indruk wilde komen als hij dat zelf vaak hartstochtelijk begeerde.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In academische zin is zijn opus niet zo omvangrijk als het lijkt en de logica is niet tot een rijk bewerktuigd organon geworden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarvoor stond De Hartog op de denklijnen te zeer vol ongeduld te trappelen en was hij te bereid om zich te wenden tot de inkeer.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zijn opus was naar deze maatstaf gezien</seg> <seg n="12.4.2">- gereed na het schrijven van zijn <hi rend="italic">Heilsfeiten en De redelijkheid der religie,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="12.4.3">samen met de eerste jaargangen van <hi rend="italic">Nieuwe Banen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Naar aanleiding van deze publikaties heb ik reeds in 1910 in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> een artikel gegeven over <hi rend="italic">Het getuigenis van dr. De Hartog.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Mede als een der eersten heb ik daarin op de betekenis van deze geweldige getuige opmerkzaam gemaakt.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het contact,</seg> <seg n="12.7.2">dat ik met hem had gehad als student,</seg> <seg n="12.7.3">toen ik menige zondagmiddag met hem de omgeving van Utrecht heb doorkruist,</seg> <seg n="12.7.4">had mij daartoe voorbereid.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">- Later heb ik nog wel eens een of ander van zijn boeken gerecenseerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar geen aanleiding gevonden om op wat ik nu zijn <hi rend="italic">systeem</hi> wil noemen,</seg> <seg n="12.9.2">terug te komen.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Dit laatste was voor mij een <hi rend="italic">modus,</hi></seg> <seg n="12.10.2">een manier van zijn getuigenis.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Het getuigenis<pb n="250" ed="VW"/> wies,</seg> <seg n="12.11.2">het systeem bleef gelijk.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Alleen als modus wies het met het getuigenis mee,</seg> <seg n="12.12.2">samen met de taalschat.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">En nu is dr. De Hartog niet meer.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Op het orgel der Evangelieprediking in onze kerk werden een machtige pedaalstem,</seg> <seg n="13.2.2">een kosmische bourdon en een echt menselijke fluit,</seg> <seg n="13.2.3">een herdersfluit,</seg> <seg n="13.2.4">tegelijk en voorgoed ingeschoven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Een tweede sterfgeval heeft de aandacht van heel kerkelijk Nederland getrokken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dr. Smit,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="14.2.2">de voorzitter der synode van de Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="14.2.3">zal de vergaderingen van dit bestuur niet meer leiden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij was,</seg> <seg n="14.3.2">evenals zijn voorganger dr. Weyland,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="14.3.3">een kerkelijk regent in de goede zin des woords.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hij had de gave vergaderingen te leiden,</seg> <seg n="14.4.2">niet enkel door het handhaven van de goede orde,</seg> <seg n="14.4.3">maar ook door een welgevestigde eigen mening.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Deze vond altijd steun in een brede belezenheid en een helder inzicht.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Een nieuwe richting heeft hij aan het leven der kerk als bestuurder niet helpen geven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Op het stuk van kerkregering was hij geneigd tot grote voorzichtigheid.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wie aan het getuigenis van dr. De Hartog denkt,</seg> <seg n="16.1.2">wordt er aan herinnerd,</seg> <seg n="16.1.3">welke mogelijkheden en middelen aan een kerk geschonken zijn die,</seg> <seg n="16.1.4">zoals de Hervormde Kerk in Nederland en de gereformeerde kerken in 't algemeen,</seg> <seg n="16.1.5">de prediking in het middelpunt van de dienst heeft gesteld.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Rome kent haar ook wel,</seg> <seg n="16.2.2">maar ze heeft daar geen centrale betekenis.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ze wordt er vaak enkel voor zedelijke en culturele doeleinden gebruikt.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is een vulstem in de mis.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Een goede hervormde preek raakt de gronden van het leven en oordeelt tegelijk hart en nieren.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wie dit weet zal niet al te haastig meegaan met een liturgische beweging,</seg> <seg n="17.1.2">die de strekking heeft de homilie tegenover de liturgie wat fors terug te zetten en aan een soort altaar de plaats te geven,</seg> <seg n="17.1.3">die bij ons de kansel had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik weet wel wat men van die zijde daarop zeggen zal.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Men zal opmerken,</seg> <seg n="17.3.2">dat het niet allen koks zijn,</seg> <seg n="17.3.3">die lange messen dragen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En dat met die lange messen het Woord Gods,</seg> <seg n="17.4.2">zoals men dat soms noemt,</seg> <seg n="17.4.3">niet altijd zo gesneden wordt als een profetische figuur als dr. De Hartog dat kon doen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">- Dit is waar;</seg> <seg n="17.5.2">maar toch handhaaf ik mijn opmerking.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wij beleven een tijd,</seg> <seg n="18.1.2">waarin de christelijke mening en de stem der kerk gevaar lopen aan banden gelegd te worden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat is de hachelijkste omstandigheid in de christenheid,</seg> <seg n="18.2.2">die er valt op te merken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wanneer de Evangelieprediking op de een of andere wijze rondom een zichtbaar of onzichtbaar altaar gewonden wordt;</seg> <seg n="18.3.2">als de liturgie een gesloten geheel wordt,</seg> <seg n="18.3.3">dat in zichzelf af is,</seg> <seg n="18.3.4">met een eigen leven en een eigen adem;</seg> <seg n="18.3.5">als de preek niet kosmisch mag daveren over het leven en pastoraal mag strijken over de <pb n="251" ed="VW"/>gemeente,</seg> <seg n="18.3.6">dan komt ons liturgisch streven de tijdgeest in het gevlij.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Rome gelooft ook nu nog aan een harmonische bouw van het mensenleven en houdt ons voor pessimistisch,</seg> <seg n="19.1.2">omdat wij zo grote nadruk leggen op de dissonanten tussen kerk en staat,</seg> <seg n="19.1.3">die thans zo duidelijk openbaar worden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Rome kan dat alleen,</seg> <seg n="19.2.2">voor zover het liturgisch en priesterlijk denkt en in de buurt van het altaar blijft.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zodra het zich Augustinus en zijn <choice><sic>pastoraa1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pastoraal</corr></choice>,</seg> <seg n="19.3.2">Africaans episcopaat,</seg> <seg n="19.3.3">dat in de Islam zoek raakte,</seg> <seg n="19.3.4">herinnert,</seg> <seg n="19.3.5">weet het wel beter.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Alleen wanneer de prediking een rechte,</seg> <seg n="19.4.2">vrije loop heeft,</seg> <seg n="19.4.3">zodat ze met de gemeente de kerkdeuren kan passeren,</seg> <seg n="19.4.4">zal onze godsdienstoefening een zout <choice><sic>k unnen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kunnen</corr></choice> blijven om verderf te weren en de mensen te troosten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dezer dagen bereikte ons een circulaire van de <hi rend="italic">Evangelische Maatschap</hi>pij,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="20.1.2">waarin gewezen werd op de gevaren,</seg> <seg n="20.1.3">die het protestantisme in Nederland bedreigen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Gewezen werd o.a. op de door <hi rend="italic">De Nederlander</hi> bestreden,</seg> <seg n="20.2.2">maar door het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi> gehandhaafde 52% roomse schooljeugd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Over die procentsverhouding wil ik hier niet meespreken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ook buitendien is de wassende invloed van Rome in het maatschappelijke en politieke leven van ons land wel duidelijk genoeg.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Prof. Visscher zoekt de kleine partijen samen te brengen tot een protestants front tegen rooms en rood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wie deze onrust deelt moge er zich over verwonderen,</seg> <seg n="21.1.2">dat men nòch in de Evangelische Maatschappij,</seg> <seg n="21.1.3">nòch in de redactie van <hi rend="italic">Algemeen Weekblad,</hi></seg> <seg n="21.1.4">nòch onder de geestverwanten van prof. Visscher warm is voor het enige middel dat ons sterker kan maken tegen Rome:</seg> <seg n="21.1.5">een reorganisatie van de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Antipapisme is op zichzelf een negatieve beweging en voor zover het positieve actie beoogt,</seg> <seg n="21.2.2">buiten het kerkelijk leven om,</seg> <seg n="21.2.3">in vele gevallen niet veel sympathieker dan antisemitisme.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Alleen als de Hervormde Kerk als volkskerk vrij werd van haar ongereformeerde organisatie en in brede zin haar ambtelijke dienst mobiel kon maken,</seg> <seg n="21.3.2">zoals Rome daartoe gelegenheid heeft,</seg> <seg n="21.3.3">alleen dan zouden beide als gelijken tegen elkaar over komen te staan.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Zoals het nu gesteld is,</seg> <seg n="21.4.2">moet onze kerk onder zware handicap doen,</seg> <seg n="21.4.3">wat Rome met z'n geperfectioneerde organisatie onder veel gunstiger omstandigheden verricht.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dat men dat,</seg> <seg n="22.1.2">ook waar men het gevaar met de vinger aanwijst,</seg> <seg n="22.1.3">niet ziet,</seg> <seg n="22.1.4">is mij een raadsel.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Met welke middelen zou men Rome anders willen <choice><sic>bestriiden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bestrijden</corr></choice>,</seg> <seg n="22.2.2">dan met zuiver geestelijke?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Of wil men,</seg> <seg n="22.3.2">waar men voor eigen mensen een <hi rend="italic">kerkelijke regering</hi> al te streng en te materieel vindt,</seg> <seg n="22.3.3">tegenover anderen,</seg> <seg n="22.3.4">waar het toch ook een godsdienstige overtuiging geldt,</seg> <seg n="22.3.5">met grovere middelen te werk gaan?</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">- Ik zie niet hoe men zich voorstelt hier iets te kunnen bereiken,</seg> <seg n="22.4.2">zonder de zaak in het hart aan te vatten en onze kerk weer naar haar aard en wezen te laten optreden.</seg></s> <pb n="252" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het reorganisatie-voorstel is nog aanhangig.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat is alles wat men er van zeggen kan.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De synode droeg de synodale commissie op,</seg> <seg n="22.7.2">de zin van de adviezen tegen het ontwerp te overwegen,</seg> <seg n="22.7.3">in overleg met de gezamenlijke kerkelijke hoogleraren.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Deze commissie heeft op haar beurt deze taak overgedragen aan de kerkelijke hoogleraren mèt de H.H. prof. Aalders en ds. Gravemeyer.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daartoe zal in maart een eerste vergadering worden gehouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De handen der voorstanders van dit Ontwerp zijn min of meer gebonden,</seg> <seg n="23.1.2">omdat het niet bepaald is verworpen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat is het fatale van de situatie,</seg> <seg n="23.2.2">waarop ik in een artikel in <hi rend="italic">Onder eigen Vaandel</hi> heb gewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Intussen is er een zekere onrust aan 't groeien en vraagt men zich af of lijdelijk afwachten onder de langzame gang van zaken verantwoord is.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1"><hi rend="italic">De Nederlander</hi> heeft er nog juist op gewezen,</seg> <seg n="24.2.2">dat een groot deel van de misère in de Duitse kerkstrijd te wijten is aan gebrek aan ervaring bij de ambtsdragers ten opzichte van kerkregering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Tot onze grote schade moeten wij zeggen,</seg> <seg n="24.3.2">dat wij er</seg> <seg n="24.3.3">- in een gereformeerde kerk</seg> <seg n="24.3.4">- ook aan ontwend zijn,</seg> <seg n="24.3.5">nadat onze voorzaten daarin een voorbeeldige oefening hebben gehad.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Er is periculum in mora!</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank" n="B."><label rend="italic">B.</label> <s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">Kroniek april 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De Heere regeert,</seg> <seg n="27.1.2">de aarde verheuge zich;</seg> <seg n="27.1.3">dat vele eilanden zich verblijden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Rondom Hem zijn wolken en donkerheid;</seg> <seg n="28.1.2">gerechtigheid en gericht zijn de vastigheden zijns troons.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Een vuur gaat voor zijn aangezicht heen,</seg> <seg n="29.1.2">en steekt zijn wederpartij en rondom aan brand.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Zijn bliksemen verlichten de wereld;</seg> <seg n="30.1.2">het aardrijk ziet ze,</seg> <seg n="30.1.3">en het beeft.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De bergen smelten als was voor het aanschijn des Heeren,</seg> <seg n="31.1.2">voor het aanschijn des Heeren der ganse aarde.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De hemelen verkondigen zijn gerechtigheid,</seg> <seg n="32.1.2">en alle volken zien zijn ere.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Beschaamd moeten wezen allen,</seg> <seg n="33.1.2">die beelden dienen,</seg> <seg n="33.1.3">die zich op afgoden beroemen;</seg> <seg n="33.1.4">buigt u neder voor Hem,</seg> <seg n="33.1.5">al gij goden!</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Sion heeft gehoord,</seg> <seg n="34.1.2">en het heeft zich verblijd,</seg> <seg n="34.1.3">en de dochteren van Juda hebben zich verheugd vanwege uw oordelen,</seg> <seg n="34.1.4">o Heere!</seg></s></p>
<p><pb n="253" ed="VW"/><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Want Gij,</seg> <seg n="35.1.2">Heere! zijt de Allerhoogste over de gehele aarde;</seg> <seg n="35.1.3">Gij zijt zeer hoog verheven boven alle goden.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Gij liefhebbers des Heeren! haat het kwade;</seg> <seg n="36.1.2">Hij bewaart de zielen zijner gunstgenoten,</seg> <seg n="36.1.3">Hij redt ze uit der goddelozen hand.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het licht is voor de rechtvaardige gezaaid,</seg> <seg n="37.1.2">en vrolijkheid voor de oprechten van hart.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Gij rechtvaardigen! verblijdt u in de Heere,</seg> <seg n="38.1.2">en spreekt lof ter gedachtenis zijner heiligheid (Ps. 97</seg> <seg n="38.1.3">- st.v.).</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Deze machtige psalm is door de oudtestamentische kerk gezongen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Dat is lang geleden en de wereld heeft sedert vele veranderingen ondergaan.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Wereldrijken zijn opgekomen en ondergegaan.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Godsdiensten zijn ontstaan en vergaan.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Maar de psalm staat nog.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">En aan het einde van maart 1939 geeft hij nog rust aan allen die hem lezen of zingen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Die rust heeft men nodig om over de gebeurtenissen van de dag te kunnen schrijven.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Men kan dat niet doen zonder te merken dat ze op een verborgen wijze met elkaar samenhangen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De kleine dingen krijgen een andere en hogere betekenis;</seg> <seg n="40.3.2">zij gaan delen in de oordelen Gods die over de aarde gaan en krijgen meer betekenis dan men er anders misschien aan zou toekennen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Maar wat is groot en wat is klein?</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Deze korte psalm,</seg> <seg n="42.1.2">gezongen in een kleine kerk in een klein land,</seg> <seg n="42.1.3">heeft al zijn macht en verve nog;</seg> <seg n="42.1.4">en al het gedruis dat daarnaast de wereld vervulde is verstomd.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Het is in het licht van deze dingen dat ik nu ook wil zien een der feiten van de dag.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ik bedoel de oecumenische bijeenkomst in de Aakerk te Groningen,</seg> <seg n="43.2.2">waar roomsen en hervormden samen de psalmen van Hasper hebben gezongen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Er is over deze zangdienst reeds heel wat te doen geweest.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik behoef daarvan geen uitvoerig verslag te geven;</seg> <seg n="44.2.2">men heeft alles in de bladen kunnen lezen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Bovendien is,</seg> <seg n="44.3.2">wat daarop betrekking heeft,</seg> <seg n="44.3.3">thans verzameld in een brochure onder de titel:</seg> <seg n="44.3.4"><hi rend="italic">Een zwarte dag?</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Ds. <choice><sic>Cooisma</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Coolsma</corr></choice> is onder zijn collega's vrijwel alleen blijven staan en in de hervormde gemeente te Groningen heeft het grote beroering verwekt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Een Kroniek-schrijver heeft niet tot taak als rechter of scheidsrechter op te treden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zo zou ik kunnen volstaan met de vermelding van deze gebeurtenissen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Toch lijkt deze zangdienst mij te behoren tot de tekenen der tijden <pb n="254" ed="VW"/>en daarom ga ik er hier iets over zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Men versta mij wel.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Een bezonken oordeel zou ik er niet over kunnen geven,</seg> <seg n="46.2.2">gesteld dat ik mij daartoe bevoegd achtte.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Ik heb de gegevens,</seg> <seg n="46.3.2">die in bovengenoemde brochure verzameld zijn,</seg> <seg n="46.3.3">nog niet onder ogen gehad.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Ik wil alleen op een paar aspecten wijzen,</seg> <seg n="46.4.2">die de zaak heeft.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">En dan heeft ze ongetwijfeld een oecumenische zijde.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het is niet in de eerste plaats een interne aangelegenheid van de hervormde gemeente te Groningen,</seg> <seg n="47.2.2">al heeft de bijeenkomst ook plaatsgevonden in een der kerkgebouwen dier gemeente.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Het hele streven van ds. Hasper is er op gericht om in psalmen en gezangen althans de hele christenheid te doen samenstemmen,</seg> <seg n="47.3.2">belijden en bidden.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Hij weet heel goed dat daarmee de breuk der kerk niet is geheeld.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar die christenheid heeft nu eenmaal ook haarformulie<hi rend="italic">ren van eendracht.</hi></seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het zijn de <hi rend="italic">Twaalf artikelen,</hi></seg> <seg n="47.6.2"><hi rend="italic">de Tien geboden</hi> en het <hi rend="italic">Onze Vader</hi><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="47.7"><seg n="47.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"><hi rend="italic">Ieder</hi></corr></choice> die tot de sacramenten wilde toegelaten worden,</seg> <seg n="47.7.2">is daarop in alle eeuwen en in alle landen gecatechiseerd.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">- En daarnaast kan men nu ook de psalmen noemen,</seg> <seg n="47.8.2">die gemeenschappelijk bezit zijn van alle delen der algemene christelijke kerk.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Ze mogen dan gregoriaans gezongen worden of volgens de zetting van Bourgeois en Maistre Pierre,</seg> <seg n="47.9.2">het blijven de psalmen Davids,</seg> <seg n="47.9.3">die Jezus ook zelf gezongen heeft en die wijding hebben gegeven aan de eredienst in de kerken van Paulus,</seg> <seg n="47.9.4">van Augustinus en van Luther evengoed.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze psalmen heeft men te Groningen samen gezongen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Dat feit kan men nu zien onder heel verschillend licht.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Men kan er op wijzen,</seg> <seg n="48.3.2">dat er in onze kerk pas een nieuw psalm- en gezangboek is aangeboden.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Prof. Wagenaar,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="48.4.2">die de zaak in <hi rend="italic">Evangelisch Zondagsblad</hi> op zeer bezadigde wijze heeft besproken,</seg> <seg n="48.4.3">merkt dat op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f6" rend="superscript">f</ref> Maar als men nu eenmaal met Rome wil psalmzingen heeft men het <hi rend="italic">Evulgetur</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n14" rend="superscript">14</ref> nodig dat Hasper voor zijn bewerking verkreeg.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Men kan de zaak niet zuiver zien,</seg> <seg n="48.5.2">als men ze te veel beschouwt als een interne aangelegenheid binnen de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">De concurrentie-Hasper tegenover de gezangencommissie is voorlopig wel van de baan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Blijft dan het oecumenisch aspect van de zaak,</seg> <seg n="49.1.2">waarbij natuurlijk de belangen van de Nederlandse Hervormde Kerk in 't algemeen en van de Groninger gemeente in 't bijzonder niet vergeten mogen worden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="49.2"><seg n="49.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> realisere zich de uitwerking van een dergelijk samenstemmen van rooms en hervormd in eigen gemeente,</seg> <seg n="49.2.2">naast de andere kerkdiensten,</seg> <seg n="49.2.3">bij het grote verschil in opvatting omtrent Woord en Sacrament,</seg> <seg n="49.2.4">in 't licht der kerkhistorie,</seg> <seg n="49.2.5">gelet op het onderscheid van toon in geloof en leven en ook</seg> <seg n="49.2.6">- dit mag men zeker wel vragen</seg> <seg n="49.2.7">- zonder de betekenis van de roomse actie,</seg> <seg n="49.2.8">door de <pb n="255" ed="VW"/>ambten en het lekenapostolaat,</seg> <seg n="49.2.9">in ons land over het hoofd te zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Met inachtneming van dit alles moet dan een antwoord gezocht worden op de vraag,</seg> <seg n="50.1.2">wat hier de doorslag had moeten geven,</seg> <seg n="50.1.3">het oecumenisch streven of de bijzondere belangen der hervormde gemeente.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Prof. Wagenaar wijst er in zijn bovengenoemd artikel op,</seg> <seg n="50.2.2">dat men wel had moeten bedenken,</seg> <seg n="50.2.3">dat Rome zich tot nog toe afzijdig houdt ten opzichte van de oecumenische beweging en noemt de zangavond daarom minstens <hi rend="italic">prematuur.</hi></seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1"><hi rend="italic">Hij</hi> meent dat deze beweging daardoor niet bevorderd,</seg> <seg n="50.3.2">maar geschaad is geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Ik ben geneigd hem dat toe te geven.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Maar ook wanneer men uit een oogpunt van hervormd beleid de zaak zou moeten afkeuren,</seg> <seg n="51.2.2">dan is het algemeen aspect daarvan nog niet geheel weg.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Wij blijven zitten met die ontroerende vraag of,</seg> <seg n="51.3.2">wanneer Rome de behoefte gevoelt met ons te psalmzingen,</seg> <seg n="51.3.3">wij dat moeten weigeren.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">In deze tijd,</seg> <seg n="51.4.2">in februari en maart 1939.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Onder een pikzwarte politieke hemel.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">In het gezicht van geloofsvervolgingen die voor alle delen der christenheid even dreigend zijn.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Wij hebben toch ook één Doop en erkennen die wederkerig.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Wij hebben samen,</seg> <seg n="51.8.2">zoals ik boven aanwees,</seg> <seg n="51.8.3">onze drie formulieren van enigheid.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Wij hebben de psalmen ook samen en altijd gehad.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Maar Rome heeft ze verwaarloosd,</seg> <seg n="51.10.2">althans als gemeentezang;</seg> <seg n="51.10.3">evenals het de bijbel,</seg> <seg n="51.10.4">althans als huisboek,</seg> <seg n="51.10.5">heeft teruggezet.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Rome krijgt daar berouw van en het wil zich bekeren.</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Het gaat bijbel en psalmboek aan de leken teruggeven.</seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">Het weet dat,</seg> <seg n="51.13.2">als de pastoor in arrest gehouden wordt,</seg> <seg n="51.13.3">de bijbel nog gelezen kan worden.</seg></s> <s n="51.14"><seg n="51.14.1">En ook dat,</seg> <seg n="51.14.2">als de gregoriaanse zang moet zwijgen,</seg> <seg n="51.14.3">omdat de kerk misschien verbrand is,</seg> <seg n="51.14.4">de psalmen volgens de zetting van Bourgeois en Pierre nog gezongen kunnen worden,</seg> <seg n="51.14.5">omdat de gemeente ze kent.</seg></s> <s n="51.15"><seg n="51.15.1">Daarom is misschien de grootste fout in de zangavond te Groningen deze,</seg> <seg n="51.15.2">dat men ook gregoriaanse zang ten beste heeft gegeven.</seg></s> <s n="51.16"><seg n="51.16.1">Dat was onlogisch en verwarrend.</seg></s> <s n="51.17"><seg n="51.17.1">Maar als Rome van ons het psalmzingen wil leren en het met ons wil doen,</seg> <seg n="51.17.2">zullen wij dat weigeren?</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Misschien is het goed dat wij ons herinneren dat er omstreeks dezelfde tijd dat Groningen psalmen zong,</seg> <seg n="52.1.2">ook een conclave te Rome is gehouden.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Wij,</seg> <seg n="52.2.2">protestanten,</seg> <seg n="52.2.3">zijn nog onder de indruk van het volmaakte <choice><sic>ceremomeel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ceremonieel</corr></choice>,</seg> <seg n="52.2.4">de pracht en de praal,</seg> <seg n="52.2.5">die ten toon zijn gespreid bij de troonswisseling van Pius XI en Pius XII.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Welk een schitterende hiërarchische inrichting heeft deze kerk,</seg> <seg n="52.3.2">waarvan het hoofd zich toch beroemt te zitten in de stoel van de vissersman Petrus.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Welk een apparaat en welk een voorname traditie!</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zijn dat dezelfde mensen,</seg> <seg n="52.5.2">die in de wereidstorm bij ons komen schuilen om psalmen met ons te zingen?</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Of vergissen wij ons toch in hen?</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Willen zij ons omgekeerd de weg wijzen naar de heilige kerkstaat,</seg> <seg n="52.7.2">onder de fijne <pb n="256" ed="VW"/>politiek van de gewezen kardinaal Pacelli?</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Wij zijn vaak bang voor de roomse actie.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Daarvoor is reden.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar de oorzaak ligt bij ons zelf.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">De roomse organisatie is goed en de propaganda,</seg> <seg n="53.4.2">vooral in ons land,</seg> <seg n="53.4.3">niet te onderschatten.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Maar we behoeven voor Rome als staat tenslotte toch niet bevreesd te zijn.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De tempel te Jeruzalem is al lang verwoest.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Maar Psalm 97 wordt nog gezongen.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">De Pieterskerk te Rome en de Sixtijnse kapel zullen voorbijgaan.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">Maar het Onze Vader,</seg> <seg n="53.9.2">dat de paus bij zijn kroning bad,</seg> <seg n="53.9.3">en de zang van Groningen zullen blijven.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">- De Reformatie heeft niet anders willen doen dan op deze eenvoudige eenheden Gods teruggaan.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Zo valt er,</seg> <seg n="54.1.2">onder de oordelen Gods,</seg> <seg n="54.1.3">een bijzonder licht op de feiten van de dag.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En wij mogen niet weigeren,</seg> <seg n="54.2.2">ze in dat licht te zien.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Wil Rome met ons psalmzingen,</seg> <seg n="54.3.2">dan is dat goed:</seg> <seg n="54.3.3">wij gaan niet met hen naar de pauskroning.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Karl Barth in ons land.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Onder omstandigheden die een ander teken des tijds vormen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Ik denk daarbij allereerst aan een courantenbericht waaruit wij vernamen dat de politie hem verboden heeft in een besloten samenkomst voor studenten aan de Vrije Universiteit te Amsterdam vragen te beantwoorden.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">En wel omdat hij niet de verzekering kon geven dat daarbij niet over politiek gehandeld zou worden.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Het betreft hier,</seg> <seg n="55.5.2">voor zover ik goed ben ingelicht,</seg> <seg n="55.5.3">een algemene maatregel,</seg> <seg n="55.5.4">waarbij het aan buitenlanders,</seg> <seg n="55.5.5">althans onder bepaalde omstandigheden,</seg> <seg n="55.5.6">verboden is in ons land over politiek te spreken.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Nu Barth daaronder valt voelen wij toch wel heel sterk het pijnlijke en het hacheli ke van de situatie.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Vooral in deze weken,</seg> <seg n="56.2.2">als we preken over Jezus voor Pilatus.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Barth is geen politicus en geen jurist.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Hij is theoloog,</seg> <seg n="56.4.2">dogmaticus.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Maar als zodanig eist hij dan ook het recht voor zich op,</seg> <seg n="56.5.2">om alle dingen te betrekken onder de uitlegging van Gods Woord.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Dat er uit een politiek oogpunt bezwaar kan bestaan,</seg> <seg n="56.6.2">zelfs en misschien juist in dit geval,</seg> <seg n="56.6.3">begrijp ik volkomen.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Maar des te meer wordt het een teken des tijds.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">De vrijheid van het woord is dus ook bij ons,</seg> <seg n="56.8.2">in het klassieke land der vrijheid,</seg> <seg n="56.8.3">reeds sterk besnoeid.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Maar wat erger is,</seg> <seg n="56.9.2">een oecumenisch gesprek over de bijbel en zijn <choice><sic>uitiegging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uitlegging</corr></choice>,</seg> <seg n="56.9.3">over de ordening van het christelijk leven en over de persoonlijke beoefening der godzaligheid,</seg> <seg n="56.9.4">is bij ons niet altijd meer mogelijk.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Een politieke band wordt rondom de theologie aangebracht.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Geen wonder dat omgekeerd,</seg> <seg n="56.11.2">wat Barth <hi rend="italic">Politieke theologie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f8" rend="superscript">h</ref> noemt,</seg> <seg n="56.11.3">een bijzondere actualiteit krijgt De spanning tussen kerk en staat is bij ons ook reeds heel wat graden verhoogd.</seg></s></p>
<p><pb n="257" ed="VW"/><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Ook wij voelen behoefte aan psalmzingen met wie maar met ons mee willen zingen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">De persoon van Karl Barth bekleedt wel een zeer centrale positie in de huidige kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Prof. Dijk schreef kort geleden in <hi rend="italic">De Bazuin,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="58.2.2">dat zijn zon ondergaat.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Hij geeft daarvoor de volgende redenen aan:</seg> <seg n="58.3.2">In Engeland werd hij onpopulair om zijn kritiek op Chamberlain;</seg> <seg n="58.3.3">in de vrije kerken om zijn dialectische theologie;</seg> <seg n="58.3.4">in Duitsland om zijn profetenmantel;</seg> <seg n="58.3.5">in Amerika om zijn invloed;</seg> <seg n="58.3.6">in ons land door de kritiek van de VU. en van Kampen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Een gesloten systeem vormen deze artikelen niet bepaald,</seg> <seg n="58.4.2">zodat ik verwacht dat Barth voorlopig nog wel het oor der kerk zal behouden.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Aan een tournee,</seg> <seg n="59.1.2">zoals hij die thans door ons land maakte,</seg> <seg n="59.1.3">waarbij hij door allerlei vragen uit zijn tent gelokt werd,</seg> <seg n="59.1.4">kleven overigens wel bezwaren.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Het overwegend academisch milieu kan daartoe aanleiding geven.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Een oecumenische figuur als Barth moet voorzichtig zijn,</seg> <seg n="59.3.2">als hij een publiek dispuut-college houdt.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Zo acht ik het niet verantwoord als Barth bij een dergelijke gelegenheid,</seg> <seg n="59.4.2">op exegetische gronden,</seg> <seg n="59.4.3">bezwaar maakt tegen de kinderdoop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Wie,</seg> <seg n="59.5.2">zoals hij,</seg> <seg n="59.5.3">een dergelijke professorale mening koestert,</seg> <seg n="59.5.4">moet wel bedenken hoe diep dat insnijdt in de leer en het leven der kerk.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Barth kan vraaguren,</seg> <seg n="59.6.2">zoals hij die thans gaf,</seg> <seg n="59.6.3">niet openen,</seg> <seg n="59.6.4">zonder daarmee buiten het begrensde academische terrein te komen.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Hij is een soort kerkvader der twintigste eeuw en moet zich dat herinneren als hij zulke fundamentele stukken als de kinderdoop bespreekt.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Een dergelijk gravamen heeft absoluut de behandeling in de kerk nodig,</seg> <seg n="59.8.2">voor men er mee van de katheder in het leven gaat.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Dat Barth deze regel heeft veronachtzaamd,</seg> <seg n="59.9.2">acht ik een ernstige fout in zijn optreden hier te lande.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">Er is veel meer reden voor de kerk om daar bezwaar tegen te maken,</seg> <seg n="59.10.2">dan er voor de overheid bestond om hem over politiek te laten spreken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head rend="after-blank" n="C."><label rend="italic">C.</label> <s n="60.1"><seg n="60.1.1"><hi rend="italic">Kroniek juni 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">In Duitsland is het betrekkelijk stil op kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">De geweldige politieke spanning werkt daartoe mee.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Onder invloed daarvan en van de tot het uiterste opgevoerde totalisering op allerlei terrein,</seg> <seg n="61.3.2">wordt het ook voor de kerk steeds moeilijker,</seg> <seg n="61.3.3">zichzelf te blijven.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">De ontzaglijke atmosferische druk,</seg> <seg n="61.4.2">waaronder hier het christelijk geloofsleven zich ziet geplaatst,</seg> <seg n="61.4.3">vraagt meer dan menselijke kracht om uit-te-houden.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Geen wonder dat men soms dan ook hoort van een zekere vermoeidheid naast de altijd-goede-moed,</seg> <pb n="258" ed="VW"/><seg n="61.5.2">die er sprak uit de brieven van predikanten in de gevangenis,</seg> <seg n="61.5.3">zoals die verzameld werden in het bundeltje ...</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1"><hi rend="italic">Und lobten Gott.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">De Duitse kerkstrijd leert ons weer,</seg> <seg n="62.1.2">wat Luther zo goed verstond,</seg> <seg n="62.1.3">dat het met menselijke macht niets-gedaan is.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Christus houdt zijn kerk in stand.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Dwz.:</seg> <seg n="62.3.2">de toekomst der kerk ligt in haar belijdenis.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">De Duitse kerk,</seg> <seg n="62.4.2">voor zover ze niet bezig is onder te gaan in de voltooiing van de verliberalisering en versecularisering,</seg> <seg n="62.4.3">die in de negentiende eeuw zo'n sterke vat op haar kregen,</seg> <seg n="62.4.4">die Duitse kerk kreeg dan ook vanzelf,</seg> <seg n="62.4.5">onder de druk der omstandigheden,</seg> <seg n="62.4.6">de naam van belijdenis-kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Dezer dagen verscheen een kleine brochure van de hand van ds. D. Bakker<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n22" rend="superscript">22</ref> te Drachten,</seg> <seg n="63.1.2">waarin 'in hoofdzaak' de lezing is weergegeven die de schrijver op 9 november 1938 te Zutphen op een buitengewone vergadering van de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden hield.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">In het <hi rend="italic">Voorwoord</hi> klaagt hij er over dat 'de rechtse pers angstvallig zwijgt over wat er over deze dingen door vrijzinnigen gezegd,</seg> <seg n="63.2.2">geschreven en besloten is'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Daarom deze publikatie.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Wij willen gaarne nota nemen van deze klacht,</seg> <seg n="64.1.2">waarbij wij in het midden laten of het juist is,</seg> <seg n="64.1.3">dat onzerzijds minder ernst gemaakt wordt met de argumenten van de tegenstanders dan omgekeerd.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Wij menen ons overigens een uiting van dr. De Vos te herinneren,</seg> <seg n="64.2.2">in <hi rend="italic">Kerk en Wereld</hi> van 't vorige jaar,</seg> <seg n="64.2.3">waarbij de raad gegeven werd een tamelijk omvangrijke brochure van rechtzinnige zijde,</seg> <seg n="64.2.4">waarin deze onderwerpen van alle kanten werden bekeken,</seg> <seg n="64.2.5">maar ongelezen te laten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Maar dat behoort tot het verleden en wij' moeten nu weer verder.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Van angstvalligheid onzerzijds is meen ik geen sprake.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Wij zijn bereid alles wat door de vrijzinnigen in 't midden wordt gebracht,</seg> <seg n="64.5.2">onder ogen te zien.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">En dan zijn er in deze brochure verschillende dingen die er op wijzen dat de ideeën marcheren.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Ds. Bakker begint al dadelijk met er op te wijzen dat de tijd,</seg> <seg n="65.2.2">waarin men in het vrijzinnig hervormd kamp van reorganisatie in 't geheel niets wilde weten,</seg> <seg n="65.2.3">voorbij is.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Men verwacht er wel niet alle,</seg> <seg n="65.3.2">maar <pb n="259" ed="VW"/>toch enig heil van.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Wanneer men dan vraagt welk heil men er dan wel van verwacht,</seg> <seg n="65.4.2">dan komt prompt het antwoord:</seg> <seg n="65.4.3">Het nuttig effect voor de zendingstaak!<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Boven de binnenkamer en de gemeentelijke pastoraal uit wensen ook de vrijzinnigen een meer publieke openbaring der kerk en een wijze van belijden,</seg> <seg n="65.5.2">die meer in het geheel van het leven ingrijpt.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Ds. Bakker noemt dit de apostolische roeping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Daarmee brengt hij trouwens tot uitdrukking,</seg> <seg n="66.1.2">wat ook in de beginselverklaring van de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden in Nederland is opgenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Om dit te bereiken wil hij niet enkel te rade gaan bij de wensen der vrijzinnigen-alleen.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Hij wil een zeker 'gelovig realisme' (opportunisme) in toepassing brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Datgene wat hij op die wijze voor <choice><sic>verwerkelijkiiig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verwerkelijking</corr></choice> vatbaar acht,</seg> <seg n="67.1.2">is niet weinig.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Hij maakt zich de zo lang gesmade stelling eigen,</seg> <seg n="67.2.2">dat de kerk een mond moet hebben.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">De kerk heeft geen <hi rend="italic">stem</hi> in 't volksleven.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">De kerk als gehéél,</seg> <seg n="67.4.2">de kerk als kerk,</seg> <seg n="67.4.3">heeft die niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Daarom komt hij op voor het herstel der classicale vergaderingen,</seg> <seg n="67.5.2">voor provinciale synoden en voor een Generale synode,</seg> <seg n="67.5.3">die regelrecht door de classicale vergaderingen gekozen zou moeten worden.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Deze kerkelijke vergaderingen zouden dan uit hun midden commissies moeten benoemen,</seg> <seg n="67.6.2">zoals in 't Ontwerp-1938.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Deze gedachten zijn vastgelegd in punt 4 van de <hi rend="italic">Motie inzake reorganisatie</hi> van 9 november 1938 te Zutphen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Maar nu komt de moeilijkheid.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">De Motie-Zutphen poneert in punt 2 dat blijkens de historie der reorganisatiebeweging de tijd voor de theologische oplossing van het reorganisatie-vraagstuk niet gekomen is.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">En in punt 3,</seg> <seg n="68.4.2">dat mitsdien het theologisch aspect daarvan moet worden opgeschort.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Wat dit betekent kan men nu bij Bakker nalezen.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Allereerst komt het van die zijde gebruikelijke argument,</seg> <seg n="69.2.2">dat,</seg> <seg n="69.2.3">als de kerk nu geen mond heeft,</seg> <seg n="69.2.4">zij nu ook niet kan belijden.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Daarom moet de reorganisatie plaats hebben los van de (historische) belijdenis.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Ds. Bakker meent dat dit vanzelf spreekt,</seg> <seg n="69.4.2">als kerkelijk denken nog <hi rend="italic">logisch</hi> denken is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <pb n="260" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="69.5"><seg n="69.5.1">Het lijkt mij hoog tijd dat dit beweren eens opzettelijk onder ogen gezien wordt.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">De stelling,</seg> <seg n="69.6.2">dat aan onze kerk,</seg> <seg n="69.6.3">zolang zij Genootschap is,</seg> <seg n="69.6.4">het belijden verboden is,</seg> <seg n="69.6.5">is zo onbarmhartig,</seg> <seg n="69.6.6">dat de toe stand der Duitse Kerk daarbij vergeleken hoogst benijdenswaardig schijnt.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Deze laatste belijdt juist omdat het haar verboden is.</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">Daardoor schudde zij,</seg> <seg n="69.8.2">voor een deel,</seg> <seg n="69.8.3">haar liberalisme af en werd belijdeniskerk.</seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Wanneer het ds. Bakker ernst is met zijn protest tegen de wordende onkerkelijkheid,</seg> <seg n="69.9.2">de verzakelijking onzer cultuur,</seg> <seg n="69.9.3">de naturalisering van het leven,</seg> <seg n="69.9.4">dan heeft ook hij geen andere keus.</seg></s> <s n="69.10"><seg n="69.10.1">Onze kerk <hi rend="italic">belijdt</hi> als zij protesteert tegen het genootschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="69.11"><seg n="69.11.1">En elk protest tegen het genootschap,</seg> <seg n="69.11.2">dat niet meer is dan dat,</seg> <seg n="69.11.3">dat geen belijdenis is,</seg> <seg n="69.11.4">blijft krachteloos.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Het argument laat mij nog niet los.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Het is een sofisme,</seg> <seg n="70.2.2">geen conclusie.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Het leven vloekt er tegen,</seg> <seg n="70.3.2">zoals <choice><sic>tegen eik sofisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tegen elk sofisme</corr></choice>.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Het doet mij denken aan die Engelsman,</seg> <seg n="70.4.2">Lawrence<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n24" rend="superscript">24</ref> of iemand anders,</seg> <seg n="70.4.3">die onder de bedoeïenen in Arabië geraakt was en zijn executie zat af te wachten.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Hij kortte zich de tijd met wat te gaan zingen.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">De nomaden vonden dat zo <hi rend="italic">onlogisch,</hi></seg> <seg n="70.6.2">dat zij het <hi rend="italic">voor kerkelijk</hi> lieten gelden en er de openbaring van een hogere geest in beluisterden.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Hij had er zijn vrijheid aan te danken.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Knappe oudtestamentici zeggen,</seg> <seg n="70.8.2">dat David op dezelfde irrationele wijze uit de handen van koning Achis is losgekomen.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Ik wil maar zeggen dat het niet te pas komt,</seg> <seg n="71.1.2">als een rover een monnik zijn brevier afneemt,</seg> <seg n="71.1.3">dat hij hem dan het recht ontzegt om te bidden,</seg> <seg n="71.1.4">zolang hij het hem niet teruggegeven heeft.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Ik denk dat de monnik dan harder zal bidden dan ooit te voren.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Logisch is dat misschien niet,</seg> <seg n="71.3.2">maar kerkelijk is het wel.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Maar nu in ernst</seg> <seg n="72.1.2">- of liever een beetje minder in ernst</seg> <seg n="72.1.3">- hoe is het mogelijk dat de vrijzinnigen telkens dit argument trachten uit te spelen!</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">De onmondigheid van de synode in leergeschillen heeft met de functie die de belijdenis bij een reorganisatie heeft te vervullen,</seg> <seg n="72.2.2">niets te maken.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">De synode kan haar eigen doodvonnis nergens schrijven dan in margine van de belijdenis.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Als het genootschap ophoudt dan treedt de belijdenis tegelijk in functie.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Deze dialectiek niet te zien zou een teken zijn van een zeer onkerkelijk logicisme.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Toch schijnt ds. Bakker er moeite mee te hebben.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Wanneer hij uiteenzet wat in de Zutphense motie een 'opschorting van de behandeling van het theologisch aspect van het reorganisatie-vraagstuk' genoemd wordt,</seg> <seg n="73.2.2">dan blijkt dat hij daaronder verstaat,</seg> <seg n="73.2.3">dat men zich bij een herziening van het Algemeen Reglement <hi rend="italic">tijdelijk</hi> van de belijdenis op de belijdenisvragen en de proponentsformule zou moeten terugtrekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Als over een vonder zouden wij op die wijze tot een nieuw belijden moeten geraken.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">In overgangsbepalingen<pb n="261" ed="VW"/> zou dan moeten worden opgenomen,</seg> <seg n="73.4.2">dat zij naar geest en hoofdzaak tijdelijk de plaats innemen van de symbolische geschriften.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Wie zich indenkt in dit voorstel wrijft zich toch wel de ogen uit.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Moeten wij nu werkelijk als partijen in een civiel geding samen naar de notaris gaan en elkaar wederzijds vastleggen op een paar formules?</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">En zal ons geloof dan hierin bestaan dat,</seg> <seg n="74.3.2">zoals Bakker wil,</seg> <seg n="74.3.3">rechts en links beide het daarin gelegen risico aanvaarden?</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Dit zou wet kerkhistorie op z'n allersmalst wezen.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Welk een groot verschil bestaat er in dit opzicht tussen de modernisten in de Roomse Kerk en die bij ons.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">De eersten zoeken steeds hun houvast in wat zij het depositum fidei,</seg> <seg n="75.2.2">het ijzeren bestand der kerkelijke geloofsovertuigingen noemen.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Zij wensen mystisch daarmee verbonden te blijven en van daaruit risico's te nemen met het oog op de nood der tijden.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Een opschorten van de belijdenis der kerk</seg> <seg n="75.4.2">- een luchtledig,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="75.4.3">zoals ds. Bakker het noemt</seg> <seg n="75.4.4">- al was het maar voor twee minuten,</seg> <seg n="75.4.5">zou voor hen de verstikkingsdood betekenen.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Het idee,</seg> <seg n="75.5.2">dat de kerk,</seg> <seg n="75.5.3">de kerk van Paulus,</seg> <seg n="75.5.4">van Augustinus,</seg> <seg n="75.5.5">een zo formele procedure zou aanvaarden,</seg> <seg n="75.5.6">moest hun wel een homerisch gelach ontlokken.</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Men kon evengoed de Rijn uitnodigen,</seg> <seg n="75.6.2">een poosje door een pijpesteel te lopen.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">Hoe onze modernisten op dit punt zo <choice><sic>formatistisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">formalistisch</corr></choice> kunnen zijn,</seg> <seg n="75.7.2">is en blijft mij steeds een raadsel.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">Een dergelijk <hi rend="italic">interim is</hi> in het Ontwerp van Kerkopbouw ook nooit bedoeld,</seg> <seg n="75.8.2">zoals ds. Bakker schijnt te menen.</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Jezus Christus als enig fundament in art. 1 van dat Reglement wil daar juist de mystische grond zijn,</seg> <seg n="75.9.2">waartegen de symbolische en liturgische geschriften uitkomen.</seg></s> <s n="75.10"><seg n="75.10.1">Wanneer een formule een juridisch karakter krijgt,</seg> <seg n="75.10.2">een notarieel extract uit de belijdenis wordt,</seg> <seg n="75.10.3">dan hoort ze in de kerkorde niet thuis.</seg></s> <s n="75.11"><seg n="75.11.1">Zij mag alleen dienen om iemand de gelegenheid te geven op gepaste wijze zijn geloof uit te spreken.</seg></s> <s n="75.12"><seg n="75.12.1">Het <hi rend="italic">kerkrecht</hi> gaat steeds weer terug op de belijdenis en op de Christus der Schriften.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Ds. Bakker schrijft dan verder in een vierde hoofdstukje over <hi rend="italic">Eenheid en Verscheidenheid</hi> en in een vijfde over <hi rend="italic">Het parochie-stelsel.</hi></seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">In het eerste wordt de ruimte voor religieuze verscheidenheid uitgemeten.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Daarover valt weer veel gemakkelijker te praten.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">De grote moeilijkheid bij het overleg met de vrijzinnigen blijkt steeds in verband te staan met de belijdenis-kwestie.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">De wijze waarop zij de geestelijke en historische aanspraken,</seg> <seg n="77.2.2">die de belijdenis op onze individuele uitingen laat gelden,</seg> <seg n="77.2.3">mystisch,</seg> <seg n="77.2.4">historisch,</seg> <seg n="77.2.5"><choice><sic>kerkrechtelijk- de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kerkrechtelijk</corr></choice></seg><choice><sic>kerkrechtelijk- de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="77.2.6"><choice><sic>kerkrechtelijk- de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- de</corr></choice> wijze waarop zij die willen beperken,</seg> <seg n="77.2.7">zoals Bakker dat deed in <hi rend="italic">Wij belijden</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f23" rend="superscript">w</ref> of opschorten,</seg> <seg n="77.2.8">zoals hij dat doet in de laatste brochure,</seg> <seg n="77.2.9">daarvoor hebben wij geen begrip.</seg></s> <pb n="262" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="77.3"><seg n="77.3.1">Zulk een exterritorialiteit buiten de algemene christelijke kerk lijkt ons gelijk te staan met een verbanning buiten ons christelijk erf.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">De heemvastheid van de roomse modernisten lijkt ons daartegenover nog een begeerlijk goed.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head rend="after-blank" n="D."><label rend="italic">D.</label> <s n="78.1"><seg n="78.1.1"><hi rend="italic">Kroniek augustus 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Wie min of meer belezen is in de geschiedenis van de Hervormde Kerk in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="79.1.2">weet dat er toen altijd veel te doen is geweest over de verhouding van bestuur en beheer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Dat is een kwestie met een eerbiedwaardig verleden.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Zij voert ons terug in de middeleeuwen,</seg> <seg n="79.3.2">toen de christelijke kerk,</seg> <seg n="79.3.3">naast het burgerlijke,</seg> <seg n="79.3.4">een eigen recht bezat,</seg> <seg n="79.3.5">het canonieke.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Kerkrecht kennen wij,</seg> <seg n="79.4.2">protestanten,</seg> <seg n="79.4.3">ook nu nog wel.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Maar het is veel minder omvattend en kan niet,</seg> <seg n="79.5.2">als de andere of betere helft van het civiele,</seg> <seg n="79.5.3">daarnaast geplaatst worden.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">De afwikkeling van het canonieke recht onder protestanten is niet overal,</seg> <seg n="79.6.2">en niet voor elk terrein,</seg> <seg n="79.6.3">dezelfde geweest.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Bij de luthersen verliep zij anders dan bij de gereformeerden.</seg></s> <s n="79.8"><seg n="79.8.1">En bij de laatsten in verschillende landen en daar weer,</seg> <seg n="79.8.2">zoals ten onzent,</seg> <seg n="79.8.3">in verschillende provinciën,</seg> <seg n="79.8.4">op verschillende wijze.</seg></s> <s n="79.9"><seg n="79.9.1">- Enkele algemene lijnen zijn echter wel aan te geven.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Het onderwijs is voor een groot deel in handen of onder controle van de staat gekomen,</seg> <seg n="80.1.2">ofschoon de schoolstrijd in ons land en elders bewijzen te over levert dat het canonieke recht in latente vorm blijft meespreken.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Huwelijkswetgeving en armenzorg zijn twee andere voorbeelden,</seg> <seg n="80.2.2">die kunnen doen zien dat de onderscheiding tussen civiel en canoniek recht ook onder protestanten voortduurt.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Een heel bijzonder beloop heeft de afwikkeling van dit recht gehad in verband met het beheer van het <hi rend="italic">kerkegoed.</hi></seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Deze goederen hadden zeer verschillende bestemming.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Sommige dienden <choice><sic>voor't</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voor 't</corr></choice> onderhoud van de gebouwen,</seg> <seg n="80.5.2">andere voor de armen,</seg> <seg n="80.5.3">weer andere voor de bezoldiging van kerkelijke functionarissen,</seg> <seg n="80.5.4">ook bij het onderwijs.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Bij het beheer nu van deze goederen heeft men over het algemeen,</seg> <seg n="81.1.2">voor zover ze niet genaast werden door steden en edelen,</seg> <seg n="81.1.3">de regels van het canonieke recht laten bestaan.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Men kan zich daarvan 't best een voorstelling maken als men vergelijkt de wijze waarop de middelen van de diaconie in de Gereformeerde Kerk werden beheerd,</seg> <seg n="81.2.2">met de manier waarop dit toeging bij de goederen en gelden,</seg> <seg n="81.2.3">die volgens canoniek recht voor de armen bestemd waren.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Deze laatste bleven ten algemenen nutte dienen,</seg> <seg n="81.3.2">terwijl de middelen der diaconie strekten tot alimentering van de huisgenoten des geloofs.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">De administratie van de laatste werd dan ook beschouwd als een <pb n="263" ed="VW"/>interne aangelegenheid der kerk,</seg> <seg n="81.4.2">terwijl het beheer van de eerste een meer publieke zaak was.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Dat roomsen of mennisten daarvan uitgesloten waren,</seg> <seg n="81.5.2">w as niet vanzelfsprekend,</seg> <seg n="81.5.3">blijkens het feit dat de Staten der provinciën van tijd tot tijd hebben bepaald,</seg> <seg n="81.5.4">dat met name de eersten van het beheer van kerkegoed zouden zijn uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">In de praktijk is deze tweeërlei armverzorging niet overal en altijd gescheiden gebleven,</seg> <seg n="82.1.2">maar dit doet aan het beginsel,</seg> <seg n="82.1.3">dat daaraan ten grondslag lag,</seg> <seg n="82.1.4">niets af.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Zij blijft een voorbeeld van de manier waarop het canonieke recht werd afgewikkeld.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Zoals er nu middelen waren voor armverzorging,</seg> <seg n="83.1.2">zo bestonden die ook voor instandhouding van de openbare eredienst en wat daarmee in verband staat.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Heel dikwijls was er tussen de kerkekas en de armenkas geen verschil.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Het was eigenlijk Gods kas,</seg> <seg n="83.3.2">waaruit zowel de Dienst des Woords moest worden onderhouden,</seg> <seg n="83.3.3">als de armen gesteund,</seg> <seg n="83.3.4">naar oud-kerkelijk inzicht.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Het zgn. beheer heeft derhalve zijn oorsprong in het canonieke recht en bleef na de Reformatie</seg> <seg n="84.1.2">- mutatis mutandis</seg> <seg n="84.1.3">- op overeenkomstige wijze geregeld.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">De predikant werd bijv. vaak de opvolger van de pastoor als mede-kerkvoogd.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Alleen moet men omtrent de wijze van afwikkeling van het canonieke recht zich hoeden voor generaliseren,</seg> <seg n="84.3.2">omdat het in de verschillende provinciën lang niet altijd op dezelfde manier is toegegaan.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Men mag echter wel zeggen dat het beheer overal trekken van het canonieke recht blijft vertonen en dat de overheid daarbij gaat optreden als voedsterheer der kerk en toezicht oefent,</seg> <seg n="85.1.2">omdat de Gereformeerde Kerk minder dan de Roomse in de vorm van een staat optreedt.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Het hangt ook samen met de onderscheiding van het <hi rend="italic">geestelijke</hi> en het <hi rend="italic">stoffelijke.</hi></seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Bij de nieuwe verhouding tussen kerk en staat,</seg> <seg n="85.3.2">na de Reformatie,</seg> <seg n="85.3.3">was er meer aanleiding om die twee te contrasteren.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">De kerk was een geestelijke verschijning geworden.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">En de mening kon gemakkelijk post vatten,</seg> <seg n="85.5.2">dat de stoffelijke zorgen aan andere handen moesten worden toevertrouwd.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Dit alles heeft geleid tot een zekere zelfstandigheid van het beheer,</seg> <seg n="86.1.2">naast en soms tegenover de kerk.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Enerzijds de doorwerking van het canonieke recht,</seg> <seg n="86.2.2">waarmee het gereformeerd protestantisme niet congeniaal was.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">En anderzijds het toezicht en de zorg van de overheid,</seg> <seg n="86.3.2">die bij de vergeestelijking van het kerkbegrip naar voren kwamen.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">De tegenstelling van geest en stof.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">In de negentiende eeuw is de tegenstelling van bestuur en beheer geboren.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Dat is iets nieuws.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">De Gereformeerde Kerk kende geen besturen,</seg> <seg n="87.3.2">maar vergaderingen.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">In 't midden van de eeuw of iets later werden bestuur en beheer door de regering beide aan zichzelf overgelaten.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Het beheer van de goederen,</seg> <seg n="87.5.2">die onder de presbyteriale kerkorde door de gereformeerde <pb n="264" ed="VW"/>kerkelijke vergaderingen werden geadministreerd,</seg> <seg n="87.5.3">bleef ook nu onder toezicht van de besturen.</seg></s> <s n="87.6"><seg n="87.6.1">Zo ging het bijv. bij de diaconieën.</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Hier konden geen moeilijkheden ontstaan.</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">- Maar het beheer,</seg> <seg n="87.8.2">dat vóór de Revolutie volgens canoniek recht had plaats gehad,</seg> <seg n="87.8.3">kwam nu in de lucht te hangen.</seg></s> <s n="87.9"><seg n="87.9.1">Wel bleven de canonieke regels toegepast,</seg> <seg n="87.9.2">maar het toezicht op deze toepassing,</seg> <seg n="87.9.3">dat vroeger door de overheid werd uitgeoefend,</seg> <seg n="87.9.4">bestond niet meer.</seg></s> <s n="87.10"><seg n="87.10.1">Dit deel van het beheer van de kerkelijke goederen heet nu voortaan Beheer (met een hoofdletter).</seg></s> <s n="87.11"><seg n="87.11.1">Daarmee wordt bedoeld dat gedeelte van de kerkelijke administratie,</seg> <seg n="87.11.2">waarop de beginselen van het gereformeerde kerkrecht na de Hervorming niet waren toegepast,</seg> <seg n="87.11.3">en dat zich als <hi rend="italic">vanouds</hi> was blijven gedragen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Na de invoering van de organisatie van 1816 raakte het gereformeerde kerkrecht zoek.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Een <hi rend="italic">vreemde</hi> kerkinrichting nam zijn plaats in.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">En zo ontstond de tegenstelling van bestuur en beheer,</seg> <seg n="88.3.2">die wij uit de negentiende eeuw zo goed kennen en die een heel bijzonder karakter draagt.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Het bestuur was negentiende-eeuws en het beheer middeleeuws.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">Geen van beide droeg een gereformeerd stempel.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">En in de tweede helft van de vorige eeuw kwamen beide geheel vrij te staan,</seg> <seg n="88.6.2">zonder bemoeiing of toezicht van de overheid,</seg> <seg n="88.6.3">die vroeger nooit had ontbroken.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Daaruit zijn moeilijkheden ontstaan,</seg> <seg n="89.1.2">die al een heel lange geschiedenis hebben.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Juristen en theologen hebben er hun scherpzinnigheid op gespitst om de puzzle op te lossen.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Tot heden is dit niet gelukt.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">De ene school stond hier tegenover de andere.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Kerkelijke staatsgrepen,</seg> <seg n="89.5.2">om de oplossing te forceren,</seg> <seg n="89.5.3">kwamen enkele malen voor.</seg></s> <s n="89.6"><seg n="89.6.1">Over 't algemeen kan men echter zeggen,</seg> <seg n="89.6.2">dat zowel van theologische als van juridische zijde een zekere voorzichtigheid is betracht.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Het kerkrecht van onze bestuursinrichting is,</seg> <seg n="90.1.2">krachtens zijn aard zowel als krachtens zijn origine,</seg> <seg n="90.1.3">weinig geschikt om als grondslag van een nieuwe rechtstoestand te dienen.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Het is zelf uit onrecht geboren en bestaat van 't begin af alleen onder protest van de kerk zelve.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">- En de canonieke regels van het beheer zijn zo oud,</seg> <seg n="90.3.2">dat ze zich steeds weer verzetten tegen opsmelting in een negentiende-eeuwse kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Twee argumenten zijn het nog steeds,</seg> <seg n="91.1.2">die van de zijde van het beheer naar voren worden gebracht.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Het eerste is,</seg> <seg n="91.2.2">dat het canonieke recht heel vaak te doen heeft met wat men <hi rend="italic">stichtingen</hi> noemt en dat deze een eigen recht en een eigen beheer meebrengen.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Dit is het oud-kerkelijke argument.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Het andere argument heeft een algemener strekking.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Het werkt met de tegenstelling van <hi rend="italic">geestelijk en stoffelijk.</hi></seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">De besturen,</seg> <seg n="91.6.2">zo zegt men,</seg> <seg n="91.6.3">hebben de geestelijke zorg in hun deel gekregen;</seg> <seg n="91.6.4">het beheer behoudt de stoffelijke.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Dit argument is een erfenis van de overheid uit de tijd van voor de Revolutie.</seg></s> <pb n="265" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="91.8"><seg n="91.8.1">Deze tegenstelling van bestuur en beheer,</seg> <seg n="91.8.2">die in de laatste helft van de negentiende eeuw haar eigenaardige Nederlandse Hervormde toespitsing kreeg,</seg> <seg n="91.8.3">vraagt om een oplossing.</seg></s> <s n="91.9"><seg n="91.9.1">Er bestaan drie mogelijkheden.</seg></s> <s n="91.10"><seg n="91.10.1">De beide eerste zijn min of meer revolutionair.</seg></s> <s n="91.11"><seg n="91.11.1">De derde berust op mannelijke schikking.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De eerste zou hierin bestaan,</seg> <seg n="92.1.2">dat de Staat nog eens terugkomt op de vrijlating van bestuur en beheer,</seg> <seg n="92.1.3">om bij de wet een nieuw recht te scheppen.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De overheid heeft daartoe tot nog toe niet kunnen besluiten.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">De tweede zou bestaan in een uitbouw van de organisatie van 1816,</seg> <seg n="93.1.2">waarbij ook reglementen voor het beheer zouden worden <hi rend="italic">ontworpen.</hi></seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">In het Algemeen Reglement komt een artikel voor,</seg> <seg n="93.2.2">dat het laatst onderstreepte woord bevat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Er is,</seg> <seg n="93.3.2">sedert de vrijlating van het beheer,</seg> <seg n="93.3.3">van verschillende zijden steeds bij de synode aangedrongen om in die richting werkzaam te zijn.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Ofschoon de synode daarvoor niet doof bleef,</seg> <seg n="93.4.2">is de zaak ook van deze zijde nooit naar het eindstadium gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Na de invoering van het Reglement op de predikantstraktementen en de daaruit ontstane wrijvingen en contacten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n26" rend="superscript">26</ref></seg> <seg n="94.1.2">is de derde mogelijkheid,</seg> <seg n="94.1.3">die van mannelijke regeling,</seg> <seg n="94.1.4">bij wijze van overleg,</seg> <seg n="94.1.5">meer naar voren gekomen.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Dit laatste heeft geleid tot een conferentie op 4 maart 1938,</seg> <seg n="94.2.2">waarop de voorzitter en secretaris van de Vereeniging van Kerkvoogdijen,</seg> <seg n="94.2.3">onder voorzitterschap van wijlen dr. P. Smit,</seg> <seg n="94.2.4">samen kwamen met de voorzitter en de secretaris van de Bond van Nederlandsche Predikanten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">De eersten stelden zich op het standpunt,</seg> <seg n="94.3.2">dat de vergadering een <hi rend="italic">informatorisch karak</hi>ter droeg.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">De anderen wilden als basis de erkenning zien,</seg> <seg n="94.4.2">dat de kerkvoogdij geëncadreerd zou worden in het bestuur der Hervormde Kerk,</seg> <seg n="94.4.3">waarbij dan de bestaande colleges zouden blijven bestaan.</seg></s> <s n="94.5"><seg n="94.5.1">Deze zouden voortaan als penningmeesters der gemeente fungeren in wijde zin,</seg> <seg n="94.5.2">bijv. ook over de kerkelijke collecten.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Besloten werd dat men weer samen zou komen na wederkerig kennis genomen te hebben van elkaars nadere overwegingen.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Vijf punten zouden daarbij in beraad genomen worden:</seg> <seg n="95.2.2">1.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Is de synode bevoegd?</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">2. Zijn de Colleges van Toezicht bevoegd?</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">3. Zijn de gemeenten met vrij beheer autonoom in beheerszaken?</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">4. De mentaliteit onder de kerkvoogden.</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">5. In welke vorm kan de aansluiting van beheer en bestuur op de minst aanstootgevende wijze geschieden?</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Na uitwisseling van beide antwoorden kwam men op 3 mei 1938 opnieuw samen om de mislukking van het onderling beraad te constateren.</seg></s></p>
<p><pb n="266" ed="VW"/><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Vanwege het hoofdbestuur van de Bond van Predikanten is daarop bij de synode van 1938 een uitgewerkt voorstel ingediend om de inschakeling van het beheer in de bestuursorganisatie te regelen.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Dit voorstel is,</seg> <seg n="97.2.2">op een door prof. Haitjema namens een commissie uitgebracht rapport,</seg> <seg n="97.2.3">met algemene stemmen verworpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Het hoofdbestuur van de Bond van Predikanten heeft zich daarop gewend tot de hoogleraren De Blécourt en Meijers,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="98.1.2">om een advies over de bevoegdheid van de synode:</seg></s></p>
<list>
<item><s n="99.1"><seg n="99.1.1">1. inzake regeling van het beheer in 't algemeen.</seg></s></item>
<item><s n="100.1"><seg n="100.1.1">2. inzake de regeling daarvan ten opzichte van de goederen,</seg> <seg n="100.1.2">die onder het beheer staan van de kerkvoogden ener gemeente.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Allereerst derhalve de vraag van het stoffelijke en geestelijke.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">En in de tweede plaats die van het canonieke recht.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">De adviseurs hebben op beide vragen de bevoegdheid van de synode erkend;</seg> <seg n="102.1.2">hun advies liep anders dan het Rapport-Haitjema.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1"><hi rend="italic">Het Orgaan</hi> van de Bond van Predikanten roept deze laatste nu op om de handschoen op te rapen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Intussen beklaagt het <hi rend="italic">Maandblad</hi> van de Vereeniging van Kerkvoogdijen zich over de publikatie van de notulen der beide contact vergaderingen,</seg> <seg n="103.1.2">die zonder toestemming van deze zijde heeft plaats gehad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Dit is de jongste fase van de befaamde controverse over bestuur en beheer.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Wij bepalen ons hier tot de opmerking,</seg> <seg n="104.2.2">dat de atmosfeer,</seg> <seg n="104.2.3">waarin deze vragen gesteld worden,</seg> <seg n="104.2.4">onder invloed van de gewijzigde omstandigheden,</seg> <seg n="104.2.5">bezig is te veranderen.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">De middeleeuwen wijken hoe langer hoe verder terug.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Over de verhouding tussen het geestelijke en het stoffelijke denkt de twintigste eeuw anders dan de negentiende.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Kwam het tot reorganisatie,</seg> <seg n="104.5.2">dan zou de oplossing van deze kwestie o.i. niet te veel moeilijkheden meer opleveren.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">De grootste hinderpaal daarvan ligt in het kerkrecht,</seg> <seg n="104.6.2">dat aan het <hi rend="italic">bestuur</hi> ten grondslag ligt.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head rend="after-blank" n="E."><label rend="italic">E.</label> <s n="105.1"><seg n="105.1.1"><hi rend="italic">Kroniek oktober 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">De oorlog,</seg> <seg n="106.1.2">die begin-september is uitgebroken,</seg> <seg n="106.1.3">heeft niet enkel politieke betekenis.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Het is een gebeuren,</seg> <seg n="106.2.2">waarbij ook ons kerkelijk leven op het spel staat.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">En daarachter grijpt hij diep in ons leven met God in.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Wij worden gedwongen ons rekenschap te geven van de hoop die in ons is en van de <pb n="267" ed="VW"/>gronden waarop deze rust.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Allerlei loze steunsels vallen weg.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Een afgrond opent zich onder onze voeten en de vraag is nu maar of wij werkelijk vrede met God hebben.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Dat wij hier geen blijvende stad hebben,</seg> <seg n="107.1.2">wisten wij.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Ook dat wij de toekomende moeten zoeken.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Wij wisten dat er tweeërlei burgerschap is.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Het ene vindt zijn zwaartepunt in de hemelen,</seg> <seg n="107.4.2">het andere op de aarde.</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Maar de <hi rend="italic">letterlijke</hi> betekenis van deze bijbelse waarheden ontzet ons en brengt ons in twijfel over onszelf.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Wij lezen de bijbel vaak met commentaren,</seg> <seg n="107.6.2">die afstand scheppen tussen ons en dat boek.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">De geschiedenis van deze maand geeft een verklaring,</seg> <seg n="107.7.2">die de zin van de bijbelwoorden duidelijker en klaarder in het licht stelt.</seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">De absolute betekenis van de uitspraken der Heilige Schrift wordt ons nabij gebracht.</seg></s> <s n="107.9"><seg n="107.9.1">De geest is wel gewillig om ze te verstaan,</seg> <seg n="107.9.2">maar het vlees is zwak.</seg></s> <s n="107.10"><seg n="107.10.1">Wij durven de wereld en ons leven met zulke ogen niet aanzien en wij zoeken ons een geestelijke schuilkelder voor het inslaan van de woorden Gods.</seg></s> <s n="107.11"><seg n="107.11.1">Wij hopen dat wij <hi rend="italic">er buiten blijven en</hi> vestigen onze verwachting daarop.</seg></s> <s n="107.12"><seg n="107.12.1">En zo komen wij nog niet te weten of de hoop,</seg> <seg n="107.12.2">die in ons is,</seg> <seg n="107.12.3">bestand is tegen de verdrukking.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Intussen komt de aanvechting zich op ons werpen.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Wij vragen ons af of dit nu de zin van het mensenleven is.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">En of het dan nog zin heeft.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">De radicale twijfel wordt wakker en wij zijn bang dat wij bezig zijn grenzen te naderen,</seg> <seg n="108.4.2">waar alle waarden,</seg> <seg n="108.4.3">die het leven betekenis geven,</seg> <seg n="108.4.4">ophouden.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Staan wij dan niet in een verbond met God en is er geen verhouding tussen Hem en ons?</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">Is Hij niet onze Vader?</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">En zijn daarmee in dit leven geen perken gesteld,</seg> <seg n="108.7.2">waarbuiten het geloof en de hoop en de liefde dreigen op te houden?</seg></s> <s n="108.8"><seg n="108.8.1">Kan de kerk tegelijk met de hel op aarde zijn?</seg></s> <s n="108.9"><seg n="108.9.1">Kan men eredienst houden in een loopgraaf?</seg></s> <s n="108.10"><seg n="108.10.1">Of het Evangelie prediken door een gasmasker?</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Dit zijn vreselijke vragen,</seg> <seg n="109.1.2">die ons bestaan en onze toekomst in de diepste,</seg> <seg n="109.1.3">geestelijke zin raken.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">En toch zijn het praktische en liturgische vragen van deze tijd.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">En wij zijn bezig er een oplossing voor te zoeken.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Wel mocht iemand,</seg> <seg n="109.4.2">met wie ik er over sprak,</seg> <seg n="109.4.3">de opmerking maken dat wij een taai ras zijn.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Maar hoe zal dat ras worden,</seg> <seg n="109.5.2">als dit niet het begin van het einde is en waar zal die taaiheid en dat uithoudingsvermogen ons brengen?</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Hoe zal de kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="109.6.2">die hiermee evenwijdig loopt,</seg> <seg n="109.6.3">er uit zien?</seg></s> <s n="109.7"><seg n="109.7.1">Zal de kerk zich altijd en overal 1 aan kunnen aanpassen?</seg></s> <s n="109.8"><seg n="109.8.1">Zal ze zich moeten oefenen in wat Rome zo goed verstaat:</seg> <seg n="109.8.2">leven onder ieder systeem?</seg></s> <s n="109.9"><seg n="109.9.1">En kan het Evangelie onder alle omstandigheden gepredikt worden?</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Met deze vragen hebben reeds vele gewetens,</seg> <seg n="110.1.2">ook onder de oorlogstoerusting,</seg> <seg n="110.1.3">zich gekweld.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Werkers in de grote industrie,</seg> <seg n="110.2.2">tevens belangstellende leden van christelijke organisaties,</seg> <seg n="110.2.3">wisten er van te spreken,</seg> <seg n="110.2.4">hoe onhoudbaar de spanning wordt,</seg> <seg n="110.2.5">die daardoor in het persoonlijk leven optreedt.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Zich daaraan onttrekken kan men slechts in zeer beperkte mate.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Men kan vermijden een werkkring te zoeken op die plaatsen,</seg> <seg n="110.4.2">waar men,</seg> <pb n="268" ed="VW"/><seg n="110.4.3">zoals op sommige punten van die industrie,</seg> <seg n="110.4.4">het apocalyptische beest vlak in het gezicht moet zien.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Men kan theologie gaan bestuderen.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Maar dat is zelfbedrog.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Want dat beest blijft onze waakhond;</seg> <seg n="110.7.2">onze veiligheid.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Of wat op 't zelfde uitkomt,</seg> <seg n="110.8.2">de helhond,</seg> <seg n="110.8.3">de dood.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Zo groeit er een vreselijke spanning tussen ons politiek en ons kerkelijk leven;</seg> <seg n="111.1.2">tussen onze aardse en onze hemelse bestemming.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">En nu kan men wel zeggen dat dit altijd zo geweest is.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Een geweermaker uit de tijd van Columbus is toch ook een goed lid van de kerk geweest.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Maar daarbij vergeet men dan dat alle dingen grenzen hebben.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Water gaat bij 100<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36">°</corr></choice> over in stoom en ontwikkelt pas dan zijn spankracht.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">Zijn er zulke grenzen ook niet in het geestelijk leven?</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Het komt mij voor dat wij zulk een overgang van toestand naderen.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Inwendige conflicten,</seg> <seg n="112.2.2">depressies van de ziel,</seg> <seg n="112.2.3">existentiële schaamte zijn de symptomen die de verandering aankondigen.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Men merkt het ook aan de afwezigheid van elke romantiek,</seg> <seg n="112.3.2">waaronder de oorlog is begonnen.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Er is een koele zakelijkheid,</seg> <seg n="112.4.2">waarbij de dood stilzwijgend en als vanzelfsprekend onder de andere levensvoorwaarden is opgenomen.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Er is een stille verbijstering over het feit dat de profetie,</seg> <seg n="112.5.2">de kerk,</seg> <seg n="112.5.3">als grote,</seg> <seg n="112.5.4">leidende,</seg> <seg n="112.5.5">vormende kracht schijnt te hebben afgedaan.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">De politiek en het materiële geweld varen over ons heen,</seg> <seg n="112.6.2">alsof zij het rijk alleen hebben en alsof er geen <hi rend="italic">tweeërlei</hi> rijk is.</seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">Men wacht gespannen op een profetisch geluid,</seg> <seg n="112.7.2">dat aan de situatie is aangemeten.</seg></s> <s n="112.8"><seg n="112.8.1">Maar,</seg> <seg n="112.8.2">nog minder dan in 1914,</seg> <seg n="112.8.3">valt dit te vernemen.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">De duidelijkste illustratie van deze toestand lijkt mij op het zendingsterrein te liggen.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Ik hoorde deze week prof. Kraemer,</seg> <seg n="113.2.2">op een tournee door het land,</seg> <seg n="113.2.3">spreken over de zendingssynode te Tambaram.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Hij deelde o.a. iets mede over de houding en de gesteldheid van de afgevaardigden uit China en Japan.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">De Japannezen waren teruggetrokken en zwijgzaam.</seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">Zij konden niet spreken over wat hun volk de Chinezen aandeed.</seg></s> <s n="113.6"><seg n="113.6.1">Daartoe was het te verschrikkelijk.</seg></s> <s n="113.7"><seg n="113.7.1">Hier vond ik een duidelijk voorbeeld van wat ik daarstraks de existentiële schaamte noemde.</seg></s> <s n="113.8"><seg n="113.8.1">Deze mannen waren de pessimisten op de conferentie.</seg></s> <s n="113.9"><seg n="113.9.1">- De optimisten waren de Chinezen,</seg> <seg n="113.9.2">die uit de hel van Sjanghai,</seg> <seg n="113.9.3">Nanking,</seg> <seg n="113.9.4">Hankou kwamen.</seg></s> <s n="113.10"><seg n="113.10.1">Zij hadden de kerk als gemeenschap des lijdens en des gebeds weer opnieuw leren kennen.</seg></s> <s n="113.11"><seg n="113.11.1">De laatste grens,</seg> <seg n="113.11.2">waartegen de mens wordt aangedrongen,</seg> <seg n="113.11.3">bleek hier het gebed en de voorbede te zijn.</seg></s> <s n="113.12"><seg n="113.12.1">Hun motto was:</seg> <seg n="113.12.2">Bid voor ons en leer ons bidden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Ik geef deze dingen hier door,</seg> <seg n="114.1.2">omdat ze kunnen dienen om de hoop in onze harten wakker te houden.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Maar zij leren ons ook nog iets anders.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Zij doen bij ons de vraag wakker worden,</seg> <seg n="114.3.2">of er in de kerk ruimte is voor het pessimisme der actieven,</seg> <seg n="114.3.3">naast het optimisme der passieven.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Is deze tweeerlei gesteldheid in één mens verenigbaar?</seg></s> <s n="114.5"><seg n="114.5.1">Kunnen beide tegelijk in één <pb n="269" ed="VW"/>kerk zijn?</seg></s> <s n="114.6"><seg n="114.6.1">Kan de Una Sancta deze tegenstellingen verdragen?</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Onze tijd schijnt daarop een ontkennend antwoord te willen geven.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">De actieve houding duldt de passieve niet.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">De staat voelt de kerk als een bedreiging.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Het pessimisme van Kaïn kan het optimisme van Abel niet uitstaan.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Zal de houding der kerk daaraan beantwoorden?</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Zal zij een crisis doormaken,</seg> <seg n="116.2.2">die daarmee correspondeert?</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Of zal er in haar schoot ruimte blijven voor beide?</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Zal zij op den duur de existentiële schaamte kunnen verdragen,</seg> <seg n="116.4.2">die de actieve houding meebrengt?</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">Of zal zij,</seg> <seg n="116.5.2">teruggedreven op haar bronnen,</seg> <seg n="116.5.3">het lijden en het gebed,</seg> <seg n="116.5.4">haar eigen wezen terugvinden en de heiligheid resoluut boven de veiligheid stellen?</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Deze houding zou corresponderen met die welke van de andere zijde wordt aangenomen.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Het bewustzijn dat er tweeërlei rijk is,</seg> <seg n="116.7.2">zou daarmee weer klaarder worden.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Dit is een van de weinige lichtpunten,</seg> <seg n="117.1.2">die er in de huidige situatie vallen op te merken.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Maar van daaruit straalt dan ook waarlijk licht.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Overigens staan wij in onze materiële naaktheid tentoongesteld en de schaamte bedekt ons.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">Dat wij deze gevoelen is ook nog een lichtpunt.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Het is de laatste scheidsmuur tussen ons en de hel.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">Zo is het van den beginne af geweest.</seg></s> <s n="117.7"><seg n="117.7.1">Maar zo zeker als nu is dat nog nooit geweest.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Wanneer de kerk daaruit haar conclusies gaat trekken,</seg> <seg n="118.1.2">wanneer God haar onder het lijden en bidden goede moed geeft,</seg> <seg n="118.1.3">dan zal zij tussen zichzelve en de staat de dood zien staan.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Met deze gedachte zal zij zich hebben te verzoenen.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Ook dat is van den beginne af zo geweest,</seg> <seg n="118.3.2">maar nog nooit zo duidelijk als nu.</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">Ook nu reeds verdisconteren wij de gedachte aan de dood in onze berekeningen.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Maar het brengt ons geen winst;</seg> <seg n="118.5.2">wij worden er met schaamte en pessimisme 1 voor betaald.</seg></s> <s n="118.6"><seg n="118.6.1">Wij offeren op het altaar van Kaïn en niet op dat van Abel.</seg></s> <s n="118.7"><seg n="118.7.1">Christus heeft door zijn dood andere dingen verworven en God is misschien bezig zijn kerk daarheen terug te brengen.</seg></s> <s n="118.8"><seg n="118.8.1">Hij doet het niet misschien,</seg> <seg n="118.8.2">maar Hij doet het zeker.</seg></s> <s n="118.9"><seg n="118.9.1">De tekenen der tijden wijzen daarop.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">Ik ben er mij van bewust dat ik een ongewone kroniek heb geschreven.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Maar ik meen dat ik op mijn terrein,</seg> <seg n="119.2.2">het kerkelijke,</seg> <seg n="119.2.3">ben gebleven.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">Men zegt dat wij onder de buitengewone omstandigheden met de gewone dingen moeten doorgaan.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Ik ken wel zulke dingen,</seg> <seg n="119.4.2">die men daarmee bedoelt.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">De synode heeft vergaderd en zij is actief geweest,</seg> <seg n="119.5.2">doch zonder schaamte.</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Zij heeft zichzelf weer gehandhaafd.</seg></s> <s n="119.7"><seg n="119.7.1">Daarover laat zich nu niet spreken.</seg></s> <s n="119.8"><seg n="119.8.1">Voor het optimisme dat wij nodig hebben,</seg> <seg n="119.8.2">bezit het positieve noch negatieve betekenis.</seg></s> <s n="119.9"><seg n="119.9.1">Het ligt eigenlijk buiten het kerkelijk terrein.</seg></s> <s n="119.10"><seg n="119.10.1">De synode duurt nog en daarmee is alles gezegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head n="F."><pb n="270" ed="VW"/><label rend="italic">F.</label> <s n="120.1"><seg n="120.1.1"><hi rend="italic">Kroniek december 1939</hi></seg></s></head>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">In de twaalfde zitting van de synode van dit jaar werd een besluit genomen,</seg> <seg n="121.1.2">waarop ik nog even moet terugkomen,</seg> <seg n="121.1.3">omdat het verdient in het volle licht geplaatst te worden.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Van de zijde van de pre-adviserende hoogleraren De Vrijer<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n33" rend="superscript">33</ref> en Korff was een voorstel ingediend om,</seg> <seg n="121.2.2">bij de benoeming van een kerkelijk hoogleraar,</seg> <seg n="121.2.3">de uit die benoeming voortvloeiende verhuiskosten ten laste van de kerk te brengen,</seg> <seg n="121.2.4">en hem daarbij op dezelfde voet tegemoet te komen,</seg> <seg n="121.2.5">als wanneer een predikant een beroep naar Leiden,</seg> <seg n="121.2.6">Groningen of Utrecht zou hebben aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">De schadeloosstelling wegens verhuiskosten interesseert ons hier niet.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Dat is een zaak tussen de kerk en deze heren.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">De synode heeft het voorstel voorlopig aangenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Maar waar we wèl belang in stellen is het feit,</seg> <seg n="123.1.2">dat de synode de vergelijking tussen een naar Leiden,</seg> <seg n="123.1.3">Groningen of Utrecht beroepen predikant en een voor een dier steden benoemd kerkelijk hoogleraar,</seg> <seg n="123.1.4">nadrukkelijk heeft afgewezen.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Deze vergelijking achtte zij niet toelaatbaar.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Zij wilde wel verhuiskosten toestaan,</seg> <seg n="123.3.2">maar niet op grond van een gelijkstelling van zulk een benoeming met een beroep.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Volgens de synode,</seg> <seg n="123.4.2">die zich hierin homogeen verklaarde met de conclusie,</seg> <seg n="123.4.3">waartoe haar commissie-ad hoe gekomen was,</seg> <seg n="123.4.4">stond de benoemde kerkelijke hoogleraar gelijk met een predikant die zijn bediening neerlegt en <hi rend="italic">tot andere staat des levens</hi> overgaat.</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Het kerkbestuur bedoelde daarmee,</seg> <seg n="123.5.2">dat ook een kerkelijk hoogleraar geacht moest worden tot andere staat des levens over te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Ik acht dit een juiste uitspraak.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">En dat ze juist nu gevallen is,</seg> <seg n="124.2.2">is niet van belang ontbloot.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Er openbaarde zich van sommige zijden een neiging om,</seg> <seg n="124.3.2">zomaar stillekens weg,</seg> <seg n="124.3.3">het kerkelijk hoogleraarschap tot een kerkelijk ambt te bevorderen.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Prof. Brouwer wilde het oud-kerkelijke doctoraat daarin terugvinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Anderen gingen er zo zoetjesaan de episcopale kant mee op. Deze hoogleraren zouden nu weliswaar geen dominee meer zijn,</seg> <seg n="124.5.2">maar toch nog wel een kerkelijke functie bekleden.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">Zij zouden bij hun benoeming niet tot andere staat des levens overgaan,</seg> <seg n="124.6.2">maar tot hoger kerkelijke staat.</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">Dingen die te moeilijk bleken voor de predikanten,</seg> <seg n="124.7.2">zouden dan telkens aan hen geëndosseerd moeten worden.</seg></s> <s n="124.8"><seg n="124.8.1">Wij hebben daarvan de laatste tijd enkele proeven gehad.</seg></s> <s n="124.9"><seg n="124.9.1">Ik denk aan de vraag van het kerkelijk huwelijk en die van de organisatie.</seg></s> <s n="124.10"><seg n="124.10.1">Naast de kerkelijke besturen zou op die manier zo langzamerhand een college van hogere ambtsdragers komen te ontstaan,</seg> <seg n="124.10.2">waarin predikanten en ouderlingen geen zitting konden hebben.</seg></s> <pb n="271" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="124.11"><seg n="124.11.1">En met de kansen op het herstel van een bijbelse kerkorde stond het dan nog weer zoveel slechter.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">In een artikel <hi rend="italic">De reorganisatie in een nieuwe fase,</hi></seg> <seg n="125.1.2"><hi rend="italic">in Onder eigen Vaandel</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f28" rend="superscript">b</ref> heb ik vroeger reeds op dit gevaar gewezen.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Thans heeft ook de synode het uitgesproken,</seg> <seg n="125.2.2">dat een predikant,</seg> <seg n="125.2.3">die tot kerkelijk hoogleraar benoemd wordt,</seg> <seg n="125.2.4"><hi rend="italic">tot andere staat des levens overgaat.</hi></seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Door de naam van <hi rend="italic">kerke</hi>lijk hoogleraar moet men zich niet in de war laten brengen.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">Deze professoren bekleden geen kerkelijk ambt.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Zij zijn van de kerk naar de school overgegaan.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">En daardoor is hun de plaats aangewezen,</seg> <seg n="125.6.2">die zij verder ten opzichte van kerkelijke zaken hebben in te nemen.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Verhuiskosten bij hun overgang naar andere staat des levens mogen hun gaarne gegund wezen.</seg></s> <s n="125.8"><seg n="125.8.1">Maar rechten op een geestelijke stand,</seg> <seg n="125.8.2">die hun niet toekomen,</seg> <seg n="125.8.3">mogen zij zich niet aanmatigen.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Alzo besloot de synode.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Dat is nog een lichtpunt op de donkere bladzijde van de historie onzer kerk,</seg> <seg n="126.2.2">die in 1939 werd omgeslagen.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">De debácle van deze zomer<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n35" rend="superscript">35</ref> lijkt mij overigens juist in verband te staan met de uitwassen van dit nieuwe instituut van hogere ambtsdragers.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">De reorganisatie-vraag was bezig zich in de gemeente in te bedden.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">Zowel bij intellectuelen als bij gewone kerkelijke mensen werd het besef wakker,</seg> <seg n="126.5.2">dat het bij de kerkorde om een allerhoogst belang gaat.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">Dat de hele toekomst der kerk op het <choice><sic>spel. staat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spel staat</corr></choice>.</seg></s> <s n="126.7"><seg n="126.7.1">De brochure van prof. Wensinck<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n36" rend="superscript">36</ref> is er een in-tweeërlei-opzicht-postuum bewijs van.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="126.8"><seg n="126.8.1">Er waren in dat opzicht,</seg> <seg n="126.8.2">voor een paar jaar,</seg> <seg n="126.8.3">hoopgevende tekenen aanwezig.</seg></s> <s n="126.9"><seg n="126.9.1">Ik denk aan de Utrechtse predikantenvergadering van 1938,</seg> <seg n="126.9.2">toen prof. Scholten daar zijn bekende rede hield.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="126.10"><seg n="126.10.1">Aan de gemeentelijke beweging te Rotterdam,</seg> <seg n="126.10.2">in de Achterhoek,</seg> <seg n="126.10.3">en elders<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s> <s n="126.11"><seg n="126.11.1">Wanneer de synode,</seg> <seg n="126.11.2">die zelve bij het werk betrokken was,</seg> <seg n="126.11.3">deze dingen toen nog wat dichter bij de gemeente had gebracht,</seg> <seg n="126.11.4">zouden wij verder gekomen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Maar het hoogste kerkbestuur deed het omgekeerde.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Het nam de zaak der kerkorde uit de kerk weg en bracht haar over naar de school.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Het waren in hoofdzaak de kerkelijke hoogleraren,</seg> <seg n="127.3.2">die er in hun kwaliteit over hadden te oordelen.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Toen volgde een vol jaar van volkomen stilte.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Terwijl men in de school richtlijnen voor een kerkorde zat te trekken,</seg> <seg n="128.2.2">stond het kerkelijk beraad totaal stil.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Een smartelijke toestand,</seg> <seg n="128.3.2">te erger omdat er een heel jaar lang totaal niets naar buiten doordrong van wat er verhandeld werd.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">En dat in een tijd,</seg> <seg n="128.4.2">waarin dagen de betekenis hebben van jaren.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Na afloop van deze merkwaardige periode uit de geschiedenis onzer Hervormde<pb n="272" ed="VW"/> Kerk kwam de 'Krach'.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Daarna trad een der overlevende leden van dit onkerkelijk conclave rustig naar buiten om de kerk te adviseren nu maar eens tien jaar te wachten met die pogingen om de kerkorde met de belijdenis in overeenstemming te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Het moest voorlopig nog maar zo blij ven,</seg> <seg n="129.3.2">zoals wij dat na 1816 gewend waren,</seg> <seg n="129.3.3">dat de school in de kerk de lakens uitdeelde.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Deze dingen hebben een zekere verdoving teweeggebracht.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Er is,</seg> <seg n="130.2.2">ook in verband met de tijdsomstandigheden,</seg> <seg n="130.2.3">een gevoel van hulpeloosheid over ons gekomen.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Wij vrezen dat,</seg> <seg n="130.3.2">waar in onze kerk de orde de grootste vijand van de kerkorde geworden is,</seg> <seg n="130.3.3">zodat reformatie onmogelijk lijkt,</seg> <seg n="130.3.4">de catastrofe in Gods hand het laatste middel zou kunnen worden om tot stand te brengen wat bij mensen onmogelijk lijkt.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Ondertussen wordt in onze kerk het gereformeerde grondbesef van alle kanten aangevreten.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">Voor mij ligt een artikel van dr. Beerens,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n39" rend="superscript">39</ref></seg> <seg n="130.5.2">in <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> van november '39.</seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">Hij bespreekt daarin de bovengenoemde brochure van wijlen prof. Wensinck.</seg></s> <s n="130.7"><seg n="130.7.1">Deze laatste heeft daarin niet alleen gepleit voor een betere kerkorde,</seg> <seg n="130.7.2">maar heeft ook,</seg> <seg n="130.7.3">wat dr. Beerens noemt,</seg> <seg n="130.7.4">een scherp requisitoir tegen de Hervorming opgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="130.8"><seg n="130.8.1">Beerens gaat daarin niet tot het einde toe met de schrijver mee.</seg></s> <s n="130.9"><seg n="130.9.1">Maar hij geeft veel toe en daaronder zijn dingen die ik bij hem niet zonder verbazing en droefheid gelezen heb.</seg></s> <s n="130.10"><seg n="130.10.1">Zo wanneer hij,</seg> <seg n="130.10.2">met een in onze tijd meer en meer gebruikelijke correctie van de Heidelbergse catechismus,</seg> <seg n="130.10.3">verklaart dat beelden niet stom zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="130.11"><seg n="130.11.1">Wanneer wij zoiets zeggen op een schilderijen-tentoonstelling,</seg> <seg n="130.11.2">dan is het een waarheid als een koe.</seg></s> <s n="130.12"><seg n="130.12.1">Maar wanneer een gereformeerd predikant,</seg> <seg n="130.12.2">zoals dr. Beerens dat in ruime zin toch is,</seg> <seg n="130.12.3">dit bij zijn onderwijs of op de preekstoel zegt,</seg> <seg n="130.12.4">dan is het inbreuk op een grondbeginsel van ons belijden.</seg></s> <s n="130.13"><seg n="130.13.1">De mystiek en de schoonheid van ons geestelijk begrip van Gods Woord,</seg> <seg n="130.13.2">als hervormde christenen,</seg> <seg n="130.13.3">worden er door aangetast.</seg></s> <s n="130.14"><seg n="130.14.1">Dan is het geen wonder,</seg> <seg n="130.14.2">wanneer Beerens dadelijk daarop ook spreekt van het cerebraal-aangelegde,</seg> <seg n="130.14.3">schoonheid-schuwende calvinisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="130.15"><seg n="130.15.1">Wanneer dr. Beerens,</seg> <seg n="130.15.2">een goed-hervormd man en echt Nederlander,</seg> <seg n="130.15.3">zulke dingen zomaar neerschrijft,</seg> <seg n="130.15.4">dan vind ik dat ontstellend.</seg></s> <s n="130.16"><seg n="130.16.1">Ik <pb n="273" ed="VW"/>houd niet van dat woord 'ontstellend'.</seg></s> <s n="130.17"><seg n="130.17.1">Maar hier heb ik het nodig.</seg></s> <s n="130.18"><seg n="130.18.1">- Als Henri Bruning<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n40" rend="superscript">40</ref> in <hi rend="italic">Verworpen christendom</hi> Calvijn en Descartes naast elkaar zet en van hen beiden zegt,</seg> <seg n="130.18.2">dat zij 'welhaast exclusief cerebraal'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f34" rend="superscript">h</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing h afgeleid uit de inhoud van de noot</note> waren,</seg> <seg n="130.18.3">dan kan ik dat lezen.</seg></s> <s n="130.19"><seg n="130.19.1">Deze schrijver heeft geen verstand van de gereformeerde mystiek,</seg> <seg n="130.19.2">die bijv. dr. W. J. Aalders in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van de hervormer heeft aangewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="130.20"><seg n="130.20.1">Deze mystiek is te beeldenloos,</seg> <seg n="130.20.2">dan dat hij ze zou kunnen ontdekken.</seg></s> <s n="130.21"><seg n="130.21.1">Maar wanneer een man als Beerens dat naschrift en ook al gaat spreken van de cerebrale Calvijn,</seg> <seg n="130.21.2">dan vind ik dat meer dan jammer.</seg></s> <s n="130.22"><seg n="130.22.1">Het maakt mij ongerust.</seg></s> <s n="130.23"><seg n="130.23.1">Het doet mij vrezen dat er meer bezig is los te raken,</seg> <seg n="130.23.2">dan wij ons wel durven bekennen.</seg></s> <s n="130.24"><seg n="130.24.1">En dat in een tijd waarin wij het merg uit onze geloofsbelijdenis voor ons geloof zo broodnodig hebben om staande te blijven.</seg></s> <s n="130.25"><seg n="130.25.1">Wanneer wij nu ons gaan keren van het onzienlijke tot het zienlijke,</seg> <seg n="130.25.2">dan is het ogenblik wel heel slecht gekozen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Dezer dagen trof mij het bericht dat de Ethische kring te Utrecht was opgeheven,</seg> <seg n="131.1.2">bij gebrek aan belangstelling.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Deze kring was een onderafdeling van de Ethische Vereniging,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n41" rend="superscript">41</ref></seg> <seg n="131.2.2">die gedurende een reeks van jaren in studiekringen en conferenties velen placht bijeen te brengen,</seg> <seg n="131.2.3">die zich kenmerkten door wat op de oprichtingsvergadering van de Ethische Vereniging door de pedagoog Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n42" rend="superscript">42</ref> een gemeenschappelijke mentaliteit genoemd werd.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Daarmee werd toen bedoeld,</seg> <seg n="131.3.2">dat de oprichters niet zozeer verenigd werden door gereed liggende overtuigingen op geestelijk en kerkelijk gebied,</seg> <seg n="131.3.3">zoals dat op heel verschillende wijze van de confessionelen en de vrijzinnigen gezegd kon worden.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="131.4.2">zij voelden zich onder degenen,</seg> <seg n="131.4.3">die rechts en links bevestigend of ontkennend tegenover de belijdenis der kerk stonden,</seg> <seg n="131.4.4">niet geheel op hun gemak.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1">Beide malen voelden ze zich genoopt tot tegenspraak.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">Zij voelden behoefte aan een minder naïeve bevestiging of,</seg> <seg n="131.6.2">zo nodig,</seg> <seg n="131.6.3">een minder platte ontkenning.</seg></s> <s n="131.7"><seg n="131.7.1">Daartussenin hadden zij hun eigen wijze van de dingen te benaderen en ook van ze te zeggen.</seg></s> <s n="131.8"><seg n="131.8.1">Vergeleken met de confessionelen en de vrijzinnigen beide kan men zeggen dat zij behoefte voelden aan <hi rend="italic">dialectiek</hi> en dat ze door deze behoefte zich tot elkaar voelden aangetrokken.</seg></s> <s n="131.9"><seg n="131.9.1">De min of meer bewuste gebruikmaking van deze dialectische methode schiep een sfeer,</seg> <seg n="131.9.2">waarin men met elkaar kon verkeren.</seg></s> <s n="131.10"><seg n="131.10.1">En het waren bepaalde,</seg> <seg n="131.10.2">niet al te brede kringen,</seg> <seg n="131.10.3">die zich daarin bij voorkeur bewogen.</seg></s> <s n="131.11"><seg n="131.11.1">Een volksbeweging is het nooit geweest.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Thans is een der langst gebleven onderafdelingen dezer Vereniging opgeheven.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Wij hebben het bericht daarvan niet zonder weemoed in de <hi rend="italic">NRC.</hi> aangetroffen.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">De Martini-conferenties te Groningen zijn overlang gestaakt.</seg></s><pb n="274" ed="VW"/> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">De Lunterse conferenties worden niet meer gehouden.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Thans is ook de Utrechtse Kring ontbonden.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Ave pia anima!</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Wij zullen in de ontbinding van de oud-ethische mentaliteit moeten berusten.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">De dialectiek is haar boven het hoofd gewassen.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">Het is daarmee volle ernst geworden zowel theologisch als cultureel.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Reeds de verschijning van de vereniging Kerkopbouw,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n43" rend="superscript">43</ref></seg> <seg n="135.1.2">waarin tot op zekere hoogte de Ethische Vereniging werd opgelost,</seg> <seg n="135.1.3">wees in deze richting.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">De Ethische Vereniging vertoonde nog geen bepaalde kerkelijke trekken.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Met Kerkopbouw was dit wel het geval.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Dogmatisch was de dialectiek reeds vroeger in een ernstiger en feller stadium gekomen door de verschijning van de zgn.</seg></s> <s n="135.5"><seg n="135.5.1">Zwitserse theologie.</seg></s> <s n="135.6"><seg n="135.6.1">Theologisch en kerkelijk beide is de ethische mentaliteit uiteengeslagen.</seg></s> <s n="135.7"><seg n="135.7.1">Zij is een voedingsbodem geweest voor de nieuwere leerstellige en gemeentelijke inzichten.</seg></s> <s n="135.8"><seg n="135.8.1">Maar nu deze uitgegroeid zijn,</seg> <seg n="135.8.2">is zij daarmee zelve verdrongen.</seg></s> <s n="135.9"><seg n="135.9.1">Zij past niet meer bij onze tijd.</seg></s> <s n="135.10"><seg n="135.10.1">Haar elite-houding is daartoe te hoog en te smal.</seg></s> <s n="135.11"><seg n="135.11.1">Haar kritiek te sarcastisch.</seg></s> <s n="135.12"><seg n="135.12.1">Haar redenering te wijsgerig en te historisch.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Het is de tragiek van Kerkopbouw dat haar leiding daarvoor niet voldoende oog heeft.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Terwijl de dialectiek van Gods Woord,</seg> <seg n="136.2.2">in verband met die van de historie onzer dagen,</seg> <seg n="136.2.3">de diepste gronden en de meest absolute kanten van het Evangelie en het mensenleven blootlegt,</seg> <seg n="136.2.4">heeft men hier de grootste moeite om zich los te maken van de betrekkelijkheden van het schoolse negentiende-eeuwse richtingsleven.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Terwijl de kerkstrijd in een eschatologisch stadium is gekomen,</seg> <seg n="136.3.2">houdt men er een instituut,</seg> <seg n="136.3.3">dat door de twintigste eeuw in al zijn zieligheid te pronk is gesteld,</seg> <seg n="136.3.4">de hand boven het hoofd.</seg></s></p>
<p><s n="137.1"><seg n="137.1.1">Wij behoeven over deze dingen niet te twisten.</seg></s> <s n="137.2"><seg n="137.2.1">Wij staan aan grenzen,</seg> <seg n="137.2.2">waarover alleen God ons leiden kan.</seg></s> <s n="137.3"><seg n="137.3.1">Wij zouden,</seg> <seg n="137.3.2">wat het vlees betreft,</seg> <seg n="137.3.3">gaarne terug willen.</seg></s> <s n="137.4"><seg n="137.4.1">Maar naar de geest moeten wij verder.</seg></s> <s n="137.5"><seg n="137.5.1">Het sarcasme is een slechte bedekking van de ziel.</seg></s> <s n="137.6"><seg n="137.6.1">Het zal ons niet warm houden als wij ons daarin kleden.</seg></s> <s n="137.7"><seg n="137.7.1">Wij staan naakt voor God en Hij moet ons dekken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head rend="after-blank" n="G."><label rend="italic">G.</label> <s n="138.1"><seg n="138.1.1"><hi rend="italic">Kroniek februari 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">De secretaris van de Bond van Nederlandsche Predikanten is onlangs zestig jaar geworden.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">In <hi rend="italic">Het Orgaan</hi> is de jarige met artikelen van <choice><sic>allerlei hand gehuldigde Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37">allerlei hand gehuldigd.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s><choice><sic>allerlei hand gehuldigde Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"> </corr></choice><s n="139.3"><seg n="139.3.1"><choice><sic>allerlei hand gehuldigde Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37">Zo is</corr></choice> een alleraardigst nummer ontstaan,</seg> <seg n="139.3.2">waarin de kwaliteiten<pb n="275" ed="VW"/> van deze martiale figuur van vele zijden zijn belicht.</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">In deze Kroniek mag ik niet nalaten op deze gebeurtenis de aandacht te vestigen.</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Een hard stuk kerkelijke historie is er mee gemoeid geweest.</seg></s> <s n="139.6"><seg n="139.6.1">Wie het werk van ds. Boer<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n44" rend="superscript">44</ref> wil beoordelen moet dit zien tegen de achtergrond van de sociaalpastorale zorgen,</seg> <seg n="139.6.2">die ontstaan waren uit een achterstand van enige eeuwen.</seg></s> <s n="139.7"><seg n="139.7.1">De predikantstraktementen en -pensioenen waren een soort bevroren salarissen uit de tijd dat een flink werkmansgezin met een braspenning<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n45" rend="superscript">45</ref> <choice><sic>perdag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">per dag</corr></choice> kon rondkomen.</seg></s> <s n="139.8"><seg n="139.8.1">Sedert had men,</seg> <seg n="139.8.2">zo niet geheel,</seg> <seg n="139.8.3">dan toch voor een groot deel,</seg> <seg n="139.8.4">deze aangelegenheden aan de natuur overgelaten.</seg></s> <s n="139.9"><seg n="139.9.1">Dwz. het bedrag van deze inkomens werd niet geregeld in verband met de omstandigheden overwogen en gewijzigd.</seg></s> <s n="139.10"><seg n="139.10.1">Het traktement dat aan de standplaats was verbonden en dat op een ligger<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n46" rend="superscript">46</ref> stond aangegeven,</seg> <seg n="139.10.2">werd beschouwd als door de Voorzienigheid zo gewild.</seg></s> <s n="139.11"><seg n="139.11.1">Daarover iets te zeggen gold niet alleen als een vallen uit de goede toon,</seg> <seg n="139.11.2">maar het was ook onvroom.</seg></s> <s n="139.12"><seg n="139.12.1">- Ook de onaandoenlijkheid van vele dragers van het kerkelijk beheer en hun onwil om een eenvoudige huishoudelijke berekening te maken,</seg> <seg n="139.12.2">moet waarschijnlijk in vele gevallen voor een deel in dit licht worden gezien.</seg></s> <s n="139.13"><seg n="139.13.1">Hun schrielheid,</seg> <seg n="139.13.2">die de kenmerken droeg van in de mammon verharde goddeloosheid,</seg> <seg n="139.13.3">zal vaak hierin haar verzachtende omstandigheden gehad hebben,</seg> <seg n="139.13.4">dat men meende in het bestaande het van God gewilde te moeten handhaven.</seg></s> <s n="139.14"><seg n="139.14.1">De ligger gold voor een soort heilige codex.</seg></s></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Vóór 1918 zijn wel geïsoleerde pogingen gedaan om hierin verandering te brengen.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Vooral de schreiende nood der predikantsweduwen gaf er aanleiding toe.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">Omstreeks 1908 deed ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Norel</seg> <seg n="140.3.2">- wel te onderscheiden van de Hemmense dominee van nu</seg> <seg n="140.3.3">- een poging om aan alle weduwen een pensioen van fl 600 te verzekeren.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Hij schreef een lijvige brochure en omreisde het hele land.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">Maar de zaak stuitte af op het conservatisme,</seg> <seg n="140.5.2">dat ik boven met enkele lijnen heb trachten te tekenen.</seg></s> <s n="140.6"><seg n="140.6.1">- Toen de oorlogsjaren an 1914-1918 de onhoudbaarheid van deze toestanden voor iedereen duidelijk begonnen te maken,</seg> <seg n="140.6.2">is <hi rend="italic">Aanpakken</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n48" rend="superscript">48</ref> begonnen met een miljoen bijeen te brengen,</seg> <seg n="140.6.3">om uit de revenuen daarvan de laagste traktementen tot 1400 aan te vullen.</seg></s> <s n="140.7"><seg n="140.7.1">Maar ook dit was een druppel aan de emmer.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Toen heeft in 1918,</seg> <seg n="141.1.2">terwijl de nood op het hoogst was,</seg> <seg n="141.1.3">ds. Boer,</seg> <seg n="141.1.4">toenmaals predikant te Grootebroek,</seg> <seg n="141.1.5">het initiatief genomen voor het oprichten van de Bond van Nederlandsche Predikanten.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Dr. De Vrijer werd voorzitter.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">Ds. Boer secretaris.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Zelf heb ik,</seg> <seg n="141.4.2">in de eerste jaren,</seg> <seg n="141.4.3">als hoofdbestuurslid de ontwikkeling dezer dingen <choice><sic>van nabij meegemaakte De nachtelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">van nabij meegemaakt.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n49" rend="superscript">49</ref></seg></s><choice><sic>van nabij meegemaakte De nachtelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38"> </corr></choice><s n="141.5"><seg n="141.5.1"><choice><sic>van nabij meegemaakte De nachtelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">De nachtelijke</corr></choice> vergadering,</seg> <seg n="141.5.2">waarop Boer 'vrijgesteld' werd,</seg> <seg n="141.5.3">herinner ik mij nog levendig.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Er is toen onder grote spanning gewerkt.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">De geschiedenis van de Bond over de afgelopen twintig jaren is nog niet geschreven.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">Wanneer dat eens gebeurt,</seg> <seg n="142.2.2">zal blijken,</seg> <seg n="142.2.3">welk een stuk arbeid er in die tijd door Boer is verzet.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">Een vrij compleet stelsel van kassen en <pb n="276" ed="VW"/>beurzen is tot stand gekomen.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">Dit is weliswaar slechts zijdelings het werk van de Bond,</seg> <seg n="142.4.2">daar de kerkbesturen de regelingen hadden vast te stellen.</seg></s> <s n="142.5"><seg n="142.5.1">Maar veilig mag men zeggen,</seg> <seg n="142.5.2">dat het grootste deel van dit alles nog tot de vrome wensen zou behoren,</seg> <seg n="142.5.3">als Boer er niet geweest was.</seg></s> <s n="142.6"><seg n="142.6.1">Het bijzondere geval deed zich hier voor,</seg> <seg n="142.6.2">dat hij enerzijds vrijgestelde was van een heel bijzondere vakvereniging en aan de andere kant gevolmachtigde van de kerkelijke werkgevers,</seg> <seg n="142.6.3">als ik de besturen nu eens zo noemen mag.</seg></s> <s n="142.7"><seg n="142.7.1">Hij was lid van de commissie,</seg> <seg n="142.7.2">wier ontwerp-reglement op de predikantstraktementen in 1924 werd vastgesteld.</seg></s> <s n="142.8"><seg n="142.8.1">En sedert 1925 is hij secretaris van de Pensioenraad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s> <s n="142.9"><seg n="142.9.1">Zijn zeer bijzondere gaven,</seg> <seg n="142.9.2">zijn doorzettingsvermogen,</seg> <seg n="142.9.3">zijn kerkrechtelijk inzicht,</seg> <seg n="142.9.4">zijn administratieve talenten,</seg> <seg n="142.9.5">zijn journalistiek flair zijn daarbij tot volle ontplooiing gekomen.</seg></s> <s n="142.10"><seg n="142.10.1">Het geval-Boer is een unicum geworden en in zoverre had het niet anders moeten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Toch is het duidelijk dat daardoor andere mogelijkheden afgesneden zijn.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Nu de predikanten de sociale noden zo sterk aan den lijve hadden gevoeld,</seg> <seg n="143.2.2">waren zij tot het besef gekomen dat zij ook deze zijde van hun leven in ernst hadden te nemen,</seg> <seg n="143.2.3">zoals ieder ander,</seg> <seg n="143.2.4">en dat zij er zich niet boven verheven mochten achten de zorg voor vrouw en kinderen met God en met ere te behartigen.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Dit zou hen te dichter brengen bij de gemeenten,</seg> <seg n="143.3.2">die aan hun bearbeiding waren toevertrouwd.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">In de jaren toen ik actief meedeed aan het bondswerk,</seg> <seg n="143.4.2">heb ik vooral getracht dit besef bij mijn collega's te wekken en te versterken;</seg> <seg n="143.4.3">o.a. op de Utrechtse Predikantenvergadering van 1919 in een referaat,</seg> <seg n="143.4.4">dat in de <hi rend="italic">Stemmen</hi> van dr. <choice><sic>Bronsveid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bronsveld</corr></choice> is opgenomen en in artikelen in Het Orgaan van de Bond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing k afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">In die richting had de Bond uitgebouwd kunnen zijn tot een maatschappelijk vormsel van zeer bijzondere aard.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Immers een vakvereniging in de gewone zin van het woord,</seg> <seg n="144.2.2">kon bij niet zijn;</seg> <seg n="144.2.3">althans niet lang blijven.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">De aard van het predikantswerk bracht mee,</seg> <seg n="144.3.2">dat de actie,</seg> <seg n="144.3.3">zou ze blijvend zijn,</seg> <seg n="144.3.4">een zeer gewijzigd karakter zou dragen.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">Maar dan was juist in de bevestiging en niet in de ontkenning van eigen persoonlijke maatschappelijke dienstplicht een grote kans gegeven voor contact met wat elders in verschillende kringen gaande was.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">De deur stond toen open voor een verdieping van het sociale voelen bij de predikantenstand over de hele lijn.</seg></s> <s n="144.6"><seg n="144.6.1">Men was door ondervinding geleerd.</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Maar wanneer men er daardoor toe was gebracht om meer te gaan gelijken op andere arbeiders in de maatschappij,</seg> <seg n="145.1.2">dan kon omgekeerd het gewijzigde in deze 'vakactie'- een wijziging die het ambt vanzelf meebracht</seg> <seg n="145.1.3">- weer van grote invloed zijn op de sociale beweging in haar geheel.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">- Op <pb n="277" ed="VW"/>twee voorwaarden echter.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Ten eerste dat het opkomen van de dominee voor zijn gezin <hi rend="italic">echt</hi> was en hij er zich niet half voor schaamde,</seg> <seg n="145.3.2">dat hij geen pastoor was.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Maar dan ook in de tweede plaats dat de wijziging,</seg> <seg n="145.4.2">die krachtens zijn ambt in de 'vakactie' natuurlijkerwijze optrad,</seg> <seg n="145.4.3">even <hi rend="italic">echt</hi> ware,</seg> <seg n="145.4.4">zodat zij door anderen kon worden overgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Daarvoor zou een inwendige organisatie van de Bond nodig geweest zijn,</seg> <seg n="146.1.2">om een christelijk-sociale ethiek praktisch,</seg> <seg n="146.1.3">door eigen oefening,</seg> <seg n="146.1.4">in te studeren,</seg> <seg n="146.1.5">om er op die wijze ook,</seg> <seg n="146.1.6">anderen mee te dienen.</seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">Dit alles noemde ik een afgesneden mogelijkheid.</seg></s> <s n="147.2"><seg n="147.2.1">Het was misschien een onmogelijkheid.</seg></s> <s n="147.3"><seg n="147.3.1">Het is zeker niet billijk om Boer er voor aan te klagen dat hij,</seg> <seg n="147.3.2">nadat hij sommige schijnbaar onmogelijke dingen klaargespeeld heeft,</seg> <seg n="147.3.3">andere mogelijkheden onmogelijk gemaakt heeft.</seg></s> <s n="147.4"><seg n="147.4.1">Maar het feit blijft bestaan.</seg></s> <s n="147.5"><seg n="147.5.1">Boer is niet in de volle zin van het woord een vrijgestelde.</seg></s> <s n="147.6"><seg n="147.6.1">Zijn werkzaamheid ligt niet hoofdzakelijk op intern bondsgebied.</seg></s> <s n="147.7"><seg n="147.7.1">Dat werk is braak blijven liggen.</seg></s> <s n="147.8"><seg n="147.8.1">Boer is een geweldig secretaris.</seg></s> <s n="147.9"><seg n="147.9.1">Maar niet van de Bond van Predikanten.</seg></s> <s n="147.10"><seg n="147.10.1">Want daarin valt niet veel te notuleren,</seg> <seg n="147.10.2">omdat er weinig gebeurt.</seg></s> <s n="147.11"><seg n="147.11.1">Hij is secretaris zonder meer.</seg></s> <s n="147.12"><seg n="147.12.1">Hij beschrijft wat hij zelf doet en dat is niet weinig geweest.</seg></s> <s n="147.13"><seg n="147.13.1">Hij gebruikt de Bond als stormram om de dingen die hij tot stand wil brengen er door te krijgen en om de veten,</seg> <seg n="147.13.2">die hij daarbij aangaat,</seg> <seg n="147.13.3">uit te vechten.</seg></s> <s n="147.14"><seg n="147.14.1">Daarom is hij een even wonderlijke ambtenaar als hij een zonderling vrijgestelde is.</seg></s> <s n="147.15"><seg n="147.15.1">Hij verschijnt te midden van zijn lastgevers,</seg> <seg n="147.15.2">omstuwd door zijn praetorianen.</seg></s> <s n="147.16"><seg n="147.16.1">En hij levert veldslagen voor de poorten van de synode,</seg> <seg n="147.16.2">waarvan hij een der secretarissen is.</seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Door dit alles wordt het fenomeen-Boer gevormd,</seg> <seg n="148.1.2">waardoor in Den Haag 'Jan van Nassaustraat 111' voor de predikanten een even bekend adres geworden is als 'Javastraat 100'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">- De Bond is tot een Secretariaat geworden,</seg> <seg n="148.2.2">van waaruit gestreden werd tegen de afbrokkeling van het Reglement op de predikantstraktementen enerzijds en voor de opbouw van de pensioenfondsen anderzijds.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Dat hierdoor anomalieën geschapen werden,</seg> <seg n="149.1.2">kon niet uitblijven.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Ik denk aan de wijze waarop Boer zich soms in <hi rend="italic">Het Orgaan</hi> gemengd heeft in de kerkelijke strijd,</seg> <seg n="149.2.2">bijv. in die over het reorganisatie-ontwerp.</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">De bondsleden betalen hun contributie niet voor het in stand houden van een secretariaat,</seg> <seg n="149.3.2">om daaruit een partijman in het veld te zien treden.</seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">Maar dit alles behoort tot het singuliere,</seg> <seg n="150.1.2">dat met bepaalde gaven verbonden is.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Er zou meer te noemen zijn.</seg></s> <s n="150.3"><seg n="150.3.1">Maar er is goede reden om,</seg> <seg n="150.3.2">tegenover het vele,</seg> <seg n="150.3.3">waarvoor de kerk deze secretaris dankbaar zal blijven,</seg> <seg n="150.3.4">daarop geen bijzonder gewicht te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Moge de ongunst der tijden zijn werk sparen!</seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Ik moet nog iets zeggen over het werk van een andere emeritus.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">Ditmaal niet bij de Nederlandse hervormden,</seg> <seg n="152.2.2">maar bij de doopsgezinden.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Ik bedoel <pb n="278" ed="VW"/>ds. H. Bakels.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Van zijn hand verscheen een brochure,</seg> <seg n="152.4.2">die blijkbaar op ruime schaal is verspreid.</seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">Zij is getiteld <hi rend="italic">Balans van Christus,</hi></seg> <seg n="152.5.2"><hi rend="italic">opgemaakt door een gewoon mensch.</hi></seg></s></p>
<p><s n="153.1"><seg n="153.1.1">Het is al heel lang geleden,</seg> <seg n="153.1.2">dat ds. Bakels de aandacht trok door de publikatie van zijn <hi rend="italic">Bouquetje Dogmatiek,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f38" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="153.1.3">waarin gepoogd werd op een soort proefondervindelijke wijze bewijzen bij te brengen voor het bestaan van God en van de Voorzienigheid.</seg></s> <s n="153.2"><seg n="153.2.1">Sedert is er allerlei verschenen,</seg> <seg n="153.2.2">waarin de heel-eigen manier van deze schrijver om de religieuze dingen te benaderen,</seg> <seg n="153.2.3">tot uitdrukking kwam.</seg></s> <s n="153.3"><seg n="153.3.1">In 1908 gaf hij een vertaling van het Nieuwe Testament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="153.4"><seg n="153.4.1">Ook daarop heeft hij zijn eigen methode toegepast.</seg></s> <s n="153.5"><seg n="153.5.1">Men moet,</seg> <seg n="153.5.2">nu hij,</seg> <seg n="153.5.3">na twintig jaren,</seg> <seg n="153.5.4">zijn eindindruk geeft,</seg> <seg n="153.5.5">zeggen dat dit tot verschrikkelijke uitkomsten heeft geleid.</seg></s> <s n="153.6"><seg n="153.6.1">Ik reken deze brochure tot de tekenen der tijden.</seg></s> <s n="153.7"><seg n="153.7.1">Wat deze emeritus-predikant,</seg> <seg n="153.7.2">die toch gediend heeft bij die gemeenten,</seg> <seg n="153.7.3">die in ons land zulk een groot getal martelaren hebben aan te wijzen,</seg> <seg n="153.7.4">hier heeft laten drukken,</seg> <seg n="153.7.5">zou zeker thans in Rusland voor een bekroning in aanmerking komen.</seg></s> <s n="153.8"><seg n="153.8.1">Hier wordt een methodische,</seg> <seg n="153.8.2">van het begin tot het einde volgehouden poging gedaan om het nieuwtestamentische beeld van Christus stuk te slaan.</seg></s> <s n="153.9"><seg n="153.9.1">En in dat beeld bedoelt hij Christus zelf te raken.</seg></s> <s n="153.10"><seg n="153.10.1">Voor hem is er alleen de nieuwtestamentische Christus,</seg> <seg n="153.10.2">die hij,</seg> <seg n="153.10.3">zoals hij het noemt 'steeds beter ... in het vizier' kreeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="153.11"><seg n="153.11.1">Daardoor krijgt deze revue van het Nieuwe Testament een zeer persoonlijk karakter.</seg></s> <s n="153.12"><seg n="153.12.1">Het is niet meer een koel-wetenschappelijke,</seg> <seg n="153.12.2">historisch-literarische beschouwing,</seg> <seg n="153.12.3">maar door het onderzoek heen breekt zich de behoefte baan om Christus te schelden.</seg></s> <s n="153.13"><seg n="153.13.1">Hij noemt dat zelf zo.</seg></s> <s n="153.14"><seg n="153.14.1">"Ik scheld op die Moordenaarsgestalte omdat 'ie mij (wijl ik hem niet als Messias erken) ontelbare keren een verdoemeling acht te zijn.</seg></s> <s n="153.15"><seg n="153.15.1">Door hem nu te scheiden,</seg> <seg n="153.15.2">wreek ik mij op hem;</seg> <seg n="153.15.3">dit <hi rend="italic">wreken</hi> heb ik van hem geleerd. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">Van de wijze waarop dit schelden toegaat,</seg> <seg n="154.1.2">durf ik geen voorbeelden aan te halen.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">Daardoor wordt inderdaad het visioen van de lastering van een verdoemeling in de hel opgeroepen.</seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">De schrijver noemt het zelf 'krabben en bijten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="154.4"><seg n="154.4.1">Wanneer men dit leest voelt men een vaag besef bij zich ontwaken,</seg> <seg n="154.4.2">dat deze uitingen,</seg> <seg n="154.4.3">hoe geïsoleerd ze voor het uiterlijk ook mogen lijken te staan,</seg> <seg n="154.4.4">verband houden met wat elders in massaformatie wordt uitgevoerd.</seg></s> <s n="154.5"><seg n="154.5.1">Het geldt hier een spontane uiting,</seg> <seg n="154.5.2">die niets met het naäpen te maken heeft,</seg> <seg n="154.5.3">dat men in populaire propagandistische lectuur soms kan aantreffen.</seg></s><pb n="279" ed="VW"/> <s n="154.6"><seg n="154.6.1">Hier is een Nederlands theoloog van enige naam,</seg> <seg n="154.6.2">die zich tientallen jaren intensief met het Nieuwe Testament heeft beziggehouden en zichzelf in zijn voorrede de beste kenner daarvan durft te noemen,</seg> <seg n="154.6.3">voor zover ons land betreft<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f43" rend="superscript">q</ref> en die nu dit pastoraal testament geschreven heeft.</seg></s></p>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Ik herinner mij de lezing van een ander geschrift van Bakels,</seg> <seg n="155.1.2">ik meen reeds meer dan twintig jaar geleden,</seg> <seg n="155.1.3">waarvan ik mij de titel op dit ogenblik niet meer herinner.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">Ook de inhoud ben ik bijna kwijt.</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Maar één Danteske passage is mij steeds bijgebleven.</seg></s> <s n="155.4"><seg n="155.4.1">De pastor Bakels beschreef hoe hij aan een ziekbed stond,</seg> <seg n="155.4.2">dat wel een sterfbed zou worden.</seg></s> <s n="155.5"><seg n="155.5.1">De jonge vrouw sprak met hem over het sterven en over de aard daarvan.</seg></s> <s n="155.6"><seg n="155.6.1">Zij zei dat het wel niet anders zou zijn dan bij het schreien van een zuigeling,</seg> <seg n="155.6.2">wanneer die van de ene borst wordt afgenomen om aan de andere gelegd te worden.</seg></s> <s n="155.7"><seg n="155.7.1">En dan volgde een vet gedrukt zinnetje,</seg> <seg n="155.7.2">het enige in het hele boek,</seg> <seg n="155.7.3">als ik mij goed herinner,</seg> <seg n="155.7.4">dat zo was afgedrukt.</seg></s> <s n="155.8"><seg n="155.8.1">Het luidde aldus:</seg> <seg n="155.8.2">Wat kon ik anders doen dan haar kussen met een heilige kus?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="155.9"><seg n="155.9.1">Ik ben ervan overtuigd dat niemand van de lezers van Bakels' boekje ook maar ooit een ogenblik aan de heiligheid van die kus getwijfeld heeft Hoe komt de ze beminnelijke mysticus,</seg> <seg n="155.9.2">na twintig jaren meditatie over het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="155.9.3">in het jaar 1940 tot het schrijven van deze lastering van Christus?</seg></s> <s n="155.10"><seg n="155.10.1">De schrijver schijnt zelf betekenis te hechten aan het jaartal,</seg> <seg n="155.10.2">dat hij in de titel heeft opgenomen.</seg></s> <s n="155.11"><seg n="155.11.1">Weet hij zelf ook,</seg> <seg n="155.11.2">dat dit met het einde te maken heeft?</seg></s> <s n="155.12"><seg n="155.12.1">Dat er op de een of andere wijze een ferment -van <hi rend="italic">het laatste</hi> in de dagen is?</seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Want deze brochure kan in de richtingstrijd haar plaats niet meer vinden.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Het schijnt nog wel een ogenblik zo,</seg> <seg n="156.2.2">als hij tegenover de rooms-katholieken en grieks-katholieken en de orthodox-protestanten spreekt van <hi rend="italic">'wij-linksen',</hi></seg> <seg n="156.2.3">om dan te zeggen:</seg> <seg n="156.2.4">"Wij <hi rend="italic">verdedigen</hi> ons slechts.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">De Invallers zijt gij,</seg> <seg n="156.3.2"><hi rend="italic">gij,</hi></seg> <seg n="156.3.3"><hi rend="italic">GIJ .</hi>"<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">Maar dat is nog slechts een reminiscentie aan vroeger tijd.</seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Dat is niet 1940.</seg></s> <s n="156.6"><seg n="156.6.1">De Christus van het Nieuwe Testament is niet het eigendom van de orthodoxen,</seg> <seg n="156.6.2">of van de radicale-vrijzinnigen tegenover de Jezus van de liberalen.</seg></s> <s n="156.7"><seg n="156.7.1">Het is de <hi rend="italic">enige</hi> Christus,</seg> <seg n="156.7.2">zoals Bakels goed begrepen heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="156.8"><seg n="156.8.1">Het is de Christus zelf;</seg> <seg n="156.8.2">naar het woord van Calvijn,</seg> <seg n="156.8.3">dat Christus voor ons staat in het kleed van zijn Evangelie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="156.9"><seg n="156.9.1">Het is Christus zelf die in 1940 onder ons is.</seg></s> <s n="156.10"><seg n="156.10.1">Het past bij dat jaar dat Hij ook zelf gescholden wordt en niet de theologen,</seg> <seg n="156.10.2">die iets over Hem gezegd hebben.</seg></s> <s n="156.11"><seg n="156.11.1">Hij zal niet terugschelden.</seg></s> <pb n="280" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="156.12"><seg n="156.12.1">Wie deze brochure van Bakels leest,</seg> <seg n="156.12.2">komt onder de indruk van het persoonlijke van dit geval.</seg></s> <s n="156.13"><seg n="156.13.1">Er is iets in van een bijbels handgemeen.</seg></s> <s n="156.14"><seg n="156.14.1">Iets bovennatuurlijks.</seg></s> <s n="156.15"><seg n="156.15.1">Het is 1940.</seg></s> <s n="156.16"><seg n="156.16.1">Balans van Christus.</seg></s> <s n="156.17"><seg n="156.17.1">Zo zal men misschien later dit jaar in de geschiedenis dopen.</seg></s> <s n="156.18"><seg n="156.18.1">Maar dan in omgekeerde zin van de betekenis die Bakels daaraan hecht.</seg></s> <s n="156.19"><seg n="156.19.1">Wij worden gewogen.</seg></s> <s n="156.20"><seg n="156.20.1">En Christus houdt de weegschaal.</seg></s> <s n="156.21"><seg n="156.21.1">Ook Bakels wordt gewogen in zijn eigen brochure en hij weet dat.</seg></s> <s n="156.22"><seg n="156.22.1">Daarvoor is hij mysticus genoeg.</seg></s> <s n="156.23"><seg n="156.23.1">Hij heeft het zien aankomen;</seg> <seg n="156.23.2">vandaar zijn groeiende felheid.</seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Het is wonderlijk dat hij telkens zelf datgene wordt,</seg> <seg n="157.1.2">waarvan hij Christus beschuldigt.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">Zo schrijft hij dat hij bij Jezus sommige uitlatingen-omtrent-zichzelve 'potsierlijk' vindt.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Bakels stelt zich daar nu tegenover.</seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1">Heel ongewild in het volgende zinnetje,</seg> <seg n="157.4.2">als hij gesproken heeft over zijn nauwgezetheid bij de vertaling van het Nieuwe Testament:</seg> <seg n="157.4.3">Ik werd als het ware het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="157.5"><seg n="157.5.1"><hi rend="italic">Meo jure</hi> staat er boven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="157.6"><seg n="157.6.1">Dat is dan 1940.</seg></s> <s n="157.7"><seg n="157.7.1">Niet meer Christus,</seg> <seg n="157.7.2">maar Bakels is het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="157.8"><seg n="157.8.1">Wie is hier potsierlijk?</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Door het steeds schroeviger toepassen van zijn proefondervindelijke,</seg> <seg n="158.1.2">huisbakken methode is de mysticus Bakels dan geworden tot de kruidenier onder de theologen,</seg> <seg n="158.1.3">die onder credit en debet de perikopen of teksten van het Nieuwe Testament uiteenlegt,</seg> <seg n="158.1.4">naarmate ze hem sympathiek of antipathiek zijn,</seg> <seg n="158.1.5">om dan de balans op te maken.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">De eerste debet-post is deze:</seg> <seg n="158.2.2">Hij maakt vele <hi rend="italic">varkens dol</hi>...</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Matth. 8 : 28-32.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">En aan het slot van de slotwoorden staat dan:</seg> <seg n="158.4.2">Maar u begrijpt nu wel waarom ik voor mij vaak als 'k ergens een beeld van hem zie staan,</seg> <seg n="158.4.3">neiging heb om dat met 'n revolver kapot te schieten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Wie is hier dol geworden?</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Dit is dol geworden vrijzinnigheid.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">Maar het is vrijzinnigheid-1940;</seg> <seg n="159.3.2">geen gewone vrijzinnigheid meer.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Het is een vrijzinnigheid van de grens,</seg> <seg n="159.4.2">waar het zwijgen het enige antwoord is,</seg> <seg n="159.4.3">omdat er beslissingen van bovennatuurlijke aard op handen zijn,</seg> <seg n="159.4.4">waarheen alles om ons heen met steeds sneller vaart gedreven wordt.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="8">
<head rend="after-blank" n="H."><label>H.</label> <s n="160.1"><seg n="160.1.1">Selma Lagerlöf <choice><sic>t</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39">†</corr></choice></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="161.1"><seg n="161.1.1"><hi rend="italic">Kroniek april 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">Het is lang geleden,</seg> <seg n="162.1.2">dat ik een Duitse vertaling van Selma Lagerlöfs beroemde eerstelingroman <hi rend="italic">Gösta Berling</hi> in Reclam-editie in handen kreeg.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">Ik was student en ik herinner mij nog dat ik haar aan De Hartog uitleende.</seg></s> <pb n="281" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="162.3"><seg n="162.3.1">Sedert heeft het boek steeds tot mijn meest vertrouwde lectuur behoord.</seg></s> <s n="162.4"><seg n="162.4.1">Het staat nu vlak onder mijn bereik,</seg> <seg n="162.4.2">niet ver van Nestle's Nieuwe Testament.</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Selma Lagerlöf heeft later nog vele boeken geschreven,</seg> <seg n="163.1.2">waarvan ik de meeste wel gelezen heb.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Maar voor mij blijft er toch een groot onderscheid tussen die andere en haar eersteling:</seg> <seg n="163.2.2"><hi rend="italic">Gösta Berling</hi> heeft zij moeten schrijven,</seg> <seg n="163.2.3">de andere heeft zij ook een beetje willen schrijven.</seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">De schrijfster kon het plekje grond aanwijzen,</seg> <seg n="163.3.2">waar zij de roeping kreeg om het te doen.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">En toen zij het ging doen moest zij wachten tot haar de toon geopenbaard werd,</seg> <seg n="163.4.2">waarop de sproke gezegd wilde worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Wanneer er ergens een goede verteller of vertelster op een verhoogde toon begint te zeggen wat zij weet,</seg> <seg n="164.1.2">dan merkt een mens pas dat hij oren heeft.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">Het doet er niet toe of het Homerus is over de Griekse helden in de <hi rend="italic">Ilias</hi> of Longfellow over de Roodhuiden in <hi rend="italic">Hiawatha's Song</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n54" rend="superscript">54</ref> of Lagerlöf over de cavaliers van Ekeby in <hi rend="italic">Gösta Berling,</hi></seg> <seg n="164.2.2">wij zijn er bij.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">De grote voorwaarde voor de vertelling wordt vervuld.</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">De vertelster weet het en wij wisten het niet.</seg></s> <s n="164.5"><seg n="164.5.1">Wij hadden het ook nooit kunnen bedenken.</seg></s> <s n="164.6"><seg n="164.6.1">En niemand anders ter wereld had het ons kunnen zeggen dan deze vertelster alleen.</seg></s> <s n="164.7"><seg n="164.7.1">Wij zouden het ook nooit te weten gekomen zijn dan door haar.</seg></s> <s n="164.8"><seg n="164.8.1">Het lijkt op een Evangelie,</seg> <seg n="164.8.2">wat wij horen.</seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Wie had ooit gedacht dat er zulke dominees op de wereld waren?</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Gösta was door verveling en eenzaamheid een dronkaard geworden.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">Wel sloeg het hemelvuur nog één keer op de kansel,</seg> <seg n="165.3.2">toen hij er voor de laatste maal op stond,</seg> <seg n="165.3.3">maar het leven om hem heen was te wild en zijn hartslag was te fors dan dat hij heel netjes eerst bisschop en dan aartsbisschop van Uppsala had kunnen worden.</seg></s> <s n="165.4"><seg n="165.4.1">Pas in de hemel,</seg> <seg n="165.4.2">als God hem een sterker hart ha gegeven,</seg> <seg n="165.4.3">zouden de wanden daarvan bestand zijn tegen de grote vreugden van het leven.</seg></s> <s n="165.5"><seg n="165.5.1">Daarom smeedde God bij hem aldoor aan zulk een hart en liet het leven tegen hem zijn.</seg></s> <s n="165.6"><seg n="165.6.1">Wie zou ooit gedacht hebben dat zo iemand hier op aarde ook nog ergens goed voor was en dat hij de klok der eeuw zou verzetten met zijn sterke handen?</seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">Een andere dominee,</seg> <seg n="166.1.2">die van Broby,</seg> <seg n="166.1.3">is een gierigaard.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">Zijn paard verhongert op stal en hij verkoopt het hooi.</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">Zijn hand is uitgestrekt om te bedelen en zijn rug gekromd om te danken.</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">Hij bedelt bij de rijken en leent van de armen.</seg></s> <s n="166.5"><seg n="166.5.1">Hij zit op een ongeverfde houten bank,</seg> <seg n="166.5.2">kleedt zich in lompen en leeft van droog brood.</seg></s> <s n="166.6"><seg n="166.6.1">Maar zijn hart heeft ook iets bijzonders.</seg></s> <s n="166.7"><seg n="166.7.1">Het is veertig jaren bezig te verwelken en toch is het nog niet dood.</seg></s> <s n="166.8"><seg n="166.8.1">Wat een leven moet God in zo'n mensenhart gelegd hebben.</seg></s> <s n="166.9"><seg n="166.9.1">Hij is huisleraar geweest bij een adellijke familie en de dochter des huizes en hij hebben elkaar lief gehad.</seg></s> <s n="166.10"><seg n="166.10.1">De ouders hebben het verboden,</seg> <seg n="166.10.2">zou Ovidius zeggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="166.11"><seg n="166.11.1">Dan <pb n="282" ed="VW"/>komt na veertig jaren een geel,</seg> <seg n="166.11.2">verwelkt en oud freuleke in haar koets de heuvel oprijden,</seg> <seg n="166.11.3">waar de pastorie van Broby bovenop staat.</seg></s> <s n="166.12"><seg n="166.12.1">De dominee staat aan de weg en houdt zijn hand op om te bedelen.</seg></s> <s n="166.13"><seg n="166.13.1">Zij vraagt naar de pastorie en hij merkt wie zij is.</seg></s> <s n="166.14"><seg n="166.14.1">Veertig jaren en veertig mijlen hebben tussen hen gelegen,</seg> <seg n="166.14.2">maar met iedere mijl heeft zij ook een jaar achter zich gelaten.</seg></s> <s n="166.15"><seg n="166.15.1">Nu volgt van zijn kant de herkenning,</seg> <seg n="166.15.2">zoals Penelope Odysseus herkende.</seg></s> <s n="166.16"><seg n="166.16.1">En de goddelijke verbazing valt tussen hen.</seg></s> <s n="166.17"><seg n="166.17.1">Hij zegt dat de dominee 's middags pas thuis zal zijn.</seg></s> <s n="166.18"><seg n="166.18.1">Fris geschoren en goed gekleed,</seg> <seg n="166.18.2">in zijden kousen staat de dominee van Broby kort daarop voor de vrouw van de proost te Bro,</seg> <seg n="166.18.3">om haar hulp in te roepen;</seg> <seg n="166.18.4">en zij komt.</seg></s> <s n="166.19"><seg n="166.19.1">Als de proost van de lidmaatcatechisatie thuis komt,</seg> <seg n="166.19.2">vindt hij geen middageten,</seg> <seg n="166.19.3">geen dienstmeisjes,</seg> <seg n="166.19.4">niemand en niets.</seg></s> <s n="166.20"><seg n="166.20.1">Waarom ook niet?</seg></s> <s n="166.21"><seg n="166.21.1">De eeuwigheid is in de tijd geslagen en veertig jaren zijn daarbij zoek geraakt.</seg></s> <s n="166.22"><seg n="166.22.1">Wat kan de kerk beter doen dan daarbij al het andere vergeten?</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">De dominee van Broby is later toch gestorven.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">Hij is op die ene dag niet ten hemel gevaren.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Een ander hoofdstuk vertelt van zijn dood.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">Het was in het jaar dat de cavaliers in Ekeby regeerden.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">Het was of de reuzen van voor de zondvloed weer losgebroken waren.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">Alles ging uit de voegen,</seg> <seg n="167.6.2">ook in de natuur.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">Wolven en beren hadden nooit erger huisgehouden.</seg></s> <s n="167.8"><seg n="167.8.1">Ziekten heersten in Wermeland.</seg></s> <s n="167.9"><seg n="167.9.1">Voor St. Jan waren de onweren er al en daarna viel er geen drup regen meer.</seg></s> <s n="167.10"><seg n="167.10.1">"Gods hand zoekt iemand,</seg> <seg n="167.10.2">zeiden de boeren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="167.11"><seg n="167.11.1">Zij bedoelden daarmee de predikant en wierpen dorre takken voor de pastorie.</seg></s> <s n="167.12"><seg n="167.12.1">Dor voeder voor de dominee,</seg> <seg n="167.12.2">riepen ze;</seg> <seg n="167.12.3">zo droog zijn ook zijn gebeden.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">De predikant van Broby heeft dan nog maar één bestaansreden op deze wereld:</seg> <seg n="168.1.2">hij moet om regen bidden.</seg></s> <s n="168.2"><seg n="168.2.1">Dan komt de zondag van zijn overwinning.</seg></s> <s n="168.3"><seg n="168.3.1">De preek is gedaan en hij wil de kansel afgaan.</seg></s> <s n="168.4"><seg n="168.4.1">Maar hij valt op de knieën en smeekt om regen als Elia op Karmel.</seg></s> <s n="168.5"><seg n="168.5.1">En onder zijn gebed komen de bliksem en de donder en de regen.</seg></s> <s n="168.6"><seg n="168.6.1">De dominee was de enige die niet in de regen naar buiten kwam.</seg></s> <s n="168.7"><seg n="168.7.1">Hij lag op zijn knieën voor het altaar.</seg></s> <s n="168.8"><seg n="168.8.1">Hij stierf van vreugde.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1"><hi rend="italic">Gösta Berling</hi> zal in de wereldliteratuur zeker een ereplaats behouden.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">Het schrijven van zo'n boek is geen individuele daad.</seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Het is de ziel van een volk,</seg> <seg n="169.3.2">die er zich in uitspreekt.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">En de adem van moeder aarde,</seg> <seg n="169.4.2">waaruit dat volk genomen is,</seg> <seg n="169.4.3">slaat er ons uit tegemoet.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">In dat opzicht is het 't best te vergelijken met Cervantes' <hi rend="italic">Don Quichotte.</hi></seg></s></p>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Maar ook nog in een ander opzicht is dit het geval.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">De Spaanse roman maakt scheiding tussen eeuw en eeuw als tussen dag en nacht.</seg></s> <s n="170.3"><seg n="170.3.1">Onder spot <pb n="283" ed="VW"/>en lach zal de ridder uit de Mancha teruggejaagd worden in het donker,</seg> <seg n="170.3.2">waaruit de burger-eeuw naar voren kwam.</seg></s> <s n="170.4"><seg n="170.4.1">Maar hoe langer Cervantes van hem vertelt,</seg> <seg n="170.4.2">hoe meer hij hem lief krijgt.</seg></s> <s n="170.5"><seg n="170.5.1">En tenslotte vragen wij ons af wie deze ge lagen mens toch wel is,</seg> <seg n="170.5.2">die zich te pletter loopt tegen een ploertige burgerlijkheid.</seg></s> <s n="170.6"><seg n="170.6.1">Was het niet beter met hem terug te keren in de nacht?</seg></s> <s n="170.7"><seg n="170.7.1">Ook daarin doet Lagerlöf aan Cervantes denken.</seg></s> <s n="170.8"><seg n="170.8.1">Ik denk aan het sterfbed van de majoorske.</seg></s> <s n="170.9"><seg n="170.9.1">De cavaliers hebben hun wilde levensdans uitgespeeld en daarachter spookte de macht van het Boze,</seg> <seg n="170.9.2">waarvan de demon Sintram de geheimen kende.</seg></s> <s n="170.10"><seg n="170.10.1">De ijzerwerken op Ekeby liggen stil en de gebouwen zijn ingestort.</seg></s> <s n="170.11"><seg n="170.11.1">Het einde van het mensenleven in Wermeland schijnt gekomen.</seg></s> <s n="170.12"><seg n="170.12.1">Er is wanhoop in het hart van de majoorske en haar laatste gedachten zijn er aan gewijd hoe zij in haar sterven de algemene ondergang zal verhaasten door Ekeby aan de cavaliers te vermaken.</seg></s> <s n="170.13"><seg n="170.13.1">Dezen zijn echter tot inkeer gekomen en doen al hun best om althans de grote stoomhamer tijdig weer gangbaar te maken.</seg></s></p>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Bij het sterfbed wordt een laatste strijd gevoerd.</seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1">Gösta wil aan de draaien schaafbank staan;</seg> <seg n="171.2.2">hij wil een ridder van de arbeid worden.</seg></s> <s n="171.3"><seg n="171.3.1">De majoorske wil hem Ekeby geven.</seg></s> <s n="171.4"><seg n="171.4.1">Terwijl dit gesprek duurt en de goedbezitster in de kussens terugzinkt davert ineens door de stilte een doffe slag,</seg> <seg n="171.4.2">toen weer een,</seg> <seg n="171.4.3">en nog een.</seg></s> <s n="171.5"><seg n="171.5.1">De grote stoomhamer is zijn dreunend werk begonnen.</seg></s> <s n="171.6"><seg n="171.6.1">De trekken van de majoorske ontspannen zich en zij ontslaapt in vrede.</seg></s></p>
<p><s n="172.1"><seg n="172.1.1">Het heeft mij altijd voor willen komen,</seg> <seg n="172.1.2">dat met deze hamerslagen de negentiende eeuw werd ingeluid.</seg></s> <s n="172.2"><seg n="172.2.1">De era der industrie deed haar intrede.</seg></s> <s n="172.3"><seg n="172.3.1">De cavaliers konden bij de boeren in de kost gaan en de wilde Gösta werd een brave handwerksman.</seg></s> <s n="172.4"><seg n="172.4.1">Terug in de romantiek met de boze Sintram maar ook met Gods gezant,</seg> <seg n="172.4.2">kapitein Lennart!</seg></s> <s n="172.5"><seg n="172.5.1">Weg met Mamsel Marie en met Liliencrona naar de eeuw van de sentimentaliteit!</seg></s> <s n="172.6"><seg n="172.6.1">Maar terwijl de ijzerwerken dreunen van de hamerslag en Gösta Berling het rad des tijds een volle tand verzet,</seg> <seg n="172.6.2">gaat onze liefde terug met de gestalten die gebannen worden.</seg></s> <s n="172.7"><seg n="172.7.1">Selma Lagerlöf heeft die hamerslag op haar eigen sterfbed ook gehoord.</seg></s> <s n="172.8"><seg n="172.8.1">Hij viel nu op de deur van haar Zweedse huis.</seg></s> <s n="172.9"><seg n="172.9.1">Haar laatste gedachten gingen mede naar Finland uit.</seg></s> <s n="172.10"><seg n="172.10.1">De slag heeft niet meegewerkt om haar trekken in de laatste ure te ontspannen.</seg></s> <s n="172.11"><seg n="172.11.1">Hij hamerde in haar groot hart de zorg voor wat komen ging.</seg></s> <s n="172.12"><seg n="172.12.1">Zou ze ook aan Ekeby gedacht hebben?</seg></s> <s n="172.13"><seg n="172.13.1">Aan de smidse?</seg></s> <s n="172.14"><seg n="172.14.1">Was dit de vrucht van de arbeid,</seg> <seg n="172.14.2">die de sterke majoorske moed gaf om te sterven?</seg></s> <s n="172.15"><seg n="172.15.1">Heeft Selma Lagerlöf het misschien altijd wel geweten,</seg> <seg n="172.15.2">ook toen ze haar mooie Marbacka uit zijn vervallen staat opbouwde?</seg></s> <s n="172.16"><seg n="172.16.1">En heeft zij daarom,</seg> <seg n="172.16.2">voor alles,</seg> <seg n="172.16.3">wat zij lief had in Gösta Berling in veiligheid gebracht?</seg></s></p>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1"><hi rend="italic">Gösta Berling</hi> heeft iets van een bijbel.</seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Alles staat er in.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">Sintram de duivel,- die het spel tenslotte verliest en overste Lennart,</seg> <seg n="173.3.2">de heilandsgestalte,</seg> <pb n="284" ed="VW"/><seg n="173.3.3">die geen hoofdkussen heeft,</seg> <seg n="173.3.4">en die sterft in een oproer onder de slagen die voor anderen bestemd zijn.</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">Het heidendom is er in,</seg> <seg n="174.1.2">de heks uit het hooggebergte,</seg> <seg n="174.1.3">en gravin Martha,</seg> <seg n="174.1.4">die de eksters uit de onderwereld de ogen willen uitpakken,</seg> <seg n="174.1.5">zodat zij het daglicht niet meer te zien krijgt.</seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Zij heeft verzuimd haar hart te voeden en deed niet anders dan dansen en spelen.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">Ook het christendom is er,</seg> <seg n="174.3.2">in de gipsen heiligen,</seg> <seg n="174.3.3">die uit de kerk te Svartsjö in het Löfvenmeer gegooid worden en later achter elkaar de kerk weer binnenschrijden.</seg></s></p>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">Waar men het boek ook opslaat,</seg> <seg n="175.1.2">er staat overal een tekst.</seg></s></p>
<p><s n="176.1"><seg n="176.1.1">Selma Lagerlöf was de ziel van Zweden.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1">Maar tevens,</seg> <seg n="176.2.2">zoals de allergrootsten,</seg> <seg n="176.2.3">behoort ze de mensheid toe.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">Zij is onze zuster,</seg> <seg n="176.3.2">onze moeder,</seg> <seg n="176.3.3">onze grootmoeder,</seg> <seg n="176.3.4">de vertelster,</seg> <seg n="176.3.5">alle drie tegelijk.</seg></s> <s n="176.4"><seg n="176.4.1">Zie er haar beeltenis maar op aan.</seg></s> <s n="176.5"><seg n="176.5.1">Hoe graag had ik haar eens,</seg> <seg n="176.5.2">al was het maat uit de verte,</seg> <seg n="176.5.3">gezien.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="9">
<head rend="after-blank" n="I."><label>I.</label> <s n="177.1"><seg n="177.1.1">De Heere spreekt</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="178.1"><seg n="178.1.1"><hi rend="italic">Juli 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="179.1"><seg n="179.1.1">Hij spreekt en het is er;</seg> <seg n="179.1.2">Hij gebiedt en het staat er (Ps. 33 9).</seg></s> <s n="179.2"><seg n="179.2.1">En:</seg> <seg n="179.2.2">"Wij geloven,</seg> <seg n="179.2.3">dat die goede God,</seg> <seg n="179.2.4">nadat Hij alle dingen geschapen had,</seg> <seg n="179.2.5">deze niet heeft laten varen,</seg> <seg n="179.2.6">noch aan het geval of de fortuin overgegeven,</seg> <seg n="179.2.7">maar stiert en regeert ze alzo naar zijn heilige wil,</seg> <seg n="179.2.8">dat in deze wereld niets geschiedt zonder zijn ordonnantie,</seg> <seg n="179.2.9">hoewel nochtans God noch auteur is,</seg> <seg n="179.2.10">noch schuld heeft van de zonde,</seg> <seg n="179.2.11">die daar geschiedt.</seg></s> <s n="179.3"><seg n="179.3.1">Want zijn macht en goedheid is zo groot en onbegrijpelijk,</seg> <seg n="179.3.2">dat Hij zeer wel en rechtvaardiglijk zijn werk beschikt en doet,</seg> <seg n="179.3.3">ook wanneer de duivelen en goddelozen onrechtvaardiglijk handelen.</seg></s> <s n="179.4"><seg n="179.4.1">En aangaande hetgeen Hij doet boven het begrip des menselijken verstands,</seg> <seg n="179.4.2">dat willen wij niet curieuselijk onderzoeken,</seg> <seg n="179.4.3">meer dan ons begrip verdragen kan;</seg> <seg n="179.4.4">maar wij aanbidden met alle ootmoedigheid en eerbied de rechtvaardige oordelen Gods,</seg> <seg n="179.4.5">die ons verborgen zijn;</seg> <seg n="179.4.6">ons tevreden houdende,</seg> <seg n="179.4.7">dat wij leerjongeren van Christus zijn,</seg> <seg n="179.4.8">om alleen te leren hetgeen Hij ons aanwijst in zijn Woord,</seg> <seg n="179.4.9">zonder deze palen te,</seg> <seg n="179.4.10">overtreden.</seg></s> <s n="179.5"><seg n="179.5.1">Deze leer geeft ons een onuitsprekelijke troost,</seg> <seg n="179.5.2">als wij door haar geleerd worden,</seg> <seg n="179.5.3">dat ons niets bij geval overkomen kan,</seg> <seg n="179.5.4">maar door de beschikking van onze goedertieren hemelse Vader,</seg> <seg n="179.5.5">die voor ons waakt met een vaderlijke zorg,</seg> <seg n="179.5.6">houdende alle schepselen onder zijn heerschappij,</seg> <seg n="179.5.7">alzo dat niet één haar van ons hoofd <hi rend="italic">(want die zijn alle geteld),</hi></seg> <seg n="179.5.8"><hi rend="italic">ook niet één musken op de aarde vallen kan,</hi></seg> <seg n="179.5.9"><hi rend="italic">zonder de wil onzes Vaders</hi> (Matth. 10 : 30, 29).</seg></s> <s n="179.6"><seg n="179.6.1">Waarop wij ons verlaten,</seg> <seg n="179.6.2">wetende dat Hij de duivelen in toom houdt en al onze vijanden,</seg> <pb n="285" ed="VW"/><seg n="179.6.3">die ons zonder zijn toelating en wil niet schaden kunnen.</seg></s> <s n="179.7"><seg n="179.7.1">En hierin verwerpen wij de verdoemelijke dwaling der Epicureeërs,</seg> <seg n="179.7.2">dewelke zeggen,</seg> <seg n="179.7.3">dat God zich nergens mede bemoeit en alle dingen bij geval laat geschieden" (art. 13 van de <hi rend="italic">Nederlandse geloofsbelijdenis).</hi></seg></s></p>
<p><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Onze vaderen onderscheiden in de scheppende en bestierende werkzaamheid Gods twee kanten:</seg> <seg n="180.1.2"><hi rend="italic">het verborgene en het aangewezene.</hi></seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">Het eerste moet onze aanbidding wakker maken;</seg> <seg n="180.2.2">het andere legt zich open voor onze lering.</seg></s> <s n="180.3"><seg n="180.3.1">Beide te zamen geven zij een onuitsprekelijke troost.</seg></s> <s n="180.4"><seg n="180.4.1">Voor die troost valt weliswaar de nadruk op het laatste,</seg> <seg n="180.4.2">de lering,</seg> <seg n="180.4.3">die ons toekomt van Christuswege,</seg> <seg n="180.4.4">wanneer Hij ons in zijn Woord aanwijst,</seg> <seg n="180.4.5">hoe de dingen staan.</seg></s> <s n="180.5"><seg n="180.5.1">Dat ons niets bij geval overkomen kan en dat de hemelse Vader alle schepselen onder zijn heerschappij houdt en over ons waakt met een vaderlijke zorg.</seg></s> <s n="180.6"><seg n="180.6.1">Op deze leer is dan in het bijzonder van toepassing,</seg> <seg n="180.6.2">dat zij een onuitsprekelijke troost bevat.</seg></s> <s n="180.7"><seg n="180.7.1">Daarmee houden wij ons tevreden.</seg></s> <s n="180.8"><seg n="180.8.1">Wij willen deze palen niet overschrijden en niet proberen daarachter nog meer te weten te komen en de verleiding weerstaan om een nieuwsgierig onderzoek in te stellen naar een andere leer,</seg> <seg n="180.8.2">een diepere kennis van Gods schepping en bestier.</seg></s> <s n="180.9"><seg n="180.9.1">Ons begrip zou dat niet kunnen verdragen.</seg></s> <s n="180.10"><seg n="180.10.1">Het is God die spreekt.</seg></s> <s n="180.11"><seg n="180.11.1">En buiten Christus,</seg> <seg n="180.11.2">zo leert ook Calvijn ons,</seg> <seg n="180.11.3">zijn Gods wegen voor ons <choice><sic>een doolhof.a Wij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">een doolhof.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f53" rend="superscript">a</ref></seg></s><choice><sic>een doolhof.a Wij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40"> </corr></choice><s n="180.12"><seg n="180.12.1"><choice><sic>een doolhof.a Wij moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">Wij moeten</corr></choice> ons houden aan de <hi rend="italic">aanwijzing,</hi></seg> <seg n="180.12.2">als God met zijn vinger,</seg> <seg n="180.12.3">zijn Geest,</seg> <seg n="180.12.4">bij zijn Woord langs gaat en het ons leert lezen alsof wij het voor 't eerst onder de ogen kregen.</seg></s> <s n="180.13"><seg n="180.13.1">- Zo hebben het onze vaderen geleerd en zo is de ervaring van de gelovigen van nu.</seg></s></p>
<p><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Toch vergeten de heiligen van de eerste en de laatste dagen onder de bijbelse les niet,</seg> <seg n="181.1.2">dat het een verborgenheid is,</seg> <seg n="181.1.3">die hun wordt geopenbaard en uitgelegd.</seg></s> <s n="181.2"><seg n="181.2.1">Als de vinger Gods langs de regels gaat en de onuitsprekelijke troost daarvan aan hun hart wordt gelegd,</seg> <seg n="181.2.2">dan weten zij dat het een groot mysterie is,</seg> <seg n="181.2.3">waaruit hun zoveel wordt uitgelegd als voor hun begrip te dragen is.</seg></s> <s n="181.3"><seg n="181.3.1">Zodra zij buiten het boek kijken,</seg> <seg n="181.3.2">naar de werkelijkheid van Gods scheppende en bestierende Majesteit,</seg> <seg n="181.3.3">dan schrikken zij.</seg></s> <s n="181.4"><seg n="181.4.1">Dadelijk moeten hun ogen weer terug naar de regels van Gods Woord en de leer van Christus.</seg></s> <s n="181.5"><seg n="181.5.1">Maar als de heiligen dat doen,</seg> <seg n="181.5.2">kunnen zij toch niet vergeten hoe zij geschrokken zijn,</seg> <seg n="181.5.3">toen zij oog in oog met Gods Majesteit geplaatst werden.</seg></s> <s n="181.6"><seg n="181.6.1">Zij blijven er aan denken onder het lezen van de woorden van de Here Jezus en van de profetische en apostolische teksten.</seg></s> <s n="181.7"><seg n="181.7.1">Alleen maar,</seg> <seg n="181.7.2">hun schrik verandert in aanbidding,</seg> <seg n="181.7.3">nu zij weten dat het Dezelfde is,</seg> <seg n="181.7.4">die vanuit de verborgenheid van zijn raad handelt boven het begrip van hun menselijk verstand.</seg></s> <s n="181.8"><seg n="181.8.1">Dezelfde als Hij,</seg> <seg n="181.8.2">die hun het abc des geloofs,</seg> <seg n="181.8.3">der hoop en der liefde leert door hun het Evangelie voor te spellen.</seg></s> <s n="181.9"><seg n="181.9.1">De geduldige uitleggen,</seg> <pb n="286" ed="VW"/><seg n="181.9.2">die elke morgen weer opnieuw met hun zwak begrip te rade gaat,</seg> <seg n="181.9.3">door hun aanwijzingen te doen in zijn Woord,</seg> <seg n="181.9.4">die hun bevatting niet te boven gaan,</seg> <seg n="181.9.5">is geen andere dan de toornige en grimmige Werker aan de voleinding dezer wereld,</seg> <seg n="181.9.6">die hen doet vergaan en verschrikken.</seg></s> <s n="181.10"><seg n="181.10.1">Zijn geduld in het aanwijzen en het leren komt te heerlijker uit tegenover de haast en het geweld van zijn werken.</seg></s> <s n="181.11"><seg n="181.11.1">Bij dat laatste is niets zo sterk,</seg> <seg n="181.11.2">of Hij werpt het neder;</seg> <seg n="181.11.3">zo snel,</seg> <seg n="181.11.4">of Hij achterhaalt het.</seg></s> <s n="181.12"><seg n="181.12.1">Maar onder het eerste richt Hij het zwakke op en laat Hij zich achterhalen door de gebeden dergenen,</seg> <seg n="181.12.2">die Hem al lang hadden vergeten en die zich zijn naam nauwelijks meer konden herinneren.</seg></s> <s n="181.13"><seg n="181.13.1">Zij roepen achter Hem aan en hun gebed komt Hem voor en brengt Hem tot staan op de weg van zijn gerichten.</seg></s> <s n="181.14"><seg n="181.14.1">Zij lopen voor zijn voeten en zij kunnen zijn vriendelijk aangezicht zien.</seg></s></p>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Zo wordt de schrik tot aanbidding.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">En deze aanbidding is het,</seg> <seg n="182.2.2">die de troost onuitsprekelijk maakt.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Het is geen menselijke les,</seg> <seg n="182.3.2">die de heiligen hebben te leren.</seg></s> <s n="182.4"><seg n="182.4.1">De leer van Christus is een goddelijke aanwijzing.</seg></s> <s n="182.5"><seg n="182.5.1">Terwijl zij die aannemen,</seg> <seg n="182.5.2">aanbidden zij God en hun aanbidding gaat over in een bidden zonder ophouden.</seg></s> <s n="182.6"><seg n="182.6.1">Terwijl zij al maar vragen,</seg> <seg n="182.6.2">gaat de verschrikking hoe langer hoe meer uit de aanbidding weg en wordt het een bidden-zonder-meer;</seg> <seg n="182.6.3">een gesprek tussen Vader en kind.</seg></s> <s n="182.7"><seg n="182.7.1">Het ontzag der aanbidding,</seg> <seg n="182.7.2">als zij zien naar het majesteitelijke handelen Gods,</seg> <seg n="182.7.3">bindt hun ogen altijd weer aan het boek,</seg> <seg n="182.7.4">het Woord waarin Hij zijn aanwijzingen geeft.</seg></s> <s n="182.8"><seg n="182.8.1">Dan hangen zij weer aan de beloften Gods,</seg> <seg n="182.8.2">die aan hun kinderlijke beden zijn aangemeten.</seg></s> <s n="182.9"><seg n="182.9.1">Maar die aanhankelijkheid zou zo sterk niet kunnen zijn als daarbuiten Gods toorn en grimmigheid niet rondgingen;</seg> <seg n="182.9.2">als vergankelijkheid en schrik voor hen niet alle andere toegangen tot God bezet hielden.</seg></s></p>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Een der eerste vruchten van de aanwijzingen Gods in zijn Woord en van de leer van Christus is de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">Uit de verborgenheid van de nacht,</seg> <seg n="183.2.2">waarin het ongeloof van de met zichzelf tevreden mens hen gevangen houdt,</seg> <seg n="183.2.3">komen de mede-heiligen te voorschijn en maken de duisternis tot licht.</seg></s> <s n="183.3"><seg n="183.3.1">Zij worden door God ontbonden om heen te gaan,</seg> <seg n="183.3.2">waar zijn hulp van node is.</seg></s> <s n="183.4"><seg n="183.4.1">Dan wordt het openbaar dat er een Rijk is,</seg> <seg n="183.4.2">waarin aardse macht geen zeggenschap heeft,</seg> <seg n="183.4.3">waar alle knie zich voor Jezus buigt en waar allen verbonden zijn door de band der liefde en des Geestes.</seg></s> <s n="183.5"><seg n="183.5.1">De minste is daar de meeste en men leeft er niet om te heersen,</seg> <seg n="183.5.2">maar om te dienen.</seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">In die gemeenschap heeft de aanwijzing in het Woord plaats en wanneer de vinger Gods,</seg> <seg n="184.1.2">de Heilige Geest,</seg> <seg n="184.1.3">de heilige teksten onderstreept,</seg> <seg n="184.1.4">dan kijken de mede-heiligen ook op het blad en zij staan als getuigen in het stille verbond dat God met de ziel sluit.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Hun aanwezigheid helpt om de schrik voor de werkelijkheid in aanbidding om te zetten.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Zij zien de dingen van de andere zijde.</seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Zij weten dat God zeer wel en rechtvaardiglijk zijn werk beschikt.</seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">Zij hebben daarvan een klare en volmaakte kennis en wanneer in de strijdende kerk de aanwijzing plaats heeft naar de mate van ons begrip,</seg> <pb n="287" ed="VW"/><seg n="184.5.2">dan is iedere tittel en iedere jota voor hen een verheuging.</seg></s> <s n="184.6"><seg n="184.6.1">De bijbel,</seg> <seg n="184.6.2">zo zei mij eens een klare ziel,</seg> <seg n="184.6.3">is niet helemaal alleen voor mensen op aarde geschreven.</seg></s> <s n="184.7"><seg n="184.7.1">Deze visie is waarachtig en wordt bevestigd door de mystische ervaringen der gelovigen.</seg></s> <s n="184.8"><seg n="184.8.1">Er staat wel hier en daar iets in,</seg> <seg n="184.8.2">waarvan de betekenis ons niet geheel kan worden uitgelegd,</seg> <seg n="184.8.3">maar dat een toegift is,</seg> <seg n="184.8.4">bestemd voor de zalige geesten,</seg> <seg n="184.8.5">die zeer begerig zijn om in te zien (1 Petr. 1 : 12).</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">Een andere verborgenheid van de aanwijzing Gods in zijn Woord en van de leer van Christus is deze,</seg> <seg n="185.1.2">dat zij,</seg> <seg n="185.1.3">te midden van de schrik der werkelijkheid van Gods scheppende en bestierende werkzaamheid,</seg> <seg n="185.1.4">in vele gevallen de laatste kans is om zalig te worden.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">De dingen hebben onder de gewone gang des levens de neiging om hun loop gelijkmatig voort te zetten,</seg> <seg n="185.2.2">ook tot het bittere einde toe.</seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Het ongeloof paart zich met de sleur van het leven en samen brengen zij de ijdelheid voort,</seg> <seg n="185.3.2">die de passende naam is voor een gestadig sterven,</seg> <seg n="185.3.3">waarmee wij gevaar lopen ons tevreden te houden.</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">- Hier grijpt nu God in met de schrik van zijn Majesteit.</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">Hij verstoort de ijdele waan der trotse zielen,</seg> <seg n="185.5.2">die hij van ver met gramschap aanziet en schenkt leven aan hen die,</seg> <seg n="185.5.3">omringd door tegenspoed,</seg> <seg n="185.5.4">moeten bezwijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="185.6"><seg n="185.6.1">Het zijn misschien en in vele gevallen dezelfden,</seg> <seg n="185.6.2">de trotse zielen in ijd'len waan en degenen die in tegenspoed dreigen te bezwijken.</seg></s> <s n="185.7"><seg n="185.7.1">Er is wellicht tussen de ene en de andere staat des levens een tijdsruimte van één dag.</seg></s> <s n="185.8"><seg n="185.8.1">Toen kwam de schrik des Heeren,</seg> <seg n="185.8.2">waardoor de mensen vermaand worden tot het geloof.</seg></s> <s n="185.9"><seg n="185.9.1">Maar toen ook openbaarde zich de verborgenheid der godzaligheid.</seg></s> <s n="185.10"><seg n="185.10.1">Was die schrik niet gekomen,</seg> <seg n="185.10.2">dan zou de ijdelheid des levens misschien voortgang gehad hebben.</seg></s> <s n="185.11"><seg n="185.11.1">Nu kwam nog eens,</seg> <seg n="185.11.2">als van een groot geheim,</seg> <seg n="185.11.3">de aanwijzing Gods.</seg></s> <s n="185.12"><seg n="185.12.1">Nog éénmaal hield het gestadig sterven op en kwam God om leven te schenken.</seg></s> <s n="185.13"><seg n="185.13.1">Gezien het grote apparaat dat Hij in beweging moest brengen,</seg> <seg n="185.13.2">wellicht wel voor 't laatst.</seg></s> <s n="185.14"><seg n="185.14.1">In ieder geval droeg het de kenmerken van het laatste aan zich,</seg> <seg n="185.14.2">ook al was dit alleen duidelijk voor de enkele ziel.</seg></s> <s n="185.15"><seg n="185.15.1">Want deze had het wel niet mogelijk geacht,</seg> <seg n="185.15.2">dat God zo barmhartig zou zijn,</seg> <seg n="185.15.3">dat Hij nog ééns,</seg> <seg n="185.15.4">dwars door de gebedsloze sleur van het dagelijks leven en door de ijdelheidskermis der wereld,</seg> <seg n="185.15.5">nabij zou willen zijn en zijn geduldige lessen zou willen geven in de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="185.16"><seg n="185.16.1">Zo werd de schrik des Heeren tot een laatste kans om zalig te worden.</seg></s> <s n="185.17"><seg n="185.17.1">Misschien was het al te laat.</seg></s> <s n="185.18"><seg n="185.18.1">Te laat naar menselijke en psychologische berekeningen.</seg></s> <s n="185.19"><seg n="185.19.1">Het was niet te verwachten dat het gebed in dit leven nog weer op gang kon worden gebracht.</seg></s> <s n="185.20"><seg n="185.20.1">Het was meer dan onwaarschijnlijk,</seg> <seg n="185.20.2">dat dit oog nog eens zou letten op de woorden Gods.</seg></s> <s n="185.21"><seg n="185.21.1">Het was te laat,</seg> <seg n="185.21.2">behalve voor God.</seg></s> <s n="185.22"><seg n="185.22.1">Zijn barmhartigheid achterhaalde de ziel.</seg></s></p>
<p><s n="186.1"><seg n="186.1.1">Zo kwam de gemeenschap der heiligen weer tot de mogelijkheden des <pb n="288" ed="VW"/>levens te behoren.</seg></s> <s n="186.2"><seg n="186.2.1">Het grote motief is daar de belijdenis van Gods grote Naam.</seg></s> <s n="186.3"><seg n="186.3.1">En daardoor bekleedt het Kruis er een veel grotere plaats dan elders.</seg></s> <s n="186.4"><seg n="186.4.1">Kruisschuwheid,</seg> <seg n="186.4.2">zo zou men de grote kwaal van het ijdele leven kunnen noemen.</seg></s> <s n="186.5"><seg n="186.5.1">In de gemeenschap der heiligen is het andersom.</seg></s> <s n="186.6"><seg n="186.6.1">De apostelen,</seg> <seg n="186.6.2">profeten en martelaars,</seg> <seg n="186.6.3">die in het <hi rend="italic">Te Deum</hi> worden genoemd,</seg> <seg n="186.6.4">hebben het kruis op zich genomen,</seg> <seg n="186.6.5">hebben zichzelve verloochend en zijn Jezus gevolgd.</seg></s> <s n="186.7"><seg n="186.7.1">Het is niet te laat om zich bij hen aan te sluiten.</seg></s> <s n="186.8"><seg n="186.8.1">De barmhartigheid Gods heeft het 'te laat' achterhaald.</seg></s> <s n="186.9"><seg n="186.9.1">Misschien heeft het wel eens zo geschenen alsof er voor deze dingen geen plaats meer was in de wereld.</seg></s> <s n="186.10"><seg n="186.10.1">Deze schijn is verdwenen.</seg></s> <s n="186.11"><seg n="186.11.1">Wij leven niet te laat voor de gemeenschap der heiligen en voor de plichten en goederen,</seg> <seg n="186.11.2">die tot hun samenleving behoren.</seg></s> <s n="186.12"><seg n="186.12.1">Dit burgerschap vertoont zich midden onder ons en de aanwijzing in het Woord Gods is duidelijker dan sedert lang het geval was.</seg></s> <s n="186.13"><seg n="186.13.1">Wij hebben de dag onzer geboorte niet achter ons,</seg> <seg n="186.13.2">maar voor ons:</seg> <seg n="186.13.3">de Wedergeboorte.</seg></s></p>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Wanneer wij ons door de lering van Christus door zijn Geest laten troosten,</seg> <seg n="187.1.2">dan blijkt telkens weer dat de kracht en de zoetheid van die troost hierin gelegen is,</seg> <seg n="187.1.3">dat hij ons gegeven wordt door Hem,</seg> <seg n="187.1.4">wiens wezen en werk boven ons begrip is,</seg> <seg n="187.1.5">ook wanneer wij ons binnen de palen van zijn Woord willen houden en niet curieuselijk willen onderzoeken wat daarbuiten valt.</seg></s> <s n="187.2"><seg n="187.2.1">Christus is mens <hi rend="italic">geworden,</hi></seg> <seg n="187.2.2">maar Hij <hi rend="italic">is</hi> God.</seg></s> <s n="187.3"><seg n="187.3.1">En niet onze geboorte,</seg> <seg n="187.3.2">maar de Wedergeboorte bepaalt ons leven.</seg></s> <s n="187.4"><seg n="187.4.1">Ook wanneer de leer van Christus zich wil richten naar ons begrip,</seg> <seg n="187.4.2">dan is het verborgene toch veel meer dan wat daaruit door God wordt aangewezen.</seg></s> <s n="187.5"><seg n="187.5.1">De aanbidding zal de eeuwigheid vervullen,</seg> <seg n="187.5.2">ook al moet het geloof in de tijd uit het gehoor leven.</seg></s></p>
<p><s n="188.1"><seg n="188.1.1">Dat dit het geval is,</seg> <seg n="188.1.2">hebben onze vaderen wel geweten en God leert het ons niet minder in onze dagen.</seg></s> <s n="188.2"><seg n="188.2.1">Onze geloofsbelijdenis laat aan de geschiedenis heel geringe ruimte om buiten God om te gaan.</seg></s> <s n="188.3"><seg n="188.3.1">Integendeel,</seg> <seg n="188.3.2">zij distantieert Hem daarvan zo weinig,</seg> <seg n="188.3.3">dat de gedachte bijna zou kunnen opkomen,</seg> <seg n="188.3.4">dat zij Hem betrekt in het kwaad dat daarin geschiedt.</seg></s> <s n="188.4"><seg n="188.4.1">De belijdenis verweert zich tegen deze aanklacht en stelt uitdrukkelijk vast,</seg> <seg n="188.4.2">dat God noch auteur der zonde is,</seg> <seg n="188.4.3">noch schuld daaraan heeft.</seg></s> <s n="188.5"><seg n="188.5.1">Maar daarom is het toch geen toeval en het gebeurt niet door de wenteling van het rad der fortuin.</seg></s> <s n="188.6"><seg n="188.6.1">Neen,</seg> <seg n="188.6.2">het staat vast dat niets geschiedt zonder zijn ordonnantie.</seg></s></p>
<p><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Hier schuilt een grote verborgenheid,</seg> <seg n="189.1.2">die te allen tijde boven het begrip van mensen is uitgegaan en waarvan onze geloofsbelijdenis zegt,</seg> <seg n="189.1.3">dat wij daarnaar niet nieuwsgierig moeten vragen.</seg></s> <s n="189.2"><seg n="189.2.1">Toch is er,</seg> <seg n="189.2.2">en niet steeds met de vrome schroom onzer vaderen,</seg> <seg n="189.2.3">over dit punt heel veel gedacht,</seg> <seg n="189.2.4">geschreven en gesproken.</seg></s> <s n="189.3"><seg n="189.3.1">Altijd weer heeft het raadsel van het kwaad en de rol,</seg> <seg n="189.3.2">die het Godsbestuur daartegenover speelt,</seg> <seg n="189.3.3">de mensen beziggehouden.</seg></s> <s n="189.4"><seg n="189.4.1">Zij noemden dat de theodicee,</seg> <seg n="189.4.2">de rechtvaardiging van de goddelijke Voorzienigheid.</seg></s> <s n="189.5"><seg n="189.5.1">Er is op dit gebied heel veel spitsvondigs uitgedacht,</seg> <seg n="189.5.2">dat weinig troost <pb n="289" ed="VW"/>geeft aan verschrikte harten.</seg></s> <s n="189.6"><seg n="189.6.1">Toch merken wij,</seg> <seg n="189.6.2">uit de wijze waarop onze Geloofsbelijdenis dit punt <choice><sic>beha ndelt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">behandelt</corr></choice>,</seg> <seg n="189.6.3">dat wij er niet buiten kunnen blijven.</seg></s> <s n="189.7"><seg n="189.7.1">Wij mogen aan de geschiedenis niet veel ruimte geven om buiten God te verlopen.</seg></s> <s n="189.8"><seg n="189.8.1">Wij moeten Gods macht en goedheid heel eng etre en op e dingen die gebeuren.</seg></s> <s n="189.9"><seg n="189.9.1">Wij moeten ze als 't ware zien gaan voor zijn ordonnantie uit,</seg> <seg n="189.9.2">zonder dat zij gelegenheid hebben,</seg> <seg n="189.9.3">een schrede ter rechter- of ter linkerzijde van de weg te wijken.</seg></s> <s n="189.10"><seg n="189.10.1">Even streng gaat het hier toe als bij de Schepping,</seg> <seg n="189.10.2">waarvan geschreven staat:</seg> <seg n="189.10.3">Hij spreekt en het is er;</seg> <seg n="189.10.4">Hij gebiedt en het staat er.</seg></s> <s n="189.11"><seg n="189.11.1">De duur der geschiedenis,</seg> <seg n="189.11.2">die een aarzeling van de feiten schijnt in te sluiten,</seg> <seg n="189.11.3">verandert daaraan niets.</seg></s> <s n="189.12"><seg n="189.12.1">De hoofdman van Kapernaüm had gelijk toen hij Jezus' macht en goedheid vergeleek met zijn eigen commando over de soldaten (Matth. 8 : 9).</seg></s> <s n="189.13"><seg n="189.13.1">Als God zegt:</seg> <seg n="189.13.2">Ga! dan gaan de dingen;</seg> <seg n="189.13.3">als Hij zegt:</seg> <seg n="189.13.4">Kom! dan komen zij.</seg></s> <s n="189.14"><seg n="189.14.1">Als Hij tot iemand zegt:</seg> <seg n="189.14.2">Doe dat! dan doet hij het.</seg></s> <s n="189.15"><seg n="189.15.1">Aarzeling komt daarbij niet voor.</seg></s></p>
<p><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Inderdaad staat het geloof hier voor een grote verborgenheid in verband me t het kwaad of de zonde.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Maar de belijdenis daarvan behoeft niet te verlopen in spitsvondigheden.</seg></s> <s n="190.3"><seg n="190.3.1">Er is hier weliswaar meer dan ons begrip verdragen kan.</seg></s> <s n="190.4"><seg n="190.4.1">Maar de kennis en de belijdenis van deze verborgenheid zijn nodig om de onuitsprekelijke troost deelachtig te worden,</seg> <seg n="190.4.2">die de aanwijzing Gods in zijn Woord en de leer van Christus ons schenken.</seg></s> <s n="190.5"><seg n="190.5.1">Zoals de mensheid van Christus zonder de kennis van zijn godheid ons niet baten kan,</seg> <seg n="190.5.2">zo helpt ons de aanwijzing Gods in zijn Woord,</seg> <seg n="190.5.3">dat ons niets bij geval overkomen kan,</seg> <seg n="190.5.4">maar door de beschikking van onze goedertieren hemelse Vader,</seg> <seg n="190.5.5">die voor ons waakt met een vaderlijke zorg</seg> <seg n="190.5.6">- dit alles helpt ons niet,</seg> <seg n="190.5.7">als wij de aanbidding niet oefenen van het grote wonder,</seg> <seg n="190.5.8">dat zijn macht en goedheid zo groot en onbegrijpelijk zijn,</seg> <seg n="190.5.9">dat Hij de handelingen van de schepselen met zijn regerende hand zo vast omsloten houdt dat,</seg> <seg n="190.5.10">terwijl zij werken,</seg> <seg n="190.5.11">Hijzelf zijn eigen werk zeer wel en rechtvaardiglijk beschikt.</seg></s></p>
<p><s n="191.1"><seg n="191.1.1">Het bedenken van deze verborgenheid is geen ijdele filosofie,</seg> <seg n="191.1.2">maar inderdaad vrome aanbidding,</seg> <seg n="191.1.3">zonder welke wij slechts een schrale en geen onuitsprekelijke troost zouden hebben.</seg></s> <s n="191.2"><seg n="191.2.1">Onze vaderen zijn er wel eens hard over gevallen,</seg> <seg n="191.2.2">dat zij er zo op gestaan hebben om deze kanten van hun geloof tot zo krachtige uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="191.3"><seg n="191.3.1">Ik denk dat de behoefte daaraan in alle tijden niet even sterk zal zijn,</seg> <seg n="191.3.2">maar wij verstaan hen beter dan vaak het geval is geweest.</seg></s> <s n="191.4"><seg n="191.4.1">Wij doen niet goed als wij Gods macht en goedheid van elkaar trachten te scheiden;</seg> <seg n="191.4.2">wij behoren ze zo nauw mogelijk verenigd te houden,</seg> <seg n="191.4.3">ook al kost het ons nog zo veel moeite.</seg></s> <s n="191.5"><seg n="191.5.1">Wij verliezen onze troost,</seg> <seg n="191.5.2">als wij Gods goedheid alleen willen eren in de leer van Christus en zijn macht slechts in de werken van schepping en regering.</seg></s> <s n="191.6"><seg n="191.6.1">Het is de goede God</seg> <seg n="191.6.2">- zo zegt het onze Geloofsbelijdenis</seg> <seg n="191.6.3">- die de wereld heeft geschapen en haar daarna stiert en regeert.</seg></s> <s n="191.7"><seg n="191.7.1">En die goedheid ligt zo dicht aan het wereldgebeuren,</seg> <seg n="191.7.2">dat er niets geschiedt zonder zijn ordonnantie.</seg></s> <s n="191.8"><seg n="191.8.1">Er <pb n="290" ed="VW"/>is geen duimbreed afstand tussen die goedheid en dat gebeuren.</seg></s> <s n="191.9"><seg n="191.9.1">Daarin ligt de zenuw van onze onuitsprekelijke troost.</seg></s> <s n="191.10"><seg n="191.10.1">Uit dat onuitsprekelijk verband doet God in de Schrift enkele aanwijzingen naar ons zwak begrip.</seg></s> <s n="191.11"><seg n="191.11.1">En uit die goedheid welt de liefde Gods in Christus,</seg> <seg n="191.11.2">van welke niets ons scheiden kan,</seg> <seg n="191.11.3">noch dood noch leven,</seg> <seg n="191.11.4">noch engelen noch overheden,</seg> <seg n="191.11.5">noch machten,</seg> <seg n="191.11.6">noch tegenwoordige,</seg> <seg n="191.11.7">noch toekomende dingen,</seg> <seg n="191.11.8">noch hoogte,</seg> <seg n="191.11.9">noch diepte,</seg> <seg n="191.11.10">noch enig ander schepsel (Rom. 8 : 38 v.).</seg></s></p>
<p><s n="192.1"><seg n="192.1.1">Dat niets ons kan scheiden van de liefde Gods in Christus valt min of meer onder ons begrip.</seg></s> <s n="192.2"><seg n="192.2.1">Dit geloof heeft een ervaringskant,</seg> <seg n="192.2.2">die er een zoetheid aan geeft,</seg> <seg n="192.2.3">die alle gelovigen kennen.</seg></s> <s n="192.3"><seg n="192.3.1">Jezus heeft zichzelf vernietigd,</seg> <seg n="192.3.2">de gestaltenis van een slaaf aangenomen hebbende,</seg> <seg n="192.3.3">en is de mensen gelijk geworden (Fil. 2 : 7).</seg></s> <s n="192.4"><seg n="192.4.1">Wij hebben grote aanrakingsvlakken met zijn leven.</seg></s> <s n="192.5"><seg n="192.5.1">Hij is vlees geworden en heeft onder ons gewoond.</seg></s></p>
<p><s n="193.1"><seg n="193.1.1">Maar deze zoetheid ontgaat ons,</seg> <seg n="193.1.2">als wij ons omkeren en de verborgenheid van Gods bestiering in het aangezicht trachten te zien.</seg></s> <s n="193.2"><seg n="193.2.1">Als wij ons wenden tot de bron,</seg> <seg n="193.2.2">waaruit de liefde Gods in Christus vloeit.</seg></s> <s n="193.3"><seg n="193.3.1">Dan wordt de zoetheid tot bitterheid.</seg></s> <s n="193.4"><seg n="193.4.1">Wij kennen allen die bitterheid.</seg></s> <s n="193.5"><seg n="193.5.1">Zij kerft soms als een mes in onze harten;</seg> <seg n="193.5.2">zij mengt zich als alsem in onze levensbeker.</seg></s> <s n="193.6"><seg n="193.6.1">Het Daarom! van het geloof wordt tot het Waarom? van de twijfel.</seg></s> <s n="193.7"><seg n="193.7.1">Jezus heeft zelf deze beproeving doorstaan.</seg></s> <s n="193.8"><seg n="193.8.1">Laat deze drinkbeker aan mij voorbij gaan!</seg></s> <s n="193.9"><seg n="193.9.1">Waarom hebt Gij mij verlaten?</seg></s></p>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">Er is voor onze mensheid en menselijkheid zo weinig ruimte tussen Gods verborgen goedheid en tussen het kwaad.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">Zij zijn zo dicht bij elkaar.</seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">De eerste omsluit het laatste zo nauw,</seg> <seg n="194.3.2">dat wij daartussen schier niet kunnen ademen.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Waarheen zullen wij ons wenden?</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">Keren wij ons naar Gods goedheid,</seg> <seg n="194.5.2">dan bedreigt het kwaad ons in de rug.</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">En wenden wij ons om,</seg> <seg n="194.6.2">dan zien wij niets van Gods goedheid.</seg></s> <s n="194.7"><seg n="194.7.1">Zullen wij hier niet wat ruimte maken en onszelve lucht verschaffen?</seg></s></p>
<p><s n="195.1"><seg n="195.1.1">In stille en rustige tijden,</seg> <seg n="195.1.2">als er gelegenheid is voor het bedrijven van ijdele filosofie en het uitdenken van spitsvondigheden,</seg> <seg n="195.1.3">doen de mensen dat.</seg></s> <s n="195.2"><seg n="195.2.1">Zij maken de ruimte tussen Gods goedheid en het kwade groter.</seg></s> <s n="195.3"><seg n="195.3.1">Zij scheppen daar plaats voor de menselijke vrijheid,</seg> <seg n="195.3.2">bewegingsvrijheid tussen God en het kwade.</seg></s> <s n="195.4"><seg n="195.4.1">- Maar in dodelijke tijdsgewrichten,</seg> <seg n="195.4.2">waarin God alleen de ziel kan redden en de tranen kan drogen,</seg> <seg n="195.4.3">blijkt dat een onnutte bezigheid.</seg></s> <s n="195.5"><seg n="195.5.1">Dan blijkt dat men geheel zit ingekneld en dat de heiligen in hun gemeenschap alleen kunnen knielen op de plaats waar zij zijn.</seg></s> <s n="195.6"><seg n="195.6.1">Een andere bewegingsvrijheid hebben ze niet.</seg></s> <s n="195.7"><seg n="195.7.1">Alleen de aanbidding blijft over.</seg></s> <s n="195.8"><seg n="195.8.1">Met de rug tegen het kwade zien zij God in het aangezicht en aanschouwen zijn goedheid.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="196.1"><seg n="196.1.1">Deze grote verborgenheid moeten wij niet curieuselijk gaan onderzoeken.</seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">Dat baat ons niets.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">Wij zouden er niets meer van te weten komen.</seg></s> <s n="196.4"><seg n="196.4.1">Wij <pb n="291" ed="VW"/>zouden het onuitsprekelijke van de troost er mee te niet doen.</seg></s> <s n="196.5"><seg n="196.5.1">Van brood zouden wij stenen maken.</seg></s> <s n="196.6"><seg n="196.6.1">Wat zou het ons geven als wij met allerlei denkmiddelen een open veld maakten tussen Gods goedheid in zijn regerende macht en het verkeerde dat de mensen doen.</seg></s> <s n="196.7"><seg n="196.7.1">Dit veld is het juist,</seg> <seg n="196.7.2">waar de wortelen der bitterheid uitgroeien tot een kwade oogst.</seg></s> <s n="196.8"><seg n="196.8.1">Het kan nooit tot een zaadveld van de Zoon des mensen worden.</seg></s> <s n="196.9"><seg n="196.9.1">- Wanneer daar zoetheid is in de lering van Christus en de aanwijzingen van God in zijn Woord,</seg> <seg n="196.9.2">dan moet die haar schatkamer hebben in de verborgenheid van Gods Majesteit,</seg> <seg n="196.9.3">in de verborgen samenhang van zijn werken.</seg></s> <s n="196.10"><seg n="196.10.1">Daarom zijn wij op de verkeerde weg als wij daarin een neutraal veld zouden gaan uitdenken,</seg> <seg n="196.10.2">om God verwijderd te houden van de geschiedenis.</seg></s> <s n="196.11"><seg n="196.11.1">Daaruit zou ons alleen de bitterheid kunnen toekomen,</seg> <seg n="196.11.2">waarover wij spraken.</seg></s> <s n="196.12"><seg n="196.12.1">De bron van de troost kan alleen ontspringen uit het onuitputtelijk verband van Gods majesteitelijke schepping en regering.</seg></s> <s n="196.13"><seg n="196.13.1">Wij moeten het aanbidden,</seg> <seg n="196.13.2">dat zijn goedheid het kwade zo nauwsluitend omringt,</seg> <seg n="196.13.3">als de zonde het ons doet (Hebr. 12 : 1).</seg></s> <s n="196.14"><seg n="196.14.1">Wij moeten dat doen,</seg> <seg n="196.14.2">ook al gaat het ons begrip verre te boven.</seg></s> <s n="196.15"><seg n="196.15.1">Tussen Hem en de geschiedenis is niet meer afstand dan tussen Elia en de dode zoon van de weduwe van Sarfath,</seg> <seg n="196.15.2">toen hij zich driemaal strekte over het kind.</seg></s> <s n="196.16"><seg n="196.16.1">God is met zijn goedheid vlak op het kwade.</seg></s> <s n="196.17"><seg n="196.17.1">God heeft de dingen niet laten varen,</seg> <seg n="196.17.2">noch aan het geval of de fortuin overgegeven</seg> <seg n="196.17.3">- houdende alle schepselen onder zijn heerschappij.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="197.1"><seg n="197.1.1">Deze verborgenheid der godzaligheid is de voorraadschuur,</seg> <seg n="197.1.2">waaruit de breking des broods plaats heeft,</seg> <seg n="197.1.3">die in het Evangelie geschiedt.</seg></s> <s n="197.2"><seg n="197.2.1">De leer van Christus put uit dit mysterie.</seg></s> <s n="197.3"><seg n="197.3.1">Zolang het Evangelie gepredikt wordt worden wij,</seg> <seg n="197.3.2">naar de mate van onze behoeften en van ons begrip,</seg> <seg n="197.3.3">daaruit gevoed.</seg></s> <s n="197.4"><seg n="197.4.1">Wanneer wij vergaan door Gods toorn en door zijn grimmigheid worden verschrikt,</seg> <seg n="197.4.2">dan weten wij daarin en daarachter de goedheid Gods,</seg> <seg n="197.4.3">die wij alleen door aanbidding vermogen te eren.</seg></s></p>
<p><s n="198.1"><seg n="198.1.1">Deze aanbidding is de zwaarste geloofsoefening,</seg> <seg n="198.1.2">waartoe de heiligen op aarde geroepen worden.</seg></s> <s n="198.2"><seg n="198.2.1">De dichter van Psalm 73 wist er van:</seg></s></p>
<lg><l n="199.1"><seg n="199.1.1">"Bezwijkt dan ooit in bitt're smart</seg></l><l n="199.2"><seg n="199.2.1">Of bange nood mijn vlees en hart,</seg></l><l n="199.3"><seg n="199.3.1">Zo zult Gij zijn voor mijn gemoed</seg></l><l n="199.4"><seg n="199.4.1">Mijn rots,</seg> <seg n="199.4.2">mijn deel,</seg> <seg n="199.4.3">mijn eeuwig goed."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f55" rend="superscript">c</ref></seg></l></lg>
</div>
<div type="chapter" n="10">
<head n="J."><pb n="292" ed="VW"/><label>J.</label> <s n="200.1"><seg n="200.1.1">Dominee Gunning <choice><sic>t</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39">†</corr></choice></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="201.1"><seg n="201.1.1"><hi rend="italic">Kroniek juli 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="202.1"><seg n="202.1.1">Het was in 1891 dat ik,</seg> <seg n="202.1.2">als student te Leiden aangekomen,</seg> <seg n="202.1.3">in aanraking kwam met dr. J. H. Gunning Jr.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n55" rend="superscript">55</ref></seg> <seg n="202.1.4">die in dezelfde stad het Evangelie bediende,</seg> <seg n="202.1.5">waar zijn vader een theologisch hoogleraarschap bekleedde.</seg></s> <s n="202.2"><seg n="202.2.1">Sedert is hij voor mij,</seg> <seg n="202.2.2">in onderscheiding van de professor,</seg> <seg n="202.2.3">dominee Gunning gebleven.</seg></s> <s n="202.3"><seg n="202.3.1">De toen nog jonge predikant,</seg> <seg n="202.3.2">die overigens reeds een drietal gemeenten had gediend,</seg> <seg n="202.3.3">had zijn studentikoze manieren nog niet afgelegd,</seg> <seg n="202.3.4">zoals hij trouwens nooit helemaal heeft gedaan.</seg></s> <s n="202.4"><seg n="202.4.1">Met grote vriendelijkheid en jovialiteit trad hij de aankomende theologen van zijn richting tegemoet.</seg></s> <s n="202.5"><seg n="202.5.1">In kleine kringen bracht hij hen bijeen en zocht hen dan op allerlei wijze als pastor en ook als wetenschappelijk man van dienst te zijn.</seg></s> <s n="202.6"><seg n="202.6.1">- Met de vroeg gestorven Willem van der Schans<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n56" rend="superscript">56</ref> heb ik toen tegen Pasen 1892,</seg> <seg n="202.6.2">tegenover hem belijdenis des geloofs afgelegd.</seg></s> <s n="202.7"><seg n="202.7.1">- Gunning bleef de jongeren,</seg> <seg n="202.7.2">die zijn tegemoetkomendheid beantwoordden,</seg> <seg n="202.7.3">ook later met zijn belangstelling volgen.</seg></s> <s n="202.8"><seg n="202.8.1">Men kon er zeker van zijn,</seg> <seg n="202.8.2">in belangrijke of moeilijke ogenblikken van het leven een blijk van zijn medeleven te ontvangen.</seg></s> <s n="202.9"><seg n="202.9.1">Steeds was er dan in zijn brieven,</seg> <seg n="202.9.2">met het karakteristieke handschrift,</seg> <seg n="202.9.3">een spontane hartelijkheid,</seg> <seg n="202.9.4">waarvoor hij een bijzonder charisma had.</seg></s> <s n="202.10"><seg n="202.10.1">En wanneer men hem een of ander teken van leven of activiteit deed toekomen,</seg> <seg n="202.10.2">dan kon men er zeker van zijn,</seg> <seg n="202.10.3">dat hij daarop per kerende post reageerde.</seg></s> <s n="202.11"><seg n="202.11.1">- Zo is dominee Gunning voor ontelbaren in den lande op zijn eigen,</seg> <seg n="202.11.2">zeer bijzondere wijze in meer of mindere mate tot een blijvende steun geweest.</seg></s></p>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">Gewone correspondentie,</seg> <seg n="203.1.2">hoe omvangrijk ook,</seg> <seg n="203.1.3">was daarvoor niet voldoende.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">Uit dit tekort is al heel vroeg,</seg> <seg n="203.2.2">in de Leidse tijd,</seg> <seg n="203.2.3">Pniël geboren,</seg> <seg n="203.2.4">het blad waardoor Gunning sprak tot een zeer uitgebreide gemeente.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">Meer dan in zijn boeken heeft hij daarin zijn wezen en roeping tot uitdrukking gebracht.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">Een halve eeuw lang heeft hij op een originele,</seg> <seg n="203.4.2">frisse wijze,</seg> <seg n="203.4.3">waaraan de jaren geen afbreuk deden,</seg> <seg n="203.4.4">een gemeentelijke correspondentie gevoerd,</seg> <seg n="203.4.5">die zeer velen tot grote zegen is geweest.</seg></s> <s n="203.5"><seg n="203.5.1">Want rondom de briefwisseling in engere zin,</seg> <seg n="203.5.2">die ook in Pniël een plaats bekleedde,</seg> <seg n="203.5.3">kan zeer veel van wat Gunning daarin en elders aan kleingoed schreef,</seg> <seg n="203.5.4">onder de titel 'correspondentie' worden begrepen.</seg></s> <s n="203.6"><seg n="203.6.1">Wanneer hij schreef,</seg> <seg n="203.6.2">dacht hij aan mensen en dikwijls aan bepaalde mensen.</seg></s> <s n="203.7"><seg n="203.7.1">Groep en gemeenschap hebben dan ook,</seg> <seg n="203.7.2">naar het laatst van zijn leven toe,</seg> <seg n="203.7.3">een sterke invloed op hem uitgeoefend,</seg> <seg n="203.7.4">zoals dat bij zijn vader het geval was met de kerk.</seg></s> <s n="203.8"><seg n="203.8.1">De zoon was,</seg> <seg n="203.8.2">hoezeer een gevierd prediker en een vroege liturg,</seg> <seg n="203.8.3">als ik het goed zie,</seg> <seg n="203.8.4">nooit een recht kerkman,</seg> <seg n="203.8.5">ofschoon hij aan de andere kant toch ook weer een echte dominee was.</seg></s> <s n="203.9"><seg n="203.9.1">Maar hij was meer dominee-alleen en had er moeite mee om dominee-met-anderen te zijn,</seg> <seg n="203.9.2">tenzij dan met persoonlijke vrienden.</seg></s> <s n="203.10"><seg n="203.10.1">Dit gaf <pb n="293" ed="VW"/>aan Gunnings leven en werk iets onstabiels,</seg> <seg n="203.10.2">waarbij hij zocht zonder te kunnen vinden.</seg></s> <s n="203.11"><seg n="203.11.1">Steeds werd hij dan weer op zichzelf teruggeworpen.</seg></s> <s n="203.12"><seg n="203.12.1">Maar onder dat alles door bleef de lust tot pastorale expansie,</seg> <seg n="203.12.2">bleef de drang om van Jezus te getuigen,</seg> <seg n="203.12.3">bleef de behoefte om behulpzaam te zijn,</seg> <seg n="203.12.4">een vriendelijk woord te zeggen en anderen op te beuren.</seg></s> <s n="203.13"><seg n="203.13.1">Hij was evangelist bij Gods genade en hij is tot het einde toe aan die roeping getrouw gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">God had hem grote gaven geschonken,</seg> <seg n="204.1.2">ook wel voor wetenschappelijke arbeid.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">De bibliotheek van dominee Gunning is een belangrijke afdeling geworden van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek.</seg></s> <s n="204.3"><seg n="204.3.1">En die boekerij was niet het resultaat van een lust om te verzamelen alleen.</seg></s> <s n="204.4"><seg n="204.4.1">Gunning las ontzaglijk veel en goed,</seg> <seg n="204.4.2">daarvan getuigen zijn recensies in <hi rend="italic">Pniël.</hi></seg></s> <s n="204.5"><seg n="204.5.1">Hij was,</seg> <seg n="204.5.2">heel jong nog,</seg> <seg n="204.5.3">uitnemend hebraïcus en later steeds meer een sterke talenkenner.</seg></s> <s n="204.6"><seg n="204.6.1">Hij las,</seg> <seg n="204.6.2">in de sporen van zijn vader,</seg> <seg n="204.6.3">in vele richtingen.</seg></s></p>
<p><s n="205.1"><seg n="205.1.1">Maar die uitgebreide belezenheid en rijke kennis dienden,</seg> <seg n="205.1.2">hoezeer ook de begeerte om een monumentaal boek te schrijven hem dikwijls te sterk werd,</seg> <seg n="205.1.3">toch in hoofdzaak zijn corresponderende evangelisatie.</seg></s> <s n="205.2"><seg n="205.2.1">Daarin geleek hij op zijn vader,</seg> <seg n="205.2.2">die <choice><sic>op h eel andere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">op heel andere</corr></choice> wijze zijn geleerdheid geheel in zijn profetische activiteit insmolt.</seg></s></p>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">Met de publieke werkzaamheid van vader en zoon,</seg> <seg n="206.1.2">professor en dominee Gunning zijn een tachtig jaren gemoeid geweest.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">De profeet en de correspondent.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Wie treedt er in hun sporen?</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="11">
<head rend="after-blank" n="K."><label rend="italic">K.</label> <s n="207.1"><seg n="207.1.1"><hi rend="italic">Kroniek september 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="208.1"><seg n="208.1.1">Wie nadenkt over de geschiedenis der kerk in onze tijden,</seg> <seg n="208.1.2">merkt,</seg> <seg n="208.1.3">dat het kerkbegrip zich onderdehand verbreedt en verdiept.</seg></s> <s n="208.2"><seg n="208.2.1">Hij zal in verlegenheid raken ten opzichte van de feiten die hij daartoe al of niet moet rekenen.</seg></s> <s n="208.3"><seg n="208.3.1">Dat valt al dadelijk op als men zich er rekenschap van geeft,</seg> <seg n="208.3.2">dat het in onze kerk betrekkelijk stil geworden is.</seg></s> <s n="208.4"><seg n="208.4.1">De gewone classicale vergaderingen bleven op de laatste woensdag van juni achterwege.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n57" rend="superscript">57</ref></seg></s> <s n="208.5"><seg n="208.5.1">De verkiezingen,</seg> <seg n="208.5.2">die daar plachten gehouden te worden,</seg> <seg n="208.5.3">vonden plaats door middel van de post.</seg></s> <s n="208.6"><seg n="208.6.1">Verder bleef het kerkelijk gesprek,</seg> <seg n="208.6.2">dat op die dag over het hele land gevoerd wordt,</seg> <seg n="208.6.3">ditmaal geheel weg.</seg></s> <s n="208.7"><seg n="208.7.1">Een ongewoon verschijnsel,</seg> <seg n="208.7.2">dat op zichzelf reeds een merkwaardig stukje historie betekent,</seg> <seg n="208.7.3">dat boekdelen spreekt.</seg></s></p>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">Wanneer wij de kerkgeschiedenis echter alleen van die kant bekijken,</seg> <seg n="209.1.2">zijn wij niet op weg om haar recht te leren kennen.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">Als wij op zoek zijn naar de dingen,</seg> <seg n="209.2.2">die waard zijn om geboekstaafd te worden,</seg> <seg n="209.2.3">dan moeten wij er op voorbereid zijn dat zij een meer mystiek karakter zullen dragen.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">Ik bedoel <pb n="294" ed="VW"/>daarmee niet dat de gewone gang van zaken in de kerk zijn betekenis zou hebben verloren.</seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">Integendeel.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Maar deze is in de schaduw gesteld door ervaringen en gebeurtenissen,</seg> <seg n="209.5.2">die voortvloeiden uit een hogere orde van dingen.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1">De kerk is,</seg> <seg n="209.6.2">in haar embryonale toestand in de evangeliën,</seg> <seg n="209.6.3">een gemeenschap des gebeds en des lijdens.</seg></s> <s n="209.7"><seg n="209.7.1">En het einde van haar aardse verschijning zal hierin bestaan,</seg> <seg n="209.7.2">dat rouw en moeite niet meer zullen zijn en dat God alle tranen van het aangezicht der heiligen zal afwissen.</seg></s> <s n="209.8"><seg n="209.8.1">Door deze beide uiteinden wordt de kerkhistorie bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Uit dit oogpunt gezien zal men niet mogen zeggen dat het stil geworden is in de kerk.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">De Heilige Geest heeft in de harten der gelovigen gebeden met onuitsprekelijke zuchtingen.</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">En de bijbel heeft zijn schatten opengedaan en uitgedeeld.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Misschien is het daarbij anders toegegaan dan in gewone gevallen,</seg> <seg n="210.4.2">wanneer de wereld zegt dat een gemeente bloeit.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">Het zal een andere bloei geweest zijn,</seg> <seg n="210.5.2">zoals die van de staf van Aäron.</seg></s> <s n="210.6"><seg n="210.6.1">Dood hout,</seg> <seg n="210.6.2">dat toch bloeide.</seg></s></p>
<p><s n="211.1"><seg n="211.1.1">Deze kerkgeschiedenis te schrijven wordt echter niet van een kroniek-schrijver verwacht.</seg></s> <s n="211.2"><seg n="211.2.1">Toch is het goed er op te wijzen dat zij zich voltrekt,</seg> <seg n="211.2.2">Anders zou de infernale humor,</seg> <seg n="211.2.3">waarmee men heeft opgemerkt,</seg> <seg n="211.2.4">dat de mond der kerk dit jaar gesloten bleef,</seg> <seg n="211.2.5">een verkeerde schijn wekken.</seg></s> <s n="211.3"><seg n="211.3.1">Want in deze spot schuilt,</seg> <seg n="211.3.2">ook wanneer men hem een wijder strekking geeft dan met betrekking op het passeren van de classicale vergaderingen,</seg> <seg n="211.3.3">een stuk waarheid.</seg></s> <s n="211.4"><seg n="211.4.1">Dat is het meest neerdrukkende van de dingen die wij beleven.</seg></s> <s n="211.5"><seg n="211.5.1">Daarom is het goed te letten op het getuigenis van zeer velen die de macht des Geestes aan hun hart en leven hebben ervaren juist in deze tijd.</seg></s> <s n="211.6"><seg n="211.6.1">De Zone Gods vergadert zich een gemeente,</seg> <seg n="211.6.2">tot het eeuwige leven uitverkoren,</seg> <seg n="211.6.3">door zijn Geest en Woord in enigheid des waren geloofs,</seg> <seg n="211.6.4">van het begin der wereld tot aan het einde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="211.7"><seg n="211.7.1">De geschiedenis dezer gemeente blijft met de wereldgeschiedenis saamgeweven.</seg></s> <s n="211.8"><seg n="211.8.1">Soms neemt die kerk de gestalte aan van een stormcentrum,</seg> <seg n="211.8.2">van de wereld niet anders te onderscheiden dan daardoor,</seg> <seg n="211.8.3">dat juist hier de doodsbeenderen levend worden,</seg> <seg n="211.8.4">zodat men weet dat het Gods storm is en dat Hij Geest moet heten.</seg></s> <s n="211.9"><seg n="211.9.1">Angstig blijft het dan toch nog.</seg></s> <s n="211.10"><seg n="211.10.1">Maar wie het wedervaart,</seg> <seg n="211.10.2">weet,</seg> <seg n="211.10.3">dat het ten leven is en niet ten dode.</seg></s></p>
<p><s n="212.1"><seg n="212.1.1">Het gewone raderwerk der kerk heeft inmiddels niet helemaal stilgestaan.</seg></s> <s n="212.2"><seg n="212.2.1">Uit de aard der zaak trad daarbij de algemene synodale commissie naar voren,</seg> <seg n="212.2.2">die waakt over de belangen der kerk,</seg> <seg n="212.2.3">zolang de algemene synode niet vergadert.</seg></s> <s n="212.3"><seg n="212.3.1">Zij wordt</seg> <seg n="212.3.2">- aldus leerde mij prof. Cannegieter</seg> <seg n="212.3.3">- gezegd te slapen,</seg> <seg n="212.3.4">als de synode vergadert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="212.4"><seg n="212.4.1">Zij bestaat uit de president,</seg> <seg n="212.4.2">de vicepresident<pb n="295" ed="VW"/> en de secretaris der synode;</seg> <seg n="212.4.3">voorts uit drie predikanten en drie ouderlingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n58" rend="superscript">58</ref></seg></s> <s n="212.5"><seg n="212.5.1">Behalve allerlei toezicht en beslissing in geschillen is aan deze commissie ook opgedragen de uitvoering van alles,</seg> <seg n="212.5.2">wat de synode haar heeft in last gegeven en de behandeling van spoed vorderende zaken,</seg> <seg n="212.5.3">welke tot de bevoegdheid der synode behoren (art. 70 Alg.</seg></s> <s n="212.6"><seg n="212.6.1">Regl.</seg></s> <s n="212.7"><seg n="212.7.1">6e).</seg></s></p>
<p><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Krachtens deze laatste bepaling was de synodale commissie het aangewezen lichaam om,</seg> <seg n="213.1.2">bij het uitbreken van de oorlog,</seg> <seg n="213.1.3">sommige zeer urgente maatregelen te nemen.</seg></s> <s n="213.2"><seg n="213.2.1">Reeds op 16 april 1940 had deze commissie zich nog meer dan gewoonlijk op spoed ingesteld door het benoemen van een urgentie-commissie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n59" rend="superscript">59</ref></seg> <seg n="213.2.2">waarvan de leden in of in de omtrek van 's-Gravenhage woonachtig moesten zijn.</seg></s> <s n="213.3"><seg n="213.3.1">Daardoor werd de commissie van waakzaamheid,</seg> <seg n="213.3.2">die in november 1939 was ingesteld,</seg> <seg n="213.3.3">overbodig en werd dan ook door de urgentie-commissie opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="214.1"><seg n="214.1.1">De algemene synodale commissie en haar urgentie-commissie hebben tot dusverre van hun bevoegdheden een bescheiden gebruik gemaakt.</seg></s> <s n="214.2"><seg n="214.2.1">Na 14 mei werd een boodschap tot de kerk gericht,</seg> <seg n="214.2.2">die ik bekend mag veronderstellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n60" rend="superscript">60</ref></seg></s> <s n="214.3"><seg n="214.3.1">Enkele noodmaatregelen werden genomen,</seg> <seg n="214.3.2">in verband waarmee een abonnement op het <hi rend="italic">Weekblad</hi> der kerk verplicht werd gesteld voor de kerkeraden.</seg></s> <s n="214.4"><seg n="214.4.1">Aangedrongen werd op eenparigheid in doen en laten der ambtsdragers.</seg></s> <s n="214.5"><seg n="214.5.1">De geleden oorlogsschade werd opgenomen en een noodcollecte uitgeschreven.</seg></s> <s n="214.6"><seg n="214.6.1">De termijn voor de tienjaarlijkse stemming inzake kerkeraad of kiescollege met een jaar verlengd.</seg></s> <s n="214.7"><seg n="214.7.1">Voor toewijzing van Avondmaalsbrood werd een regeling gevonden.</seg></s> <s n="214.8"><seg n="214.8.1">Enigszins verder greep in het besluit om de classicale vergaderingen te passeren.</seg></s> <s n="214.9"><seg n="214.9.1">Waar de verkiezingen schriftelijk hebben plaats gehad en de te behandelen wetswijzigingen aan de omstandigheden niet waren aangemeten,</seg> <seg n="214.9.2">kan men deze maatregel moeilijk van vergaande strekking achten.</seg></s> <s n="214.10"><seg n="214.10.1">Vooral waar de synode later aan de synodale commissie heeft opgedragen om ten opzichte van de buitengewone classicale vergaderingen diligent te blijven.</seg></s> <s n="214.11"><seg n="214.11.1">Dit is van belang,</seg> <seg n="214.11.2">omdat deze vergaderingen zich in een stadium bevinden,</seg> <seg n="214.11.3">dat een overgang kan vormen naar een meer zuiver presbyteriaal overleg.</seg></s> <s n="214.12"><seg n="214.12.1">- Men kan dus zeggen,</seg> <seg n="214.12.2">dat onze kerk zich op dit punt op een tweesprong bevindt.</seg></s> <s n="214.13"><seg n="214.13.1">Zouden de omstandigheden er toe leiden dat de spoedhouding der synodale commissie,</seg> <seg n="214.13.2">welke volgens art. 70, 6e Alg.</seg></s> <s n="214.14"><seg n="214.14.1">Regl. verantwoord is en die door de benoeming van een urgentie-commissie is toegespitst,</seg> <seg n="214.14.2">met het oog op de moeilijke omstandigheden zich vast ging leggen,</seg> <seg n="214.14.3">dan zou de organisatie van 1816 ons waarschijnlijk in een richting brengen,</seg> <seg n="214.14.4">waarbij wij van de gereformeerde kerkelijke gemeenschap blijvend werden vervreemd.</seg></s> <s n="214.15"><seg n="214.15.1">Dit zou het ergste zijn wat ons kon overkomen.</seg></s> <s n="214.16"><seg n="214.16.1">Het administratieve in het bestuur onzer kerk zou helemaal de overhand krijgen en het geestelijke zou totaal onmondig worden.</seg></s> <s n="214.17"><seg n="214.17.1">De verschillende administratieve en financiële instellingen,</seg> <seg n="214.17.2">die bij de urgentie-commissie vertegenwoordigd zijn,</seg> <seg n="214.17.3">zouden elkaar over het <pb n="296" ed="VW"/>Hoofd der kerk heen de hand reiken en de Hervormde Kerk zou uiteindelijk opgaan in haar onbijbelse organisatie.</seg></s></p>
<p><s n="215.1"><seg n="215.1.1">Daarom is het van zo buitengewoon grote betekenis,</seg> <seg n="215.1.2">dat de urgentie-commissie zelf heeft voorgesteld om een buitengewone kerkelijke vergadering samen te roepen uit allerlei kerkelijke (hervormde) kring,</seg> <seg n="215.1.3">ambtelijk en niet-ambtelijk,</seg> <seg n="215.1.4">welke commissie later door de synode in haar dertiende zitting als 'commissie voor kerkelijk overleg'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n61" rend="superscript">61</ref> in het leven is geroepen.</seg></s> <s n="215.2"><seg n="215.2.1">Zij zal bestaan uit een negentiental leden.</seg></s> <s n="215.3"><seg n="215.3.1">Gezien haar samenstelling ligt het in de bedoeling der synode,</seg> <seg n="215.3.2">dat in haar boezem aandacht zal worden geschonken juist aan de geestelijke mogelijkheden en moeilijkheden in het kerkelijk leven van onze tijd.</seg></s> <s n="215.4"><seg n="215.4.1">En in verband daarmee aan een kerkorde,</seg> <seg n="215.4.2">waaronder het Woord Gods zijn loop zal kunnen hebben en doen waartoe God het gezonden heeft.</seg></s> <s n="215.5"><seg n="215.5.1">Want één ding is nu wel zeker,</seg> <seg n="215.5.2">nl. dat wij in dat opzicht nu voleinds op een tweesprong staan.</seg></s> <s n="215.6"><seg n="215.6.1">Wanneer wij de éne weg niet kiezen,</seg> <seg n="215.6.2">zullen wij de andere tot het bittere einde moeten gaan.</seg></s> <s n="215.7"><seg n="215.7.1">Haar fatum zal zich dan aan de Hervormde Kerk in snel tempo voltrekken.</seg></s> <s n="215.8"><seg n="215.8.1">De spanning tussen haar organisatie en haar ambten zal ophouden en wij zullen dan niet langer een gereformeerde kerk zijn.</seg></s></p>
<p><s n="216.1"><seg n="216.1.1">De synode is ditmaal,</seg> <seg n="216.1.2">volgens het afscheid van de voorzitter,</seg> <seg n="216.1.3">uiteengegaan terwijl allen het eens waren hierover,</seg> <seg n="216.1.4">'dat wel kerkvernieuwing nodig is,</seg> <seg n="216.1.5">maar kerkbreuk vermeden moet worden'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="216.2"><seg n="216.2.1">Dat is een goed-hervormde leuze.</seg></s> <s n="216.3"><seg n="216.3.1">Maar wij hebben het niet in onze hand haar absoluut te maken.</seg></s> <s n="216.4"><seg n="216.4.1">God alleen kan maken en breken.</seg></s> <s n="216.5"><seg n="216.5.1">Ook breken en maken.</seg></s></p>
<p><s n="217.1"><seg n="217.1.1">In haar eerste zitting heeft de synode een kloek getuigenis gegeven,</seg> <seg n="217.1.2">dat wij hier met dankbaarheid weergeven en waarin van een éénheid sprake is,</seg> <seg n="217.1.3">die alleen in Christus gevonden wordt,</seg> <seg n="217.1.4">een éénheid door de Waarheid,</seg> <seg n="217.1.5">die breekt met iedere leugen.</seg></s> <s n="217.2"><seg n="217.2.1">Aldus:</seg></s></p>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">"De Algemene Synode der Nederlandse Hervormde Kerk in haar 125ste vergadering bijeengekomen op de zeventiende juli 1940 voelt zich gedrongen bij de aanvang harer werkzaamheden,</seg> <seg n="218.1.2">getuigenis te geven van het geloof der kerk,</seg> <seg n="218.1.3">die zij vertegenwoordigen en dienen moet.</seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">In diepe ootmoed en met dankbaarheid spreekt zij uit,</seg> <seg n="219.1.2">dat God aan de Hervormde Kerk in vroegere dagen van strijd de volle schat van zijn Woord en de troostvolle inhoud van het Evangelie:</seg> <seg n="219.1.3">dat de rechtvaardige door het geloof leven zal,</seg> <seg n="219.1.4">heeft hergeven (Heidelbergse catechismus zondag 23).</seg></s></p>
<p><s n="220.1"><seg n="220.1.1">In die strijd heeft Hij mannen verwekt,</seg> <seg n="220.1.2">die stonden in de gehele wapenrusting Gods.</seg></s> <s n="220.2"><seg n="220.2.1">Zo denke de kerk met dankbaarheid aan wat God in Marnix van St. Aldegonde,</seg> <seg n="220.2.2">vier eeuwen geleden,</seg> <seg n="220.2.3">aan de kerk der Hervorming heeft geschonken.</seg></s> <s n="220.3"><seg n="220.3.1">Met lijdzaamheid hebben getrouwe getuigen in alle tijden<pb n="297" ed="VW"/> de loopbaan gelopen,</seg> <seg n="220.3.2">die hun voorgesteld was.</seg></s> <s n="220.4"><seg n="220.4.1">Moge de Hervormde Kerk,</seg> <seg n="220.4.2">die God in zijn grote genade als een Moeder aan ons volk heeft gegeven,</seg> <seg n="220.4.3">weer trouw worden gemaakt in haar roeping voor heel ons volk.</seg></s> <s n="220.5"><seg n="220.5.1">Moge de oproep,</seg> <seg n="220.5.2">die nu uitgaat,</seg> <seg n="220.5.3">gehoord en verstaan worden,</seg> <seg n="220.5.4">opdat de kerk één moge zijn door de Waarheid en mogen daarbij alle belemmeringen worden overwonnen.</seg></s> <s n="220.6"><seg n="220.6.1">Moge het karakter van de Nederlandse Hervormde Kerk als deel van de kerk van Christus opnieuw openbaar worden,</seg> <seg n="220.6.2">opdat haar getuigenis weer klinke te midden van het volksleven.</seg></s> <s n="220.7"><seg n="220.7.1">Mogen de leden der kerk in waar geloof door de krachtige werking van de Heilige Geest met de ware kerk van alle eeuwen belijden de Naam van de Vader,</seg> <seg n="220.7.2">de Zoon en de Heilige Geest,</seg> <seg n="220.7.3">van die God in wiens Naam zij gedoopt zijn,</seg> <seg n="220.7.4">wiens Naam zij openlijk hebben beleden,</seg> <seg n="220.7.5">bij welke belijdenis een ieder,</seg> <seg n="220.7.6">die tot de kerk behoort,</seg> <seg n="220.7.7">geroepen is te volharden.</seg></s></p>
<p><s n="221.1"><seg n="221.1.1">Moge in plaats van partijheerschappij er een buigen zijn onder de heerschappij van Hem,</seg> <seg n="221.1.2">wie te dienen alleen de ware vrede geeft.</seg></s> <s n="221.2"><seg n="221.2.1">En moge van hier en met nadruk in deze dagen een oproep uitgaan tot allen,</seg> <seg n="221.2.2">van wie wij kerkelijk gescheiden leven om samen te luisteren naar de bede van de Hogepriester onzer belijdenis,</seg> <seg n="221.2.3">Christus Jezus:</seg> <seg n="221.2.4">opdat zij allen één zijn,</seg> <seg n="221.2.5">gelijkerwijs Gij Vader in Mij en Ik in U,</seg> <seg n="221.2.6">dat ook zij in Ons één zijn,</seg> <seg n="221.2.7">opdat de wereld gelove,</seg> <seg n="221.2.8">dat Gij Mij gezonden hebt.</seg></s></p>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">'Die deze dingen getuigt,</seg> <seg n="222.1.2">zegt:</seg> <seg n="222.1.3">Ja,</seg> <seg n="222.1.4">Ik kom haastelijk,</seg> <seg n="222.1.5">Amen.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">Ja,</seg> <seg n="222.2.2">kom,</seg> <seg n="222.2.3">Heere Jezus!</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">De genade van onze Heere Jezus Christus zij met u allen,</seg> <seg n="222.3.2">Amen'. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f59" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="223.1"><seg n="223.1.1">Dit oecumenisch getuigenis draagt een ander karakter dan de verwijzing naar art. 11,</seg> <seg n="223.1.2">die wij in het <hi rend="italic">Weekblad</hi> van 23 mei aantroffen:</seg></s></p>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">"De zorg voor de belangen zo van de christelijke kerk in het algemeen als van de Hervormde in het bijzonder,</seg> <seg n="224.1.2">de handhaving harer leer,</seg> <seg n="224.1.3">de vermeerdering der godsdienstige kennis,</seg> <seg n="224.1.4">de behartiging van de zending,</seg> <seg n="224.1.5">de bevordering van christelijke zeden,</seg> <seg n="224.1.6">de bewaring van orde en eendracht,</seg> <seg n="224.1.7">en de aankweking van liefde voor koning(in) en vaderland,</seg> <seg n="224.1.8">moeten steeds het hoofddoel zijn van allen,</seg> <seg n="224.1.9">die in onderscheidene betrekkingen,</seg> <seg n="224.1.10">met het kerkelijke bestuur belast zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="225.1"><seg n="225.1.1">Dat laatste is een reglementsartikel voor bestuurders.</seg></s> <s n="225.2"><seg n="225.2.1">Het eerste is een getuigenis voor belijders.</seg></s></p>
<p><s n="226.1"><seg n="226.1.1">Dit verschil wijst de richting aan,</seg> <seg n="226.1.2">waarin onze kerk zich heeft te bewegen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="12">
<head n="L."><pb n="298" ed="VW"/><label rend="italic">L.</label> <s n="227.1"><seg n="227.1.1"><hi rend="italic">Kroniek december 1940</hi></seg></s></head>
<p><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Kort na de verschijning van het september-nummer van dit tijdschrift heeft prof. Aalders de zeventigjarige leeftijd bereikt.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Ik geloof in zijn geest te handelen,</seg> <seg n="228.2.2">wanneer ik nalaat om nu,</seg> <seg n="228.2.3">eind-oktober,</seg> <seg n="228.2.4">daarop uitvoerig terug te komen.</seg></s> <s n="228.3"><seg n="228.3.1">Hier sta dan alleen dank aan God,</seg> <seg n="228.3.2">omdat Hij ons in deze figuur voor leven en werken iets van een standaard heeft geschonken.</seg></s> <s n="228.4"><seg n="228.4.1">Dr. Aalders oefent deze functie niet persoonlijk uit.</seg></s> <s n="228.5"><seg n="228.5.1">Niets zou hem vreemder zijn dan zulk een veronderstelling.</seg></s> <s n="228.6"><seg n="228.6.1">Wat ik bedoel komt af van hoger plaats.</seg></s> <s n="228.7"><seg n="228.7.1">Het gaat heen door wat ik zou willen noemen een gehoorzaam denken en doen,</seg> <seg n="228.7.2">waaraan een strenge eenvoud eigen is,</seg> <seg n="228.7.3">die stijl geeft aan zijn persoon en arbeid.</seg></s> <s n="228.8"><seg n="228.8.1">Wie de proef wil nemen op het hier gezegde,</seg> <seg n="228.8.2">leze bijv. nog eens over wat Aalders in de Dom te Utrecht gesproken heeft bij de Willibrord-herdenking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f61" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="228.9"><seg n="228.9.1">Deze korte rede,</seg> <seg n="228.9.2">die gespeend was van alle retoriek,</seg> <seg n="228.9.3">diende haar onderwerp op een wijze,</seg> <seg n="228.9.4">die haar standaardwaarde gaf.</seg></s></p>
<p><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Hetzelfde wat hier van het woord gezegd werd,</seg> <seg n="229.1.2">geldt ook van de daad.</seg></s> <s n="229.2"><seg n="229.2.1">In het ja of nee,</seg> <seg n="229.2.2">dat dr. Aalders bij bepaalde gelegenheden weet uit te brengen,</seg> <seg n="229.2.3">liggen woord en daad trouwens dooreen.</seg></s> <s n="229.3"><seg n="229.3.1">Wie het vóór of tegen zich krijgt,</seg> <seg n="229.3.2">voelt er een reële norm in,</seg> <seg n="229.3.3">die iemand dwingt zijn houdingopnieuw te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="230.1"><seg n="230.1.1">Bewijs van de echtheid hiervan is,</seg> <seg n="230.1.2">dat hij,</seg> <seg n="230.1.3">als hij de norm hanteert,</seg> <seg n="230.1.4">zelf ook niet onbewogen blijft.</seg></s> <s n="230.2"><seg n="230.2.1">Aan het denken en doen van dr. Aalders is geen starheid eigen.</seg></s></p>
<p><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Moge hij zijn dienst in ons midden nog verder vervullen!</seg></s></p>
<p><s n="232.1"><seg n="232.1.1">Bijna gelijktijdig met bovengenoemde gedenkdag voltooide prof. Aalders zijn vijfde lustrum als hoogleraar te Groningen.</seg></s> <s n="232.2"><seg n="232.2.1">Onwillekeurig brengt ons dat tot de vraag,</seg> <seg n="232.2.2">wat de laatste vijfentwintig jaren voor de theologie en de kerk hebben betekend.</seg></s> <s n="232.3"><seg n="232.3.1">Het beginpunt ligt in een wereldoorlog;</seg> <seg n="232.3.2">het eindpunt doet dat weer.</seg></s> <s n="232.4"><seg n="232.4.1">Aan het theologisch en het kerkelijk denken is dat wel merkbaar geweest.</seg></s> <s n="232.5"><seg n="232.5.1">Beide zijn in sterke beweging gekomen en hebben een richting ingeslagen,</seg> <seg n="232.5.2">die in merkwaardige tegenstelling staat tot dat van de vorige eeuw.</seg></s> <s n="232.6"><seg n="232.6.1">Dat laatste dreigde in de eerste tien jaren van deze eeuw uit te lopen op de erkenning van menselijke autonomie in de theologie en op een eenheidsbeweging in de kerk,</seg> <seg n="232.6.2">waarbij de synodale belijdenisloosheid in de plaatselijke gemeente zou zijn doorgetrokken.</seg></s> <s n="232.7"><seg n="232.7.1">Ware dat toen zo doorgegaan,</seg><pb n="299" ed="VW"/> <seg n="232.7.2">dan zou er in de kerk in plaats van de belijdenis een zekere onbepaalde stemming gekomen zijn.</seg></s> <s n="232.8"><seg n="232.8.1">Een bereidheid tot eenheid,</seg> <seg n="232.8.2">waarbij de bijbelse waarheid te kort zou zijn gekomen.</seg></s> <s n="232.9"><seg n="232.9.1">Nog zo laat als in 1932 gingen de voorstellen Niemeyer c s.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n62" rend="superscript">62</ref></seg> <seg n="232.9.2">die het afstaan van bepaalde beurten door de kerkeraad verplicht wilden stellen,</seg> <seg n="232.9.3">in deze richting.</seg></s></p>
<p><s n="233.1"><seg n="233.1.1">In tegenstelling daarmee kwam omstreeks dezelfde tijd de reorganisatiebeweging op gang.</seg></s> <s n="233.2"><seg n="233.2.1">Zowel in Kerkopbouw als in Kerkherstel werd daarbij opnieuw de nadruk gelegd op wat aan de kerk als zodanig onvervreemdbaar eigen is.</seg></s> <s n="233.3"><seg n="233.3.1">Woorden als dogma,</seg> <seg n="233.3.2">belijdenis en tucht,</seg> <seg n="233.3.3">die voor sommige oren een onaangename klank hadden gekregen,</seg> <seg n="233.3.4">werden weer in ere hersteld,</seg> <seg n="233.3.5">al bleef er met name ten opzichte van de tucht een scherpe onenigheid bestaan.</seg></s> <s n="233.4"><seg n="233.4.1">Men erkende weer meer en meer dat wij in het kerkbegrip en in de kerkinrichting niet mogen afwijken van de kenmerken,</seg> <seg n="233.4.2">waarmee de kerk staat of valt,</seg> <seg n="233.4.3">en die in laatste instantie uit de Schrift moeten worden afgeleid.</seg></s> <s n="233.5"><seg n="233.5.1">Deze beweging is in botsing gekomen met de kerkelijke toestanden,</seg> <seg n="233.5.2">die wij als erfenis van de vorige eeuw hadden meegekregen.</seg></s> <s n="233.6"><seg n="233.6.1">Teruggaan op de tijd van ± 1910 is daardoor onmogelijk geworden.</seg></s> <s n="233.7"><seg n="233.7.1">Zelfs in de oecumenische actie is dat de laatste jaren duidelijk gebleken.</seg></s> <s n="233.8"><seg n="233.8.1">Men is geneigd aan de eigen confessie groter waarde toe te kennen dan dit geruime tijd geleden het geval was.</seg></s> <s n="233.9"><seg n="233.9.1">En met een vage liefde voor de Una Sancta,</seg> <seg n="233.9.2">een stemming zonder meer,</seg> <seg n="233.9.3">is niemand meer tevreden.</seg></s></p>
<p><s n="234.1"><seg n="234.1.1">Overeenkomstige veranderingen hebben de laatste jaren op theologisch gebied plaats gehad.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">Dit spreekt wel vanzelf,</seg> <seg n="234.2.2">omdat men moet beginnen met te erkennen dat deze wetenschap,</seg> <seg n="234.2.3">zo men haar die naam wil toekennen,</seg> <seg n="234.2.4">zich veel meer dan vroeger naar de kerk heeft gericht.</seg></s> <s n="234.3"><seg n="234.3.1">Zij is,</seg> <seg n="234.3.2">zoals in het begin van de Reformatie,</seg> <seg n="234.3.3">weer een praktische kennis geworden.</seg></s> <s n="234.4"><seg n="234.4.1">En de roem van volstrekte onpartijdigheid en algemeengeldigheid,</seg> <seg n="234.4.2">die zij in de vorige eeuw zo hartstochtelijk najoeg,</seg> <seg n="234.4.3">wordt door haar niet meer begeerd.</seg></s> <s n="234.5"><seg n="234.5.1">Ook wanneer de theologie in hogere zin de titel van wetenschap niet loslaat,</seg> <seg n="234.5.2">zo heeft zij toch het nerveus koketteren met de term 'wetenschappelijk' al lang vaarwel gezegd.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">Dit kwam reeds voor vijfentwintig jaren tot uiting in de titel waaronder prof. Aalders toen zijn inaugurele rede te Groningen uitsprak.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">Deze luidde:</seg> <seg n="235.2.2"><hi rend="italic">Gewijde synthese</hi>.</seg></s> <s n="235.3"><seg n="235.3.1">Met het laatste woord handhaafde hij voor de theologie het recht en de plicht om naar éénheid te zoeken in de verschijnselen,</seg> <seg n="235.3.2">die op haar terrein zich voordeden,</seg> <seg n="235.3.3">en om naar het verband daartussen te vragen.</seg></s> <s n="235.4"><seg n="235.4.1">Met het eerste hief hij haar uit de vlakken van een materialistisch of psychisch monisme.</seg></s> <s n="235.5"><seg n="235.5.1">Gewijd is de synthese,</seg> <seg n="235.5.2">wanneer de zonde niet over het hoofd wordt gezien en met de heiligheid Gods ernst wordt gemaakt.</seg></s> <s n="235.6"><seg n="235.6.1">En daarom werd dan,</seg> <seg n="235.6.2">ook tegenover Heymans,</seg> <seg n="235.6.3">wiens monisme toen van Groningen<pb n="300" ed="VW"/> uit veel invloed oefende,</seg> <seg n="235.6.4">getuigd:</seg> <seg n="235.6.5">Wij durven de vergelijking met andere concepties aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f62" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">In 1915 werd echter de heiligheid Gods nog dikwijls op de achtergrond der theologie geschaduwd met behulp van de godsdiensthistorie.</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Omstreeks die tijd schreef Otto zijn bekend boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="236.3"><seg n="236.3.1">Op de voorgrond werden dan culturele tinten opgedragen.</seg></s> <s n="236.4"><seg n="236.4.1">Sedert is die achtergrond al maar donkerder geworden,</seg> <seg n="236.4.2">zodat alleen de bijbel ons in staat stelt haar aan te duiden,</seg> <seg n="236.4.3">zonder dat onze christelijke hoop daarbij verloren gaat.</seg></s> <s n="236.5"><seg n="236.5.1">En het culturele op de voorgrond heeft zich dienovereenkomstig verdiept en tevens versmald tot het blote heil.</seg></s> <s n="236.6"><seg n="236.6.1">Het denken van een synthese tussen goddelijke majesteit en heiligheid enerzijds en menselijke waarde en zaligheid anderzijds,</seg> <seg n="236.6.2">is nog oneindig veel moeilijker geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n63" rend="superscript">63</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="249" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. H. de Hartog, <hi rend="italic">De heilsfeiten,</hi> Amersfoort 1907. <hi rend="italic">De redelijkheid der religie,</hi> Amersfoort 1907.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Het getuigenis van dr. De Hartog.</hi> Waardering en kritiek, in <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> 47 (1910), p. 144-172. Opgenomen in VW., dl. 1, p. 151-166.</p></note>
<pb n="252" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Bedoeld is <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">De reorganisatie in een nieuwefase, in Onder eigen Vaandel 13</hi> (1938) nr. 4, p. 288-302. Opgenomen in <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 5, p. 490-504. Zie m.n. p. 497.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De Nederlander.</hi> Christelijk-historisch dagblad voor Nederland 46 (27.1.1939) nr. 13912.</p></note>
<pb n="253" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>*Uitg. A. W. Spiering, Groningen.* <hi rend="italic">Een zwarte dag?</hi> Verzameling van stukken, verslagen, protesten en bijvalsbetuigingen, die alle betrekking hebben op den Protestantsch-Katholieken zangavond, gehouden in de Der Aakerk te Groningen op Donderdag 23 Februari 1939, Groningen z.j.</p></note>
<pb n="254" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>C. G. Wagenaar in het <hi rend="italic">Evangelisch Zondagsblad</hi> van 26 maart 1939 (niet te achterhalen nummer). Vgl. C.W. Coolsma, <hi rend="italic">In boeien,</hi> Leeuwarden 1950, p. 52.</p></note>
<pb n="255" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="256" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 60, noot g.</p></note>
<pb n="257" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>K.Dijk in de rubriek <hi rend="italic">Kerkelijk leven,</hi> in <hi rend="italic">De Bazuin</hi> 87 (3.2.1939) nr. 5.</p></note>
<pb n="258" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">... Und lobten Gott.</hi> Zeugnisse evangelischer Pfarrer und Laien des heutigen Deutschland, P. Vogt ed., Zollikon 1938 (herausgegeben vom Schweizerischen Evangelischen Hilfswerk für die Bekennende Kirche in Deutschland). In het Nederlands vertaald door M.Stomps onder de titel ... <hi rend="italic">En zij loofden God.</hi> Getuigenissen van protestantsche predikanten en leeken in het tegenwoordige Duitschland, z.p. 1938.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>D. Bakker, <hi rend="italic">Wenselijkheden en mogelijkheden van reorganisatie in de Nederlandse Hervormde Kerk,</hi> Assen 1939, p. 3. Met 'deze dingen' bedoelde de schrijver de zaak van de reorganisatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>H. de Vos gaf dit advies met betrekking tot N.' geschrift <hi rend="italic">Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde</hi> (zie VW., dl. 5, p. 430-485), niet in <hi rend="italic">Kerk en Wereld</hi> maar in <hi rend="italic">Tijd en Taak.</hi> Religieus-socialistisch weekblad 36 (25.6.1938) nr. 39. Zie voor De Vos dl. 5, p. 616, noot 30.</p></note>
<pb n="259" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>D. Bakker, a. w., p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>A. w., p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Bedoeld is de beginselverklaring die op 9 juni 1937 werd aangenomen door de algemene vergadering van de Vereeniging van Vrijzinnige Hervormden te Den Haag. Daarin werd als een der taken van de kerk geformuleerd (art. l): "het zoeken van de wegen, langs welke de beginselen van het Evangelie verwezenlijkt kunnen worden in staat en maatschappij." Deze verklaring werd opgenomen in Bakker, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 4 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Bakker, a. w., p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>A. w., p. 8 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>De tekst van deze Motie-Zutphen bij Bakker, a. w., p. 5. Punt 4 luidde: "dat dus de reorganisatie zich in de huidige omstandigheden heeft te beperken tot uitbouw van de bestaande kerkorde in de richting van alles, wat voor de functionering van het kerkelijk leven in gemeentelijk en breder verband betere mogelijkheden schept."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A. w., P.</hi> 10.</p></note>
<pb n="260" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 11 v.</p></note>
<pb n="261" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie het voorwoord van D.Bakker in J.Lindeboom, H.deVos e.a., Wij belijden... Vrijzinnige beschouwingen over de belijdenisvragen der Ned. Herv. Kerk, Assen z.j., p. 5-9.</p></note>
<pb n="265" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>N.doelt op alinea 2 van art. 65 van het Alg.Regl.:"Omtrent de administratie der bijzondere kerk-, pastorie-, kosterij- en andere gemeentefondsen en de betrekking tussen hun bestuurders en de kerkeraden, zullen nadere bepalingen worden ontworpen."</p></note>
<pb n="266" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie het redactioneel artikel onder het kopje <hi rend="italic">Inzicht of sentiment?, in Het Orgaan van de</hi> Bond van Ned. Predikanten 21 (juni 1939) nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Het Maandblad van de Vereeniging van Kerkvoogdijen in de Nederlandsche Hervormde Kerk</hi> (juniljuli 1939) nr. 162/163, p. 66-69.</p></note>
<pb n="270" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1939, p. 98 vv.</p></note>
<pb n="271" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie in dit deel, p. 252, noot c.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. J Wensinck, <hi rend="italic">De Nederlandsch-Hervormde Kerk en de Gemeente van Christus. Ge</hi>dachten naar aanleiding van de Reorganisatiebeweging, Rotterdam z.j.</p></note>
<pb n="272" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Bedoeld zal zijn prof. F. W. A. Korff, pre-adviserend lid der algemene synode en van Synodi contractae. Bij de bespreking van het rapport van de synodale commissie inzake de reorganisatie op 8 augustus 1939 merkte K. op: "Persoonlijk zou ik menen, dat, nadat wij gedurende de laatste tien jaren tot driemaal toe een reorganisatie-ontwerp hebben gehad zonder ander resultaat dan een verscherping der verhoudingen, het thans gewenst ware tien jaren over deze zaak te zwijgen, om dan weer eens opnieuw te overleggen, wat er gedaan zou kunnen worden." Zie <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1939, p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>J. F. Beerens, <hi rend="italic">Een scherp requisitoir tegen de Hervorming, in Kerkopbouw</hi> 8 (november 1939) nr. 7, p. 60 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 61. Vgl. <hi rend="italic">HC.</hi> zondag 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Beerens, p. 61.</p></note>
<pb n="273" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>*H. Bruning, <hi rend="italic">Verworpen christendom,</hi> Amsterdam 1938, p. 162.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen en waarde,</hi> Groningen/Den Haag 1928, p. 259-264, m.n. p. 261 v.</p></note>
<pb n="274" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Het Orgaan van de Bond van Ned.Predikanten 21(</hi><choice><sic>december1939</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">december 1939</hi></corr></choice><hi rend="italic">)nr.ll met bijdragen</hi> van o.a. J. P. Cannegieter en M. van Haaften.</p></note>
<pb n="276" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">O.Noordmans, Gemeenschap en persoonlijkheid, in Stemmen voor Waarheid en Vrede 56</hi> (1919) nr. 7, p. 481-501 en nr. 8, p. 571-592. Opgenomen in VW., dl. 1, p. 205-230. Voor N.' artikelen in <hi rend="italic">Het Orgaan,</hi> zie VW., dl. 5.</p></note>
<pb n="278" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>H. Bakels, <hi rend="italic">Bouquetje Dogmatiek.</hi> Waarin zoo overtuigend als mogelijk was, volgens het beginsel der vrije gedachte, wordt aangetoond de waarachtigheid van God, Deugd, Onsterfelijkheid, Enkhuizen 1907.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>H. Bakels, <hi rend="italic">Het Nieuwe Testament. Voor leeken leesbaar gemaakt,</hi> Amsterdam 1908.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Niet in de door ons geciteerde uitgave. Zie in dit deel, p. 306, noot 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>H. Bakels, <hi rend="italic">Godslastering?,</hi> Den Haag 1940, p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="279" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Niet in de door ons geciteerde uitgave.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>De passage in H. Bakels, <hi rend="italic">Spaansche pepertjes,</hi> Amsterdam z. j., p. 209 v. N. parafraseert niet helemaal correct. Het beeld van de schreiende zuigeling was door Bakels zelf <choice><sic>aange- dragen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">aangedragen</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Godslastering?,</hi> p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> II, 9, 1.</p></note>
<pb n="280" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>Niet in de door ons geciteerde uitgave.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Godslastering?,</hi> p. 50 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p>Niet in de door ons geciteerde uitgave.</p></note>
<pb n="281" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Sed vetuere patres. Ovidius, <hi rend="italic">Metamorphoses</hi> IV, 61.</p></note>
<pb n="282" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p>S. Lagerlöf, <hi rend="italic">Gösta</hi> Berling, uitg. H. J. W. Becht, Amsterdam 195211 (vert. M. Meyboom), p. 238.</p></note>
<pb n="285" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> I, 6, 3.</p></note>
<pb n="287" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. ps. 138 : 3 en 4 (oude berijming).</p></note>
<pb n="291" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p>. Ps. 73 : 13 (oude berijming).</p></note>
<pb n="294" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Vgl.</hi> HC. zondag 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zo op een college. Zie VW., dl. 5, p. 90 v.</p></note>
<pb n="296" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1940, p. 260. Voorzitter van deze synode was J. W. J. Addink.</p></note>
<pb n="297" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1940, p, 11 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Weekblad van de Nederlandsche Hervormde Kerk</hi> 23.5.1940. Deze herinnering aan de taak van de kerk van de zijde van de Algemene Synodale Commissie werd opgenomen in H.C. Touw, <hi rend="italic">Het verzet der Hervormde Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1946, dl. 2, p. 11 v.</p></note>
<pb n="298" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>W, J. Aalders, <hi rend="italic">Willibrord en het heden.</hi> Rede, gehouden in den Dom te Utrecht bij de herdenking van het twaalfde eeuwgetijde van Willibrord, apostel der Nederlanden, op 7 november 1939, opgenomen in <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> 28 (1939) nr. 12, p. 835-843.</p></note>
<pb n="300" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Gewijde synthese,</hi> Utrecht 1915, p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>R. Otto, <hi rend="italic">Das Heilige.</hi> Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen, Breslau 1917.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">N.' Kronieken</hi> verschenen in de beide eerste jaargangen van <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> (voortaan WW.), resp. in WW. 1 (1939) nr. 1, p. 50-56; nr. 2, p. 143-148; nr. 3, p. 216-220; nr. 4, p. 299-304; nr. 5, p. 392-395; nr. 6, p. 472-476; WW. 2 (1940) nr. 1, p. 51-56; nr. 2,'p. 140-143; nr. 3, p. 161-169; p. 202-203; nr. 4, p. 263-267; nr. 5, p. 312-315. Aan de eerste <hi rend="italic">Kroniek</hi> was de volgende noot toegevoegd: "Voor de inhoud van deze kroniek zijn uitsluitend de schrijvers, welke er aan medewerken, verantwoordelijk" (p. 50). <hi rend="italic">De Heere spreekt, in</hi> WW. 2 (1940) nr. 3, p. 161-169, was daarin niet als kroniek opgenomen, maar is, gezien het karakter van dit artikel, door de red. aan deze serie toegevoegd.</p><p>Het tweemaandelijks tijdschrift <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> werd in 1939 opgericht. Het verscheen steeds op de vijftiende van een maand. In 1941 werd het op last van de bezetter verboden (zie daarover H. C. Touw, <hi rend="italic">Het verzet der Hervormde Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1946, dl. 1, p.281). De redacteuren kwamen uit de kring van voorstanders van het reorganisatie-ontwerp-1938 van de Nederlandse Hervormde Kerk. Behalve N. behoorden o.a. P. Scholten, H. Kraemer en J. Koopmans tot de vaste medewerkers. In dit tijdschrift wilden zij de strijd om een belijdende kerk voortzetten na de verwerping van het Ontwerp-1938. Theologisch stond <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> in de nog jonge traditie van de dialectische theologie. Het tijdschrift werd uitgegeven te Nijkerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. W. Bronsveld (1839-1924), hervormd predikant, o.a. te Utrecht. Vanaf 1875 redigeerde hij het tijdschrift <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> (zie VW., dl. 1, p. 165 v., noot 1). Zijn belangrijkste bijdrage daaraan bestond uit de <hi rend="italic">Kronieken,</hi> die hij gedurende vijftig jaar met slechts een enkele onderbreking verzorgde. Hij schreef m.n. over politieke onderwerpen. B. was oorspronkelijk een geestverwant van Groen en een vriend van Kuyper (zie VW., dl. 5, p. 480, noot 58). Door m.n. de kerkelijke strijd van 1886 werden Kuyper en hij tegenstanders.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n3" type="end" place="end" n="3"><p>A. H. de Hartog (1837-1895), hervormd theoloog, vanaf 1882 hoogleraar aan de Vrije Universiteit. Geestverwant van Kuyper. De H. schreef o.a. in <hi rend="italic">De Heraut,</hi> waarin hij de rubriek <hi rend="italic">Uit den schat der kerk</hi> verzorgde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor <hi rend="italic">Nieuwe Banen</hi> VW., dl. 1, p. 150, noot 31.</p></note>
<pb n="301" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="301" ed="VW"/>N. gaf o.a. een bespreking van De Hartogs <hi rend="italic">De zin van ons leven,</hi> Amsterdam z.j., in <hi rend="italic">A WCC. 1</hi> (1924125) nr. 52, p. 8. Over het karakter van dit geschrift, volgens N. behorend tot de chokma-literatuur, merkt hij op dat z.i. "de redelijkheid, die ds. De Hartog in z'n wilsfilosofie zo krachtig handhaaft, hier de grenzen van achttiende-eeuwse verstan eheid nadert ... De Wijze, die hier geduldig de 'kleine' zielen onderwijst, weet veel in het leven rationeel te maken, wat wij sedert een eeuw gewend waren in hoger samenhang onverklaard te laten."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n6" type="end" place="end" n="6"><p>P. Smit (1872-1939), hervormd predikant, o.a. te Heumen. Van 1935 tot aan zijn dood was hij praeses van de Algemene synode van de Nederlandse Hervormde Kerk. S. behoorde tot de ethische richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n7" type="end" place="end" n="7"><p>G. J. Weyland (1860-1935), hervormd predikant, o.a. te Veere. W. was van 1917 tot kort voor zijn dood praeses van de Algemene synode van de Nederlandse Hervormde Kerk. Met L. W. Bakhuizen van den Brink bezorgde hij <hi rend="italic">De reglementen der Ned. Herv. Kerk, uitgegeven met aanteekeningen op last van de Algemeene Synode,'s-Gravenhage </hi><choice><sic>l924</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"><hi rend="italic">1924</hi></corr></choice><hi rend="superscript">2</hi> W. behoorde tot de ethische richting.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie voor een uitvoeriger kritiek van N. op de Liturgische beweging het iets later geschreven artikel <hi rend="italic">Kansel of altaar</hi> in WW. 1 (1939) nr. 4, p. 284-299, opgenomen in VW., dl. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Blijkens notulen van de <hi rend="italic">Evangelische Maatschappij</hi> (Rijksarchief te Utrecht) werd in 1938 door het hoofdbestuur van de Maatschappij besloten een circulaire te zenden aan alle predikanten in Nederland, uitgezonderd de gereformeerde, en daarin te wijzen op 'de machtsontwikkeling van de Rooms-Katholieke Kerk' in de samenleving. Dit rondschrijven werd opgesteld door W. F. C. L. Schulte en D. A. van Krevelen onder de titel <hi rend="italic">Het onbegrijpelijke. De Evangelische Maatschappij</hi> werd opgericht in mei 1853 tijdens de Aprilbeweging (tegen herstel bisschoppelijke hiërarchie in de R.-K. Kerk in Ned.) met als doel versterking van het protestantisme tegen het opdringend ultramontanisme. Orgaan: <hi rend="italic">De Protestant</hi> (sinds 1895; sinds 1970: <hi rend="italic">Tenminste).</hi> Thans is de E.M. aangesloten bij het Protestants Convent.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Bedoeld is de <hi rend="italic">Christelijk Nationale Actie,</hi> ter verdediging van het recht der hervormde gezindheid, de politieke partij die door de theoloog H. Visscher werd opgericht (1935), maar geen zetel haalde in de Kamer. Orgaan: <hi rend="italic">Nieuw Politiek Leven.</hi> Met deze partij wilde V. de beginselen van het gereformeerd protestantisme "weder tot invloed brengen in de wetgeving en het bestuur des lands en alzo het Protestants karakter, dat onze natie krachtens hare oorsprong eigen was, weder tot meerdere erkenning brengen" (art. 1 concept program van beginselen CNA., in J. van der Graaf, <hi rend="italic">Delen of helen? Hervormd kerkelijk leven in en met de Gereformeerde Bond, 1906-1951,</hi> Kampen 1978, p. 166). Zie voor Visscher voorts VW., dl. 5, p. 136, noot 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Op 10.8.1938 was het in eerste aanleg ter synode aangenomen reorganisatie-ontwerp verworpen. De meerderheid der synode wenste in plaats daarvan een 'niet nader bepaalde reorganisatie'. De algemene synodale commissie benoemde in overleg met de kerkelijke hoogleraren op 16.12.1938 de door N. hier genoemde cie van rapport. Op 5.6.1939 zou deze cie een rapport en twee minderheidsnota's presenteren welke alle door de synode van 8.8.1939 werden verworpen. Zie de rubriek <hi rend="italic">De eindstrijd rondom het ontwerp-1938, in</hi> VW., dl. 5, p. 430-517. Voorts in dit deel, p. 305, noot 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Op initiatief van ds. C. W. Coolsma werd op 23 februari 1939 een oecumenische zangavond gehouden in de Der Aakerk te Groningen. Doel was enerzijds het geven van een gemeenschappelijk getuigenis van protestanten en katholieken, anderzijds kennisname van elkaars zangwijze. De hier gezongen 'psalmen van Hasper' waren afkomstig uit H. Hasper, <hi rend="italic">Het boek der psalmen.</hi> De psalmen van Israël op de oorspronkelijke melodieën uit de zestiende eeuw opnieuw naar het Hebreeuwsch bewerkt en voorzien van aanteekeningen, 's-Gravenhage 1936, welke (ritmische) berijming een correctie wilde zijn op de Staatsberijming van 1773. Zie voor de reacties op de Groningse zangavond behalve de <pb n="302" ed="VW"/>door N. genoemde brochure (p. 253, noot <hi rend="italic">e), C.</hi> W. Coolsma, <hi rend="italic">In boeien,</hi> Leeuwarden 1950, p. 52. C. W. Coolsma (1877-1955) was hervormd predikant, o.a. te Groningen. C. behoorde tot de ethische richting en was o.a. redacteur van <hi rend="italic">Bergopwaarts.</hi></p><p>H.Hasper (1886-1974), gereformeerd predikant o.a. te Oldeboorn. In 1927 sloot hij zich aan bij de Gereformeerde Kerken in Nederland in hersteld verband en werd predikant te Den Haag. Zijn activiteiten richtten zich vooral op het kerklied. Behalve de bovengenoemde psalmberijming publiceerde hij in 1935 <hi rend="italic">Geestelijke liederen uit den schat van de kerk </hi><choice><sic>dereeuwen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">der eeuwen</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi> Recentelijk verscheen over H.: N. van Tellingen, <hi rend="italic">H. Hasper, een omstreden hymnoloog,</hi> Goes 1980; B. Smilde, <hi rend="italic">Hasper en het kerklied.</hi> Een onderzoek naar het hymnodische en hymnologische werk van ds. Hendrik Hasper (1886-1974) in verband met de ontwikkeling van het kerklied in Nederland in de twintigste eeuw, Leeuwarden 1986.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n13" type="end" place="end" n="13"><p>C. G. Wagenaar (1884-1954), hervormd theoloog, vanaf 1928 bijzonder hoogleraar vanwege de Ned. Evangelische Vereniging te Groningen. W. was o.a. actief in de vereniging Kerkopbouw en werkte mee aan verschillende publikaties daarvan.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Evulgetur: term uit het r.-k. kerkelijk recht welke betrekking heeft op de keuring die voorafgaat aan het uitgeven van geschriften over geloof en moraal. Lett.: Het worde uitgegeven. Haspers psalmberijming werd in kringen van de rooms-katholieke geestelijkheid enthousiast ontvangen. Na enkele wijzigingen werd in 1936 aan de psalmberijming met alle aantekeningen het 'evulgetur' en voor alle melodieën het 'nihil obstat' verleend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n15" type="end" place="end" n="15"><p>De Alg. synode der Ned. Herv. Kerk had in 1928 een commissie benoemd tot samenstelling van een nieuwe tiederenbundel. Deze commissie, onder voorzitterschap van J. Riemens jr. (1875-1974) bezorgde in 1938 de bundel-1938 waarin de psalmberijming van 1773 opnieuw werd opgenomen. Het psalter van Hasper wees zij af als onvoldoende bijbels en in artistiek opzicht gebrekkig. Zie voor het conflict tussen Hasper en de gezangencommissic het postuum verschenen tweede deel van Haspers <hi rend="italic">Calvijns beginsel voor de zang in de eredienst, verklaard uit de Heilige Schrift en uit de geschiedenis der kerk</hi> (bewerkt door W. de Graaf), 's-Gravenhage 1976, hfdst. 13 en 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Begin deze eeuw ontwikkelde zich in de Rooms-Katholieke Kerk een streven naar actieve werkzaamheid van leken in deze kerk. Rond 1930 legde deze ontwikkeling zich vast in de definitie van 'katholieke actie': de deelname van het laïcaat aan het hiërarchisch apostolaat van de kerk. In 1936 werd daartoe in Nederland het Landelijk Centrum voor Katholieke Actie in Nederland opgericht, gevestigd te Heemstede, dat de samenwerking van priester en leek tracht te stimuleren. Zie L.C. Baas, <hi rend="italic">Hiërarchie en laïcaat,</hi> (pastorale cahiers 14), Hilversum-Antwerpen 1963.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Kardinaal Eugenio Pacelli werd na de dood van Pius XI tot diens opvolger gekozen (Pius XII) in een conclaaf van slechts één dag op 2 maart 1939.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Barth kwam in maart 1939 voor de derde maal naar Nederland. Hij gaf voor de theologische faculteiten van Utrecht, Leiden, Kampen, Groningen en Amsterdam college over de soevereiniteit van het Woord Gods en de beslissing des geloofs (verschenen als Heft 5 in de reeks <hi rend="italic">Theologische Studien).</hi> Toen Barth in Amsterdam verboden werd op politieke vragen in te gaan, weigerde hij verder te spreken en is, buiten de politie om, de vergadering voortgezet in het A.M.V.J.-gebouw. Ook N. was daarbij aanwezig. Zie in dit verband J. J. Buskes, <hi rend="italic">Hoera voor het leven,</hi> Amsterdam 19635, p. 89 v.; G. van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht-Antwerpen 1973, p. 143 vv. Na Barths overlijden in 1969 schreef een der organisatoren van de tournee in 1939, J. C. van Dongen, een uitvoerig artikel in <hi rend="italic">IdW.</hi> 24 (1969) nr. 15, p. 298 vv., onder de titel <hi rend="italic">Karl Barth als genodigde van Nederlandse studenten in 1939.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n19" type="end" place="end" n="19"><p>K.Dijk(1885-1968),gereformeerdtheoloog, vanaf1937tot1955hoogieraaraandeTheologische Hogeschool te Kampen. K. was vooral beïnvloed door A. Kuyper, van wiens <hi rend="italic">Dictaten dogmatiek</hi> hij een (ongeautoriseerde) uitgave bezorgde. Hij vervulde een leidende rol in de Gereformeerde Kerken. Zijn hoofddoel was de opbouw van de gemeente in <pb n="303" ed="VW"/>het belijden van de vaderen. Behalve in <hi rend="italic">De Bazuin</hi> schreef hij in het door Kuyper opgerichte weekblad <hi rend="italic">De Heraut.</hi></p><p><hi rend="italic">De Bazuin,</hi> gereformeerd weekblad, verscheen vanaf 4 augustus 1853 onder red. van o.a. de predikanten S. van Velzen en A. Brummelkamp. Van 1855 tot 1885 werd het geredigeerd door docenten van de Theologische Hogeschool. Het blad had grote invloed in de Gereformeerde Kerken. Het werd in 1964 opgeheven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Barth vreesde in het handhaven van de kinderdoop een dermate groot respect voor de natuurlijke levensverbanden dat daardoor het primaat van de openbaring in gevaar zou komen. Z.i. moest de doop volgen op geloof en geloofsbelijdenis. Door zijn uitlatingen op dit punt speelde sindsdien ten onzent de discussie over de kinderdoop een grote rol in menige beschouwing over Barth. In 1947 publiceerde G. C. Berkouwer zijn uitvoerige studie over Karl Barths opvattingen over de kinderdoop, getiteld <hi rend="italic">Karl Barth en de kinderdoop,</hi> waarin hij in Barths doopleer een synergistisch element constateerde door de nadruk op de menselijke geloofsdaad voorafgaande aan de doop. Zie in dit verband het informatieve hoofdstuk <hi rend="italic">Karl Barth en de kinderdoop (1947),</hi> in M. E. Brinkman, <hi rend="italic">De theologie van Karl Barth: dynamiet of dynamo voor christelijk handelen.</hi> De politieke en theologische kontroverse tussen Nederlandse barthianen en neocalvinisten, Baarn 1983, p. 75-88.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Als begin van deze belijdeniskerk (Bekennende Kirche) gelden de zgn. Barmer Thesen, door Barth geïnspireerd en mede opgesteld en aanvaard door de synode van Barmen op 31 mei 1934, waarin de religie van het nationaal-socialisme in scherpe bewoordingen werd afgewezen. Zie voor een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in de Duitse kerkstrijd en literatuurverwijzingen VW., dl. 5, p. 155, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n22" type="end" place="end" n="22"><p>D. Bakker (1889-1954), hervormd predikant o.a. te Amsterdam en Drachten, voorman van de vrijzinnigen. B. was o.a. hoofdredacteur van <hi rend="italic">Kerk en Wereld,</hi> het orgaan van de landelijke Vereniging van Vrijzinnige Hervormden. Op het punt van de reorganisatie gaf hij uiting aan het in vrijzinnige kringen vrijwel algemeen verzet tegen de leertucht. Zie H. Bartels, <hi rend="italic">Tien jaren strijd om een belijdende kerk.</hi> De Nederlandsche Hervormde Kerk van 1929 tot 1939, 's-Gravenhage 1946, p. 97 en 125 v. Zie voor de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden en haar orgaan VW., dl. 5, p. 352, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Vgl. N.'artikel in <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> 5 (december 1936) nr. 8, opgenomen in VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 5, p. 349 vv., waarin hij zich ook verzet tegen de genootschapsidee en het vermoeden uitspreekt dat de vrijzinnigen bezig zijn deze idee los te laten en teruggrijpen op Christus als het enig fundament van de kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n24" type="end" place="end" n="24"><p>T. E. Lawrence, bijgenaamd Lawrence of Arabia (1888-1935), Brits militair, archeoloog en schrijver. Door archeologisch onderzoek in Syrië leerde hij de Arabieren kennen en vocht hij tijdens de Eerste Wereldoorlog aan hun zijde tegen de Turkse overheersing. L. schreef o.a. <hi rend="italic">Revolt in the Desert</hi> (1927).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie voor de kwestie van Bestuur en Beheer ook N.'artikelen <hi rend="italic">Isolement, in Het Orgaan van de Bond van Ned. Predikanten</hi> 3 (15.2.1921) nr. 1, en <hi rend="italic">De taak der besturen in 1922, in Het Orgaan</hi> 4 (15.5.1922) nr. 4, opgenomen in VW., dl. 5, resp. p. 39-48 en p. 60-62.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Het Reglement op de predikants-traktementen werd van kracht op 15 januari 1921. Als mede-oprichter en lid van de Bond van Ned. Predikanten had N. daaraan een grote bijdrage geleverd. Zie voor de verwikkelingen rond de traktementsregeling VW., dl. 5, p. 24-79. Voorts ook het artikel van A. de Groot, <hi rend="italic">Noordmans en de Bond van Predikanten,</hi> in <hi rend="italic">KTh.</hi> 30 (1979) nr. 3, p. 215-221.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Over de gang van zaken rond de vergaderingen van beide hoofdbesturen zie men het op p. 266, noot z genoemde artikel van het <hi rend="italic">Maandblad</hi> van de Vereeniging van Kerkvoogdijen. Aanwezig waren voorzitter J. A. Bakker en secretaris A. de Jong van de zijde van de Ver. van Kerkvoogdijen, van de zijde van de Bond van Predikanten voorzitter M. van Empel en secretaris D. Boer. De vraag in de uitnodiging van de president van de synode P. Smit <pb n="304" ed="VW"/>aan beide hoofdbesturen, luidde: "of het niet mogelijk kon zijn om gezamenlijk de kwestie van het Beheer nader te overwegen". De president der synode zat de samenkomsten voor <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> titre personnel, ten einde bij een behandeling van mogelijke voorstellen tot nadere regeling van het Beheer in de synode volkomen vrijheid van handelen te hebben. Het overleg over een regeling mislukte door gebrek aan overeenstemming op de beslissende punten. De notulen van beide vergaderingen werden opgenomen in een brochure van de zijde van het hoofdbestuur van de Bond van Nederlandsche Predikanten onder de titel <hi rend="italic">De Nederlandsche Hervormde Kerk en hare goederen,</hi> z.p. 1939, resp. p. 8-14 en p. 25-30.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Dit ontwerp-reglement werd ingediend door de heren M. van Empel, H. C. J. van Deelen en D. Boer. Zie voor de tekst van het ontwerp en van het rapport-Haitjema, de in noot 27 aangehaalde brochure, p. 31-70.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n29" type="end" place="end" n="29"><p>A. S. de Blécourt (1873-1940), rechtshistoricus, van 1917 tot 1939 hoogleraar te Leiden. Van hem is het veelgebruikte leerboek <hi rend="italic">Kort begrip van het Oud-Vaderlands Burgerlijk Recht</hi> (1922). E. M. Meijers (1880-1954), rechtsgeleerde, van 1910 tot 1950 hoogleraar te Leiden. M. werkte mee aan het ontwerp van een nieuw burgerlijk wetboek. Beiden waren adviseur van de synode inzake de kwestie van beheer van kerkelijke goederen. Zij gaven advies aan de Bond van Predikanten inzake haar ontwerp-reglement op het Beheer. Zij stelden de subordinatie van het Beheer aan de synode. Zie voor de tekst van hun advies over de bevoegdheid van de synode, <hi rend="italic">De Nederlandsche Hervormde Kerk en hare goederen,</hi> p. 72-100.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n30" type="end" place="end" n="30"><p>In september 1939 maakte Kraemer een naar eigen zeggen 'zesdaagse veldtocht voor de zending door Nederland', waarbij hij in zes verschillende plaatsen sprak voor predikanten. Waarschijnlijk heeft N. een van deze bijeenkomsten bezocht. Het ging Kraemer er om de gemeenten in deze tijd van oorlog te doordringen van de noodzaak van apostolische verantwoordelijkheid van de kerk. De indrukken van zijn reis naar Tambaram en een daaropvolgende tournee naar Ceylon en Indonesië stelde K. te boek in zijn <hi rend="italic">Van godsdiensten en menschen.</hi> Reisindrukken van een Tambaramganger, Nijkerk 1940.</p><p>De wereldzendingsconferentie te Tambaram bij Madras in India (de derde na Edinburgh 1910 en Jeruzalem 1928) werd gehouden van 12-29 december 1938. Anders dan op de vorige conferenties waren hier de afgevaardigden van de 'jonge' kerken in de meerderheid. Hoofdthema was de betekenis van de zending voor de mensheid, dat behalve theologisch ook werd bestudeerd met het oog op de groei van de jonge kerken in een niet-christelijke omgeving. Kraemers boek <hi rend="italic">The Christian Message in a non-Christian World</hi> (1938), in opdracht van de internationale zendingsraad geschreven, gaf aanleiding tot gespannen discussies over de discontinuïteit van het Evangelie ten opzichte van alle religies. Tambaram is vooral van betekenis geweest doordat christenen uit alle delen van de wereld elkaar hier bemoedigden onder de toenemende dreiging van een wereldoorlog.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Over de houding van de Japanse en Chinese delegatie op de conferentie te Tambaram schreef Kraemer in zijn artikel <hi rend="italic">Tambaram, in</hi> WW. 1 (1939) nr. 2, p. 90 v. Vgl. in dit verband ook Kraemer, <hi rend="italic">Van godsdiensten en menschen,</hi> p. 63 v., waar K. verslag doet van een indrukwekkende bijeenkomst te Alwaye (India) met een Japanse en een Chinese studentensecretaris. De Chinese spreker roept daar op tot gebed voor elkaar: 'Your cross is my cross'.</p><p>Het Chinees-Japanse incident, ontstaan als gevolg van de militaire expansie van Japan in Zuidoost-Azië, brak uit in de zomer van 1937 en was in feite een informele oorlog tussen Japan en de nationalistische regering van Tsjiang K'aisjek. Dit incident dat tot een strijd leidde die eerst in 1945 werd beslist, werd oorzaak van nieuwe conflicten met andere mogendheden met belangen in het gebied rond de Grote Oceaan (Groot-Brittannië, Verenigde Staten). Na de Japanse aanval op de Amerikaanse vloot bij Pearl Harbor op Hawa:i (1941) werd het Chinees-Japanse conflict onderdeel van de Tweede Wereldoorlog en <pb n="305" ed="VW"/>vocht China zij aan zij met Engelsen en Amerikanen om de opmars van Japan in Zuidoost-Azië tot staan te brengen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n32" type="end" place="end" n="32"><p>N. spreekt hier over de 124ste vergadering van de synode van de Ned. Herv. Kerk in de zomer van 1939 (19.7.1939-12.8.1939). Op deze synode kwam een eind aan de behandeling van het reorganisatie-vraagstuk en daarmee aan een periode van strijd voor een belijdende kerk. De 'duur' van de synode die N. hier wraakt, heeft betrekking op de organisatie van deze kerkvergadering - de organisatie 1816 - die zo onwrikbaar was gebleken dat ook de pogingen om het reorganisatiestreven opnieuw aan te wakkeren na de verwerping Van het Ontwerp-1938, mislukten (zie VW., dl. 5, p. 507, waar N. in een lezing in februari 1940 zich uitvoeriger te weer stelt tegen de 'duurzaamheid' van de synode). Voor N. betekende de houding van de synode een voorbijgaan aan de 'nood des tijds' welke'dringt tot nieuw belijden' <hi rend="italic">(De reorganisatie in een nieuwe fase,</hi> in dl. 5, p. 497). Tot de door de synode afgewezen voorstellen inzake de reorganisatie behoorde het voorstel-Gravemeyer om te komen tot een grote synode. In laatstgenoemd artikel had N. reeds gepleit voor een Brede algemene synode (conform art. 63 Alg. Regl. van het Ontwerp-1938) die door haar samenstelling (predikanten, hoogleraren, mensen uit de zending, uit de liturgische vereniging, maatschappelijke en politieke werkers enz.) in staat zou zijn het gesprek over de reorganisatie een nieuwe wending te geven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie voor De Vrijer VW., dl. 5, p. 225, noot 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Het voorstel kerkelijke hoogleraren als 'doctoren' te zien, verdedigde Brouwer in zijn <hi rend="italic">artikel Kerkorde en beroep op de Heilige Schrift, in Kerkopbouw</hi> 6 (mei 1937) nr. 1. Zie VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 5, p. 395 v., waar N. uitvoerig hier op ingaat. Zie voor Brouwer VW., dl. 1, p. 149, noot 24 en dl. 5, p. 115 v., noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Zie noot 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n36" type="end" place="end" n="36"><p>A. J. Wensinck (1882-1939), hervormd theoloog. Vanaf 1912 hoogleraar Hebreeuws, vanaf 1927 hoogleraar Arabisch te Leiden. Zijn brochure <hi rend="italic">De Nederlandsch-Hervormde kerk en de gemeente van Christus.</hi> Gedachten naar aanleiding van de reorganisatiebeweging, verscheen in oktober 1939, dus na de verwerping van het Ontwerp-1938 in de synode en enkele maanden na W.s overlijden ('in tweeërlei opzicht postuum' ) -</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Scholten hield zijn rede over de reorganisatie onder de titel <hi rend="italic">Kerk</hi> (in druk verschenen Nijkerk 1938) voor de predikantenvergadering te Utrecht op 27 april 1938. Het was een laatste pleidooi voor een belijdende kerk in de geest van het Ontwerp-1938. Zie voor deze vergadering H. Bartels, <hi rend="italic">Tien jaren strijd om een belijdende kerk,</hi> p. 171 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Waarschijnlijk doelt N. op de gemeentelijke beweging in Rotterdam rond predikanten als A.R. Rutgers, M. J. C. Visser en W. A. Zeydner onder de naam 'de kerk in het vuur'. Deze beweging was o.a. beïnvloed door het missionair streven van Kraemer (vgl. VW., dl. 5, p. 269, noot 2: initiatief van de 'honderd mannen'; vgl. ook de in deze tijd verschenen brochure van Zeydner, <hi rend="italic">De Hervormde kerk op de tweesprong. Kerk of genootschap?.</hi> Rotterdam 1938). Voor de Achterhoek valt m.n. te denken aan N.'inzet ten aanzien van het reorganisatiestreven (artikelen in kerkbladen, bijeenkomsten zoals die van de predikantenkring de Regenboog (zie in dit deel, p. 63, noot 1), waarin N. veel invloed had).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n39" type="end" place="end" n="39"><p>J.F.Beerens(1882-1949),hervormdpredikant,o.a. te Utrecht. B.was een der oprichters van Kerkopbouw en redacteur van het gelijknamig orgaan van deze vereniging. Zie voor dit laatste VW., dl. 5, p. 101, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n40" type="end" place="end" n="40"><p>H. Bruning (1900-1983), journalist en dichter. B. keerde zich in zijn essay <hi rend="italic">Verworpen christendom</hi> (1938) tegen zowel Van Duinkerken als Ter Braak. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij redacteur van het Cultuurkamerblad <hi rend="italic">De schouw.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Zie voor de Ethische Vereniging en de door haar georganiseerde conferenties VW., dl. 5, p.146, noot 4 en 6. N. hield verschillende malen lezingen op deze conferenties. Het bericht van de opheffing van de Ethische kring te Utrecht in NRC. Avondblad D van 28.11.1939.</p></note>
<pb n="306" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n42" type="end" place="end" n="42"><p><pb n="306" ed="VW"/>Voor J. H. Gunning Wzn. zie VW., dl. 1, p. 229, noot 26. G.s karakteristiek van het ethische als 'een zaak van mentaliteit' in het verslag van de oprichtingsvergadering van de Ethische Vereniging in <hi rend="italic">Bergopwaarts</hi> 3 (1920) nr. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n43" type="end" place="end" n="43"><p>De vereniging Kerkopbouw werd opgericht op 16 februari 1931. Zie voor een typering N.' lezingen <hi rend="italic">Wat wil Kerkopbouw?,</hi> in VW., dl. 5, p. 88-97 en <hi rend="italic">Twee lezingen over Kerkopbouw,</hi> in dl. 5, p. 231-241. Zie ook Bartels, <hi rend="italic">Tien jaren,</hi> p. 40-46.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Zie voor D. Boer VW., dl. 5, p. 525, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Braspenning: oude Nederlandse munt met waarde van 11/4 stuiver en rekeneenheid van dezelfde waarde. Fig.: werken voor een b. = werken voor een minimumbeloning.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Ligger: officiële beschrijving van de inkomsten aan de predikantsplaats verbonden, waaraan de predikant zijn financiële zekerheid ontleent.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n47" type="end" place="end" n="47"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Norel Rzn. (1863-1922), hervormd predikant te Gaastmeer en te Wons. Zijn brochure <hi rend="italic">Hoe krijgen onze weduwen fl 600 pensioen?,</hi> verschenen in 1906, had geen succes.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n48" type="end" place="end" n="48"><p>De Vereniging 'Aanpakken' zette zich in voor verbetering van de schraalste predikantstraktementen. Zie VW., dl. 5, p. 33, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n49" type="end" place="end" n="49"><p>N. was lid van het hoofdbestuur van de Bond van 4.4.1921 tot 9.9.1927. Zie voor de geschiedenis van de Bond H. C. J. van Deelen red., <hi rend="italic">Veertigjaar Bondsgeschiedenis, 1918</hi><choice><sic>­</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">-</corr></choice>1958 (uitg. van de Bond van Predikanten), 's-Gravenhage z.j. Vgl. ook A. de Groot, <hi rend="italic">Noordmans en de Bond van Predikanten, in KTh.</hi> 30 (1979) nr. 3. M. J. A. de Vrijer, eerste voorzitter van de Bond, geeft een tekening van ontstaan en eerste tijd van de Bond in <hi rend="italic">Het Orgaan</hi> 23 (jan. 1946) nr. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Tegen het vervullen van beide secretariaten van Bond en Pensioenraad door één persoon had N. wel bezwaren. Zie zijn artikel <hi rend="italic">Het emeritaat, in Het Orgaan</hi> 25 (okt. 1948) nr. 10. In <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 5, p. 583 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Jan van Nassaustraat 111, het woonadres van Boer; Javastraat 100, het adres van het bureau van de Ned. Herv. Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Zie voor Bakels VW., dl. 1, p. 355, noot 13. B.' op 10 januari 1940 verschenen brochure <hi rend="italic">Balans van Christus</hi> werd na een aanklacht wegens godslastering van de zijde van 28 Amsterdamse hervormde predikanten, o.a. L. C. W. Ekering, door justitie op 2 februari 1940 in beslag genomen. B. trachtte zich te rehabiliteren met een gekuiste versie van het werk onder de titel <hi rend="italic">Godslastering?,</hi> Den Haag 1940. In de (paginagrote) ondertitel schrijft B., dat in dit boek'de geheele vóórgeschiedenis en de geheele substantieele inhoud van de "Balans van Christus" volledig medegedeeld [wordt], alleen in zachtere woordenkeus (om inbeslagneming te voorkomen) maar toch zóó dat de lezer volkomen wordt ingelicht over hetgeen de genoemde brochure wilde bereiken'. Van N.' aanhalingen uit <hi rend="italic">Balans van Christus</hi> hebben wij, waar mogelijk, een vindplaats in <hi rend="italic">Godslastering? gegeven.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Zie het begin van Lagerlöfs autobiografie <hi rend="italic">En saga om en saga</hi> (1908), waarin zij vertelt dat er eens een sage was die verteld wilde worden en de wereld binnengedragen. De directe aanleiding tot het schrijven van <hi rend="italic">Gösta Berling</hi> was voor L. de verkoop van het geliefde familiebezit, Marbacka, de plek waar zij de verhalen hoorde die de stof leverden voor haar roman. In L.s werk wordt een nieuw romanticisme nagestreefd met grote aandacht voor de Zweedse culturele tradities als reactie op de naturalistische periode in de Zweedse literatuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Zie voor Longfellow VW., dl. 3, p. 193, noot 9. Zijn epos <hi rend="italic">The Song oflHiawatha (1855)</hi> steunt op sagen over Noordamerikaanse indianen (de 'Chippewa-mythologie'). De hoofdpersoon, Hiawatha, begiftigd met bovenmenselijke kracht, zet zich in voorzijnvolk in de strij . d tegen de blanken.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n55" type="end" place="end" n="55"><p>J. H. Gunning J. Hzn. (1858-1940), hervormd predikant o.a. te Leiden en Utrecht, zoon van J. H. Gunning Jr. Groot prediker. G. kreeg bekendheid door zijn weekblad Pniël, dat een stichtelijk, pastoraal karakter had. Hij bezorgde de uitgave van <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning. Leven en werken</hi> (3 dln. + registerdi., 1925-1929) en schreef o. a. <hi rend="italic">De gezangen kwestie in de Ned. Herv. Kerk (1910).</hi></p></note>
<pb n="307" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n56" type="end" place="end" n="56"><p><pb n="307" ed="VW"/>Zie voor W. M. van der Schans VW., dl. 1, p. 116, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Het besluit van de algemene synodale commissie om de jaarlijkse reglementair voorgeschreven classicale vergaderingen in juni 1940 niet te laten doorgaan, was een noodmaatregel. Persverslagen zouden onverantwoorde uitingen naar buiten kunnen brengen. Zie H, C. Touw, <hi rend="italic">Het verzet der Hervormde Kerk, dl.</hi> 1, p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n58" type="end" place="end" n="58"><p>Zie art. 66 en 67 van het Algemeen Reglement.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n59" type="end" place="end" n="59"><p><hi rend="italic">Zie Hand. Syn. 1940. Bijlagen,</hi> p. 212.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n60" type="end" place="end" n="60"><p>De eerste zin van deze boodschap luidde: "De Nederlandse Hervormde Kerk wendt zich in verband met de eerste zondag na de geweldige dagen, die wij hebben doorgemaakt, tot ons ganse volk met een woord van medeleven en getuigenis." De boodschap werd gepubliceerd in <hi rend="italic">Weekblad van de Ned. Herv. Kerk</hi> (23.5.1940). Zie voor de volledige tekst H.C. Touw, <hi rend="italic">Het verzet,</hi> dl. 2, <choice><sic>p. 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 11</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n61" type="end" place="end" n="61"><p><hi rend="italic">Zie Hand. Syn.</hi> 1940, p. 222 en 225. In deze commissie hadden o.a. zitting W. J. Aalders, K, H. E. Gravemeyer en P. Schoften. Ook N. was uitgenodigd zitting te nemen, maar bedankte vanwege de moeilijkheden bij het reizen. Zie voor de betekenis die 'Kerkelijk overleg' heeft gehad in de strijd tegen het nationaal-socialisme H. C. Touw, <hi rend="italic">Het verzet,</hi> dl. 1, p. 45 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n62" type="end" place="end" n="62"><p>De commissie-Niemeyer c.s. was ingesteld door de synode van 1930 met de opdracht te onderzoeken welke maatregelen het vreedzaam samenleven der richtingen zouden kunnen bevorderen. Zij diende in 1931 twee voorstellen in, waarvan het eerste - waarop N. hier doelt - luidde: "Indien een groep van gemeenteleden, welke voldoet aan de daarvoor gestelde eisen, dit aanvraagt, staat de kerkeraad haar toe, dat jaarlijks enige godsdienstoefeningen worden geleid door predikanten van haar keuze, en wel tenminste twee voor het bedienen van de Heilige Doop, één voor de viering van het Heilig Avondmaal en één voor de bevestiging van lidmaten." Beide voorstellen werden in 1932 door de synode verworpen. N. gaf zijn visie op deze voorstellen in een aantal artikelen in <hi rend="italic">A WCC.</hi> en het <hi rend="italic">Indisch Protestantsch Kerkblad,</hi> opgenomen in VW., dl. 5. Zie de nrs. 20, 21 en 23. Voor de inhoud van beide voorstellen, samenstelling commissie en gang van zaken zie dl. 5, p. 111 v., noot 1. Zie voor Niemeyer <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 5, p. 140, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.kronieken-in-woord-en-wereld.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Het slot van de laatste kroniek is niet opgenomen. Het luidde als volgt:</p><p>"Ons werd, voor deze Kroniek, toegezonden een serie van twaalf foto's van de St. Laurenskerk te Rotterdam, waarvan de resten, met het oog op de mogelijkheid van wederopbouw, zullen worden beschermd. Men ziet daarop het monumentale gebouw van de buiten- en binnenkant, zoals het eens was. Zij zijn uitgegeven door de hervormde gemeente van Rotterdam. Een map met twaalf foto's in groot formaat kan worden besteld bij het Kerkekantoor der Ned. Herv. gemeente, Statensingel 67, Rotterdam; giro 27738; zij kosten fl l.- (plus 10 cent port). Ook zijn vergrotingen (18 x 24 cm) verkrijgbaar tegen 50 cent per stuk."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw" decls="#bibl-noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw">
<pb n="308" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">In memoriam prof. dr. G. van der Leeuw<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De redactie van dit tijdschrift vroeg mij dit <hi rend="italic">In memoriam</hi> te schrijven,</seg> <seg n="2.1.2">liefst ter karakterisering van de theologische en kerkelijke betekenis van de ontslapene.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Nu ik daaraan voldoe,</seg> <seg n="2.2.2">heb ik een droeve en zware plicht op mij genomen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Een plicht overigens,</seg> <seg n="2.3.2">die beantwoordt aan een drang des harten,</seg> <seg n="2.3.3">die ik gevoeld heb van het ogenblik af,</seg> <seg n="2.3.4">dat ik kennis kreeg van zijn overlijden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het verheugt mij en het schept mij ruimte in mijn binnenste,</seg> <seg n="2.4.2">nu mij zo ongezocht de gelegenheid geboden wordt iets te zeggen ter herdenking van Van der Leeuw.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarbij kan ik mij niet geheel bepalen tot een beschouwing van zijn publieke figuur.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik moet beginnen met uiting te geven aan de grote droefheid-bijna schreef ik:</seg> <seg n="3.2.2">neerslachtigheid-die mij en velen met mij beklemt,</seg> <seg n="3.2.3">nu ineens,</seg> <seg n="3.2.4">zonder dat wij er op voorbereid waren,</seg> <seg n="3.2.5">de grote plaats in ons midden,</seg> <seg n="3.2.6">die Van der Leeuw innam,</seg> <seg n="3.2.7">leeg geworden is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wel zelden zal het gebeuren,</seg> <seg n="3.3.2">dat niet alleen in de kring van familie en bekenden,</seg> <seg n="3.3.3">maar zo ver daarbuiten als hier,</seg> <seg n="3.3.4">het heengaan een zo sterk gevoel van persoonlijk verlies nalaat.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De oorzaak daarvan mocht ik reeds aangeven lang geleden,</seg> <seg n="3.4.2">bij mijn promotie te Groningen,</seg> <seg n="3.4.3">toen ik tegenover Van der Leeuw sprak van "het geleidend medium,</seg> <seg n="3.4.4">dat gij door uw vriendelijke belangstelling schept voor de theologische gedachte,</seg> <seg n="3.4.5">van de Dollard tot de Schelde."</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Want,</seg> <seg n="3.5.2">zo voegde ik er bij:</seg> <seg n="3.5.3">"Theologie is geen onderonsje,</seg> <seg n="3.5.4">maar een kosmische aangelegenheid.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Maar zonder een persoonlijk element is zij toch lamgelegd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Dit <choice><sic>persoon.ijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">persoonlijk</corr></choice> element was het,</seg> <seg n="3.7.2">dat voor velen van zo grote betekenis is geweest en dat het sterke gevoel van leegte verklaart,</seg> <seg n="3.7.3">dat ons nu kwelt.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het deed geen afbreuk aan de vastheid en de strengheid,</seg> <seg n="3.8.2">waarmee de lijnen der theologische en kerkelijke gedachte werden getrokken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Maar het bracht anderen er toe om mee te denken en mee te leven,</seg> <seg n="3.9.2">soms tot de grenzen der bescheidenheid.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Als duidelijkste</seg> <seg n="3.10.2">- ofschoon wel niet het beste</seg> <seg n="3.10.3">- voorbeeld noem ik zijn <hi rend="italic">Dogmatische brieven</hi> waarin de schrijver</seg> <seg n="3.10.4">- nu van zijn kant tot de grenzen van het toelaatbare</seg> <seg n="3.10.5">- zich in die richting liet gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <pb n="309" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.11"><seg n="3.11.1">De sentimenten,</seg> <seg n="3.11.2">die Van der Leeuw daardoor opwekte,</seg> <seg n="3.11.3">waren wederkerig.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Ook hij voelde zich in beweging gebracht door wat anderen dachten en schreven.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">En deze gevoelens werden bij hem,</seg> <seg n="3.13.2">wat onder theologen zo gemakkelijk gebeurt,</seg> <seg n="3.13.3">zelden tot ressentimenten.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Deze <hi rend="italic">rabies</hi> was hem vreemd.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Zonder ook maar een neiging tot relativisme bij zichzelf aan te kweken,</seg> <seg n="3.15.2">bleef hij toch een <hi rend="italic">gemakkelijk</hi> theoloog.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Er bestond soms zelfs een lichte neiging tot syncretisme,</seg> <seg n="3.16.2">bijv. in zijn verhouding tot Barth.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze dingen moesten vooropstaan,</seg> <seg n="4.1.2">om aan het gemoed de rechten te geven,</seg> <seg n="4.1.3">die er aan toekomen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar zij mogen de blik op Van der Leeuws levenswerk niet voor ons verduisteren.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het persoonlijke mag ons niet verhinderen te zien,</seg> <seg n="4.3.2">hoe scherp en consequent de lijnen door hem getrokken zijn.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Soms schrok men van de onverzettelijkheid van zijn overtuiging.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men vergiste zich als men te zeer op zijn toegeeflijkheid rekende.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zeer in het algemeen kan men zijn godgeleerd en kerkelijk denken <hi rend="italic">katholiserend</hi> noemen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daarmee is niet bedoeld,</seg> <seg n="5.2.2">dat hij gevaar liep ooit bij Rome terecht te komen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De kritiek op deze kerkformatie,</seg> <seg n="5.3.2">zoals hij die gaf in zijn <hi rend="italic">Sacramentstheologie,</hi></seg> <seg n="5.3.3">is in dat opzicht duidelijk genoeg.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wat hem voor de geest stond,</seg> <seg n="5.4.2">was een nieuw kerkbesef en een nieuw belijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zowel Rome als Genève zag hij terzijde van die weg staan.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Bij Rome waren de vormen hem te vast geworden;</seg> <seg n="5.6.2">de behandeling van de Geest te zelfgenoegzaam.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Bij de reformatoren</seg> <seg n="5.7.2">- Luther ten dele uitgezonderd</seg> <seg n="5.7.3">- miste hij substantie in het geloof en achtte hij de werking van de Geest te ongebonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daartussendoor wilde Van der Leeuw de weg der tekenen en fenomenen gaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ook het Woord rekende hij daartoe en een principieel onderscheid,</seg> <seg n="6.2.2">voor zover het de verhouding van substantie en Geest betreft,</seg> <seg n="6.2.3">nam hij niet aan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dit gaf aan zijn theologie een beweeglijkheid,</seg> <seg n="6.3.2">die de Westerse kerk door de eeuwen heen in die mate niet gekend heeft.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zijn sacramentstheologie onderscheidt zich daardoor van die van Rome en op de verschilpunten is hij naar die zijde verre van irenisch.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Doordat het Woord met de sacramenten vermengd wordt,</seg> <seg n="6.5.2">krijgt het teken een ander</seg> <seg n="6.5.3">- laat mij mogen zeggen meer magisch aspect.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Omgekeerd wordt de Geest meer gebonden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Immers,</seg> <seg n="7.2.2">het Woord is vlees geworden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het heeft ook een lichaam,</seg> <seg n="7.3.2">evengoed als de zichtbare tekenen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Als wij ze <hi rend="italic">zichtbare woorden</hi> noemen,</seg> <seg n="7.4.2">dan betekent dat geen tegenstelling maar een nevenstelling.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En daarmee zijn wij in het centrum van Van der Leeuws theologie gekomen,</seg> <seg n="7.5.2">bij de belijdenis van de <hi rend="italic">incarnatie.</hi></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">In zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie</hi> en in zijn <hi rend="italic">Liturgiek</hi> heeft hij de figuren getekend,</seg> <seg n="7.6.2">zoals <pb n="310" ed="VW"/>deze zich aan hem vertoonden op deze terreinen,</seg> <seg n="7.6.3">rondom het dogma van de vleeswording des Woords.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een dogma is het eigenlijk toch ook niet.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De incarnatie is hier een beginsel.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zij is het oorspronkelijke teken,</seg> <seg n="8.3.2">de aanvang van alle ware fenomenen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Haar op zo exclusieve wijze naar voren brengen,</seg> <seg n="8.4.2">zoals dat in deze theologie gebeurt,</seg> <seg n="8.4.3">betekent een breuk met de hele theologie van het Westen,</seg> <seg n="8.4.4">rooms en protestants.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Men moet tot de <hi rend="italic">Oude kerk</hi> teruggaan en aansluiting zoeken bij het Oosten,</seg> <seg n="8.5.2">als men steun wil vinden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Van der Leeuw deed dat dan ook zeer bewust.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hij stond daarin niet alleen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ook Aalders heeft er aan meegedaan;</seg> <seg n="9.2.2">echter minder opzettelijk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Bovendien trok deze scherper grenzen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik denk aan die tussen incarnatie en kerk,</seg> <seg n="9.4.2">incarnatie en cultuur.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Op deze punten ging Van der Leeuw veel verder.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar de contacten,</seg> <seg n="9.6.2">die hij met zijn incarnatietheologie maakte,</seg> <seg n="9.6.3">bepaalden zich niet tot een enkele verwante theoloog.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zij hielden verband met stromingen van meer algemene aard,</seg> <seg n="9.7.2">in het moderne denken,</seg> <seg n="9.7.3">bij Rome en de Reformatie beide.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Ik behoef slechts het <hi rend="italic">woord existentialisme</hi> te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom is het niet toevallig,</seg> <seg n="10.1.2">dat Van der Leeuw zulk een ijverig fenomenoloog is geweest.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Evenmin als het toeval is,</seg> <seg n="10.2.2">dat zijn incarnatietheologie in laatste instantie de naam van sacramentstheologie ging dragen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Fenomeen en teken verraden hier,</seg> <seg n="10.3.2">het eerste op wijsgerig en het tweede op theologisch gebied,</seg> <seg n="10.3.3">de aanwezigheid van een beginsel,</seg> <seg n="10.3.4">een principe,</seg> <seg n="10.3.5">iets dat leeft en zich ontwikkelt en groeit.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De eigenlijke Westerse dogmatische theologie kende zulk een theologisch vitalisme niet.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het verschil ligt in een gewijzigde opvatting van de verhouding tussen woord en teken.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een vermenging van deze twee voert op de weg ener sacramentstheologie.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In laatste instantie komen wij hier voor de vraag te staan,</seg> <seg n="10.7.2">wat de betekenis van <hi rend="italic">het vlees in</hi> de incarnatie geweest is.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Is het een verschijningsvorm,</seg> <seg n="10.8.2">dan staat de weg open voor een generale fenomenologie,</seg> <seg n="10.8.3">die ook in de theologie de bakens verzet.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Houdt het echter een oordeel Gods in,</seg> <seg n="10.9.2">dan vindt het aan het Kruis een grens,</seg> <seg n="10.9.3">zodat de incarnatie haar <hi rend="italic">incidenteel</hi> (Aalders) karakter behoudt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze vragen zijn het,</seg> <seg n="11.1.2">waarmee Van der Leeuw steeds geworsteld heeft,</seg> <seg n="11.1.3">en waarvan hij met een zeldzame methodische scherpte een oplossing trachtte te geven.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wie van deze heroïsche krachtsinspanning gedurende tientallen jaren getuige is geweest;</seg> <seg n="11.2.2">wie de reeks standaardwerken,</seg> <seg n="11.2.3">waarin de resultaten van zijn brede en tegelijk diepe studiën werden neergelegd,</seg> <seg n="11.2.4">zich aan elkaar heeft zien rijgen;</seg> <seg n="11.2.5">wie gemerkt heeft,</seg> <seg n="11.2.6">dat hij daaronder allerminst<pb n="311" ed="VW"/> tot een kamergeleerde werd,</seg> <seg n="11.2.7">maar in toenemende mate tot activiteit geneigd bleek,</seg> <seg n="11.2.8">die heeft het voorrecht gehad de levensontplooiing van een groot man te hebben meegemaakt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="308" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Noordmans, Dankrede. Uitgesproken bij zijn promotie tot doctor honoris causa op 16 oktober 1935 te Groningen. Opgenomen in <hi rend="italic">Woorden Dienst</hi> 20 (17.7.1971) nr. 14, p. 213-215. Het citaat op p. 215. Zie in dit deel, p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>G. van der Leeuw publiceerde zijn <hi rend="italic">Dogmatische brieven</hi> resp. in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 7 (1930/3 1) nrs. 34, 37, 40, 45, 50; in 8 (1931/32) nrs. 2, 8, 13, 18, 24, 30, 32, 35, 40, 44, 48; in 9 (1932/33) nrs. 2, 6, 11, 13, 15, 18, 24, 27, 30, 33, 35. Herdruk in <hi rend="italic">Dogmatische brieven,</hi> Amsterdam 1933. In deze 'Brieven' behandelde Van der Leeuw het Apostolicum.</p></note>
<pb n="309" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Sacramentstheologie,</hi> Nijkerk 1949, p. 10 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 76-84, 246 vv. en 273 v.</p></note>
<pb n="310" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935; <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen enz. 1933, p. 13.</p></note>
<pb n="311" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">In memoriam prof. dr. G. van der Leeuw</hi> werd gepubliceerd in <hi rend="italic">KTh.</hi> 2 (1951) nr. 1, p. 1-3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.in-memoriam-prof-dr-g-van-der-leeuw.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor een treffend voorbeeld van deze 'neiging tot syncretisme' G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de theologie,</hi> Amsterdam 1935, p. 133 v., waar hij - in het kader van opmerkingen over theologische hermeneutiek - opmerkt: "Wij zijn het dus met Barth volkomen eens, dat het Woord Gods zich ook in de prediking der kerk realiseert, evenals in de Schrift, die in haar wezen immers ook niet anders dan prediking is. Wij nemen zelfs de consequentie aan, dat de kerk het Woord Gods bepaalt en het roomse odium, dat daarmee verbonden schijnt. Maar wij doen dit sub conditione der levende openbaring, dwz. onder de vooronderstelling dat de Heilige Geest spreekt en de mens luistert, dwz. onder de vooronderstelling van het geloof."</p></note>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>II. Filosofie uit verleden en heden</head>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes" decls="#bibl-noordmans4.de-metafysica-van-descartes">
<pb n="315" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De metafysica van Descartes<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De bedevaart,</seg> <seg n="2.1.2">die de Fransen dezer dagen naar Frieslands oude academiestad ondernemen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.3">roept weer eens de figuur van Descartes voor ons op. Hij was de grootste van de vele beroemde Franse geesten,</seg> <seg n="2.1.4">die ons land in vroeger eeuwen heeft geherbergd en waaraan Gustave Cohen z'n bekende studie heeft gewijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f1" rend="superscript">a</ref>.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is merkwaardig hoe immaterieel het spoor is,</seg> <seg n="2.2.2">dat hij,</seg> <seg n="2.2.3">niettegenstaande een verblijf van meer dan twintig jaren,</seg> <seg n="2.2.4">heeft nagelaten.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Beminnelijk is de bescheidenheid,</seg> <seg n="2.3.2">waarmee hij z'n aanwezigheid als gast,</seg> <seg n="2.3.3">naar het uiterlijke,</seg> <seg n="2.3.4">bijna geëffaceerd heeft.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Z'n baan te volgen is verre van gemakkelijk en een beschrijving daarvan bestaat voor een groot deel uit lacunes.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Des te aandachtiger staart men naar z'n naam in het album van studenten te Franeker,</seg> <seg n="2.5.2">als men zich die in de Kanselarij te Leeuwarden laat tonen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ruimte heeft de wijsgeer in ons land dus bijna niet ingenomen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij kwam er om te denken en vond dat hier de voorwaarden daarvoor gunstig waren.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Hij deed dat om heel andere redenen dan de protestantse refugiés.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1"><choice><sic>Descarles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Descartes</corr></choice> was goed katholiek.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Cohen heeft de vriendelijkheid gehad op te merken,</seg> <seg n="3.5.2">dat ons land evengoed voor katholieken als voor protestanten een toevluchtsoord is geweest<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f2" rend="superscript">b</ref><s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het is niet zo gemakkelijk uit te maken,</seg> <seg n="3.6.2">waarom de filosoof z'n eigen land verliet.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1"><choice><sic>Dat bij door z'n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dat hij door z'n</corr></choice> denkbeelden daar moeilijkheden zou hebben gekregen,</seg> <seg n="3.7.2">mag men niet zomaar aannemen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Daartegenover staat,</seg> <seg n="3.8.2">dat hij hier ook niet geheel ongemoeid bleef.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Een Frans schrijver spreekt in dit verband van 'ce terrible théologien Voët'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Descartes' overwegingen zullen wel van verschillende aard geweest zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Ten eerste heeft hij het nodig gevonden,</seg> <seg n="3.11.2">met het oog op z'n levenswerk,</seg> <seg n="3.11.3">waarvan hij zich klaar bewust was,</seg> <seg n="3.11.4">alle meer vaste sociale banden te verbreken.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Verder kan een verbod om tegen Aristoteles te schrijven,</seg> <seg n="3.12.2">dat in 1624 in Frankrijk werd uitgevaardigd mede aanleiding hebben gegeven.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Ch. Adam,</seg> <seg n="3.13.2">de redacteur van de grote Descartes-uitgave,</seg> <seg n="3.13.3">vermoedt dit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Immers het was juist z'n bedoeling een andere logica voor die van Aristoteles in de plaats te stellen.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Hoe dit zij,</seg> <seg n="3.15.2">vast staat,</seg> <seg n="3.15.3">dat de geestelijke atmosfeer in <pb n="316" ed="VW"/>ons land een gunstig klimaat is gebleken voor de immateriële,</seg> <seg n="3.15.4">geconcentreerde bestaanswijze van Descartes en de schouwende klaarheid van z'n gedachte.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het denken van Descartes blijft een van de merkwaardigste verschijnselen uit de geschiedenis van de menselijke geest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het eerste kenmerk daarvan is,</seg> <seg n="4.2.2">dat het zich zo beslist mogelijk ontdoet van alles waarmee het belast was en zo zuiver als het kan,</seg> <seg n="4.2.3">afzondert van alle bestanddelen,</seg> <seg n="4.2.4">waarmee het vermengd is.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men kan dit niet korter uitdrukken dan door te zeggen,</seg> <seg n="4.3.2">dat hij lichaam en geest van elkaar scheidt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">In de oude wijsbegeerte komen de dingen vermengd,</seg> <seg n="4.4.2">onzuiver voor.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Laat ons zeggen:</seg> <seg n="4.5.2">zoals de grondstoffen in de industrie.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Deze stoffen worden dan eerst geclassificeerd,</seg> <seg n="4.6.2">onder hoofden gebracht:</seg> <seg n="4.6.3">engelen,</seg> <seg n="4.6.4">mensen,</seg> <seg n="4.6.5">dieren enz.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het eindpunt van deze classificatie is de definitie.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Dit is het werk van de <hi rend="italic">logica.</hi></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Zo krijgt men een voorlopig overzicht van wat de wereld bevat,</seg> <seg n="4.9.2">een systeem.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Maar de dingen komen daarin onzuiver voor,</seg> <seg n="4.10.2">met lichaam en ziel,</seg> <seg n="4.10.3">met huid en haar.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">- Als dit werk gedaan is wordt naar de natuur der dingen gevraagd,</seg> <seg n="4.11.2">opklimmende van het lichaam tot de geest.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Dat is <hi rend="italic">de fysica.</hi></seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">De kennis der zinnen is hier uitgangspunt ook voor de kennis van de geest.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">- Verder wordt dan in de <hi rend="italic">moraal de</hi> wereld nog eens beschouwd onder het gezichtspunt van doel,</seg> <seg n="4.14.2">geluk,</seg> <seg n="4.14.3">goed en kwaad,</seg> <seg n="4.14.4">terwijl in de <hi rend="italic">metafysica</hi> de laatste gronden en de eenheid en samenhang der dingen gezocht wordt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Bij deze manier van denken laat men de dingen tot op zekere hoogte in hun geheel.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men wisselt slechts het gezichtspunt van waaruit men ze beschouwt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De mens is bijv. in de logica:</seg> <seg n="5.3.2">'animal nationale' = een dier,</seg> <seg n="5.3.3">dat denkt;</seg> <seg n="5.3.4">in de fysica bezitter van lichaam en ziel;</seg> <seg n="5.3.5">in de moraal drager van deugden en zoeker van geluk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar het is telkens de mens,</seg> <seg n="5.4.2">die men op straat tegenkomt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Descartes kan zich hierin helemaal niet vinden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In de logica vindt hij het niets gewonnen als men een mens'animal rationale'noemt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dan moet men weer vragen:</seg> <seg n="6.3.2">wat is animal,</seg> <seg n="6.3.3">wat is ratio en als daarvan een definitie is gegeven is er weer een definitie achter de definitie nodig en zo in 't oneindige of in 't rond.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In de fysica hindert hem de vermenging van lichaam en ziel.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Deze belet alle klaarheid.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Allerlei geheimzinnige vormen en krachten maken de natuurkennis meer tot een sprookje dan een wetenschap.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daarom zuivert Descartes het denken van alle vermenging dwz. van alle inhoud.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De hele catalogus van de wereld,</seg> <seg n="6.8.2">met de hele classificatie en alle definities,</seg> <seg n="6.8.3">wordt in de papiermand gedeponeerd.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Het denken zelf blijft dan alleen over.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Denken waarin niets bevestigd wordt,</seg> <seg n="6.10.2">waarin geen enkele logische beslissing genomen wordt,</seg> <seg n="6.10.3">geen waarheid erkend.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Dit denken kan geen andere naam meer dragen dan die van:</seg> <seg n="6.11.2">twijfelen.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Dat is de absolute twijfel.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Het betekent de onmogelijkheid om niet te denken,</seg> <seg n="6.13.2">terwijl er toch geen inhoud voor de gedachte mogelijk is,</seg> <seg n="6.13.3">omdat niets klaar genoeg is om voor <pb n="317" ed="VW"/>waar gehouden te worden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Een ding kan echter niet ontkend worden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Er wordt gedacht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het denken kan niet stilstaan.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Denken is willen,</seg> <seg n="7.4.2">vóór het denken is.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De filosofie van Descartes is tenslotte wilsfilosofie.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het is:</seg> <seg n="7.6.2">willen,</seg> <seg n="7.6.3">moeten en niet kunnen denken:</seg> <seg n="7.6.4">twijfelen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dat is het nulpunt van de fysica,</seg> <seg n="7.7.2">de <choice><sic>wereidkennis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldkennis</corr></choice>,</seg> <seg n="7.7.3">waartoe Descartes teruggaat.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Tegelijk het nulpunt van de moraal:</seg> <seg n="7.8.2">willen en niet kunnen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dit punt betekent levensnood en hier is het dan ook,</seg> <seg n="7.9.2">dat Descartes Z'n metafysica,</seg> <seg n="7.9.3">niet aan 't eind,</seg> <seg n="7.9.4">zoals de oude filosofie,</seg> <seg n="7.9.5">maar aan 't begin inzet.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De twijfelaar,</seg> <seg n="7.10.2">zonder wereld en zonder gedachteninhoud,</seg> <seg n="7.10.3">heeft in z'n twijfel de kennis van God.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Z'n twijfel is de holle zijde van het denken,</seg> <seg n="7.11.2">de negatieve.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">God is er de bolle zijde van,</seg> <seg n="7.12.2">de positieve.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">De absolute twijfel betekent dat God borg moet zijn voor ons weten.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De denker die de hele wereld,</seg> <seg n="7.14.2">z'n hele gedachteninhoud verloor,</seg> <seg n="7.14.3">leert de Denker en Schepper der wereld op datzelfde ogenblik beseffen.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Zo keert Descartes de orde in de filosofie om en komt de metafysica voorop te staan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Er is heel verschillend over gedacht hoe we over deze wijsgerige constructie moeten denken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze is bekend en beroemd geworden,</seg> <seg n="8.2.2">veel meer <choice><sic>l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-42">I</corr></choice>gemeen dan de mathematische en natuurwetenschappelijke prestaties van de Franse wijsgeer.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Toch was z'n hart veel meer bij het zoeken naar een natuurwetenschappelijke methode en z'n wijsgerige stellingen kunnen ook als toegift daarbij worden beschouwd.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men heeft zelfs gemeend dat onze denker ze,</seg> <seg n="8.4.2">had hij in later eeuw geschreven,</seg> <seg n="8.4.3">nooit zou hebben opgesteld.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dat hij het gedaan heeft ter geruststelling van de theologen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Uit de aard der zaak zijn zulke vragen moeilijk op te lossen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dat Descartes,</seg> <seg n="8.7.2">die leefde in de eeuw,</seg> <seg n="8.7.3">waarin Galilei veroordeeld werd (1633),</seg> <seg n="8.7.4">in vele opzichten bedachtzaam is geweest,</seg> <seg n="8.7.5">staat wel vast.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Niet in de eerste plaats om persoonlijke veiligheid,</seg> <seg n="8.8.2">maar om z'n filosofie niet te compromitteren.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Hij had de ambitie grondlegger van nieuwe wetenschap en logica te zijn.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">- Maar in verband met die roeping was dan ook in de zeventiende eeuw en toch ook eigenlijk in elke eeuw een wereldsysteem zonder metafysica wel niet denkbaar.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Descartes was en wilde meer zijn dan mathematicus of fysicus.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Meer dan vakman.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Z'n metafysische bespiegelingen lopen dan ook,</seg> <seg n="8.13.2">althans <choice><sic>gedure nde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gedurende</corr></choice> het grootste gedeelte van z'n verblijf in ons land,</seg> <seg n="8.13.3">parallel met z'n mathematische en natuurwetenschappelijke studiën.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Te Franeker is hij begonnen met de opstelling van een klein traktaat dat eerst in 1641 onder de titel van Meditationes verschijnen zal.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">- Wel bestond er een betekenisvolle verhouding tussen de tijd die hij gaf aan de wetenschap en aan de wijsbegeerte.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">De laatste werd vlug,</seg> <seg n="8.16.2">soms vluchtig afgedaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Toch mag ook dit laatste ons er niet toe verleiden aan de ernst van de <pb n="318" ed="VW"/>zaak te twijfelen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Descartes had de taak wetgever te zijn voor de nieuwere wetenschap.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het was niet voldoende haar uit het diensthuis van de Scholastiek te zien uitgeleid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">"De zestiende eeuw had",</seg> <seg n="9.4.2">zoals Bouillier,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="9.4.3">de biograaf van het cartesianisme heeft opgemerkt,</seg> <seg n="9.4.4">"de rede geëmancipeerd,</seg> <seg n="9.4.5">maar had haar niet weten te regelen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het is de tijd,</seg> <seg n="9.5.2">waarin de mathematische fysica geboren moet worden uit de mystieke der Renaissance en de chemie uit de alchemie.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is niemand gegeven in zulke tijdsgewrichten in te grijpen,</seg> <seg n="9.6.2">die niet is ingewijd in de samenhangen van het geheel.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Descartes was gedwongen,</seg> <seg n="9.7.2">tegenover de Scholastiek enerzijds en tegenover het wetenschappelijk mysticisme en scepticisme anderzijds,</seg> <seg n="9.7.3">zich een metafysica uit te bouwen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">In z'n jongere Franse jaren hadden ernstige vrienden,</seg> <seg n="9.8.2">uit kringen,</seg> <seg n="9.8.3">waaruit later Malebranche<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n6" rend="superscript">6</ref> zou komen,</seg> <seg n="9.8.4">hem dit ook reeds aangeraden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Intussen blijft het enthousiasme van Descartes gespannen in natuurwetenschappelijke richting.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik heb daarstraks gesproken van het nulpunt,</seg> <seg n="10.2.2">waartoe hij ook de moraal terugbracht.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In beginsel en gezien vanuit z'n wijdste concepties is dit ook het geval.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar praktisch toch niet.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij is goed conservatief geweest in de moraal,</seg> <seg n="10.5.2">al mocht hij soms dromen van een toekomst,</seg> <seg n="10.5.3">waarin ook deze onderworpen zou kunnen worden aan z'n methode.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- Maar wel heeft hij vanuit dat nulpunt,</seg> <seg n="10.6.2">waar het denken,</seg> <seg n="10.6.3">in de vorm van twijfel,</seg> <seg n="10.6.4">zich goddelijke garantie ziet geschonken,</seg> <seg n="10.6.5">z'n natuurkennis op de schaal zien rijzen,</seg> <seg n="10.6.6">graad na graad.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het naast aan de metafysica staat,</seg> <seg n="10.7.2">in klaarheid,</seg> <seg n="10.7.3">de mathesis.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Ze is 't minst belast met ondoorzichtige stof en 't minst vermengd met de lichamen.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Ze heeft met de classificatie van de dingen in de wereld niet of nauwelijks te maken.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Ze bezit bijna de logica van het nulpunt,</seg> <seg n="10.10.2">van de metafysica zelf,</seg> <seg n="10.10.3">en heeft daaraan haar helderheid te danken.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Levenslang heeft aan Descartes de gedachte voorgezweefd van een universele meetkunde,</seg> <seg n="10.11.2">nog algemener dan een van haar bekende vormen.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Een mathesis van grootheden in 't algemeen,</seg> <seg n="10.12.2">waarin dan de wetenschap haar eenheid zou vinden.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Mathesis en metafysica zouden dan volkomen samenvallen.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Dit is een grensgedachte,</seg> <seg n="10.14.2">die natuurlijk ook door deze grote denker niet concreet gemaakt kon worden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Descartes heeft,</seg> <seg n="11.1.2">het spreekt wel vanzelf,</seg> <seg n="11.1.3">z'n gedachte boven het metafysisch nulpunt moeten laten rijzen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij heeft dus weer stof moeten opnemen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het denken heeft zich weer met de lichamen moeten vermengen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De onhoudbaarheid van het absolute nulpunt heeft hij zelf steeds duidelijker ingezien.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar alles wat hij gedacht en geschreven heeft bewijst dat hij van <pb n="319" ed="VW"/>daaruit de wetenschap beweegt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Zo duur mogelijk verkoopt hij elke duim gronds,</seg> <seg n="11.6.2">die hij moet afstaan van z'n heilige afbakening.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En de hoeveelheid stof,</seg> <seg n="11.7.2">die in z'n wetenschappelijke retorten overblijft,</seg> <seg n="11.7.3">het bezinksel,</seg> <seg n="11.7.4">dat in z'n wetenschap niet opgenomen wordt,</seg> <seg n="11.7.5">omdat het te onzuiver is en te materieel om een plaats te krijgen in de grote klaarte van z'n kennis-visioen,</seg> <seg n="11.7.6">weegt bijna zo zwaar als de hele wereld die vastligt in de definities van Aristoteles.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="315" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. Cohen, <hi rend="italic">tcrivains FranCais en Hollande dans la première moitié du X-VIIE siècle,</hi> Parijs 1920.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Ch. Adam, in Ch. Adam en P. Tannery, <hi rend="italic">Oeuvres de Descartes,</hi> 12 dln., Parijs 1897-1910 <hi rend="italic">(A.-T.),</hi> dl. 12, p. 122.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">.</hi> A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 12, p. 88 v.</p></note>
<pb n="317" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zo C. B. Spruyt, <hi rend="italic">Geschiedenis der wijsbegeerte,</hi> naar de dictaten bewerkt door dr. Ph. Kohnstamm, Haarlem 1905, p. 375.</p></note>
<pb n="318" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>F. Bouillier, <hi rend="italic">Histoire de la philosophie cartésienne,</hi> 2 dln., Parijs 1854, dl. 1, p. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 12, p. 95 vv. Bedoeld wordt Pierre de Bérulle, de stichter van het Franse Oratorium. Vgl. in dit deel, p. 338.</p></note>
<pb n="319" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Het is onbekend waar, wanneer en bij welke gelegenheid N. zijn lezing <hi rend="italic">De metafysica van Descartes</hi> hield. Waarschijnlijk in 1929, gezien de beginregels van de lezing waarin N. zinspeelt op Frans bezoek aan Franeker. Inderdaad is, blijkens gegevens bij monde van de heer T. W. Meyer, archivaris te Franeker, in 1929 op officiële wijze in Franeker herdacht dat Descartes 300 jaar geleden zijn universitaire loopbaan begon aan de Franeker academie. Bij die gelegenheid was o.a. de Franse ambassade in ons land vertegenwoordigd. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Het Atheneum te Franeker beschikte over twee studentenalbums: een dat bijgehouden werd door de rector en een ander, waarin de studenten zelf hun naam schreven. Dit laatste, waarin ook de handtekening van Descartes, bevindt zich thans in het Rijksarchief te Leeuwarden, Boterhoek 3. De inventaris van de bibliotheek van het Atheneum werd na haar opheffing in 1843 in de Kanselarij te Leeuwarden ondergebracht, deels in het Rijksarchief, deels in de Provinciale Bibliotheek. In 1966 verhuisden deze beide laatste instellingen naar de Boterhoek.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voetius was de belangrijkste theologische tegenstander van Descartes in Nederland. In de beoefening van de twijfel zoals D. die in zijn <hi rend="italic">Discours de la méthode</hi> (1637) had uitgewerkt, zag hij een gevaarlijke aantasting van de calvinistische leer. Zie voorts VW., dl. 1, P.281, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor Bouillier VW., dl. 1, p. 282, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-metafysica-van-descartes.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Nicolas de Malebranche (1638-1715), Frans filosoof, werd na zijn filosofische en theologische <choice><sic>studielid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">studie lid</corr></choice> van het door Pierre de <choice><sic>Béruile</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bérulle</corr></choice> gestichte Franse Oratorium. In 1664 kwam M. door lezing van Descartes' <choice><sic>Trailé</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Traité</hi></corr></choice><hi rend="italic"> de </hi><choice><sic>I'Homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">l'Homme</hi></corr></choice> in aanraking met diens leer. M. trachtte in zijn filosofisch werk een verbinding tot stand te brengen tussen cartesiaanse uitgangspunten en een op Augustinus teruggaande mystieke visie. Hij was hoofdvertegenwoordiger van het zgn. occasionalisme dat de wisselwerking tussen denken en uitgebreidheid fundeert in God.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans4.rene-descartes" decls="#bibl-noordmans4.rene-descartes">
<pb n="320" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">René Descartes<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De achtste juni 1637 verscheen bij Jan Maire,</seg> <seg n="2.1.2">boekdrukker te Leiden,</seg> <seg n="2.1.3">een bescheiden kwartijn,</seg> <seg n="2.1.4">welk feit nu,</seg> <seg n="2.1.5">na driehonderd jaren,</seg> <seg n="2.1.6">aanleiding geeft tot een bedrijvige herdenking in woord en geschrift.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het boek was in 't Frans gesteld en bevatte de aankondiging van een nieuwe methode voor wetenschappelijk onderzoek,</seg> <seg n="2.2.2">gevolgd door een drietal toepassingen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Op het titelblad ontbrak de naam van de schrijver,</seg> <seg n="2.3.2">maar deze was in ons land reeds lang geen onbekende.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Present-exemplaren gingen naar de beste Hollandse adressen,</seg> <seg n="2.4.2">waaronder Constantijn Huygens en Pieter Cornelisz.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Hooft.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het was het werk van een der beroemdste gasten,</seg> <seg n="2.6.2">die ons land heeft geherbergd:</seg> <seg n="2.6.3">René Descartes.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">En het geschrift was het befaamde <hi rend="italic">Discours de la méthode,</hi></seg> <seg n="2.7.2">dat een nieuw tijdperk heeft ingeluid in het Europese denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De compositie van het boek is heel merkwaardig.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Die is zo,</seg> <seg n="3.2.2">dat</seg> <seg n="3.2.3">- zoals Charles Adam,</seg> <seg n="3.2.4">één der nieuwere biografen van Descartes,</seg> <seg n="3.2.5">het uitdrukt</seg> <seg n="3.2.6">- de voorrede het werk heeft doen vergeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat is trouwens geen wonder.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het eigenlijke Discours bevat een autobiografie van de schrijver;</seg> <seg n="3.4.2">of liever 'een geschiedenis van zijn denken'.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij had reeds lang aan Balzac<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n3" rend="superscript">3</ref> beloofd die te zullen geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Ze kon rekenen op een wijde lezerskring.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">- De drie 'proeven',</seg> <seg n="3.7.2">die daarop volgen,</seg> <seg n="3.7.3">de <hi rend="italic">Dioptrique,</hi></seg> <seg n="3.7.4"><hi rend="italic">de Météores</hi> en de <hi rend="italic">Géométrie,</hi></seg> <seg n="3.7.5"><hi rend="italic">be</hi>handelen zeer speciale wetenschappelijke vragen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De eerste gaat over straalbreking,</seg> <seg n="3.8.2">de tweede over de atmosfeer en de derde over meetkunde en algebra.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Wel houden ze nauw verband met wat hij in het <hi rend="italic">Discours</hi> over zijn methode zegt en passen ze die toe op kwesties,</seg> <seg n="3.9.2">die toen juist aan de orde waren:</seg> <seg n="3.9.3">de verrekijker,</seg> <seg n="3.9.4">de regenboog en de specieuze algebra.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Maar de belangstelling in deze oplossingen kon buiten vakkringen toch slechts hier en daar worden verwacht.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En bovendien bracht het volgen van de nieuwe methode,</seg> <seg n="3.11.2">vooral in het laatste gedeelte,</seg> <seg n="3.11.3">de <hi rend="italic">Géométrie,</hi></seg> <seg n="3.11.4">zulke grote moeilijkheden mee,</seg> <seg n="3.11.5">dat nauwelijks een enkel vakgeleerde daartoe in staat bleek.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Ten dele was dit door Descartes zo gewild.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De 'Essais' zijn brokstukken van een groter geheel,</seg> <seg n="3.13.2"><hi rend="italic">een 'Système du monde'</hi> dat de schrijver had willen geven.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Maar dat hij om redenen,</seg> <seg n="3.14.2">die hij in het <hi rend="italic">Discours</hi> noemt,</seg> <pb n="321" ed="VW"/><seg n="3.14.3">achterwege liet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Hij geeft slechts iets en ook dat nog met een zekere terughoudendheid.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">We willen nu,</seg> <seg n="4.1.2">aan de hand van het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="4.1.3">enige bladzijden wijden aan een-beschouwing over Descartes en zijn werk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De indeling wordt ons door het boek zelf aangegeven en valt in hoofdzaak samen met de chronologie van het leven van de schrijver.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het heeft zes hoofdstukken,</seg> <seg n="4.3.2">die ons gelegenheid geven achtereenvolgens iets te zeggen over de oude school,</seg> <seg n="4.3.3">de nieuwe methode,</seg> <seg n="4.3.4">de morele stemming,</seg> <seg n="4.3.5">de godsdienstige achtergrond,</seg> <seg n="4.3.6">de moderne natuurwetenschap en het uitzicht op de toekomst.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het tweede en vierde zal ik het uitvoerigst behandelen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De beide laatste slechts heel kort.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De schetsmatige aanduidingen van zijn zelfportret zullen wij daarbij moeten aanvullen met gegevens uit zijn werken en uit de literatuur.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wie het leven en de werken van Descartes begint te bestuderen met de gedachte dat alles 'helder en bepaald' zal zijn,</seg> <seg n="5.1.2">zoals men dat misschien meent te moeten verwachten,</seg> <seg n="5.1.3">komt bedrogen uit.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er zijn in beide een aantal duistere plekken,</seg> <seg n="5.2.2">die zich maar niet willen laten verdrijven.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Uit verschillende perioden van zijn leven is niets of bijna niets bekend.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En omtrent alle zes genoemde punten,</seg> <seg n="5.4.2">school,</seg> <seg n="5.4.3">methode,</seg> <seg n="5.4.4">moraal,</seg> <seg n="5.4.5">godsdienst,</seg> <seg n="5.4.6">natuurwetenschap en betekenis is nog groot verschil van gevoelen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De methode van helder en bepaald denken komt uit tegen een zeer mysterieuze achtergrond.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Reeds de levensbeschrijving is zeer karig.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Van de oudere is er slechts één,</seg> <seg n="6.2.2">die van <choice><sic>Bailiet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Baillet</corr></choice>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="6.2.3">van 1691,</seg> <seg n="6.2.4">compleet.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Deze schrijver van zeventien delen heiligenlevens bedoelde Descartes voor het roomse publiek te rehabiliteren en maakt van hem min of meer een devote figuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De laatste halve eeuw is er wel wat meer licht gekomen,</seg> <seg n="6.4.2">mede tengevolge van de ontdekking van enkele dagboeken en briefwisselingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Charles Adam gaf,</seg> <seg n="6.5.2">in het twaalfde deel van de met Franse staatshulp uitgegeven monumentale editie van Descartes' werken (1897-1910),</seg> <seg n="6.5.3">die hij met Paul Tannery bezorgde,</seg> <seg n="6.5.4">een uitvoerige en gedocumenteerde beschrijving van het leven en de werken van onze filosoof.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar hij meende dat er voor een eigenlijke biografie nog een twintigtal monografieën nodig zouden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Sedert heeft Gustave Cohen<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n5" rend="superscript">5</ref> voor de twintig jaren van zijn verblijf in Nederland wel een en ander opgehelderd,</seg> <seg n="6.7.2">in zijn <hi rend="italic">Ecrivains Francais en Hollande</hi> (1920).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Maar voor de periode van 1619-1628,</seg> <seg n="6.8.2">zijn Duitse,</seg> <seg n="6.8.3">Italiaanse en Parijse jaren,</seg> <seg n="6.8.4">is er <pb n="322" ed="VW"/>veel helemaal onbekend en de kans dat daarin verandering zal komen,</seg> <seg n="6.8.5">is heel gering.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">- Ten onzent gaf dr. Serrurier<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n6" rend="superscript">6</ref> een <hi rend="italic">Descartes,</hi></seg> <seg n="6.9.2"><hi rend="italic">leer en leven</hi> (1930).</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook de ideeën van de schrijver van het <hi rend="italic">Discours</hi> hebben in de laatste tientallen jaren aanleiding gegeven tot tal van onderzoekingen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik noem hier enkel een paar van de ouderen,</seg> <seg n="7.2.2">Boutroux,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n7" rend="superscript">7</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van verwijzing 7 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <seg n="7.2.3">de leermeester van Ch.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Adam,</seg> <seg n="7.3.2">en Liard,</seg> <seg n="7.3.3">die de bovengenoemde uitgave van de werken inspireerde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar er blijven vele raadselen over.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het schijnt dat de vader der moderne wijsbegeerte getrouw wil blijven aan wat hij eens aan een vriend schreef:</seg> <seg n="8.2.2"><hi rend="italic">Larvatus prodeo.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dit mag ons echter niet verleiden tot het romantiseren van een leven,</seg> <seg n="8.3.2">dat zich meer dan welk ander in zuiver denken samentrok,</seg> <seg n="8.3.3">terwijl die gedachte weer niets anders wilde wezen dan een methode om verder te denken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een boek als dat van Maxime Leroy:<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="8.4.2"><hi rend="italic">Le philosophe au masque,</hi></seg> <seg n="8.4.3">zondigt daartegen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het exploiteert de mysterieuze zijden van dit merkwaardig bestaan,</seg> <seg n="8.5.2">zodat het onkenbaar wordt.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Die geheimzinnige kanten zijn een aanwijzing van de grootheid van Descartes en doen ons zien,</seg> <seg n="8.6.2">dat hij niet enkel modern is.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wij zien hem uit een omgeving naar voren treden en van hem geldt wat hij van zijn methode zegt,</seg> <seg n="8.7.2">dat ze gelijk is aan een beeld,</seg> <seg n="8.7.3">dat vroeger reeds in 't marmer zat,</seg> <seg n="8.7.4">maar er uit gehouwen moet worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">René Descartes</seg> <seg n="9.1.2">- of Des Cartes</seg> <seg n="9.1.3">- werd op 31 maart 1596 geboren.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Twee Franse provincies,</seg> <seg n="9.2.2">Touraine en Poitou,</seg> <seg n="9.2.3">hebben om de eer van zijn geboorte gestreden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De strijd is zo bijgelegd,</seg> <seg n="9.3.2">dat Touraine de roem heeft van de bodem en Poitou overwegend die van het bloed.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Z'n geboorteplaats heet thans La Haye-Descartes.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar hijzelf noemt zich later vaak 'Poitevin' of in 't Latijn 'Picto',</seg> <seg n="9.5.2">met welke bijnaam hij staat ingeschreven in het album van de Leidse universiteit.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Toen hij in 1618 te Breda verbleef,</seg> <seg n="9.6.2">liet hij zich Sieur <hi rend="italic">du Perron</hi> noemen,</seg> <seg n="9.6.3">naar een familiebezit in Poitou.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hij was overigens weinig gehecht aan zijn geboortegrond en familie.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Z'n vader mocht de jongste zoon,</seg> <seg n="10.2.2">die er voor scheen te studeren 'om zich in leer te laten inbinden',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="10.2.3">niet erg graag;</seg> <seg n="10.2.4">de bleke jongen,</seg> <seg n="10.2.5">met z'n droge hoest,</seg> <seg n="10.2.6">die hij van zijn moeder geërfd had.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">- Beter werd hij begrepen op de beroemde jezuïetenschool te La Flèche,</seg> <seg n="10.3.2">een stichting van Hendrik IV.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Men stond hem toe een eigen kamer te hebben en 's morgens in bed te blijven mediteren,</seg> <seg n="10.4.2">een gewoonte die hij levenslang aanhield.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Toen hij op latere leeftijd eens <pb n="323" ed="VW"/>bij een vriend logeerde,</seg> <seg n="10.5.2">ontvluchtte hij het huis en huurde een hotelkamer.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De gastheer ontdekte zijn verblijf en bespiedde hem door het sleutelgat van de kamer,</seg> <seg n="10.6.2">terwijl Descartes bij vol daglicht,</seg> <seg n="10.6.3">bij tussenpozen van een half uur,</seg> <seg n="10.6.4">zich van zijn peluw oprichtte om een aantekening te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De anekdote brengt ons in een intimiteit van een zeer bijzonder soort;</seg> <seg n="10.7.2">zij voert het <hi rend="italic">ie pense,</hi></seg> <seg n="10.7.3"><hi rend="italic">donc je suis</hi> voor onze ogen op.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De paters van La Flèche gaven uitstekend onderwijs.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Vele beroemde Fransen hebben hun opleiding bij de jezuïeten genoten;</seg> <seg n="11.2.2">ook Bossuet,</seg> <seg n="11.2.3">Condé,</seg> <seg n="11.2.4">Balzac en later Voltaire.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Onder de Franse jezuïeten regeerde een vergelijkenderwijs moderne geest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ook hun probabilisme,</seg> <seg n="11.4.2">dat Pascal in zijn <hi rend="italic">Brieven</hi> gehekeld heeft,</seg> <seg n="11.4.3">bedoelde aanpassing aan de eisen des tijds om zo de moderne mens voor de kerk te behouden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En zo vertoont ook hun verdediging van het christendom trekken,</seg> <seg n="11.5.2">die haar onderscheiden van de manier waarop de gewone schoolse theologie die beoefende.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Wij komen daarop nog terug.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In het <hi rend="italic">Discours</hi> van Descartes is daarvan echter niet veel te merken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wel zegt hij,</seg> <seg n="12.2.2">dat hij op een van de beroemdste scholen van Europa is geweest,</seg> <seg n="12.2.3">maar zijn requisitoir tegen het daar geleerde is wel zo vinnig,</seg> <seg n="12.2.4">dat het z'n weerga zoekt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij laat de verschillende vakken de revue passeren.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij weet wel dat de talen nodig zijn om de klassieken te kunnen lezen;</seg> <seg n="12.4.2">dat fabels de geest prikkelen;</seg> <seg n="12.4.3">dat geschiedenis het oordeel vormt;</seg> <seg n="12.4.4">dat lectuur een verkeer is met grote geesten uit het verleden;</seg> <seg n="12.4.5">dat welsprekendheid onvergelijkelijke krachten en schoonheden bergt;</seg> <seg n="12.4.6">dat de wiskunde zeer subtiele ontdekkingen doet;</seg> <seg n="12.4.7">dat zedekunde heel nuttig is en dat de theologie ons leert,</seg> <seg n="12.4.8">hoe wij in de hemel kunnen komen;</seg> <seg n="12.4.9">dat filosofie goed is om met waarschijnlijkheid over alle dingen te kunnen praten en zich te laten bewonderen;</seg> <seg n="12.4.10">dat de studie van de rechten en van de medicijnen eer en geld aanbrengt en eindelijk,</seg> <seg n="12.4.11">dat het goed is al die vakken te hebben onderzocht om ze op hun rechte waarde te leren schatten en op te passen dat men niet bedrogen wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar men moet dit viriele Franse proza zelf lezen,</seg> <seg n="13.1.2">dat Descartes een plaats gegeven heeft onder de klassieken en dat aan Pascal herinnert.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hier datzelfde warm lopen van het betoog en diezelfde onverwachte,</seg> <seg n="13.2.2">niet te pareren degenstoten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wat bedoelt de schrijver er mee?</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Legt hij enkel de stemming van de abituriënt vast,</seg> <seg n="14.2.2">als hij in 1614 de school verlaat en is hij over sommige dingen,</seg> <seg n="14.2.3">bijv. de theologie later anders gaan denken?</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Of is dit de mening van de schrijver van 1637,</seg> <seg n="14.3.2">die,</seg> <seg n="14.3.3">nu niet meer in 't Latijn,</seg> <seg n="14.3.4">zoals andere geleerden,</seg><pb n="324" ed="VW"/> <seg n="14.3.5">maar in goed Frans,</seg> <seg n="14.3.6">en niet in een traktaat,</seg> <seg n="14.3.7">maar in een discours,</seg> <seg n="14.3.8">ronduit zijn mening zegt over alles wat in de scholen,</seg> <seg n="14.3.9">waar men voor kerk en staat wordt opgeleid,</seg> <seg n="14.3.10">wordt geleerd?</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En breekt hij daarmee de staf over het hele maatschappelijk systeem?</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Is Descartes revolutionair,</seg> <seg n="14.5.2">scepticus,</seg> <seg n="14.5.3">libertijn,</seg> <seg n="14.5.4">vrijdenker?</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men mag deze vragen niet bevestigend beantwoorden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De schrijver heeft in de loop van zijn leven daarop altijd een ontkennend antwoord gegeven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij heeft zelf de moraal,</seg> <seg n="15.3.2">de theologie,</seg> <seg n="15.3.3">de politiek veilig gesteld voor de invloed van zijn methode.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij heeft zich tot de reformatie van de school willen beperken.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En toch is het merkwaardig dat die vragen in de controverse rondom de filosoof altijd weer gesteld worden.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zij zijn het,</seg> <seg n="15.6.2">die het geval-Descartes zo mysterieus maken.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Zij bewijzen,</seg> <seg n="15.7.2">dat de school niet de eigenlijke poort is,</seg> <seg n="15.7.3">waardoor men een levenssysteem kan verlaten.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dat kan alleen door de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De schrijver komt in het <hi rend="italic">Discours</hi> op sommige vakken terug.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zeker,</seg> <seg n="16.2.2">hij schatte de welsprekendheid hoog en was verzot op gedichten.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar die hield hij voor gaven des geestes en geen eigenlijke leervakken.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">- Vooral had hij schik in de wiskunde;</seg> <seg n="16.4.2">maar waarom bouwde men toch op zulke vaste fundamenten geen hoger huis dan de mechanica?</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En waarom de filosofische moraal op een zandgrond?</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij had wel respect voor de theologie en wou ook graag in de hemel komen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar als de domste mensen er evengoed in konden komen als de knapsten,</seg> <seg n="16.7.2">dan moest men wel meer dan mens zijn om haar te onderzoeken.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Hij wil niets van de filosofie zeggen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Maar wat een verschillende meningen!</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Alles slechts waarschijnlijkheden!</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">En dan konden de andere wetenschappen,</seg> <seg n="16.11.2">die hun zekerheid aan de filosofie moeten ontlenen,</seg> <seg n="16.11.3">toch ook geen vaste grondslagen hebben.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">En voor eer en geld wou hij ze niet leren.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Want hij was,</seg> <seg n="16.13.2">Gode zij dank,</seg> <seg n="16.13.3">niet in een conditie,</seg> <seg n="16.13.4">dat hij van de wetenschappen een vak hoefde te maken.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Hij was geen cynicus,</seg> <seg n="16.14.2">maar op valse titels wilde hij geen roem winnen.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">En tenslotte,</seg> <seg n="16.15.2">alchemie,</seg> <seg n="16.15.3">astrologie,</seg> <seg n="16.15.4">magie,</seg> <seg n="16.15.5">die 'slechte wetenschappen',</seg> <seg n="16.15.6">daar laat hij zich niet meer door bedriegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Een zuivere herhaling van het voorgaande is dit niet.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Er zit iets meer zelfportret in.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De wiskunde,</seg> <seg n="17.3.2">die zopas nog gezien werd als vak voor subtiele vondsten,</seg> <seg n="17.3.3">wordt nu naar voren gebracht als methode,</seg> <seg n="17.3.4">waarmee wel iets beters te bereiken is dan enkel mechanica.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De retoriek,</seg> <seg n="17.4.2">de kroon van het antieke schoolprogramma,</seg> <seg n="17.4.3">wordt tot een natuurlijke vaardigheid gedegradeerd en met haar moeten haar beide paranimfen,</seg> <seg n="17.4.4">letteren en historie,</seg> <seg n="17.4.5">haar ereplaatsen afstaan.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De theologie wordt hoog,</seg> <seg n="17.5.2">buiten het bereik van de school gezet.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">En omtrent de filosofie laat hij doorschemeren,</seg> <seg n="17.6.2">dat een onafhankelijk man,</seg> <seg n="17.6.3">die alleen met God en de ziel te rade gaat,</seg> <seg n="17.6.4">er nog wel wat <pb n="325" ed="VW"/>beters mee zou kunnen dan baantjes creëren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">En tenslotte is Descartes wel zo vriendelijk om de kans van bedrogen te worden hier niet meer op theologie,</seg> <seg n="17.7.2">filosofie,</seg> <seg n="17.7.3">letteren en historie,</seg> <seg n="17.7.4">in één woord op de faculteiten,</seg> <seg n="17.7.5">maar op de 'slechte wetenschappen',</seg> <seg n="17.7.6">de occulte disciplines,</seg> <seg n="17.7.7">alchemie,</seg> <seg n="17.7.8">astrologie en magie te laten slaan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De eerste passus was een volle vuistslag,</seg> <seg n="18.1.2">na een zachte belasting plotseling in het gelaat van de Scholastiek geplaatst.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Deze tweede is,</seg> <seg n="18.2.2">in de vorm van een soort excuus,</seg> <seg n="18.2.3">een bervormingsprogram,</seg> <seg n="18.2.4">waarin zijn eigen methode zich aankondigt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het geheel is een staal van magistrale betoogtrant.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Waartegen is deze aanval nu gericht en met welke bedoeling heeft ze plaats?</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een aanval op de jezuïetenschool als zodanig is het niet.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Een conflict met hen heeft Descartes levenslang vermeden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Eer heeft hij de relaties,</seg> <seg n="19.4.2">waarin bij tot hen stond,</seg> <seg n="19.4.3">voor zijn zaak zoeken te benutten.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Hij heeft ook steeds erkend,</seg> <seg n="19.5.2">dat hij veel aan hun school te danken had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">In dat opzicht kan het <hi rend="italic">Discours</hi> niet naast de <hi rend="italic">Lettres</hi> van Pascal worden geplaatst.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Wij moeten zeggen,</seg> <seg n="19.7.2">dat hij de school als zodanig,</seg> <seg n="19.7.3">de Scholastiek,</seg> <seg n="19.7.4">het middeleeuwse wetenschappelijke systeem,</seg> <seg n="19.7.5">dat opgebouwd was volgens de regels van de logica van Aristoteles en waarin de uitkomsten van diens natuurleer werden herhaald,</seg> <seg n="19.7.6">te lijf wilde.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Misschien heeft hij zelf een tijdlang gemeend dat hij de jezuïeten daarbij zou meekrijgen.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De vraag kan zelfs gesteld of er in hun onderwijs een modernisme kan gescholen hebben,</seg> <seg n="19.9.2">dat Descartes tot zijn nieuwe denkrichting predisponeerde.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hoe het zij,</seg> <seg n="20.1.2">de gedachten die wij hem in het <hi rend="italic">Discours</hi> hoorden uitspreken,</seg> <seg n="20.1.3">moeten vrij vroeg bij hem wakker geworden zijn,</seg> <seg n="20.1.4">al is het dan in minder voldragen vorm.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Misschien droegen ze toen bij de negentienjarige dat meer revolutionair en sceptisch karakter,</seg> <seg n="20.2.2">dat de eerste redactie van de teksten die ik parafraseerde,</seg> <seg n="20.2.3">ons te horen gaf.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De inhoud kunnen we weergeven met een formule,</seg> <seg n="20.3.2">die de schrijver zelf gaf in een later geschrift,</seg> <seg n="20.3.3">de <hi rend="italic">Regulae,</hi></seg> <seg n="20.3.4">waar het heet:</seg> <seg n="20.3.5"><hi rend="italic">In de wetenschap geen verhaaltjes,</hi></seg> <seg n="20.3.6"><hi rend="italic">maar ontdekkingen!</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In het tweede hoofdstuk van het <hi rend="italic">Discours</hi> vinden we Descartes op een heel andere plaats.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij zit in zijn beroemde <hi rend="italic">poéle.</hi></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">"Ik bleef de hele dag alleen opgesloten in een 'poéle',</seg> <seg n="21.3.2">waar ik alle tijd had om mij met mijn eigen gedachten bezig te houden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">'Poéle' vatten Descartes' biografen in dit geval,</seg><pb n="326" ed="VW"/> <seg n="21.4.2">op grond van woordenboeken,</seg> <seg n="21.4.3">meestal op als 'verwarmde kamer'.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Soms zelfs als 'oververwarmde kamer'.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">En uit die oververwarming halen ze dan soms nog allerlei.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Ik begrijp niet goed waarom.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het zal toch wel niet meer betekenen dan kamer-met-vuur-en-licht.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Waar de poéle zich bevond,</seg> <seg n="21.9.2">is een van de raadselen uit Descartes' leven.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">In Duitsland,</seg> <seg n="21.10.2">maar waar?</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Ch. Adam vermoedt:</seg> <seg n="21.11.2">in de buurt van Ulm<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f17" rend="superscript">q</ref> maar zeker is dat niet.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">- Hier is <hi rend="italic">de methode,</hi></seg> <seg n="21.12.2">uit het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="21.12.3">geboren.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar wij moeten de biografische draad even ophalen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Na het verlaten van La Flèche heeft onze filosoof rechten gestudeerd te Poitiers.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En kort daarop,</seg> <seg n="22.3.2">vermoedelijk in november 1618,</seg> <seg n="22.3.3">verscheen hij te Breda om dienst te nemen onder prins Maurits.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Waarom verliet hij Frankrijk?</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hij wilde,</seg> <seg n="22.5.2">zo zegt het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="22.5.3">studeren in het boek der wereld en nadat hij dat een poos gedaan heeft,</seg> <seg n="22.5.4">ook in zichzelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Door een in 1905 in de Provinciale Bibliotheek te Middelburg door dr. De Waard ontdekt <hi rend="italic">Dagboek van Isaac Beeckman</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="22.6.2">is nieuw licht opgegaan over deze tijd.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Beeckman,</seg> <seg n="22.7.2">medicus te Middelburg en later rector van een school te Dordrecht,</seg> <seg n="22.7.3">had Descartes te Breda leren kennen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Samen studeerden ze vlijtig in wis- en natuurkunde.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Dat was in die tijd ook een soort mode-sport.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Wij hebben Descartes daar al over horen klagen,</seg> <seg n="22.10.2">dat de wiskunde gebruikt wordt om subtiele vondsten te doen.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">In de Parijse salons was men er ook erg druk mee.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Men kent dat uit Pascals levensgeschiedenis.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Aan dit spel een ernstiger doel te stellen,</seg> <seg n="22.13.2">is nu juist de bedoeling van Descartes geweest.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Te Breda,</seg> <seg n="22.14.2">aan de Europese academie van prins Maurits,</seg> <seg n="22.14.3">was hij daarvoor zeker op de rechte plaats.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Sportief werd het vak ook hier nog veel beoefend.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">De legende</seg> <seg n="22.16.2">- waarvoor overigens een vrij goede autoriteit is aan te wijzen</seg> <seg n="22.16.3">- vertelt,</seg> <seg n="22.16.4">dat op een aanplakbord een vraagstuk stond opgegeven en dat Beeckman het voor Descartes vertaalde,</seg> <seg n="22.16.5">waardoor de kennismaking ontstond.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Sedert de ontdekking van het <hi rend="italic">Dagboek</hi> geldt dit echter als legende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">Het Dagboek</hi> geeft enkele kostbare aanwijzingen omtrent de methode.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het wonderlijke bij Descartes is,</seg> <seg n="23.2.2">dat bijna zodra hij zelf zichtbaar wordt,</seg> <seg n="23.2.3">zijn methode er ook is.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij wil regel stellen op het mathematisch spel en hij wil het als instrument voor een algemeen doel gebruiken.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Op 26 maart 1619 schrijft hij aan Beeckman,</seg> <seg n="23.4.2">dat hij bezig is te denken over een bijna nieuwe wetenschap waardoor alle vraagstukken zouden kunnen worden opgelost,</seg> <seg n="23.4.3">die men kan stellen over iedere orde van grootheden,</seg> <seg n="23.4.4">continue zowel als niet-continue.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En hij voegt er bij:</seg> <seg n="23.5.2">"Weliswaar is 't een oneindig werk en niet voor één mens.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het is een ongelooflijke taak,</seg> <seg n="23.6.2">maar ik heb dwars door de donkere chaos van deze wetenschap een wonder licht zien stralen,</seg> <seg n="23.6.3">met <pb n="327" ed="VW"/>welks hulp ik meen de dichtste duisternissen te kunnen verdrijven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">- Het enthousiasme,</seg> <seg n="23.7.2">dat in 1637 het zesde hoofdstuk van het <hi rend="italic">Discours</hi> bezielt,</seg> <seg n="23.7.3">en dat daar reeds steunt op een groot stuk van zijn levenswerk,</seg> <seg n="23.7.4">kondigt zich hier aan.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Hij heeft het visioen van de moderne wetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het verblijf te Breda is maar kort geweest.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hij gaat ons land weer verlaten.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Moet men aannemen,</seg> <seg n="24.3.2">dat de Synode van Dordrecht en de politieke gebeurtenissen daaraan deel hebben,</seg> <seg n="24.3.3">zoals Cohen schijnt te willen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het is onzeker.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Uit Amsterdam schrijft Descartes op 29 april voor 't laatst aan Beeckman.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Hij heeft te Dordrecht in een herberg een rondreizend woordenkramen ontmoet,</seg> <seg n="24.6.2">die de kunst van Lullus<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n10" rend="superscript">10</ref> machtig scheen te zijn,</seg> <seg n="24.6.3">een soort begrippen-algebra uit de dertiende eeuw.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Hij vraagt Beeckman hem een boek daarover te zenden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Descartes zoekt dus.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hij wil geen woorden- en begrippenkunst,</seg> <seg n="25.2.2">maar een echte,</seg> <seg n="25.2.3">waarmee men de natuur kan beheersen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar hij luistert overal waar hij iets daarvan vermoedt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit brengt ons tot de vraag of Descartes voor zijn enthousiasme ook contacten heeft gehad met mystieke stromingen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De tijd was er vol van.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De bestrijders van de kerkelijke Aristoteles zochten het zo ongeveer overal.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De één bij Plato,</seg> <seg n="26.4.2">de ander bij Epicurus,</seg> <seg n="26.4.3">weer een ander bij de Stoa.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">En uit de Oudheid kwam er veel heidens naturalisme mee naar voren.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">In de <choice><sic>biogratie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">biografie</corr></choice> van onze filosoof is de vraag druk besproken of hij tot de Rozenkruizers<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n11" rend="superscript">11</ref> heeft behoord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wij zullen daarop hier niet ingaan.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Maar wij moeten het wel even noemen,</seg> <seg n="26.8.2">omdat er rondom de <hi rend="italic">poéle,</hi></seg> <seg n="26.8.3">waar de methode geboren is,</seg> <seg n="26.8.4">geheimzinnigheid hangt.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Van de jaren 1619-1622 is maar heel weinig bekend.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">En de gelegenheid tot vermoedens staat open en daarvan is ruimschoots gebruik gemaakt.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Het is niet onmogelijk dat er een mystieke moederbodem aanwezig is geweest voor de methode.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Op 10 november 1619 doet Descartes zijn grote ontdekking in de <hi rend="italic">poéle.</hi></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Hij beschrijft die in rustige zinnen in het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="27.2.2">die uitlopen op de vier regels voor de wetenschap.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hij wilde één keer alles afbreken in zijn denken en dan van de grond af weer opbouwen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Niet ieder moest dat voorbeeld volgen;</seg> <seg n="27.4.2">velen zouden nooit weer op 't rechte spoor komen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar hij had vele steden en mensen gezien en vele meningen in de filosofie gehoord.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Hij moest zelf zoeken.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Maar daarbij moest hij langzaam te werk gaan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Hij moest eerst een methode hebben,</seg> <seg n="27.8.2">een draad van Ariadne om er weer uit te komen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Syllogismen,</seg> <seg n="27.9.2">de sluitredenen zoals de school die gebruikte,</seg> <seg n="27.9.3">kwamen niet in aanmerking.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Er waren wel goede redeneringen,</seg> <seg n="27.10.2">maar die moesten nog als een beeld uit 't marmer gehouwen worden.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Zo was er de meetkunstige<pb n="328" ed="VW"/> analyse van de oude en de moderne algebra.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Maar die waren zó niet bruikbaar.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">De eerste bleef dood op figuren en de tweede was erg verward.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">En dan volgen de vier beroemde regels:</seg></s></p>
<list>
<item><s n="29.1"><seg n="29.1.1">1. Niets aannemen wat niet helemaal evident is.</seg></s></item>
<item><s n="30.1"><seg n="30.1.1">2. Alle moeilijke vragen in kleine stukken verdelen.</seg></s></item>
<item><s n="31.1"><seg n="31.1.1">3. De dingen in de juiste orde plaatsen.</seg></s></item>
<item><s n="32.1"><seg n="32.1.1">4. Tenslotte een volledig overzicht van 't hele vraagstuk nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daarna geeft de schrijver nog een paar heel summiere aanwijzingen over de manier van toepassing en over de resultaten die hij in korte tijd met z'n methode behaalde.</seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Van mysticisme is in het <hi rend="italic">Discours</hi> geen spoor en ook de mededelingen omtrent de methode zijn zo sober,</seg> <seg n="33.1.2">dat de lezer niet in de verleiding zal komen er mee te gaan werken.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">We hebben echter een paar kleine geschriften van Descartes,</seg> <seg n="33.2.2">die als aanvulling kunnen dienen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ze zijn in zijn nalatenschap gevonden.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het eerste draagt de titel van <hi rend="italic">Olympica.</hi></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het geeft verslag van de gedenkwaardige tiende november 1619 in de poéle,</seg> <seg n="33.5.2">"toen ik,"</seg> <seg n="33.5.3">zo staat er,</seg> <seg n="33.5.4">vol enthousiasme was en de fundamenten van de wonderbare wetenschap vond. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f25" rend="superscript">y</ref> Hij geeft dan verslag van een drietal dromen,</seg> <seg n="33.5.5">waaraan hij zelf een uitlegging geeft.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Freud heeft op verzoek van Maxime Leroy zijn mening over deze dromen gegeven en gezegd dat het hoofdzakelijk <hi rend="italic">dromen van boven</hi> waren,</seg> <seg n="33.6.2">dwz. uit de buurt van het denken-over-dag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Leroy is daarmee niet ten einde,</seg> <seg n="33.7.2">maar construeert een morele crisis in verband ook met het feit dat Descartes de gelofte aflegde een bedevaart <choice><sic>te zullen doen.a Wij laten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">te zullen doen.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s><choice><sic>te zullen doen.a Wij laten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40"> </corr></choice><s n="33.8"><seg n="33.8.1"><choice><sic>te zullen doen.a Wij laten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">Wij laten</corr></choice> dit alles rusten.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Zeker is dat er een zeker mystisch waas om het geboorte-uur der methode hangt.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De methode zelf kunnen wij nauwkeuriger leren kennen uit het andere kleine geschrift,</seg> <seg n="34.1.2">waarop ik zinspeelde,</seg> <seg n="34.1.3">de <hi rend="italic">Regels tot leiding van ons denken,</hi></seg> <seg n="34.1.4">en dat de schrijver vermoedelijk in 1628 heeft opgesteld.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het staat dus precies in het midden tussen 1619 en 1637.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat zal ook wel gelden van de inhoud.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">In 1619 op 10 november,</seg> <seg n="34.4.2">in de poéle,</seg> <seg n="34.4.3">was het een visioen,</seg> <seg n="34.4.4">omringd van mystisch enthousiasme.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">In 1637,</seg> <seg n="34.5.2">bij de opstelling van het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="34.5.3">heeft Descartes reeds enkele grenzen van zijn methode gezien en gemerkt <pb n="329" ed="VW"/>dat niet iedere stof daarmee te overwinnen valt.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De <hi rend="italic">Regels</hi> weten daar nog niet veel van.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Zij waren in ons land na de dood van Descartes in enkele exemplaren in omloop.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Leibniz heeft er één van gekocht,</seg> <seg n="35.2.2">welk stuk te Hannover berust.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De schrijver heeft hier in zesendertig artikelen zijn universele wiskunde willen vastleggen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Bij het eenentwintigste breekt hij echter af.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De eerste twaalf gaan over de methode in 't algemeen en preciseren wat we nu heel kort in het <hi rend="italic">Discours</hi> lezen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Ze geven algemene aanwijzingen voor (natuur)wetenschappelijk onderzoek.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Het tweede twaalftal wil deze manier van zoeken met behulp van de meetkunstige analyse en de nieuwe algebra tot een mathematisch instrument verbijzonderen,</seg> <seg n="36.5.2">door orde en maat tot volkomen bepaaldheid door te voeren.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Het derde twaalftal had moeten dienen voor die vragen,</seg> <seg n="36.6.2">die zich aan zo'n strenge wiskunstige bepaling onttrekken.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Hier zou de analogie te hulp geroepen moeten worden.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Descartes heeft ze echter niet geschreven.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1"><hi rend="italic">De Regels</hi> zijn een van de merkwaardigste documenten van de menselijke geest.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ze brengen de lezer regelrecht in de wiskunde,</seg> <seg n="37.2.2">zodat de meeste wiskunstenaars de verbazend moeilijke geometrie,</seg> <seg n="37.2.3">de derde 'essai' achter <hi rend="italic">het Discours,</hi></seg> <seg n="37.2.4">die alleen door een enkele geleerde als Schooten<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n12" rend="superscript">12</ref> begrepen werd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="37.2.5">voor de voltooiing van het bij regel 21 afbrekende stuk houden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En toch doen ze,</seg> <seg n="37.3.2">evenals het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="37.3.3">een beroep op de belangstellende leek.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ze willen het niet met cijfers en lijnen,</seg> <seg n="37.4.2">maar met de dingen in de natuur te doen hebben.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ze willen de lijnen en cijfers niet voorgoed abstraheren van de voorwerpen,</seg> <seg n="37.5.2">maar daarmee grootheden in 't algemeen voorstellen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Ze willen met behulp van cijfer en lijn,</seg> <seg n="37.6.2">die de symbolen zijn van orde en maat,</seg> <seg n="37.6.3">doordringen in 't hart der natuur en ook de kwaliteiten tot kwantiteiten herleiden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De mathematische zijde van deze methode houdt schrijver dezes en vermoedelijk de meeste lezers op eerbiedige afstand.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">En toch gaat er van deze <hi rend="italic">Regels</hi> een fascinerende werking uit,</seg> <seg n="38.2.2">die er ons toe brengt om aan het appèl,</seg> <seg n="38.2.3">dat daarin op ons gezond verstand gedaan wordt,</seg> <seg n="38.2.4">gevolg te geven en de schrijver een eindweegs te volgen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Niemand weet van Descartes,</seg> <seg n="38.3.2">die hem niet van deze zijde een weinig heeft leren kennen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De volharding waarmee hij altijd het eenvoudige en het algemene,</seg> <seg n="38.4.2">de zaak zelf in het oog houdt en de wijze waarop hij in de meest abstracte partijen van zijn betoog een beroep doet op al onze vermogens,</seg> <seg n="38.4.3">het intellect,</seg> <seg n="38.4.4">de verbeelding,</seg> <seg n="38.4.5">zijn zo menselijk,</seg> <seg n="38.4.6">dat wij weigeren ons te laten wegzenden.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De belofte dat hij een middel weet om heel moeilijke vragen in goed gedetermineerde vorm te brengen,</seg> <seg n="38.5.2">zodat ze oplosbaar worden of als dat niet mogelijk is,</seg> <seg n="38.5.3">ze door de <pb n="330" ed="VW"/>analogie onder bereik van ons intellect te brengen,</seg> <seg n="38.5.4">is zo verleidelijk,</seg> <seg n="38.5.5">dat we vol spanning toekijken.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wij hebben de gelegenheid in de eerste twaalf regels de methode in haar natuurlijke beweging gade te slaan.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wij <hi rend="italic">zien</hi> de gedachte zich bewegen,</seg> <seg n="39.2.2">naakt,</seg> <seg n="39.2.3">geest,</seg> <seg n="39.2.4">zonder bekleding met cijfer en lijn.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">En het wezen van Descartes' methode is,</seg> <seg n="39.3.2">dat dat eigenlijk zo blijft,</seg> <seg n="39.3.3">ook als hij 't meest abstraheert.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Hij is als het genezend medium onder de medici,</seg> <seg n="39.4.2">de dokter bij de gratie Gods,</seg> <seg n="39.4.3">die zich door zijn kunst niet van de patiënt laat scheiden.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">De wetenschap valt voor Descartes in twee helften;</seg> <seg n="39.5.2">de ene helft,</seg> <seg n="39.5.3">dat zijn wij met onze vermogens;</seg> <seg n="39.5.4">de andere helft,</seg> <seg n="39.5.5">dat zijn de dingen zelf.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De wetenschap is één levende eenheid.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarom is alle eerste kennis ook absoluut;</seg> <seg n="40.1.2">ze is intuïtief.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Er over te praten geeft niet en is tijdverlies.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Bij Descartes is tenslotte alle kennis enthousiasme,</seg> <seg n="40.3.2">genie.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">In de praktijk van het volk kan het ook gezond verstand heten.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Al onze redeneringen dienen om de kennis daartoe weer terug te brengen.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Het einde moet weer intuïtie,</seg> <seg n="40.6.2">enthousiasme zijn.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De tweede schrede of eigenlijk de eerste <hi rend="italic">schrede</hi> in de methode,</seg> <seg n="41.1.2">is de deductie.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De gedachte beweegt zich.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Is de weg heel kort,</seg> <seg n="41.3.2">zodat we hem met één oogopslag kunnen overzien,</seg> <seg n="41.3.3">dan kunnen wij het evengoed intiiitie als deductie noemen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Wordt de weg langer,</seg> <seg n="41.4.2">dan moet de deductie methode worden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hoe ze moet zijn,</seg> <seg n="41.5.2">kan men zien aan de analyse in de meetkunde en in de nieuwe algebra.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Maar men moet dat zwaard uit de schede trekken.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Zij <hi rend="italic">zijn</hi> de methode niet maar houden die in zich verborgen.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Men kan er uit leren hoe men methodisch moet te werk gaan.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">We moeten,</seg> <seg n="41.9.2">als we voor moeilijke vragen komen te staan,</seg> <seg n="41.9.3">de dingen op een rij zetten,</seg> <seg n="41.9.4">zó,</seg> <seg n="41.9.5">dat de gedachte zich van het ene naar het andere kan bewegen.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">En dan komt de regel die Descartes de voornaamste van alle noemt;</seg> <seg n="41.10.2">zij bevat 'het geheim van de kunst'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Als men de dingen in reeksen plaatst moet men dat niet volgens de logische regel doen,</seg> <seg n="41.11.2">waarbij ze in categorieën worden verdeeld en iedere <hi rend="italic">soort</hi> tot haar eigen <hi rend="italic">geslacht</hi> teruggebracht wordt,</seg> <seg n="41.11.3">maar men moet ze er op aankijken of ze en hoeveel ze kunnen bijdragen tot oplossing van de vraag die men zich gesteld heeft.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Ze worden gerangschikt naar de graad van straling in het duister dat men verdrijven wil.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Wij zien de dingen niet op hun eenzame natuur aan,</seg> <seg n="41.13.2">maar we <hi rend="italic">vergelijken</hi> ze,</seg> <seg n="41.13.3">zodat het ene door het andere <hi rend="italic">gekend</hi> kan worden.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Dat is het beginsel van de methode.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">De kunst is nu om het eenvoudige,</seg> <seg n="41.15.2">absolute,</seg> <seg n="41.15.3">intuïtief doorzichtige telkens te herkennen.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Want in de éne kwestie is <hi rend="italic">dit,</hi></seg> <seg n="41.16.2">in een volgende kan weer een <hi rend="italic">ander lid</hi> van de reeks eenvoudig of absoluut zijn.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Hun plaats in de reeks wordt bepaald door de graad van hun kenbaarheid uit een bepaald oogpunt.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Tot zulke rijen moet men alle wetenschappelijke vragen herleiden.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1">Want het <pb n="331" ed="VW"/>geheugen,</seg> <seg n="41.19.2">de logische indeling waarbij de dingen in vakken worden opgeborgen,</seg> <seg n="41.19.3">is niet het instrument der wetenschap,</seg> <seg n="41.19.4">maar het inzicht,</seg> <seg n="41.19.5">de door kennislicht aaneengeschakelde reeks,</seg> <seg n="41.19.6">waarlangs mijn gedachte zich zonder sprongen kan bewegen.</seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">De geest moet dus zo gevormd worden dat hij de graden van helderheid leert onderscheiden en daarmee het beginsel van de ordening van een kwestie.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Ik heb deze regel iets uitvoeriger besproken,</seg> <seg n="42.1.2">omdat hier het hart der methode klopt.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Descartes heeft de aristotelische logica,</seg> <seg n="42.2.2">die volgens hem wetenschappelijk volkomen steriel is,</seg> <seg n="42.2.3">willen vervangen door de wiskunstige redenering,</seg> <seg n="42.2.4">die een onbekende,</seg> <seg n="42.2.5">een x weet te bepalen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Wie de regel gevolgd heeft,</seg> <seg n="42.3.2">zal ontdekt hebben,</seg> <seg n="42.3.3">dat de schrijver de beginselen van <hi rend="italic">een vergelijking</hi> ontwikkelt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Maar de wijze waarop dit gebeurt is algemeenmenselijk,</seg> <seg n="42.4.2">zodat we voorlopig aan lijnen of cijfers niet denken.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De vergelijking begint in het dagelijks leven;</seg> <seg n="42.5.2">iedere knappe handwerksman past haar toe;</seg> <seg n="42.5.3">zij is een instrument van het gezond verstand en straks,</seg> <seg n="42.5.4">door de analogie,</seg> <seg n="42.5.5">weer van het genie.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Slechts in de daartussenin gelegen sfeer wordt de methode strakker en schept uit de meetkunstige analyse en de specieuze algebra een technisch hulpmiddel.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar ook dan nog komt het er op aan steeds oog te behouden voor het eenvoudige en algemene,</seg> <seg n="42.7.2">voor de zaak zelf.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Iedere schooljongen doet dat als hij,</seg> <seg n="42.8.2">bij het opschrijven van een vergelijking,</seg> <seg n="42.8.3">zijn kippen en koeien in de opgave er op aankijkt,</seg> <seg n="42.8.4">nu niet tot welke diersoort ze behoren,</seg> <seg n="42.8.5">maar hoeveel ze hem vandaag kunnen helpen om het vraagstuk op te lossen en waar hij ze in de reeks precies moet zetten om daartoe te geraken.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Een laatste hulpmiddel bij deze deductieve methode is zeer belangrijk.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ik bedoel de enumeratie of opsomming.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het kan voorkomen dat de reeks heel lang wordt,</seg> <seg n="43.3.2">zodat ik hem niet meer overzie.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Dan moet ik mij oefenen in het vlug doorlopen van alle termen,</seg> <seg n="43.4.2">om op die wijze de intuïtie,</seg> <seg n="43.4.3">die verloren dreigt te gaan,</seg> <seg n="43.4.4">terug te winnen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men moet een ondoorbroken gezicht houden op elk punt van het vraagstuk,</seg> <seg n="43.5.2">omdat de dingen niet aangekeken worden op hun verborgen natuur,</seg> <seg n="43.5.3">maar op de helderheid,</seg> <seg n="43.5.4">die ze kunnen aanbrengen,</seg> <seg n="43.5.5">en omdat hun plaats in de reeks daarvan afhangt.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Alles moet staan in een helder <hi rend="italic">natuurlijk licht</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Daarvoor dient de enumeratie.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ze dient ook nog voor iets anders.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het kan zijn dat men niet verder kan.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Er ontbreekt een schakel in de reeks en zo komt er een donkere streep in het spectrum van het natuurlijk licht,</seg> <seg n="44.4.2">waaronder de vraag moet staan.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De inductieve methode zou dan besluiten tot het nemen van een proef.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Descartes kan dat niet.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Zijn gedachte wil lopen,</seg> <seg n="44.7.2">niet springen.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Derhalve moet <choice><sic>ook bier een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ook hier een</corr></choice> opsomming worden toegepast.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Maar ze heeft nu niet plaats langs die naturen,</seg> <seg n="44.9.2">die in het verband van het <pb n="332" ed="VW"/>vraagstuk reeds licht geven,</seg> <seg n="44.9.3">maar langs een rij van naturen en krachten,</seg> <seg n="44.9.4">die voorlopig alleen kandidaat zijn voor de functie van een schakel in de oplossing van de vraag.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">De geschikte wordt dan in de lacune ingevoegd.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De opsomming heeft tenslotte nog een meer algemene taak.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij moet ons de eenheid der wetenschap doen leren kennen in deze zin,</seg> <seg n="45.2.2">dat wij en de wereld er beide toe behoren.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het licht en het oog horen bij elkaar.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Ook deze Griekse gedachte,</seg> <seg n="45.4.2">niet minder dan de meetkunstige analyse der Ouden,</seg> <seg n="45.4.3">kan dienen om de methode van Descartes te karakteriseren.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">In de wetenschap zijn wij aan de natuur en het leven verwant,</seg> <seg n="45.5.2">en in de vragen,</seg> <seg n="45.5.3">die zij ons stellen,</seg> <seg n="45.5.4">wordt <hi rend="italic">onze</hi> zaak behandeld.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Ze zijn niet te beantwoorden als al onze zielskrachten niet tot 't uiterste gespannen zijn.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">- Er is niet alleen rondom de 'poéle' op 10 november 1619 een mystiek licht geweest,</seg> <seg n="45.7.2">maar dat brandt ook in het hart van de methode zelf,</seg> <seg n="45.7.3">ook als ze zich in de koelste abstracties schijnt te verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Dit brengt ons tot de godsdienstige achtergrond,</seg> <seg n="46.1.2">de metafysische vragen,</seg> <seg n="46.1.3">waarover straks.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hier moet nog heel kort de aandacht gevestigd op de hantering der methode.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Een eenvoudig voorbeeld daarvan geeft de schrijver in de oplossing van een anagram.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Is de goede orde daar hersteld,</seg> <seg n="47.2.2">dan heeft men de oplossing.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Daarbij bekleedt de spontane intuïtie de voornaamste plaats.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Het gezicht is voor Descartes ook het edelste zintuig.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">De logica,</seg> <seg n="47.5.2">die een weg zoekt door de donkere regionen van het woord,</seg> <seg n="47.5.3">dringt hij zoveel mogelijk terug.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Het geheugen wil hij</seg> <seg n="47.6.2">- regel 11 zegt het uitdrukkelijk</seg> <seg n="47.6.3">- uitschakelen.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Tijd en afstand worden uit zijn wereldverklaring zoveel mogelijk verbannen.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Werking van krachten op afstand wil hij niet.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Proeven worden alleen gedaan om te zien,</seg> <seg n="47.9.2">welke van een aantal op zichzelf mogelijke oplossingen nu werkelijkheid is.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zo wordt het doel der methode de momentopname.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De gedachte is,</seg> <seg n="48.2.2">als ze stilstaat,</seg> <seg n="48.2.3">zichzelf helder tot op de grond.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">En als ze zich beweegt,</seg> <seg n="48.3.2">doet ze dat in een lichtende lijn.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Dat is het psychologische beeld.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">En de vorm die de natuur in de methode aanneemt,</seg> <seg n="48.5.2">is die van een figuur die lengte en breedte heeft,</seg> <seg n="48.5.3">uitgebreidheid.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">De diepte wordt in de methode liefst weggewerkt.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">De geest en de natuur vormen zo samen de delen der wetenschap.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">De geest levert de orde,</seg> <seg n="48.8.2">het getal;</seg> <seg n="48.8.3">de natuur de maat,</seg> <seg n="48.8.4">de grootheid.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">En in het spel tussen deze beide bestaat de hele methode.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit ideaal van wetenschap,</seg> <seg n="49.1.2">met alles wat het uitsluit,</seg> <seg n="49.1.3">is strak gespannen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Alles wat teken is van geschapen menselijkheid,</seg> <seg n="49.2.2">herinnering,</seg> <seg n="49.2.3">woord,</seg> <seg n="49.2.4">tijd,</seg> <seg n="49.2.5">afstand is er uit verwijderd.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Alles is tot de categorieën van licht en kwantiteit teruggebracht;</seg> <seg n="49.3.2">van denking en uitgebreidheid.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De wetenschap die <choice><sic>Descartes.zich</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Descartes zich</corr></choice> heeft gedroomd in de poéle,</seg> <seg n="49.4.2">is de wetenschap van een god.</seg></s> <pb n="333" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="49.5"><seg n="49.5.1">Hijzelf reeds,</seg> <seg n="49.5.2">maar vooral anderen na hem,</seg> <seg n="49.5.3">hebben daarop dan ook sterk moeten afdingen.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De jaren 1619-1622 liggen bijna geheel in het duister.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Het is de tijd van Descartes' verblijf in Duitsland.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">In april 1622 was hij weer in Frankrijk.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">In de jaren 1623 en 1624 valt een Italiaanse reis.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Van 1625-1628 verkeerde hij te Parijs.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Wij volgen het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="50.6.2">maar tevens de chronologie van het leven van Descartes,</seg> <seg n="50.6.3">als wij nu vragen naar <hi rend="italic">de moraal</hi> in zijn leven of liever de zedelijke grond.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Wij hebben gehoord dat zijn methode ook meebrengt,</seg> <seg n="50.7.2">om althans eens in het leven een inventaris van het geheel op te maken.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">De laatste consequenties daarvan zullen wij bij het volgend hoofdstuk bespreken,</seg> <seg n="50.8.2">als zijn <hi rend="italic">Je pense,</hi></seg> <seg n="50.8.3"><hi rend="italic">donc je suis</hi> aan de beurt is en wij zijn filosofie moeten bekijken.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Maar ook bij de vraag naar zijn moraal hebben wij er mee te rekenen.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">De methode gaat verder dan de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">En zo moet onze filosoof zich dan afvragen,</seg> <seg n="50.11.2">hoe hij z'n leven zal inrichten zolang hij niet gereed is met de nieuwe bouw.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">En dan stelt hij ook hier een viertal regels.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De eerste is,</seg> <seg n="51.2.2">dat hij zich zal houden aan de zeden,</seg> <seg n="51.2.3">gewoonten,</seg> <seg n="51.2.4">de godsdienst van zijn land en in zijn gedrag uitersten zal vermijden.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De tweede,</seg> <seg n="51.3.2">dat hij resoluut wil zijn en steeds dezelfde richting houden en zich niet laten kwellen door berouw,</seg> <seg n="51.3.3">waaraan kleine zielen onderhevig zijn.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">In de derde schrijft hij zichzelf voor,</seg> <seg n="51.4.2">het onvermijdelijke in de wereld te laten gelden,</seg> <seg n="51.4.3">zonder daartegen in verzet te komen.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">En eindelijk wil hij een revue maken van de mogelijkheden in het leven en dan de beste kiezen.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Welnu,</seg> <seg n="51.6.2">de uitwerking van zijn methode gaf hem satisfactie en bracht een rustig en onschuldig leven mee.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Niemand zou er last van hebben.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">- Deze regels zet hij vlak naast de geloofsartikelen en verlaat dan z'n 'poéle' om opnieuw de wereld in te gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Hoe moeten we ons Descartes voorstellen in de negen jaren van oefening in zijn methode en in het methodisch twijfelen?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ook hier is het antwoord weer heel moeilijk te geven.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het <hi rend="italic">Discours</hi> is zo geheel anders dan de <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> van Augustinus.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het is zo weinig een biecht,</seg> <seg n="52.4.2">voor God niet en voor de mensen niet.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Maar begin en eindpunt van die jaren zijn wel zeer buitengewoon.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Aan de aanvang de grote verlichting,</seg> <seg n="52.6.2">die gepaard gaat met een belofte om een bedevaart te doen naar <hi rend="italic">Notre Dame de Lorette.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f33" rend="superscript">g</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1"><hi rend="italic">En</hi> het einde is dat hij zich weer in ons land terugtrekt om zijn filosofie over <hi rend="italic">God en de ziel</hi> op te stellen,</seg> <seg n="52.7.2">die hij in 1641 in de <hi rend="italic">Meditationes</hi> zal uitwerken.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Hoe moeten wij ons de morele stemming van de filosoof in die jaren denken?</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Hier staan heel verschillende gevoelens tegenover elkaar.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">De vier regels voor de moraal geven de indruk van een stoïcijn.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Aan de tweede en derde regel heeft Spinoza later een diep ethische inhoud gegeven in zijn <pb n="334" ed="VW"/><hi rend="italic">Ethica.</hi></seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">Maar hebben ze die betekenis bij Descartes ook reeds gehad?</seg></s> <s n="52.13"><seg n="52.13.1">De eerste regel maakt de indruk,</seg> <seg n="52.13.2">dat we te doen hebben met een man van de wereld,</seg> <seg n="52.13.3">die ieder op zijn eigen manier wil laten zalig worden.</seg></s> <s n="52.14"><seg n="52.14.1">Descartes heeft zich daaraan blijkbaar gehouden.</seg></s> <s n="52.15"><seg n="52.15.1">Toen hij later enige tijd te Deventer woonde trachtte Revius<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n14" rend="superscript">14</ref> hem over te halen tot het protestantisme.</seg></s> <s n="52.16"><seg n="52.16.1">Descartes wees het gesprek af met een bon-mot en zei,</seg> <seg n="52.16.2">dat hij zich hield bij de godsdienst van zijn koning.</seg></s> <s n="52.17"><seg n="52.17.1">Toen de predikant aanhield,</seg> <seg n="52.17.2">werd hij nog duidelijker door te zeggen dat hij van 't zelfde geloof wilde zijn als zijn voedster.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="52.18"><seg n="52.18.1">Deze anekdote klinkt weinig apostolisch.</seg></s> <s n="52.19"><seg n="52.19.1">Maar zij zegt niet veel.</seg></s> <s n="52.20"><seg n="52.20.1">Deze provisoire regels uit 1637 zeggen ook niet veel.</seg></s> <s n="52.21"><seg n="52.21.1">Wij zouden willen weten of deze denker,</seg> <seg n="52.21.2">die Aristoteles wilde vervangen,</seg> <seg n="52.21.3">daarbij ook gedragen is door een moreel beginsel van diepere strekking.</seg></s> <s n="52.22"><seg n="52.22.1">Was het hem er om te doen zijn fysica aannemelijk te maken,</seg> <seg n="52.22.2">en heeft hij daarom zoveel werk gemaakt van God en de ziel,</seg> <seg n="52.22.3">of moeten wij hem ook zien in verband met de nieuwe apologetiek,</seg> <seg n="52.22.4">tegenover de sceptische beweging in Frankrijk in de zeventiende eeuw?</seg></s> <s n="52.23"><seg n="52.23.1">Wat is de werkelijke verhouding tussen zijn fysica en zijn metafysica?</seg></s> <s n="52.24"><seg n="52.24.1">Is hij in de laatste ook enthousiast,</seg> <seg n="52.24.2">zodat Spinoza zijn levensgevoel heeft voldragen of moeten wij beide streng scheiden?</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Er zijn een aantal feiten en teksten uit het leven en de werken van Descartes aan te wijzen,</seg> <seg n="53.1.2">die zeer verschillende interpretatie toelaten.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De verhouding tot de jezuïeten,</seg> <seg n="53.2.2">tot De Bérulle,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n15" rend="superscript">15</ref></seg> <seg n="53.2.3">de stichter van het Franse Oratorium,</seg> <seg n="53.2.4">zijn onderwerping aan de kerk,</seg> <seg n="53.2.5">zijn omgang met protestanten,</seg> <seg n="53.2.6">met Rozenkruizers,</seg> <seg n="53.2.7">zijn hem zelden verlatende voorzichtigheid.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Deze dingen lenen zich tot zeer verschillende constructies.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">We gaan het veiligst als we ook hier <choice><sic>afzien van eik romantiseren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">afzien van elk romantiseren</corr></choice> en hem naar voren laten komen,</seg> <seg n="53.4.2">zoals hij zich in zijn publikaties geeft.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Dat daaromheen een aantal raadselen blijven staan,</seg> <seg n="53.5.2">bewijst niet het minst de grote betekenis van zijn figuur.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Het is een massief,</seg> <seg n="53.6.2">dat heel moeilijk in verhouding te brengen is met zijn omgeving.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">"De negen jaren verliepen",</seg> <seg n="54.1.2">zo zegt hij in 't derde deel van het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="54.1.3">"zonder dat ik nog enige partij gekozen had met betrekking tot de moeilijkheden,</seg> <seg n="54.1.4">die gewoonlijk worden behandeld door de godgeleerden;</seg> <seg n="54.1.5">noch ook begonnen had de fundamenten te zoeken van enige filosofie,</seg> <seg n="54.1.6">die zekerder was dan die van het volk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wanneer men de naam van Descartes noemt,</seg> <seg n="55.1.2">wordt dat meestal gedaan in verband met het <hi rend="italic">Je pense,</hi></seg> <seg n="55.1.3"><hi rend="italic">donc je suis</hi> uit het <hi rend="italic">Discours,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f36" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="55.1.4">beter bekend als <hi rend="italic">het Cogito ergo sum</hi> uit de Latijnse vertaling.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Zijn filosofie heeft nog meer <pb n="335" ed="VW"/>bijgedragen tot zijn roem dan zijn natuurwetenschappelijk werk.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">In verband met de compositie van het <hi rend="italic">Discours</hi> en de <hi rend="italic">Essais</hi> ligt daarin iets wonderlijks.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Wij zijn niet gewend de beschouwingen van een theoloog in de voorrede voor een wis- en natuurkundig boek aan te treffen.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Descartes verontschuldigt zich zelfs min of meer tegenover de lezers van die voorrede en zegt dat ze er misschien niet allemaal belang in zullen stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Nu komt die metafysica hier ook nog maar even om de hoek kijken.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De schrijver heeft ze in zijn <hi rend="italic">Meditationes</hi> breder uitgewerkt.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Maar daar staat tegenover,</seg> <seg n="56.3.2">dat hij er daarna weinig meer op terugkomt.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Waar komt die beschouwing over God en de ziel in 1637 ineens vandaan?</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">En spreekt het wel vanzelf dat ze komen moest?</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Staat ze in onlosmakelijk verband met zijn wiskunstige methode?</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Of hebben de tijdsomstandigheden en eigen ervaringen hem er toevalligerwijze toe gedrongen?</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Alweer een van die vragen,</seg> <seg n="57.1.2">waarop het antwoord niet gemakkelijk is!</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Alweer een van de mysterieuze kanten aan het leven en het werk van Descartes!</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">"Bijna",</seg> <seg n="57.3.2">schrijft Charles Adam in zijn biografie,</seg> <seg n="57.3.3">"hadden wij het <hi rend="italic">Discours</hi> niet gehad."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">En dat geldt voor sommigen van de hele metafysica van de wijsgeer.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">zeker is,</seg> <seg n="58.1.2">dat hij aan het eind van de negen jaren (1619-1628) over deze stof meer opzettelijk is gaan nadenken.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Hij vertrok vrij onverwachts uit Parijs en was 8 oktober 1628 te Dordrecht bij Beeckman.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">De zestiende april van het volgende jaar liet hij zich inschrijven als student te Franeker.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Op de Provinciale Bibliotheek te Leeuwarden leest men in het album zijn handtekening:<hi rend="italic">Renatus des Cartes,</hi></seg> <seg n="58.4.2"><hi rend="italic">Gallus,</hi></seg> <seg n="58.4.3"><hi rend="italic">philosophus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Hier heeft hij zich enige maanden beziggehouden met het ontwerpen van een klein traktaat,</seg> <seg n="58.5.2">dat de zekerheid omtrent God en de ziel behandelde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Nu bestaat er volgens het <hi rend="italic">Discours</hi> wel enig verband tussen de negen jaren en het traktaat over God en de ziel.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Wij lezen daar dat hij die tijd gebruikte om zich in het twijfelen te oefenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Hij was weliswaar geen scepticus en twijfelde niet òm te twijfelen.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Hij zocht grond.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Daarom bleef hij zich oefenen in z'n methode,</seg> <seg n="59.5.2">soms meer speciaal in de wiskunde,</seg> <seg n="59.5.3">soms ook in vragen die leken op die van de wiskunde.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">En dan volgt tenslotte dat hij nog geen partij gekozen had in de vragen der theologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">De vraag blijft nu wat hem er toe drong om dat in 1628 in ons land te gaan doen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Daarbij moeten wij beginnen er op te wijzen,</seg> <seg n="60.1.2">dat in een <hi rend="italic">Système du </hi><pb n="336" ed="VW"/><hi rend="italic">monde,</hi></seg> <seg n="60.1.3">zoals Descartes er op den duur een wilde geven,</seg> <seg n="60.1.4">de natuurkunde met de bijbelse gegevens in aanraking moest komen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Deze waren in het kerkelijk leergebouw met de natuurleer van Aristoteles in overeenstemming gebracht.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Wie aan natuurkunde deed moest er rekening mee houden,</seg> <seg n="60.3.2">of deze aanvaard zou kunnen worden door de kerkeli ke autoriteiten.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Descartes was ook niet de enige die zich tegen Aristoteles verzette.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Wij hebben reeds gezien dat sommigen zich op andere autoriteiten uit de Oudheid beriepen.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Dit gaf aanleiding tot een levendige strijd,</seg> <seg n="60.6.2">waaraan het Parijse Parlement in 1624 een einde trachtte te maken door het schrijven tegen Aristoteles te verbieden.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Daarnaast trekt een zeer verbreid scepticisme de aandacht.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Het aantal vrijdenkers te Parijs wordt door sommige schrijvers uit die tijd heel hoog aangegeven.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">De twijfel is een echt Frans motief.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Men denke aan de rol die hij speelt bij Montaigne,</seg> <seg n="61.4.2">Pascal en Descartes,</seg> <seg n="61.4.3">alle drie,</seg> <seg n="61.4.4">in welke verschillende zin dan ook.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Zo laat de voorstelling van het <hi rend="italic">Discours</hi> zich in 't algemeen toch wel horen.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Naarmate hij tot resultaten kwam in de natuurleer,</seg> <seg n="62.2.2">moest de vraag naar een aanvaardbare grondslag zich gaan opdringen.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Zou zijil methode ook in staat zijn gereed te komen met de radicale twijfel in de Franse geest?</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Dan was dat tevens tegenover de Kerk de beste aanbeveling voor zijn natuurkundig systeem en men zou misschien bereid zijn de waarborgen van Aristoteles voor de zijne uit te ruilen.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Want voor Descartes ging het om niets minder dan om de grote aanloop tegen deze oude meester,</seg> <seg n="62.5.2">die zovelen was mislukt,</seg> <seg n="62.5.3">tot een goed einde te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Bovendien,</seg> <seg n="63.1.2">Descartes is enthousiast.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">En zijn methode is universeel.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">De resultaten van zijn natuurwetenschappelijk onderzoek waren hem niet genoeg.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Hij liet die studie in sommige perioden van zijn leven tijdelijk liggen.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Hij wil een compleet wereldsysteem geven.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Dat het hem niet zou gelukken met het mathematisch instrument van zijn tweede twaalftal regels alles tot uitgebreidheid terug te brengen en te <hi rend="italic">meten,</hi></seg> <seg n="63.6.2">dat moet hem bij zijn oefeningen met de methode hoe langer hoe duidelijker geworden zijn.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Reeds in zijn natuurkunde moest hij een ruim gebruik maken van de <hi rend="italic">analogie,</hi></seg> <seg n="63.7.2">waarvoor de regels 25-36,</seg> <seg n="63.7.3">die hij niet heeft opgetekend,</seg> <seg n="63.7.4">hadden moeten dienen.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Wij hebben hem zelf horen zeggen in het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="63.8.2">dat hij zich in de negen jaren ook had beziggehouden met vragen die <hi rend="italic">leken op die van de wiskunde</hi> en waarbij hij dan verder verwijst naar zijn <hi rend="italic">Essais.</hi></seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Hij voelde zich,</seg> <seg n="63.9.2">volgens brieven omstreeks 1629,</seg> <seg n="63.9.3">soms uitgestudeerd in de exacte vakken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Zijn aspiraties gaan verder,</seg> <seg n="63.10.2">naar de medicijnen,</seg> <seg n="63.10.3">de psychologie,</seg> <seg n="63.10.4">de ethiek.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">En daardoor naar de laatste vragen,</seg> <seg n="63.11.2">waarvoor ook de analogie niet meer kan <pb n="337" ed="VW"/>dienen en die ons brengen op het gebied van de zuivere <hi rend="italic">denking,</hi></seg> <seg n="63.11.3">die tegen over de <hi rend="italic">uitgebreidheid</hi> staat,</seg> <seg n="63.11.4">zodat er een absolute scheiding van lichaam en ziel in 't gezicht komt.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Maar dit is nog niet alles.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Ook de methode zelf,</seg> <seg n="64.2.2">afgezien van de stof <choice><sic>waa tmee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarmee</corr></choice> ze zich bezighield,</seg> <seg n="64.2.3">was,</seg> <seg n="64.2.4">met haar eis van absolute helderheid,</seg> <seg n="64.2.5">een methode van de twijfel.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Op elk punt ging het er haar om,</seg> <seg n="64.3.2">de twijfel te overwinnen door haar radicaal te maken.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Zij betekende wantrouwen tegen woorden,</seg> <seg n="64.4.2">geheugen,</seg> <seg n="64.4.3">tijd,</seg> <seg n="64.4.4">afstand,</seg> <seg n="64.4.5">in één woord tegen alles wat ons verhindert vlak bij de dingen te zijn.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">En verder wilde zij,</seg> <seg n="64.5.2">zoals wij ons herinneren,</seg> <seg n="64.5.3">universeel zijn.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Althans ééns in het leven moest de revue,</seg> <seg n="64.6.2">de opsomming van het geheel,</seg> <seg n="64.6.3">gemaakt worden en de absolute eis van klaarheid en waarheid aan dat geheel worden gesteld.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Het derde hoofdstuk van het <hi rend="italic">Discours</hi> is in zijn geheel een beschrijving van de uitvoering van die eis in de negen jaren 1619-1628.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Zo moest dan tenslotte ook gevraagd worden wat de grond was van de zekerheid van al die dingen bijeen,</seg> <seg n="64.8.2">van de wiskunde ook,</seg> <seg n="64.8.3">die tot nog toe de garantie had moeten leveren.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Ook naar het recht van <hi rend="italic">haar</hi> intuïties moest een onderzoek worden ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Zo komen wij langs verschillende wegen telkens tot de conclusie,</seg> <seg n="65.1.2">dat er wel verband is aan te wijzen tussen de methode van 1619 en de overpeinzingen over God en de ziel,</seg> <seg n="65.1.3">die hij in 1629 te Franeker voor zichzelf opstelde.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Daarmee is weliswaar niet alles gezegd.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Men kan moeilijk de ogen sluiten voor de buitengewone voorzichtigheid,</seg> <seg n="66.2.2">waarmee Descartes in deze materie is opgetreden.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Men heeft een heel hoofdstuk geschreven over 'De grote vrees van Descartes';<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f43" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="66.3.2">men zou er een boek over kunnen schrijven.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">De veroordelingen van Vanini in 1619 en van Galilei in 1633<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n18" rend="superscript">18</ref> zijn de nachtmerries van zijn leven geweest.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Hij heeft op allerlei wijze de kerkelijke en scholastieke meningen van zijn dagen trachten te ontzien.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Hij heeft misschien de jezuïeten tegen de Sorbonne proberen mee te krijgen,</seg> <seg n="66.6.2">wat hem evenmin gelukt is als aan Pascal,</seg> <seg n="66.6.3">toen deze de Sorbonne tegen de jezuïeten trachtte uit te spelen.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Op grond daarvan heeft men soms zijn hele metafysische overpeinzingen op rekening van voorzichtig overleg willen stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f44" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Dit kan niet juist zijn.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het <hi rend="italic">Je pense,</hi></seg> <seg n="67.2.2"><hi rend="italic">donc je suis</hi> past te goed bij zijn methode;</seg> <seg n="67.2.3">het was te nodig voor zijn bedoeling om Aristoteles te vervangen;</seg> <seg n="67.2.4">het is te goed verklaarbaar uit de eigenaardigheid van de Franse geest en het is tenslotte een te noodzakelijk doorgangspunt in de geschiedenis van de filosofie,</seg> <seg n="67.2.5">dan dat men het een zo toevallige geboorte zou mogen toeschrijven.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Bovendien mogen wij bij de beoordeling van deze vraag niet <pb n="338" ed="VW"/>over het hoofd zien dat er,</seg> <seg n="67.3.2">voor de verhouding van fysica en metafysica,</seg> <seg n="67.3.3">groot verschil is tussen de zeventiende en de twintigste eeuw.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Wat ons nu onverklaarbaar voorkomt was het toen niet altijd.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Daarbij komt nog dat in Frankrijk,</seg> <seg n="68.1.2">juist in deze tijd,</seg> <seg n="68.1.3">een krachtige apologetische beweging gaande was.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Men kwam van verschillende kanten de officiële theologie te hulp,</seg> <seg n="68.2.2">in haar strijd tegen een opdringend scepticisme en heidens mysticisme.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">De befaamde pater Garasse,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="68.3.2">Pierre de <choice><sic>Béruile</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bérulle</corr></choice>,</seg> <seg n="68.3.3">de stichter van het Franse Oratorium en Mersenne,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="68.3.4">de veel-wetende en veelschrijvende monnik en vriend van Descartes deden daaraan mee.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Nu zou het dwaasheid zijn Descartes in deze rij van polemiserende priesters en monniken te plaatsen.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Maar nauw contact met Mersenne heeft hij na zijn Parijse tijd altijd gehad en met De Bérulle heeft hij volgens Baillet,</seg> <seg n="68.5.2">op 't laatst van zijn verblijf in Frankrijk,</seg> <seg n="68.5.3">ernstige besprekingen gehad.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Een onderhoud dat beroemd is geworden en herinnert aan een gesprek van Pascal met Arnauld,</seg> <seg n="68.6.2">dat aanleiding gaf tot het schrijven van diens <hi rend="italic">Brieven.</hi></seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Dat van Descartes en De Bérulle gaf waarschijnlijk aanleiding tot zijn vertrek uit Frankrijk en zijn blijvende vestiging in ons land.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Maar allereerst tot zijn besluit om de overpeinzingen over <hi rend="italic">God en de ziel</hi> op te schrijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">De apologetiek waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="69.1.2">gebruikte argumenten die minder schools waren dan die van de universiteit.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Men trachtte</seg> <seg n="69.2.2">- en dat wilden de jezuïeten ook</seg> <seg n="69.2.3">- de twijfelaars op hun eigen grond te verslaan.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Pascal heeft dat later in zijn <hi rend="italic">Pensées</hi> op morele gronden willen doen.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">In deze kringen paste men zich meer aan bij de natuurlijke rede.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Vooral De Bérulle is daarbij opmerkzaam geworden op de wijze van betogen van Descartes en heeft hem aangespoord in die richting iets te schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Zo zien wij dat hij en de theologen elkaar vinden.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">De gezichtspunten en verlangens kunnen niet dezelfde zijn geweest,</seg> <seg n="70.2.2">maar aanraking was er wel.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Wij moeten nu aan de hand van het <hi rend="italic">Discours</hi> heel in 't kort de metafysische redeneringen van Descartes trachten weer te geven.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Hij meende dat hij ééns alles in twijfel moest stellen,</seg> <seg n="71.2.2">om te zien of er dan nog vaste grond overbleef.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Omdat onze zinnen ons soms bedriegen,</seg> <seg n="71.3.2">wil hij eens aannemen dat onze redeneringen het ook doen,</seg> <seg n="71.3.3">zelfs de wiskunstige.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Hij wil denken dat het leven wel een droom zou kunnen wezen.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Maar als hij dan aan alles twijfelt,</seg> <seg n="71.5.2">moet hij,</seg> <seg n="71.5.3">om te kunnen twijfelen,</seg> <seg n="71.5.4">toch bestaan en tegen die waarheid zou de meest verwoede scepticus niets kunnen inbrengen.</seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Uit het feit dat hij aan alles twijfelen kan en toch bestaan en dat hij,</seg> <seg n="71.6.2">omgekeerd,</seg> <seg n="71.6.3">alles voor waar kan houden en toch dromen,</seg> <seg n="71.6.4">leidt hij dan verder af,</seg> <seg n="71.6.5">dat lichaam en ziel verschillende wezenheden zijn.</seg></s> <s n="71.7"><seg n="71.7.1">De ziel is enkel denken.</seg></s> <pb n="339" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="71.8"><seg n="71.8.1">Uit dit <hi rend="italic">Je pense,</hi></seg> <seg n="71.8.2"><hi rend="italic">donc je suis</hi> leidt hij eindelijk het kenmerk van de waarheid af:</seg> <seg n="71.8.3">de volkomen klaarheid èn de onderscheidenheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Maar de twijfel leerde hem nog meer.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Kennen was toch beter dan twijfelen.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Maar wie bracht hem op de idee,</seg> <seg n="72.3.2">dat dit beter is?</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Wie gaf hem de gedachte aan een Wezen,</seg> <seg n="72.4.2">volmaakter dan hij zelf?</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Dat moest dat volmaakte Wezen zelf gedaan hebben,</seg> <seg n="72.5.2">want hij zou 't zelf niet kunnen.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Van dat Wezen moest hij dus <choice><sic>afliangen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">afhangen</corr></choice>.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">In dat Wezen moesten alle volmaaktheden die hij niet had.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">God kon ook niet samengesteld zijn uit lichaam en zijn ziel,</seg> <seg n="72.8.2">zoals hij;</seg> <seg n="72.8.3">maar beide moesten van Hem afhangen.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">En het bestaan moest bij Hem zo zeker als een van zijn eigenschappen gedacht worden,</seg> <seg n="72.9.2">als de aanwezigheid van de drie hoeken bij een driehoek.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Men moest de bewijzen voor het bestaan,</seg> <seg n="72.10.2">de waarheid,</seg> <seg n="72.10.3">niet uit de zinnelijke wereld halen.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Want ons beeldend vermogen vertroebelde de waarheid.</seg></s> <s n="72.12"><seg n="72.12.1">De waarheid lag in God en Hij was borg voor ieder volkomen helder en goed omschreven begrip.</seg></s> <s n="72.13"><seg n="72.13.1">Ook al had men het in de droom,</seg> <seg n="72.13.2">dan bleef God toch borg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Men moet deze reeks stellingen niet precies beproeven op haar logische bewijskracht.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Dan valt er heel wat op af te dingen.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Men moet ze waarderen als een intuïtie.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Wij hebben bij de bespreking van de methode van Descartes gelegenheid gehad om op te merken,</seg> <seg n="73.4.2">dat daarin de menselijke kennisvoorwaarden,</seg> <seg n="73.4.3">die samenhangen met het feit dat hij een geschapen wezen is,</seg> <seg n="73.4.4">worden weggewerkt.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Al het betrekkelijke wordt teruggebracht tot het absolute,</seg> <seg n="73.5.2">het samengestelde tot het eenvoudige.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Elk begin van denken moet helder zijn,</seg> <seg n="73.6.2">elke beweging der gedachte moet te volgen zijn en tenslotte moet de som van alles wat er te kennen is door de opsomming weer geheel tot één eenvoudig inzicht teruggebracht worden.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Deze eis van wetenschap is bovenmenselijk;</seg> <seg n="74.1.2">zij verbergt mystische vooronderstellingen.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">De eerste is,</seg> <seg n="74.2.2">dat de ziel het lichaam kan laten liggen en de laatste dat ze,</seg> <seg n="74.2.3">als alle eigen middelen,</seg> <seg n="74.2.4">de intuïtie,</seg> <seg n="74.2.5">de deductie,</seg> <seg n="74.2.6">de enumeratie,</seg> <seg n="74.2.7">de samenvatting,</seg> <seg n="74.2.8">de analogie zijn uitgeput en zij zichzelf te boven gaat,</seg> <seg n="74.2.9">in aanraking komt met een wezen dat haar taak overneemt en verklaart tegelijk.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Deze vooronderstellingen zijn in het <hi rend="italic">Cogito</hi> vervuld.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">De ziel is daar een eenvoudig wezen,</seg> <seg n="75.2.2">van het lichaam duidelijk onderscheiden.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Zij kent zichzelf en deze wetenschap is de maat voor al haar verdere kennis.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Maar als ze zo in zichzelf terugkeert,</seg> <seg n="75.4.2">wordt haar eigen wezen haar tegelijk als twijfelen openbaar.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Zij ontzinkt aan zichzelf en wordt gewaar,</seg> <seg n="75.5.2">dat haar licht aan hoger glans is ontleend en dat alle kennis de afstraling daarvan is.</seg></s></p>
<p><pb n="340" ed="VW"/><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Ik heb gezinspeeld op een Augustinus-réveil en hoe Descartes in heel wijde zin daarmee in verband gebracht kan worden.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">De vraag of hij het <hi rend="italic">Cogito</hi> aan de kerkvader ontleend heeft,</seg> <seg n="76.2.2">moeten we hier laten rusten.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Daarover is weer veel gedebateerd,</seg> <seg n="76.3.2">al driehonderd jaar lang;</seg> <seg n="76.3.3">zolang het <hi rend="italic">Discours</hi> gelezen is.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Descartes zelf en Pascal hebben er hun mening over gezegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Maar dat het <hi rend="italic">Je pense,</hi></seg> <seg n="76.5.2"><hi rend="italic">donc je suis</hi> er mee te maken heeft is wel zeker.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Ook wanneer de kerkvader niet op een drie <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> viertal plaatsen een soortgelijke redenering had gehouden,</seg> <seg n="76.6.2">dan zou dit toch het geval zijn.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Het intuïtionisme,</seg> <seg n="77.1.2">zoals dat in de methode en in de metafysica van Descartes uitkomt,</seg> <seg n="77.1.3">stamt,</seg> <seg n="77.1.4">samen met de universele wiskunde,</seg> <seg n="77.1.5">uit de denkwereld van Plato,</seg> <seg n="77.1.6">waarin ook Augustinus zich bewoog.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">De filosofie van God en de ziel vormt daarin met de klaarheid van het wiskunstig denken één kennisladder.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">En de inkeer tot ons zelf is daar een terugkeer tot God.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">De klaarheid van het denken,</seg> <seg n="77.4.2">dat elke omlijning van de vorm achter zich laat,</seg> <seg n="77.4.3">raakt tenslotte aan God en ziet een groot licht.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Augustinus drukt dat in bijbelse woorden uit,</seg> <seg n="77.5.2">als hij het vergelijkt met de jongste zoon uit het Evangelie,</seg> <seg n="77.5.3">die tot zichzelve komt en zo tot de vader terugkeert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Bij de volmaakte kennis blijven het woord en de herinnering achter en de laatste analogie is die van het licht,</seg> <seg n="77.6.2">de klaarheid.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Tussen de toonhoogte van de metafysische bespiegelingen van een Plato,</seg> <seg n="78.1.2">Plotinus,</seg> <seg n="78.1.3">Augustinus en die van Descartes is groot verschil.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">En het is misschien nog meer op zijn plaats daarop de nadruk te leggen dan op de overeenkomst.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Toch is het nodig eerst op de overeenkomst te wijzen.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Men mag Descartes niet zonder meer als een voorloper van Kant aanzien.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Zijn realisme en enthousiasme verbinden hem met het platonisme.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Maar als we daarop de aandacht hebben gevestigd,</seg> <seg n="79.1.2">is het hoog tijd er op te wijzen,</seg> <seg n="79.1.3">dat de kennisladder,</seg> <seg n="79.1.4">waarover ik sprak,</seg> <seg n="79.1.5">door Descartes in omgekeerde richting wordt beklommen als door de oude platonisten.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Bij hen was de wiskunde</seg> <seg n="79.2.2">- zoals voor Augustinus</seg> <seg n="79.2.3">- een vooroefening voor de kennis van God en de ziel.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Bij Descartes moet de laatste een grondslag leveren voor de moderne natuurwetenschap.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Bij de Ouden en in de Scholastiek komt eerst de fysica en dan de metafysica,</seg> <seg n="79.4.2">die naar die plaats haar naam draagt.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Bij Descartes komt eerst de metafysica en dan de fysica.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">De eerste wordt een kennistheorie,</seg> <seg n="79.6.2">om de laatste een grondslag te geven.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Het enthousiasme in het laatste hoofdstuk van het <hi rend="italic">Discours</hi> geldt niet God,</seg> <seg n="79.7.2">maar de natuurwetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Ik moet nog iets zeggen over de beide laatste hoofdstukken van het <hi rend="italic">Discours,</hi></seg> <seg n="80.1.2"><hi rend="italic">de natuurwetenschap en het uitzicht op de toekomst.</hi></seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Ik vat ze maar samen omdat ik mijn beschouwing daarmee wens af te sluiten.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Zij <pb n="341" ed="VW"/>zullen mij vooral dienen om de chronologie van het leven van Descartes op te halen tot het jaar 1637.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Descartes heeft,</seg> <seg n="81.1.2">na de opstelling van zijn traktaat over God en de ziel,</seg> <seg n="81.1.3">het plan gekoesterd een <hi rend="italic">Beschrijving van de wereld</hi> op te stellen,</seg> <seg n="81.1.4">een <hi rend="italic">Monde of Système du monde.</hi></seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Zijn metafysica moest daarvoor grondslag en aanbeveling zijn.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Een beetje minder raillerend dan Pascal in een van zijn <hi rend="italic">Brieven</hi> en toch waarschijnlijk minder in ernst,</seg> <seg n="81.3.2">verklaart hij helemaal theoloog geworden te zijn 'en pen de temps'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Z'n <hi rend="italic">Wereld</hi> heeft hij nooit uitgegeven,</seg> <seg n="81.4.2">om redenen die hij in het <hi rend="italic">Discours</hi> slechts aanduidt en die bestonden in de veroordeling van Galilei in 1633.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Hij vertelt nu alleen wat het boek zou hebben bevat en geeft brokstukken in zijn <hi rend="italic">Essais.</hi></seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Hij neemt de voorzorg om te verklaren dat hij alleen over een nieuwe wereld spreekt in een imaginaire ruimte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.rene-descartes.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Dit is een voorzichtigheid.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Hij wenst zijn fysica een kans te geven.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Maar het is meer.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Het is ook een profetie van een modern wereldbeeld,</seg> <seg n="82.4.2">dat niet zonder de deductie van Descartes tot stand zou kunnen komen,</seg> <seg n="82.4.3">ook al is er veel meer inductie nodig geweest dan hij het zich gedacht had.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">En dan volgt in het laatste hoofdstuk die aangrijpende,</seg> <seg n="83.1.2">enthousiaste oproep tot zijn publiek om hem te helpen.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Maar met een magistrale hoogheid en tegelijk beminnelijke menselijkheid houdt hij dat publiek ook op een afstand.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Ze moeten niet te dicht op hem komen staan;</seg> <seg n="84.2.2">zijn methode kan hij hen toch niet zo precies leren<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="84.3"><seg n="84.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> moet nu zelf maar zoeken. 't Beste wat ze voor hem kunnen doen is,</seg> <seg n="84.3.2">hem wat geld en vooral rust verschaffen om verder te kunnen zoeken.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Of neen geld ook maar niet,</seg> <seg n="84.4.2">dat geeft verplichtingen.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Maar rust en vrijheid,</seg> <seg n="84.5.2">die hij in dit land gezocht heeft.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Hij heeft Frans geschreven,</seg> <seg n="84.6.2">zodat ieder nu lezen kan hoe hij zoekt.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">In de grot van de scholastieken,</seg> <seg n="84.7.2">om daar met blinden te vechten,</seg> <seg n="84.7.3">wil hij niet weer.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">Aristoteles zal overigens wel beter geweten hebben dan zij zeggen.</seg></s> <s n="84.9"><seg n="84.9.1">Men moet van hem ook alleen geloven,</seg> <seg n="84.9.2">wat hij zelf zegt.</seg></s> <s n="84.10"><seg n="84.10.1">Considerabel in de wereld zal hij wel nooit worden en hij begeert dat ook niet. 't Dankbaarst is hij degenen,</seg> <seg n="84.10.2">die hem helpen om met rust gelaten te worden en te kunnen werken met zijn methode.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="320" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Ch.Adam en P.Tannery, Oeuvres de Descartes, <choice><sic>l2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">12 dln</corr></choice>.,<choice><sic>Parijs1897</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parijs 1897</corr></choice>-1910(A.-T.),<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.12, p. 185.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie de brief van 30 maart 1628 waarin Balzac Descartes herinnert aan zijn belofte een 'histoire de son esprit' te zullen geven. A. <hi rend="italic">- T., dl.</hi> 1, p. 570. Vgl. ook A. <hi rend="italic">-T.,</hi> d. 12, p. 226.</p></note>
<pb n="321" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie het slot van dit artikel, p. 341.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. -T.,</hi> dl. 12, p. VIII v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. X v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>G. Cohen, <hi rend="italic">Ecrivains FranCais en Hollande dans la première moitié du XVIIE siècle,</hi> Parijs 1920, boek 3 (p. 355-685).</p></note>
<pb n="322" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Ik ga gemaskerd. * <hi rend="italic">A.-T.,</hi> dl. 10, p. 213. Descartes schreef dit in januari 1619. Aan wie is onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 2e partie. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 6, p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Cit. naar A. <hi rend="italic">- T.,</hi> dl. 12, p. 7. S. Ropartz, <hi rend="italic">La familie Descartes en Bretagne,</hi> Rennes 1877, p 100.</p></note>
<pb n="323" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>De anekdote (uit 1628) wordt verteld door Baillet <hi rend="italic">(La vie de monsieur Des-Cartes,</hi> Parijs 1691, dl. 1, p. 152 vv.) en is aangehaald inA. <hi rend="italic">-T.,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 12, p. 73 v., noot a. Ook in M. Leroy, <choice><sic>Descartes, Ie philosophe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Descartes, le philosophe</hi></corr></choice><hi rend="italic"> au masque,</hi> 2 dln., Parijs 1929, dl. 1, p. 150 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Divcours,</hi> te partie. A.-T., dl. 6, p. 5 v.</p></note>
<pb n="324" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 7 vv.</p></note>
<pb n="325" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie bijv. de brief van Descartes aan zijn leermeester pater Noël (14 juni 1637). <hi rend="italic">A. -T., dl.</hi> 1, p. 383 v. Vgl. ook de brief aan de rector van La Flèche, pater Chariet (9 feb. 1645). A.<hi rend="italic">T.,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 4, p. 156 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Regulae ad directionem ingenii</hi> (1628). Regula 3. <hi rend="italic">A. -T.,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 10, p. 367: geen 'histories' maar 'scientias'.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 2e partie. A.-T., dl. 6, p. 11.</p></note>
<pb n="326" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. -T.,</hi> dl. 12, p. 47,</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> l e partie. A.-T, dl. 6, p. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie voor de 'legende' C. Serrurier, <hi rend="italic">Descartes, leer en leven,</hi> 's-Gravenhage 1930, p. 5 v. Een uitvoerige weergave geeft M. Leroy, a.w., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 61 v.</p></note>
<pb n="327" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>A.-T.,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.10,p.157v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Cohen, a. w., p. 389 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.-T.,</hi> dl. 10, p. 165.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie bijv. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 12, p. 48 v.</p></note>
<pb n="328" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 2e partie. A.-T., dl. 6, p. 18 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Olympica. A.-T., dl.</hi> 10, p. 179. De oorspronkelijke tekst van de <hi rend="italic">Olympica</hi> is verloren gegaan. De fragmenten in A.-T., dl. 10 (p. 179-188) steunen op mededelingen van Baillet. Zie ook A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 12, p. 49 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>De duiding van de 'Träume von oben' door Freud in M. Leroy, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 89 v. De <hi rend="italic">Brief an</hi> Maxim Leroy über einen Traum <hi rend="italic">des Cartesius</hi> werd opgenomen in S. Freud, <hi rend="italic">Gesammelte Werke,</hi> dl. 14, Londen 1948, p. 558-560.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Leroy, a. w., p. 91.</p></note>
<pb n="329" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zo volgens mededeling van Ch. Adam, A.-T.,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.12,p.225.</p></note>
<pb n="330" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>Regula 6. A.-T.,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.10,p.381-387.P.381: ... praecipuum tamen continet artis secretum.</p></note>
<pb n="331" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>'Zie voor deze en de beide volgende alinea's <hi rend="italic">Regula</hi> 7 en 8. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 10, p. 387-400.</p></note>
<pb n="332" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>Het voorbeeld van het anagram in <hi rend="italic">Regula</hi> 8. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 10, p. 392-400.</p></note>
<pb n="333" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 3e partie. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 6, p. 22 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. -T.,</hi> dl. 12, p. 50.</p></note>
<pb n="334" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 345.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 3e partie. A.-T., dl. 6, p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 4e partie. A. w., p. 32.</p></note>
<pb n="335" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 4e partie. <hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 31. Vgl. ook <hi rend="italic">Discours, 1</hi>e partie. A. w., p. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.-T.,</hi> dl. 12, p. 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Van dit traktaat gaf Descartes in 1641 een nadere uitwerking onder de titel <hi rend="italic">Meditationes de prima philosophia,</hi> waarin hij poogde een bewijs te geven van het Godsbestaan en de onsterfelijkheid der ziel. In <hi rend="italic">A.-T.,</hi> dl. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 3e partie. A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 6, p. 28 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>, Zie p. 334, noot i.</p></note>
<pb n="336" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie bijv. zijn brief aan Mersenne van <choice><sic>15april</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">15 april</corr></choice> <choice><sic>l630</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">1630</corr></choice>, A.-T.,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.1, p.139,waarin hij schrijft dat hij 'las des mathématiques' is.</p></note>
<pb n="337" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">La grande peur de Descartes,</hi> in Leroy, <hi rend="italic">a. w., dl.</hi> 1, p. 176-192.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zo bijv. C. B. Spruyt, <hi rend="italic">Geschiedenis der wijvbegeerte,</hi> naar de dictaten bewerkt door dr. Ph. Kohnstamm, Haarlem 1905, p. 375.</p></note>
<pb n="338" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.-T., </hi><choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl</hi></corr></choice><hi rend="italic">.12, p.95vv. A.Baillet, La vie de monsieur Des-Cartes, </hi><choice><sic>2dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">2 dln</hi></corr></choice><hi rend="italic">.,Parijs 1691,</hi><choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl</hi></corr></choice><hi rend="italic">.1,</hi>p. 161-165. Het onderhoud van D. en De Bérulle had plaats in november 1628.</p></note>
<pb n="339" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie voor deze en de vorige alinea <hi rend="italic">Discours,</hi> 4e partie. A. <hi rend="italic">-</hi>T., dl. 6, p. 32 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 4e partie. A. w., p. 33 vv.</p></note>
<pb n="340" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">*De civitate </hi><choice><sic>Dei X1,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Dei XI,</hi></corr></choice><hi rend="italic">28.*MPL.41,342.CSEL.40 1,555.</hi></p></note>
<pb n="341" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 5e partie. A. -T., dl. 6, p. 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Discours,</hi> 5e partie. <hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 42. Bewaard gebleven fragmenten van Descartes' Wereld zijn na zijn dood gepubliceerd in de vorm van twee afzonderlijke verhandelingen, resp. onder de titel <hi rend="italic">Le Monde ou Traité de la Lumière en Traité de l'Homme. Zie A.-T., dl.</hi> 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N-publiceerde René Descartes in Stemmen des Tijds 26(1937) nr.7, p.22-50.Twintig jaar eerder schreef N. zijn <hi rend="italic">René Descartes en zijn invloed op onze cultuur,</hi> dat opgenomen werd in VW., dl. 1, p. 255-284.</p></note>
<pb n="342" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="342" ed="VW"/>Op de titelpagina van de oorspronkelijke editie staat na de hoofdtitel <hi rend="italic">Discours de la me</hi>thode: Pour bien conduire sa raison, ei chercher la vérité dans les sciences. Plus La dioptri<hi rend="italic">que, Les météores ei La géométrie, qui sont des essais de cette méthode.</hi></p><p>Ter gelegenheid van de herdenking van dit werk in 1937 verscheen een Nederlandse vertaling (alleen de voorrede) van de hand van H. C. Pos met een inleiding van H. J. Pos (Amsterdam enz. 1937, 1950<hi rend="superscript">2</hi>). In 1977 verscheen een nieuwe becommentarieerde vertaling van de voorrede met inleiding van Th. Verbeek (Amsterdam-Meppel). In binnen- en buitenland werden in 1937 congressen gehouden over Descartes en afleveringen van tijdschriften aan hem gewijd. Augustus 1937 sprak in Parijs een internationaal filosofencongres over de invloed van Descartes op het denken van de laatste drie eeuwen (zie <choice><sic>ttudes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Études</hi></corr></choice><hi rend="italic"> cartésiennes,</hi> dl. 1-3 van de <hi rend="italic">Actes du IXe Congrès international de Philosophie,</hi> Parijs 1937). In Nederland organiseerde o.a. de Societas Spinozana een herdenking, waarbij P. Sterkman een voordracht hield over <hi rend="italic">De beteekenis van Descartes' wijsgeerige methode,</hi> gepubliceerd Assen z.j. Van de tijdschriften noemen we hier het <hi rend="italic">Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte en Psychologie</hi> 31 (1937) nr. 1 (Descartes-nummer), met bijdragen van o. a. L. Brunschvicg over <hi rend="italic">La méthode cartésienne</hi> en C. Serrurier over <hi rend="italic">Descartes'moraal en persoonlijkheid.</hi> Deze bijdragen waren als lezing gehouden op de Descartes-herdenking op 8 mei 1937 te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor Balzac VW., dl. 1, p. 284, noot 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Adrien Baillet (1649-1706), Frans priester en schrijver. Zijn tweedelig werk over het <choice><sic>Ieven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leven</corr></choice> van Descartes (Parijs 1691, herdruk Genève 1970) werd geheel opgenomen in A.-T. B.werd vooral bekend door zijn studies van heiligenlevens. Een groot deel van zijn <choice><sic>Les viens des Saint</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Les vies des Saints</hi></corr></choice> (1695-1701) werd op de Index geplaatst vanwege zijn afwijzing van niet authentieke mirakelen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n5" type="end" place="end" n="5"><p>G. Cohen (1879-1958), Frans literatuurhistoricus, o.a. hoogleraar te Amsterdam (1912) en te Parijs (1931). C. werd vooral bekend door zijn studies van het middeleeuws Frans en het Latijns toneel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n6" type="end" place="end" n="6"><p>C. Serrurier (1879-1962), literatuurhistorica, o.a. van 1914 tot 1932 privaatdocente Franse letterkunde te Leiden. Van haar hand verschenen verschillende publikaties over Descartes en Pascal.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n7" type="end" place="end" n="7"><p>E. Boutroux (1845-1921), Frans filosoof, vanaf 1876 hoogleraar te Nancy en Parijs. Tegenover het determinisme in de denkwijze van de naturalistische filosofie probeerde B. in zijn hoofdwerk <hi rend="italic">De la contingence des lois de la nature</hi> (1874) de vrijheid van de mens recht te doen door het contingente karakter van de werkelijkheid te benadrukken.</p><p>L.Liard (1846-1917), Frans filosoof, vanaf 1876 hoogleraar te Bordeaux, Caen en Parijs.</p><p>L.vertegenwoordigde een idealistisch criticisme. In 1882 verscheen zijn Descartes, waarin hij de verbinding aantoonde van de filosofie van de vrijheid met die van Descartes.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n8" type="end" place="end" n="8"><p>M. Leroy (1873-1957), Frans socioloog en essayist. Zijn hoofdwerk is <hi rend="italic">Histoire des idées sociales en France</hi> (1941-1954). L. schreef ook enkele studies over Sainte-Beuve. In zijn biografie <hi rend="italic">Descartes, </hi><choice><sic>lephilosophe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">le philosophe</hi></corr></choice><hi rend="italic"> au masque</hi> (1929) tracht L. aan te tonen, dat D.'<choice><sic>Ieefwijze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leefwijze</corr></choice> (larvatus <choice><sic>prodco</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prodeo</corr></choice>) er op wijst dat hij was aangesloten bij de zich ook steeds verbergende Rozenkruizers.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Het <hi rend="italic">Journal tenu par Isaac Beeckman de 1604 </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> 1634</hi> werd door C. de Waard uitgegeven tussen 1939 en 1953 in 4 delen. Het behoort tot de bronnen van de uitgave van Adam en Tannery. Zie A. -T., dl. 10. Isaac Beeckman (1588-1637), medicus en wiskundige, vanaf 1627 rector van de Latijnse school te Dordrecht. Zijn ontmoeting met Descartes in 1618 leidde tot een vriendschap die, ondanks een tijdelijke verkoeling, tot zijn dood standhield. Blijkens het journal discussieerden B. en D. met name over natuurkundige problemen als de hydrostatica en de valbeweging en over muziektheoretische kwesties. In zijn denkbeelden over traagheid en luchtdruk was B. zijn tijd ver vooruit. Over B. verscheen in 1983 een dissertatie van K. van Berkel, getiteld <hi rend="italic">Isaac Beeckman (1588-1637) en de </hi><pb n="343" ed="VW"/><hi rend="italic">mechanisering van het wereldbeeld.</hi> C. de Waard (1879-1963), wetenschapshistoricus, bezorgde eveneens de <hi rend="italic">Correspondance du P. Marin Mersenne. Religieux minime</hi> (1932 vv.; onvoltooid), waarin de briefwisseling van Mersenne met belangrijke tijdgenoten.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De kunst van Lullus of <hi rend="italic">Ars Generalis</hi> is een universele techniek die pretendeert een synthese van alle wetenschappen te geven en de beheersen van deze techniek in staat te stellen om in alle situaties argumenten ter beschikking te hebben. Ze werd uitgedacht door de Spaanse filosoof, theoloog en dichter Raymundus Lullus (1235-1315).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Rozenkruizers</hi> is de naam van de aanhangers van een geheime broederschap, die ± <hi rend="italic">1500</hi> door Christiaan Rosenkreuz zou zijn gesticht. De leden van deze pansofische orde zouden beschikken over een geheime kennis die een voortdurende gezondheid en een langer leven mogelijk maakte. Gezien Descartes' interesse in medische studies is het niet ondenkbaar dat hij contacten had met Rozenkruizers. Zie ook A. <hi rend="italic">- T., dl.</hi> 10, p. 176 v. Binnen de orde die zich over verschillende landen heeft verspreid, hebben zich de laatste eeuw afsplitsingen voorgedaan. Het merendeel belijdt een esoterisch christendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Frans van Schooten (1615-1660) volgde in 1646 zijn vader op als hoogleraar wiskunde te Leiden. Waarschijnlijk via de Leidse wiskundige Golius kwam Van S. in aanraking met Descartes. Aan hem dankt D. de figuren voor de meeste van zijn werken alsook een Latijnse vertaling met commentaar van zijn <hi rend="italic">Géométrie.</hi> In een brief van 1 maart 1638 aan Mersenne rekent D. Van S. tot de weinigen die zijn <hi rend="italic">Géométrie</hi> volkomen begrepen. Zie A.<hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 2, p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Loreto: beroemd bedevaartsoord in de Italiaanse provincie Ancona. Volgens een overlevering die niet ouder is dan de tweede helft van de vijftiende eeuw, zou het huis van Maria te Nazareth door engelen tussen 1291 en 1295 overgebracht zijn naar Loreto. De zgn. Santa Casa is veelvuldig geïmiteerd, waardoor de cultus van Loreto in de hele katholieke wereld ingeburgerd raakte. Onzeker is of Descartes zijn belofte om een bedevaart te doen ook ten uitvoer heeft gebracht.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Jacobus Revius (1586-1658), Nederlands theoloog, historicus en dichter, vanaf 1614 predikant te Deventer, vanaf 1641 regent van het Collegium theologicum te Leiden. Als overtuigd aanhanger van de calvinistische leer voerde hij aanvankelijk een scherpe polemiek tegen de remonstranten en later ook tegen de cartesianen. R. heeft o.a. naam gemaakt door zijn studie van de geschiedenis van Deventer.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Pierre de Bérulle (1575-1629), Frans kardinaal, beijverde zich voor een spiritualiteit waarvan de kern wordt gevormd door de beleving van de menswording van Christus, verstaan als deel uitmakend van de triniteit. Deze opvatting bracht hem tot zijn inzet voor de hervorming van de priesterschap. Hij stichtte in 1611 het Franse Oratorium, een augustiniaans geïnspireerde congregatie van wereldgeestelijken zonder binding aan <choice><sic>kloostergetoften</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kloostergeloften</corr></choice>. De Oratorianen wijdden zich aan de vorming van clerus en jeugd en bevorderden de ontwikkeling van theologie en filosofie. Beroemde Oratorianen waren o.a. Malebranche en Quesnel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie p. 319, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie in dit verband VW., dl. 2, p. 161~166.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie voor Vanini VW., dl. 1, p. 282, noot 3. De veroordeling van Galilei in 1633 trok Descartes zich waarschijnlijk daarom zo aan omdat hij diens copernicaanse opvatting (dat de aarde rond de zon draait) deelde. In zijn brief aan Mersenne van november 1633 schrijft hij dat zijn hele systeem in elkaar zou storten als de opvatting van Galilei onjuist was. Zie A. -T., dl. 1, p. 271.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Franz Garasse (1584-1631), Frans jezuïet. Als kanselredenaar en schrijver werd G. berucht vanwege zijn laatdunkende aanvallen op protestanten en op het in Frankrijk opkomende vrije denken.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Marin Mersenne (1588-1648), Frans priester, wis- en natuurkundige en muziektheoreticus. Door zijn uitgebreide correspondentie met geleerden als Descartes, Galilei, Constantijn en Christiaan Huygens, Hobbes enz., heeft hij een grote betekenis gehad als <pb n="344" ed="VW"/>coördinator van de Europese wetenschapsbeoefening. M. was een overtuigd voorstander van de mechanistische wereldbeschouwing, die hij trachtte te verzoenen met het christelijk geloof.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.rene-descartes.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Verschillende tijdgenoten van Descartes als bijv. Arnauld en Mersenne, hebben D. gewezen op de overeenkomst tussen zijn <hi rend="italic">Cogito</hi> en de bewijsvoeringen van Augustinus. In een brief van november 1640 aan een onbekende adressant geeft D. dit toe, evenwel met de opmerking dat Augustinus z.i. veelmeer beoogde de zekerheid van ons zijn te bewijzen, terwijl bij het <hi rend="italic">Cogito</hi> gebruikte om aan te tonen dat het denkende ik een onstoffelijke substantie is. Zie A. <hi rend="italic">-T.,</hi> dl. 3, p. 247 v. Over het algemeen is men in de literatuur over Descartes van mening dat de overeenkomst met de augustiniaanse bewijsvoering aan de <choice><sic>oorspronkelij kheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oorspronkelijkheid</corr></choice> van Descartes' systeem geen afbreuk doet. Zie hierover o.a. A. Koy<hi rend="italic">re, Descartes und die Scholastik </hi><choice><sic>(1 893</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20"><hi rend="italic">(1893</hi></corr></choice>), Bonn 1971, p. 59 vv.; C. Serrurier, <hi rend="italic">Descartes, leer en leven,</hi> 's-Gravenhage 1930, p. 279 vv. Ook Pascal is deze mening toegedaan. Zie zijn fragment over <hi rend="italic">De l'esprit géométrique,</hi> in B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., Parijs <choice><sic>195 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">1951</corr></choice>, p. 192 v., waarin Pascal Descartes beschouwt als de eigenlijke vinder van het Cogito, ook al had hij Augustinus gelezen, vanwege de z.i. bewonderenswaardige reeks consequenties die D. uit het <hi rend="italic">Cogito</hi> deduceert en waarmee hij zijn fysica ondersteunt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto" decls="#bibl-noordmans4.blaise-pascal-eltheto">
<pb n="345" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Blaise Pascal<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">We bezitten een korte levensbeschrijving van Pascal,</seg> <seg n="2.1.2">door de hand van z'n zuster Gilberte,</seg> <seg n="2.1.3">madame Périer.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarin komt een mededeling voor omtrent een van z'n mathematische ontdekkingen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het betreft de lijn,</seg> <seg n="2.3.2">die 'na de rechte lijn en de cirkel het meest in de wereld voorkomt':</seg> <seg n="2.3.3">de cycloïde of roulette.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat is de lijn,</seg> <seg n="2.4.2">die een punt op de omtrek van een rollend wiel beschrijft gedurende één omwenteling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het is in de latere lijdensjaren van z'n leven,</seg> <seg n="2.5.2">in een slapeloze nacht.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">"Il lui vint une nuit dans l'esprit,</seg> <seg n="2.6.2">sans dessein,</seg> <seg n="2.6.3">quelque pensée sur la proposition de la roulette.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Cette pensée étant suivie d'une autre,</seg> <seg n="2.7.2">et celle-ci d'une autre,</seg> <seg n="2.7.3">enfin une multitude de pensées qui se succédèrent les unes aux autres,</seg> <seg n="2.7.4">lui découvrirent comme malgré lui la démonstration de toutes ces choses,</seg> <seg n="2.7.5">dont il fut lui-<choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> surpris. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De voorstelling van de toedracht is hier waarschijnlijk wel iets vereenvoudigd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De beschrijving,</seg> <seg n="3.2.2">die Pascal er zelf van gegeven heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="3.2.3">doet denken aan een ietwat meer methodische bezinning.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar het geniale moment in de ontdekking is toch wel onovertrefbaar weergegeven in die mooie,</seg> <seg n="3.3.2">mathematisch-juiste en streng-eenvoudige zinnen van z'n zuster,</seg> <seg n="3.3.3">die sterk herinneren aan de eigenschappen van z'n eigen stijl.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Gilberte laat ons schouwen in een gedachtenwereld van eigen huishouding.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ze komen,</seg> <seg n="3.5.2">ontmoeten elkaar,</seg> <seg n="3.5.3">verbinden zich,</seg> <seg n="3.5.4">geheel naar eigen wil en vooropgezet plan.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De denker doet dit alles niet.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het gebeurt 'comme malgré lui'.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Aan zijn kant is de verwondering.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Hij denkt in het duister.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Men kan bijna evengoed zeggen,</seg> <seg n="3.10.2">dat hij niet denkt.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Maar daar komen ze,</seg> <seg n="3.11.2">eerst één,</seg> <seg n="3.11.3">daar achter een andere,</seg> <seg n="3.11.4">tenslotte een menigte</seg> <seg n="3.11.5">- als in de Kerstnacht!</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit bovenpersoonlijk karakter van het geniale denken</seg> <seg n="4.1.2">- en tenslotte van alle denken</seg> <seg n="4.1.3">- kan men het best bewonderen bij de Franse geest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hier is een prachtige verbinding van oorspronkelijkheid en klaarheid,</seg> <seg n="4.2.2">die het ons mogelijk<pb n="346" ed="VW"/> maakt de wording van waarheid dichter te naderen dan elders.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het heldere medium van de taal,</seg> <seg n="4.3.2">de gekristalliseerde gedachte,</seg> <seg n="4.3.3">laat bovendien zo weinig mogelijk van het licht,</seg> <seg n="4.3.4">dat de waarheid uitstraalt,</seg> <seg n="4.3.5">verloren gaan,</seg> <seg n="4.3.6">ja schijnt de zuiverheid soms nog te vermeerderen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit alles geldt weer in verhoogde mate van Pascal.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Bij hem staat het zo op de voorgrond,</seg> <seg n="5.2.2">dat hij ook weer in de geschiedenis van het geniale denken en de grote letterkunde een uitzondering vormt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">In de wis- en natuurkunde staat hij minder vooraan dan Galilei,</seg> <seg n="5.3.2">Descartes,</seg> <seg n="5.3.3">Newton of Leibniz.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Z'n ontdekkingen hebben,</seg> <seg n="5.4.2">als al z'n werk,</seg> <seg n="5.4.3">een fragmentarisch karakter.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar uit een oogpunt van geniale vinding,</seg> <seg n="5.5.2">van bovenpersoonlijk denken,</seg> <seg n="5.5.3">is niemand met hem te vergelijken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Bij geen ander wordt zó onze fantasie in werking gesteld omtrent de mogelijkheden,</seg> <seg n="5.6.2">die zouden hebben bestaan,</seg> <seg n="5.6.3">als hij niet toevallig en bij grote tussenpozen,</seg> <seg n="5.6.4">spelenderwijs,</seg> <seg n="5.6.5">in z'n korte leven zich met wetenschappelijke problemen had beziggehouden,</seg> <seg n="5.6.6">maar z'n vervaarlijke genialiteit geregeld,</seg> <seg n="5.6.7">methodisch en lang had kunnen aanwenden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit is echter nog maar de minder bekende,</seg> <seg n="6.1.2">bijna zei ik,</seg> <seg n="6.1.3">de vergeten kant van Pascals genie.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Z'n grootste roem dankt hij aan z'n <hi rend="italic">Provinciales en Pensées.</hi></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar ook in dat opzicht is hij een éénling.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het komt in de zeventiende eeuw meer voor dan thans,</seg> <seg n="6.4.2">dat vooraanstaande vakgeleerden tevens moralisten en theologen zijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik denk aan Hugo de Groot.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar bij Pascal is de genialiteit naar beide kanten even groot.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Om voor deze zeldzame verbinding van geometrische en morele begaafdheid een parallel te vinden zou men tot de Oudheid moeten teruggaan.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook als stilist neemt Pascal deze uitzonderingspositie in.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De nauwe verbinding van de gedachte met woord en volzin,</seg> <seg n="7.2.2">het bijna restloze opgaan van de eerste in de beide laatsten en het gebruik van het woord tevens als definitie,</seg> <seg n="7.2.3">zoals die voor 't eerst bij hem voorkomen,</seg> <seg n="7.2.4">hebben in de Franse taal een helderheid geschapen,</seg> <seg n="7.2.5">die niet uit letterkundige vlijt,</seg> <seg n="7.2.6">zonder meer,</seg> <seg n="7.2.7">te verklaren is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Pascal heeft die volmaaktheid zeker niet zonder inspanning en methode verkregen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Een van z'n provinciales heeft hij dertien maal beproefd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar de eerste 'brief' schept toch dadelijk een absoluut nieuwe taal,</seg> <seg n="7.5.2">volgens Voltaire<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n3" rend="superscript">3</ref> het eerste geniale Franse proza.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Deze kwaliteit is niet te verklaren uit een eindeloos polijsten van de vorm.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De opening van de reeks was een coup-de-maitre.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">We moeten hier aannemen een regelrecht contact van het genie met die sfeer,</seg> <seg n="7.8.2">waar woord en idee elkaar ontmoeten en ter bruiloft leiden.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Pascal is niet de enige geweest,</seg> <seg n="7.9.2">aan wie deze genade te beurt is gevallen.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maar in het Franse idioom schept dit gebeuren toch wel een visioen van grote klaarheid.</seg></s> <pb n="347" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.11"><seg n="7.11.1">Pascal werd geboren in juni 1623 te Clermont.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Z'n familie behoorde tot de hogere ambtenaarsstand.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Er waren twee zusters;</seg> <seg n="7.13.2">een oudere,</seg> <seg n="7.13.3">Gilberte,</seg> <seg n="7.13.4">van 1620 en een jongere,</seg> <seg n="7.13.5">Jacqueline,</seg> <seg n="7.13.6">van 1625.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">In 1631 gaf Etienne Pascal z'n betrekking op om zich geheel aan de opvoeding van z'n kinderen te kunnen wijden.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Hij vestigde zich te Parijs.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">- Ziekte en genialiteit gaan soms samen.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Bij Blaise vertonen ze zich reeds vroeg en vormen verder samen de beide componenten van z'n leven.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">De eerste trad op in de vorm van een raadselachtige afwijking,</seg> <seg n="7.18.2">waarbij het zien van z'n ouders hem stuipen gaf,</seg> <seg n="7.18.3">evenals de aanblik van water.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Men hield het kind voor betoverd.</seg></s> <s n="7.20"><seg n="7.20.1">Het genie blijkt uit het bekende verhaal,</seg> <seg n="7.20.2">dat bijna het karakter van een legende heeft gekregen,</seg> <seg n="7.20.3">hoe hij op twaalfjarige leeftijd de euclidische meetkunde tot aan de 32e stelling,</seg> <seg n="7.20.4">niet aanleerde,</seg> <seg n="7.20.5">maar zelf uitvond.</seg></s> <s n="7.21"><seg n="7.21.1">Als vijftienjarige knaap wordt hij op een partijtje aan Richelieu voorgesteld als geleerd mathematicus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het verblijf in Parijs duurde tot 1639.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De familie stond er in goed aanzien.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Vooral de kinderen trokken zeer de aandacht.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Mondain leven ging gepaard met levendige deelname aan de discussies in wetenschappelijke samenkomsten.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Beide waren niet streng gescheiden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In de Parijse salons van die dagen ontwikkelde zich een druk wetenschappelijk verkeer.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Oude en nieuwe denkwijzen zijn er nog niet duidelijk gescheiden.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Scholastieken,</seg> <seg n="8.8.2">alchimisten,</seg> <seg n="8.8.3">astrologen en mathematici kan men er aantreffen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">"De zestiende eeuw",</seg> <seg n="8.9.2">zegt Bouillier in z'n <hi rend="italic">Geschiedenis van het cartesianisme,</hi></seg> <seg n="8.9.3"><hi rend="italic">"had</hi> de rede geëmancipeerd,</seg> <seg n="8.9.4">maar haar geen regel weten te geven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Dat belangrijke werk hield de geleerden bovenal bezig in het tweede kwartaal van de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Vooral Descartes zal het ter hand nemen.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Het was bovenal met het oog op de natuurwetenschap,</seg> <seg n="8.12.2">dat dit beproefd werd.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Daarvoor moest echter allereerst een mathematisch instrument worden geschapen.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Men had nodig de wetten te leren kennen,</seg> <seg n="8.14.2">die de getallen,</seg> <seg n="8.14.3">de bewegingen der lichamen en de ideële ruimte regeren.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">De symbolen moesten worden geschapen,</seg> <seg n="8.15.2">waarmee die verhoudingen worden aangeduid.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">De algebra,</seg> <seg n="8.16.2">de analytische meetkunde en de differentiaalrekening.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In de clubs,</seg> <seg n="9.1.2">die Pascal bezocht,</seg> <seg n="9.1.3">is de belangstelling in deze richting bepaald.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar alles draagt nog een voorlopig karakter.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is een vrolijk en geestig spel van puzzle en oplossing,</seg> <seg n="9.3.2">waarin Blaise uitmunt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar straks breidt het debat zich uit en wordt steeds ernstiger.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De bekende pater Mersenne te Parijs wordt het middenpunt van een levendige correspondentie,</seg> <seg n="9.5.2">waarin hij alle Europese werkers op dit gebied met elkaar in contact houdt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De methode,</seg> <seg n="9.6.2">de regel voor de rede,</seg> <seg n="9.6.3">begint haar lijnen te tonen.</seg></s> <pb n="348" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.7"><seg n="9.7.1">Men kan misschien zeggen,</seg> <seg n="9.7.2">dat Pascal tot de eerste,</seg> <seg n="9.7.3">de meer zuiver geniale periode,</seg> <seg n="9.7.4">is blijven behoren.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Z'n denken was wel in ieder opzicht op methode gericht.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Ook op mathematisch en natuurwetenschappelijk gebied heeft hij haar voorbereid in verschillende richtingen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Maar z'n werk blijft fragmentarisch.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Het karakter van vinding staat heel sterk op de voorgrond.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Van 1639 tot 1648 woont de familie in Rouaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ettienne Pascal is weer koninklijk ambtenaar.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ook daar heerst letterkundig en wetenschappelijk leven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Te Rouaan vindt en volmaakt Blaise,</seg> <seg n="10.4.2">om de telling der soms weinig zachtzinnig geïnde belastingpenningen te vergemakkelijken,</seg> <seg n="10.4.3">z'n rekenmachine.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In de latere jaren richt zich z'n denken ook op het beroemde probleem van <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">het '</corr></choice><choice><sic>Iedige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ledige</corr></choice>',</seg> <seg n="10.5.2">dat door de proef van Torricelli uit de scholastiek in het bereik van het moderne onderzoek was gebracht.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Iedereen weet van de proef op de Puy-de-Dóme,</seg> <seg n="10.6.2">waartoe dit aan Pascal aanleiding gaf.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij moeten thans voorgoed afscheid nemen van deze zijde van Pascals genie.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De ruimte die ons nog overblijft in dit opstel moet gewijd zijn aan de morele zijde van Pascals denken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Daartoe moeten we nu allereerst kennis maken met een kring van mensen,</seg> <seg n="11.3.2">die een heel aparte plaats innemen in het Franse en,</seg> <seg n="11.3.3">in 't algemeen,</seg> <seg n="11.3.4">in het christelijk leven.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik bedoel die,</seg> <seg n="11.4.2">welke wordt aangewezen door de naam <hi rend="italic">Port-Royal.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het is een in 1204 in de omgeving van Parijs gesticht cisterciënzer klooster.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De beroemde nieuwe geschiedenis van dit huis begint haar jaartelling op 25 september 1609,</seg> <seg n="11.6.2">een dag,</seg> <seg n="11.6.3">die in z'n annalen bekend staat als 'la journée du guichet'.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Op die datum weigerde de zeventienjarige abdis Angélique,</seg> <seg n="11.7.2">dochter van een bekend Parijs advocaat Arnauld,</seg> <seg n="11.7.3">aan haar vader en verdere familie de toegang tot het klooster,</seg> <seg n="11.7.4">volgens de strengere regels,</seg> <seg n="11.7.5">die daarvoor op het concilie van Trente waren vastgesteld.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Men leze de bijzonderheden eens na in het mooie werk,</seg> <seg n="11.8.2">dat Sainte-Beuve<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n4" rend="superscript">4</ref> over Port-Royal heeft geschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze merkwaardige,</seg> <seg n="12.1.2">fiere strengheid van het dappere Franse meisje was geen gewone uiting van een naturel,</seg> <seg n="12.1.3">geboren om te heersen en te hervormen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Haar natuur was die dag zwak genoeg en liet haar achter in een bezwijming.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Haar houding was openbaring van een ascetisch genadeleven,</seg> <seg n="12.3.2">zoals de roomse kerk dat kent en waarvan Port-Royal de zuiverste openbaring is geweest.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hier wilde men van 'accommodements <choice><sic>avec Ie ciel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">avec le ciel</corr></choice>'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f9" rend="superscript">i</ref> zoals Molière ze noemt,</seg> <seg n="12.4.2">zeker niet horen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Geestelijke vader van deze beweging was de abbé de Saint-Cyran,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="13.1.2">een <pb n="349" ed="VW"/>der merkwaardigste figuren uit de Franse kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij was biechtvader van verschillende personen,</seg> <seg n="13.2.2">die later tot Port-Royal zullen behoren en kreeg tenslotte de geestelijke leiding van het klooster.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Vriend van Jansemus,</seg> <seg n="13.3.2">heeft hij zich,</seg> <seg n="13.3.3">samen met deze,</seg> <seg n="13.3.4">gedurende enige jaren geheel in Augustinus ingelezen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Een balspel was hun enige afleiding.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Jansenius las de kerkvader in z'n geheel tienmaal en diens anti-pelagiaanse geschriften zelfs dertigmaal.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De laatste heeft als resultaat van die studie in 1640 z'n <hi rend="italic">Augustinus</hi> geschreven.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- Bij Saint-Cyran werkt de lectuur op andere wijze.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Ook hij gaf een boek,</seg> <seg n="13.8.2">de <hi rend="italic">Petrus Aurelius,</hi></seg> <seg n="13.8.3">anoniem,</seg> <seg n="13.8.4">evenals later Pascal z'n <hi rend="italic">Provinciales,</hi></seg> <seg n="13.8.5">en evenals deze tegen de jezuïeten gericht.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Maar van meer belang is,</seg> <seg n="13.9.2">dat hij zich,</seg> <seg n="13.9.3">zoals hij 't zelf noemt,</seg> <seg n="13.9.4">een bibliotheek in het hart bouwt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Hij heeft een merkwaardige kennis van de werkingen der genade,</seg> <seg n="13.10.2">nog meer dan van de beschouwingen over de genade.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Die genade is voor hem,</seg> <seg n="13.11.2">meer dan voor de kerkvader,</seg> <seg n="13.11.3">een macht om voor te beven.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Om met de categorieën van het heilige,</seg> <seg n="13.12.2">in de taal onzer dagen te spreken,</seg> <seg n="13.12.3">meer een 'tremendum'dan <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">een '</corr></choice>fascinosum'.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Zelfs van de Moedermaagd zegt hij:</seg> <seg n="13.13.2">'sa grandeur est terrible<hi rend="italic">'.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1"><hi rend="italic">'Tremblement' is</hi> het woord waarmee hij gaarne de rechte zielstoestand beschrijft.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Bij Calvijn blijft het 'horribile' verscholen in de eeuwige verkiezing der zielen.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Bij hem is het eigen aan de werking der genade <hi rend="italic">in de ziel.</hi></seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Zij kan de ziel ook weer loslaten.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Ze is absoluut vrijmachtig.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Het 'God en de ziel en niets meer' van Augustinus wordt door hem met verdubbelde jaloersheid beleefd.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tegenover de heerschappij der genade in de historie,</seg> <seg n="14.1.2">die Bossuet zo verheven weet te beschrijven;</seg> <seg n="14.1.3">en haar regering in het hart,</seg> <seg n="14.1.4">waarvoor Fénelon zulke tedere accenten heeft gevonden;<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="14.1.5">en eindelijk haar theologische waarheid,</seg> <seg n="14.1.6">die Jansenius zo zuiver heeft uitgewerkt,</seg> <seg n="14.1.7">tegen alle drie komt Saint-Cyran nog weer op voor de genade zelf.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Alle drie zoëven genoemden zijn leerlingen van Augustinus.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Saint-Cyran is het ook,</seg> <seg n="14.3.2">maar op een andere,</seg> <seg n="14.3.3">meer essentiële wijze.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarmee bedoel ik niet uit te maken de vraag,</seg> <seg n="14.4.2">wiens geest het zuiverst op de historische Augustinus was afgestemd.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Port-Royal is zeker geen plaats waar de schrijver van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> zich geheel op z'n gemak zou hebben gevoeld.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar meer dan die andere opvattingen is het een zelfstandige voortzetting van augustinianisme in een bepaalde richting.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het is strenger,</seg> <seg n="14.7.2">eenzijdiger,</seg> <seg n="14.7.3">harder dan de kerkvader zelf.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Maar het is geen beschouwing over hem,</seg> <seg n="14.8.2">en niet een gedeeltelijke herhaling.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het is zelf iets,</seg> <seg n="14.9.2">een réveil,</seg> <seg n="14.9.3">een geest,</seg> <seg n="14.9.4">een godsdienst,</seg> <seg n="14.9.5">een stichting,</seg> <seg n="14.9.6">een werkplaats van bovennatuurlijke genade en in dat opzicht een exponent,</seg> <seg n="14.9.7">een hogere macht van Augustinus.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Hier blijft de <hi rend="italic">Genade</hi> niet meer een gave,</seg> <seg n="15.1.2">maar ze krijgt bijna goddelijke <pb n="350" ed="VW"/>zelfstandigheid.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Na de openbaring van God als Vader,</seg> <seg n="15.2.2">Zoon en Heilige Geest wordt in Haar het goddelijk wezen als 't ware weer in Eén te zamen gevat.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ze is als een vierde,</seg> <seg n="15.3.2">hoogste Persoon na de Triniteit.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Voor Haar moet alles nedervallen en in zichzelf tot niets worden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Verzekerdheid en nederigheid worden door Saint-Cyran gewantrouwd.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ze zijn nog te eigenpersoonlijk.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Port-Royal is een tegenhanger van Genève.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Er is merkwaardige overeenkomst tussen Saint-Cyran en Calvijn.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ook hierin,</seg> <seg n="16.3.2">dat Triniteit weer tot Eenheid wordt samengevat.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar het verschil is even wezenlijk.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Voor de eerste staat het sacrament,</seg> <seg n="16.5.2">de eucharistie,</seg> <seg n="16.5.3">op de voorgrond.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De genade gaat uit van het centrum van de Drieëenheid en is voortzetting van de Vleeswording.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Bij Calvijn is ze het werk des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Door dit op de voorgrond stellen van de genade wordt Port-Royal bij uitnemendheid een plaats van prediking en zielzorg.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Saint-Cyran en z'n opvolger Singlin<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n7" rend="superscript">7</ref> zijn predikers en biechtvaders bij de gratie Gods.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Van de laatste zei la mère Angélique,</seg> <seg n="17.3.2">dat er zich onder z'n prediking altijd iemand bekeerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Die preken hebben,</seg> <seg n="17.4.2">naar een treffende opmerking van Sainte-Beuve,</seg> <seg n="17.4.3">als nagelaten geschriften geen onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Ze zijn vervelend."Ze hebben geen andere onsterfelijkheid dan die van de zielen zelf,</seg> <seg n="17.5.2">die ze voor God hebben wakker gemaakt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Ze schenen voor ieder van de hoorders persoonlijk bestemd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een van hen was Pascal.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Naast het klooster,</seg> <seg n="18.2.2">zowel het huis op het land,</seg> <seg n="18.2.3">Port-Royal aux Champs,</seg> <seg n="18.2.4">als dat te Parijs,</seg> <seg n="18.2.5">hadden zich enige heren neergezet als 'solitaires'.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het waren allereerst bekende leden en verwanten van de familie Arnauld.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De beminnelijke Arnauld d'Andilly,</seg> <seg n="18.4.2">van nature geschapen voor de gezellige omgang;</seg> <seg n="18.4.3">z'n beroemde broer Antoine Arnauld,</seg> <seg n="18.4.4">theoloog;</seg> <seg n="18.4.5">de beroemde advocaat Le Maitre,</seg> <seg n="18.4.6">zoon van een zuster der vorigen;</seg> <seg n="18.4.7">diens broer,</seg> <seg n="18.4.8">Le Maitre de Sacy,</seg> <seg n="18.4.9">auteur van een bekende bijbelvertaling,</seg> <seg n="18.4.10">en vele anderen,</seg> <seg n="18.4.11">waaronder Fontaine,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="18.4.12">de biograaf van deze kring.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het terugtreden uit burgerlijke betrekkingen van sommige van deze bekende figuren,</seg> <seg n="18.5.2">onder invloed van de prediking en de zielzorg van de biechtvaders van Port-Royal,</seg> <seg n="18.5.3">wekte van tijd tot tijd groot opzien.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De familie Pascal kwam omstreeks het einde van haar verblijf te Rouaan onder invloed van deze beweging.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men telt twee bekeringen bij Blaise.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De eerste in 1646 te Rouaan,</seg> <seg n="19.3.2">met de hele familie,</seg> <seg n="19.3.3">onder invloed van geschriften van Saint-Cyran en anderen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En een tweede,</seg> <seg n="19.4.2">meer persoonlijke in 1654.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">De familiebekering gaf aanleiding tot spanning tussen hem en z'n zuster Jacqueline,</seg> <seg n="19.5.2">die de sluier aannam onder la mère Angélique.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Blaise daarentegen <pb n="351" ed="VW"/>keert in het mondaine leven terug.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hij is dan tegelijk meer dan ooit geïnteresseerd voor z'n natuurkundige studiën.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">In het jaar 1654 komt echter de omkeer.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Bij Jacqueline,</seg> <seg n="19.9.2">in het klooster,</seg> <seg n="19.9.3">komt hij dan telkens z'n hart uitstorten.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Hij bekent haar,</seg> <seg n="19.10.2">in september 1654,</seg> <seg n="19.10.3">dat hij een zeldzame afkeer van de wereldse amusementen krijgt,</seg> <seg n="19.10.4">maar zich tegelijk van God verlaten voelt.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">De manier waarop hij dit meedeelt,</seg> <seg n="19.11.2">vervult haar met medelijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Op 8 december,</seg> <seg n="19.12.2">onder een preek van M. Singlin,</seg> <seg n="19.12.3">komt de beslissing.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Hij gaat de wereld verlaten.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Jacqueline schrijft dezelfde dag aan Gilberte:</seg> <seg n="19.14.2">qu'il paroit clairement que ce n'est plus son esprit naturel qui agit en lui."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1"><hi rend="italic">De Genade</hi> heeft haar regering aanvaard.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">- Pascal gaat zich enige tijd later voegen bij 'ces messieurs de Port-Royal',</seg> <seg n="19.16.2">de heren-solitaires naast het klooster.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Pascal verschijnt in deze kring op een zeer kritiek ogenblik.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De verschijning van het grote werk van Jansenius over Augustinus had een heftige theologische strijd ontketend.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Antoine Arnauld mengt zich in de discussie met een drietal apologieën voor Jansenius,</seg> <seg n="20.3.2">waarin de jansenistische genadeleer in volle scherpte is ontwikkeld.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">In 1649 komt de zaak in de Sorbonne,</seg> <seg n="20.4.2">de theologische faculteit te Parijs,</seg> <seg n="20.4.3">waar een van haar leden Nicolas Cornet<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n9" rend="superscript">9</ref> vijf ketterijen in Jansenius' boek heeft trachten aan te wijzen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Er zijn drie partijen:</seg> <seg n="20.5.2">de jansenisten,</seg> <seg n="20.5.3">strenge augustinianen;</seg> <seg n="20.5.4">de molinisten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="20.5.5">die naar de bekende tegenstander van Augustinus,</seg> <seg n="20.5.6">pelagianen kunnen heten en de thomisten,</seg> <seg n="20.5.7">naar Thomas van Aquino genoemd,</seg> <seg n="20.5.8">die een bemiddelend standpunt in de genadeleer innemen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">De Sorbonne is geneigd de vijf stellingen uit Jansenius te veroordelen,</seg> <seg n="20.6.2">maar het Parlement verbiedt dit.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Inmiddels wordt de zaak voor de pauselijke stoel gebracht.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Port-Royal is verdeeld.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Men wil toegeven dat de vijf stellingen niet rechtzinnig zijn,</seg> <seg n="21.3.2">maar ontkent,</seg> <seg n="21.3.3">dat ze in het boek van Jansenius in die zin voorkomen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De diepere geesten in de kring,</seg> <seg n="21.4.2">die het,</seg> <seg n="21.4.3">in de geest van Saint-Cyran,</seg> <seg n="21.4.4">nog meer om de genade zelf dan om beschouwingen over de genade te doen is,</seg> <seg n="21.4.5">willen de stellingen aan hun lot overlaten.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De theologen,</seg> <seg n="21.5.2">bovenal Arnauld,</seg> <seg n="21.5.3">komen hier tegen op,</seg> <seg n="21.5.4">omdat ze de stellingen,</seg> <seg n="21.5.5">in de zin van Jansenius genomen,</seg> <seg n="21.5.6">niet kunnen prijsgeven.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De paus veroordeelt de vijf proposities.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Port-Royal verschanst zich achter een onderscheiding tussen 'fait' en 'droit'.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De paus is in z'n recht als hij ze veroordeelt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar over het feit of ze in Jansenius voorkomen heeft hij niet te beslissen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">In 1655 krijgt de kwestie betekenis voor het leken-element.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Een priester <pb n="352" ed="VW"/>weigert absolutie aan een jansenist.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De Sorbonne bereidt een uitspraak voor over de aangelegenheid van 'feit' en 'recht'.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Arnauld doet een beroep op het Parlement,</seg> <seg n="23.4.2">maar thans</seg> <seg n="23.4.3">- tevergeefs.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Port-Royal is <choice><sic>schaakmat gezet.P "Er bleef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">schaakmat gezet.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s><choice><sic>schaakmat gezet.P "Er bleef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43"> </corr></choice><s n="23.6"><seg n="23.6.1"><choice><sic>schaakmat gezet.P "Er bleef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">"Er bleef</corr></choice> hun nog een rechtbank over,</seg> <seg n="23.6.2">de publieke opinie,</seg> <seg n="23.6.3">en een advocaat,</seg> <seg n="23.6.4">Pascal. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Arnauld had beproefd iets op te stellen om het publiek op de hoogte te brengen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar z'n betoogtrant was te zwaar,</seg> <seg n="24.2.2">te theologisch,</seg> <seg n="24.2.3">te veel die van een vakman.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Z'n vrienden zwegen,</seg> <seg n="24.3.2">toen hij het had voorgedragen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hij begrijpt de zin van die stilte en wendt zich tot Pascal met de aansporing om het van hem over te nemen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hij moet iets korts en krachtigs ('net et court') maken en de mensen laten zien dat het maar een woordenstrijd is en louter chicane.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Pascal heeft het gedaan:</seg> <seg n="24.6.2"><hi rend="italic">de eerste provinciale.</hi></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik kan er niet aan denken de inhoud,</seg> <seg n="25.1.2">ook maar van de eerste brief,</seg> <seg n="25.1.3">weer te geven.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Men moet ze lezen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Ik wil alleen zeggen,</seg> <seg n="25.3.2">dat Pascal met een onnavolgbare lichtheid van tred z'n entrée maakt in de theologie.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hij heeft er geen verstand van,</seg> <seg n="25.4.2">maar wordt door vragen 'grand theologien en peu de temps'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het blijkt dat er in de Sorbonne geschil is over het woord 'pouvoir prochain'.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Wie het vermogen-ten-goede van de mens met die naam wil dopen is thomist en katholiek.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Wie niet,</seg> <seg n="25.7.2">die is jansenist en ketter.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Maar men moet bij dat woord afzien van elke betekenis,</seg> <seg n="25.8.2">want de thomisten zijn het enkel over het woord en niet over z'n betekenis eens.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Sainte-Beuve heeft opgemerkt,</seg> <seg n="26.1.2">dat daarmee de 'raillerie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f20" rend="superscript">t</ref> haar intrede in de theologische vragen heeft gedaan,</seg> <seg n="26.1.3">en er zal blijven.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Is dat juist?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Is het geoorloofd de lijn te trekken van Pascal over Saint-tvremond <choice><sic>en Baylell naar Voltaire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-44">en Bayle</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n11" rend="superscript">11</ref><choice><sic>en Baylell naar Voltaire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-44"> naar Voltaire</corr></choice>?</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Mag men zeggen:</seg> <seg n="26.4.2">eerst de thomisten,</seg> <seg n="26.4.3">dan de jezuïeten en eindelijk de christenen?</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ik geloof,</seg> <seg n="26.5.2">dat men zelf scepticus moet zijn om het te kunnen zeggen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Is er bij de twaalfjarige Jezus tegenover de schriftgeleerden ook niet iets van deze raillerie?</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">En toch is hij geëindigd bij het kruis.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het is waar,</seg> <seg n="27.1.2">dat Pascal,</seg> <seg n="27.1.3">toen hij z'n eerste brief schreef,</seg> <seg n="27.1.4">geen theoloog was.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Z'n stof en argumenten ontleende hij aan de voortreffelijke strijdschriften van Arnauld.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Van hem is alleen dat andere,</seg> <seg n="27.3.2">dat maakt,</seg> <seg n="27.3.3">dat de 'brieven' onsterfelijk zijn.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Zit dat enkel in de vorm?</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Er zit ziel in de provinciales.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Niet alleen goede toon en humor,</seg> <seg n="27.6.2">maar ook ergernis en toorn,</seg> <seg n="27.6.3">geloof en mystiek.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het gehalte neemt toe.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Ze beginnen bij de woorden en eindigen met de geest.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">In de eerste schijnt het om een woord te gaan en lijkt het <pb n="353" ed="VW"/>hele theologische debat een blijspel van Molière,</seg> <seg n="27.9.2">een misverstand als bij de cassette in <hi rend="italic">L'Avare.</hi></seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar in de zeventiende en achttiende bemoeit Pascal zich om de laatste gronden van de leer der genade en gaat het in diepe ernst om de zaak.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Een dergelijke ontwikkeling,</seg> <seg n="28.1.2">ofschoon in geringere mate,</seg> <seg n="28.1.3">geven reeds de brieven 1-4 te zien.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar beroemd is de verandering die bij de vijfde optreedt.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Strowski zal wel gelijk hebben,</seg> <seg n="28.3.2">als hij meent,</seg> <seg n="28.3.3">dat het geen sensatielust is,</seg> <seg n="28.3.4">die Pascal noopt,</seg> <seg n="28.3.5">om de leerstellige punten te laten rusten en de jezuïeten,</seg> <seg n="28.3.6">de molinisten,</seg> <seg n="28.3.7">in hun moraal aan te vallen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Hij meent dat Pascal zich nog niet bekwaam voelde deze punten dieper te behandelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Wat hij ons hier onthoudt,</seg> <seg n="28.5.2">zal hij later in z'n <hi rend="italic">Pensées</hi> met winst teruggeven.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het is dus mogelijk,</seg> <seg n="29.1.2">dat Pascal zich te weinig theoloog wist om verder op de genadeleer in te gaan.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het kan ook zijn,</seg> <seg n="29.2.2">dat hij gevoelde,</seg> <seg n="29.2.3">dat z'n raillerende manier om over dit onderwerp te schrijven,</seg> <seg n="29.2.4">spoedig haar natuurlijke grenzen moest bereiken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De vroomste zielen van Port-Royal konden de toon al nauwelijks billijken.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Misschien ook begreep hij zelf,</seg> <seg n="29.4.2">als man van de wereld en goed mensenkenner,</seg> <seg n="29.4.3">dat het publiek z'n belangstelling in deze theologische dingen,</seg> <seg n="29.4.4">zelfs bij zijn licht en gemakkelijk toucheren,</seg> <seg n="29.4.5">niet lang zou behouden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">In elk geval,</seg> <seg n="29.5.2">de beslissing in de Sorbonne was na de tweede provinciale reeds ten nadele van Arnauld gevallen en een poging om de thomisten te winnen en het publiek er in te betrekken had geen zin meer.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Met geniale beslistheid werpt <choice><sic>Paseal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pascal</corr></choice> het dan over een andere boeg.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Brief 5-16 gaan handelen over <hi rend="italic">het probabilisme</hi> en de <hi rend="italic">casuïstiek</hi> der paters jezuïeten.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De <hi rend="italic">Provinciales</hi> danken daaraan haar wereldhistorische betekenis.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Meestal weet men ook niet beter of dit is haar onderwerp.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Met de thomisten heeft Pascal afgedaan.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">De eigenlijke tegenstanders van Port-Royal,</seg> <seg n="30.6.2">de molinisten,</seg> <seg n="30.6.3">blijven over.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Nu zal het blijken,</seg> <seg n="30.7.2">dat het in de genadeleer niet gaat over duistere afgetrokkenheden,</seg> <seg n="30.7.3">maar over christelijke of nieuwe moraal.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Aan de vruchten zal men de boom kennen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het probabilisme is die opvatting in de moraaltheologie,</seg> <seg n="31.1.2">die leert,</seg> <seg n="31.1.3">dat,</seg> <seg n="31.1.4">als men zich voor z'n gedrag beroepen kan op een gezaghebbend doctor,</seg> <seg n="31.1.5">men voor z'n geweten vrij uitgaat.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er zijn dus zovele morele autoriteiten als er doctores zijn.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De moraal krijgt op die manier een uitgesproken juridisch karakter.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Een gezaghebbende mening is probabel en het geweten kan er zich als advocaat in eigen kwade zaak op beroepen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De biechtvader kan het ook doen in de zaak van eens anders geweten.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hij kan de ziel leiden langs de weg van de gemakkelijkste probabiliteit.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Nauw daarmee verbonden is de casiiistiek.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">De praktische vraag is vaak niet of men de zonde mag doen,</seg> <seg n="32.2.2">maar hoe dicht men bij de zonde mag komen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Bij elke vermindering van afstand neemt het gevaar toe.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het komt <pb n="354" ed="VW"/>er op aan de distantie te handhaven en de 'occasion prochain' te vermijden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Over die laatste gaat het in de 'morale reláchée'.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">In sommige gevallen staat zij toe de 'occasion prochain' <hi rend="italic">niet</hi> te vermijden.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Naarmate men de afstand vermindert ontstaat er een reeks gevallen,</seg> <seg n="33.3.2">waarvan misschien een aantal probabel zijn.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">En het geweten of de biechtvader kan zich daarop voor iedere stap,</seg> <seg n="33.4.2">waarmee men de zonde nadert,</seg> <seg n="33.4.3">beroepen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Men ziet,</seg> <seg n="34.1.2">welk een afgrond er gaapt tussen de zielzorg van Saint-Cyran,</seg> <seg n="34.1.3">Singlin,</seg> <seg n="34.1.4">in't algemeen Port-Royal,</seg> <seg n="34.1.5">en deze 'accommodements avec le ciel',</seg> <seg n="34.1.6">die ook aanspraak maken op de naam van gewetensleiding.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men realisere zich,</seg> <seg n="34.2.2">dat beide in de christelijke kerk tegenover elkaar hebben gestaan en geve zich dan rekenschap van de betekenis der <hi rend="italic">Provinciales.</hi></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Deze dingen hangen nauw samen met de opvattingen omtrent de genade bij jansenisten en molinisten,</seg> <seg n="35.1.2">Port-Royal en de jezuïeten.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Maar hun belangrijkheid komt veel duidelijker uit als morele dan als theologische vraag.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Daarom is het zo'n meesterlijke wending van Pascal als hi de grote middenmoot van z'n brieven aan deze kwesties wijdt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">In die vorm was het geschil trouwens ook reeds gaande.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Arnauld had,</seg> <seg n="35.5.2">ofschoon zonder succes,</seg> <seg n="35.5.3">de nieuwe moraal aangevallen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De openbare mening was voorbereid en in onrust.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">De morele schade,</seg> <seg n="35.7.2">in de biechtstoelen aangericht,</seg> <seg n="35.7.3">begon openbaar te worden.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dan komt Pascal op,</seg> <seg n="36.1.2">als een andere David,</seg> <seg n="36.1.3">zonder theologische wapenrusting,</seg> <seg n="36.1.4">in het lichte gewaad van een gewone rechtschapenheid.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het is nog niet zo gemakkelijk zich van die geesteshouding een juist denkbeeld te vormen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De vraag,</seg> <seg n="36.3.2">waarop de onsterfelijkheid van deze brieven en hun wereldhistorisch succes berust,</seg> <seg n="36.3.3">is niet met een paar woorden te beantwoorden.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het is een eenvoudig,</seg> <seg n="36.4.2">maar geen enkelvoudig iets.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">De ruimte,</seg> <seg n="36.5.2">mij voor dit opstel toegemeten,</seg> <seg n="36.5.3">laat niet toe hier een analyse te beproeven.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Ik wil er alleen dit van zeggen,</seg> <seg n="37.1.2">dat de volmaakte gemakkelijkheid,</seg> <seg n="37.1.3">waarmee Pascal z'n onderwerp behandelt,</seg> <seg n="37.1.4">en de aardige anekdotes,</seg> <seg n="37.1.5">die met de verschijning van de brieven verbonden zijn,</seg> <seg n="37.1.6">de hele <choice><sic>enseenering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">enscenering</corr></choice>,</seg> <seg n="37.1.7">ons niet mogen doen vergeten,</seg> <seg n="37.1.8">dat we hier in de sfeer van Port-Royal zijn.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Pascal is te groot om <hi rend="italic">geheel</hi> van Port-Royal te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Laten we dan zeggen:</seg> <seg n="37.3.2">meer dan Port-Royal.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ook de <hi rend="italic">Provinciales</hi> zijn 'terribles'.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Ze hebben iets in zich van het vuur van de Karmel,</seg> <seg n="37.5.2">dat waarheid en leugen uiteenwerpt.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dat dwingt om te kiezen tussen 'het mystieke Jeruzalem' en 'het spirituele Sodom' (veertiende provinciale).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De 'raillerie' is van Elia's gehalte.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="345" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Cit. naar <choice><sic>F. Strowski,2 Pascal el son temps</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-45">F. Strowski,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n2" rend="superscript">2</ref><choice><sic>F. Strowski,2 Pascal el son temps</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-45"> Pascal el son temps</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> 3 dln., Parijs 1907-1908, dl. 2, p. 30 v. Pascal omschrijft zo de roulette in <hi rend="italic">Histoire de la roulette</hi> (1658), opgenomen in B. Pascal, Oeu<hi rend="italic">vres complètes,</hi> édition des <hi rend="italic">Grands Ecrivains de la France,</hi> L. <choice><sic>Brunschvieg</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Brunschvicg</corr></choice> e.a. eds., 14 dln., Parijs 1908-1914 (voortaan <hi rend="italic">G. E.).</hi> De omschrijving in dl. 8, p. 195. We citeren deze uitgave alleen waar niet verwezen kan worden naar <hi rend="italic">Pensées er opuscules,</hi> L. Brunschvicg <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., Parijs 1951 en <hi rend="italic">Les provinciales,</hi> L. Cognet <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., Parijs 1965.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Gilberte Périer, <hi rend="italic">Vie de Blaise Pascal, in Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Zie Histoire de la roulette, in G. E.,</hi> dl. 8, p. 195-209 en het enkele maanden later geschreven vervolg in <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 297-308.</p></note>
<pb n="346" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Namelijk de laatste(achttiendeprovinciale).Zie C.-A.Sainte-Beuve, Port-Royal,<choice><sic>7dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">7 dln</corr></choice>., Parijs z.j.<hi rend="superscript">9</hi>, dl. 3, p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 3, p. 51.</p></note>
<pb n="347" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie voor deze en volgende gegevens over het leven van Pascal, F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> dl 2, <hi rend="italic">L'Histoire de Pascal,</hi> waarvan N. waarschijnlijk hier gebruik maakte.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>F. Bouillier, <hi rend="italic">Histoire de la philosophie cartésienne, dl.</hi> 1, Parijs 1854, p. 2.</p></note>
<pb n="348" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal, dl.</hi> 1, hfdst. 5, m.n. p. 106-115.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 3, p. 287. Het betreft hier regels uit de vierde acte van <choice><sic>Moiière</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Molière</corr></choice>'s blijspel <hi rend="italic">Le Tartuffe</hi> (1669), scene 5, vs. 1487 v.: "Le ciel défend, de vrai, certains contentements; Mais on trouve avec lui des accommodements."</p></note>
<pb n="349" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Cit. naar Sainte-Beuve, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 353.</p></note>
<pb n="350" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>In een brief aan de koningin van Polen (juni 1648). Cit. naar a. w., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 470</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w., dl.</hi> 1, p. 470</p></note>
<pb n="351" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie de brief van Jacqueline Pascal aan haar zuster Gilberte Périer (25 januari 1655) in <hi rend="italic">G.E.,</hi> dl. 4, p. 61 vv. Ook in Sainte-Beuve, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 505.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">G. E.,</hi> dl. 4, p. 16. Eveneens in Sainte-Beuve, a. w., dl. 2, p. 504.</p></note>
<pb n="352" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie voor deze beschrijving van de theologische strijd over de jansenistische genadeleer, Sainte-Beuve, a.w., dl. 3, p. 7-40. <choice><sic>Voortsook</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Voorts ook</corr></choice> Strowski, <choice><sic>Pascaletson</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Pascal et son</hi></corr></choice><hi rend="italic"> temps,</hi> dl. 3, hfdst. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>*F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps*,</hi> dl. 3, p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 3, p. 43 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zo Pascal in de eerste provinciale. Zie <hi rend="italic">Les provinciales,</hi> L. Cognet ed., p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 3, p. 47.</p></note>
<pb n="353" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> dl. 3, p. 86.</p></note>
<pb n="354" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zinspeling op de zestiende en zeventiende provinciale waarin Pascal bestrijdt dat hij van Port-Royal is.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Les provinciales,</hi> L. Cognet ed., p. 272. Letterlijk staat er: "Vous avez ouï <choice><sic>Ie langage</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le langage</corr></choice> de la ville de paix, qui s'<choice><sic>appelie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">appelle</corr></choice> la Jérusalem mystique, et vous <choice><sic>avez oui</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">avez ouï</corr></choice> <choice><sic>Ie langage</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le langage</corr></choice> de la ville de trouble, que l'Ecriture appelle <hi rend="italic">la spirituelle Sodome;</hi> lequel de ces deux langages entendez-vous? lequel parlez-vous?"</p></note>
<pb n="355" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="355" ed="VW"/>N.' opstel <hi rend="italic">Blaise Pascal</hi> verscheen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 85 (1931) nr. 6, p. 184-194. Het kreeg een <choice><sic>ve rvolg</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vervolg</corr></choice> in <hi rend="italic">De pensées van Pascal,</hi> eveneens gepubliceerd in <hi rend="italic">Eltheto,</hi> dat hierna wordt opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n2" type="end" place="end" n="2"><p>F. Strowski (1866-1952), Frans literatuurhistoricus, hoogleraar aan de Sorbonne. Zijn deskundigheid betrof m.n. de literatuur van de zestiende en zeventiende eeuw. Behalve over Pascal, schreef hij ook een monografie over La Bruyère en Montaigne.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Over de <hi rend="italic">inhoud</hi> van de <hi rend="italic">Provinciales</hi> oordeelde Voltaire overigens negatief. In <hi rend="italic">Siècle de Louis XIV,</hi> Parijs 1864, hfdst. 37 zegt hij: "Tout le livre portoit sur un fondament faux", waarmee hij bedoelde dat Pascal door zijn haat tegen de jezuïeten aan allen verweet wat slechts enkelen kon worden toegedicht. Zie J. F. Beerens, <hi rend="italic">De casuïstiek van Pascal,</hi> Utrecht 1909, p. 157 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor Sainte-Beuve VW., dl. 1, p. 166, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor Saint-Cyran VW., dl. 1, p. 230, noot 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor Bossuet en Fénelon VW., dl. 1, p. 204, noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor Singlin VW., dl. 1, p. 238, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Nicolas Fontaine (1625-1709), Frans theoloog en hagiograaf, was secretaris van de theoloog De Sacy. Blijkens <choice><sic>mededelingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mededeling van</corr></choice> C.-A. Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> Parijsz.j.1, dl. 2, p.242, noot 1, schreef hij zijn <hi rend="italic">Mémoires pour servir </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice> <choice><sic>1'histoire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">l'histoire</hi></corr></choice><hi rend="italic"> de Port-Royal</hi> tussen 1696 en 1700. De <hi rend="italic">Mémoires</hi> verschenen in druk in 1736 en bevatten o.a. het bekende <hi rend="italic">Entretien avec M. de Saci sur Epictète et Montaigne.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Nicolas Cornet (1592-1663), Frans theoloog. Hij was syndicus van de Sorbonne, in welke functie hij felle strijd leverde tegen de jansenisten. De door hem opgestelde proposities over de jansenistische leer werden in 1653 door paus Innocentius X veroordeeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De molinisten, waartoe Cornet behoorde, waren aanhangers van de Spaanse jezuïet Luis de Molina (1535-1600), hoogleraar filosofie te Coimbra van 1563 tot 1567, vanaf 1568 hoogleraar theologie te Evora in Portugal. In zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Concordia</hi> (1588) trachtte hij een samenvattende theorie te geven waarin zowel de vrijheid van de menselijke wil als de genade, Gods onfeilbare voorkennis, voorzienigheid en voorbestemming onverkort werden gehandhaafd. Daartoe nam hij een tussenweten aan (scientia media) tussen het noodzakelijke weten waarmee God zichzelf kent en het vrije weten waarmee Hij het door hemzelf gewilde kent.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-eltheto.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Charles de Saint-Evremond (± 1614-1703), Frans schrijver. St.-E. moest vanwege zijn libertijnse denkbeelden uitwijken naar Engeland waar hij een centrum van Franse cultuur vestigde. Hij schreef vooral satirische essays. Bekend is zijn <hi rend="italic">Conversation du Maréchal d'Hocquincourt avec le père Canaye</hi> (1665), waarin hij het bestaan van wonderen hekelt. St.-t. was een groot verdediger van het principe van verdraagzaamheid evenals de Franse filosoof Pierre Bayle (1647-1706), in wiens werk <hi rend="italic">Dictionnaire historique er critique</hi> (2 dln., 1697) een beslissende wending wordt voltrokken ten opzichte van het middeleeuwse denken. Door zijn nadruk op, het onderscheid tussen rede en openbaring en op het recht tot zelfbepaling van de mens, behoort B. tot de voorlopers van de Verlichting.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal" decls="#bibl-noordmans4.de-pensees-van-pascal">
<pb n="356" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Pensées van Pascal<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Naast de <hi rend="italic">Provinciales</hi> staat een tweede boek van Pascal,</seg> <seg n="2.1.2">dat met evenveel recht maar op heel andere titel een plaats heeft gekregen in de wereldliteratuur.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De <hi rend="italic">Pensées</hi> zijn een postuum werk,</seg> <seg n="2.2.2">bestaande uit enige honderdtallen meestal los samenhangende gedachten over het mensenleven en het Evangelie,</seg> <seg n="2.2.3">de natuur en de Genade.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1"><choice><sic>Pascat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pascal</corr></choice> schreef ze neer in de beide laatste jaren van z'n leven,</seg> <seg n="2.3.2">toen een inzinking van z'n lichamelijke en geestelijke krachten hem iedere geregelde arbeid onmogelijk maakte.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hij deed het op iedere strook papier die onder z'n bereik was als hij z'n idee wilde vastleggen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dat geldt tenminste van de eigenlijke pensées.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Want in het boek van die naam bevinden zich ook wel meer uitgewerkte stukken,</seg> <seg n="2.6.2">die een andere herkomst hebben.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">De familie bewaarde deze verzameling met jaloerse zorg.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Maar de omstandigheden waren in 1662,</seg> <seg n="2.8.2">het sterfjaar van Pascal,</seg> <seg n="2.8.3">niet geschikt voor publikatie.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Sedert de moeilijkheden met de kerkelijke en politieke overheid,</seg> <seg n="2.9.2">waarover ik in m'n vorig artikel iets meedeelde,</seg> <seg n="2.9.3">was er een storm over het klooster Port-Royal en de priesters en solitaires,</seg> <seg n="2.9.4">die daaraan verbonden waren,</seg> <seg n="2.9.5">gevaren.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Toen Lodewijk XIV in 1660 zelf aan de regering kwam was hij vastbesloten de kerkelijke eenheid af te dwingen.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">'Toujours ces messieurs' zuchtte de koning eens,</seg> <seg n="2.11.2">in verband met de moeilijkheden die de Arnaulds,</seg> <seg n="2.11.3">de Singlins,</seg> <seg n="2.11.4">de Sacy's,</seg> <seg n="2.11.5">de Pascals aan z'n administratie bereidden.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">De 'petites écoles',</seg> <seg n="2.12.2">waarin de elite van de Franse jeugd in de geest van het Augustinus-réveil werd opgevoed,</seg> <seg n="2.12.3">werden gesloten.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">De beide kloosters<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.n2" rend="superscript">2</ref> aan een strenge visitatie onderworpen.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Alle novices moesten weggezonden en de nonnen moesten een formulier ondertekenen,</seg> <seg n="2.14.2">waarin ze hun onderwerping aan de pauselijke uitspraak verklaarden.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">Er vormde zich toen een ruimere en een strengere partij.</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">De eerste ondertekende met een schriftelijke reserve.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Pascal stond op de andere zijde en de strijd daarover met z'n vrienden van Port-Royal behoorde mede tot de laatste smarten van z'n leven.</seg></s> <s n="2.18"><seg n="2.18.1">De rekkelijkheid baatte echter niet.</seg></s> <s n="2.19"><seg n="2.19.1">In 1664 begon een nieuwe aartsbisschop van Parijs weer een strakkere visitatie,</seg> <seg n="2.19.2">die met excommunicatie van de beide kloosters eindigde.</seg></s> <s n="2.20"><seg n="2.20.1">Deze werd pas in 1669 opgeheven.</seg></s> <s n="2.21"><seg n="2.21.1">Na enkele bemiddelingspogingen hadden de nonnen zich onderworpen.</seg></s> <s n="2.22"><seg n="2.22.1">De kerkelijke vrede,</seg> <seg n="2.22.2">die overigens niet definitief bleek,</seg> <seg n="2.22.3">maakte de uitgave van de <hi rend="italic">Pensées</hi> in 1670 mogelijk.</seg></s> <s n="2.23"><seg n="2.23.1">De heren van Port-Royal kwamen weer uit hun schuilhoeken,</seg> <seg n="2.23.2">De Sacy zelfs uit de Bastille,</seg> <seg n="2.23.3">en enkele hunner werkten met de familie samen bij de publikatie.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Voor het ontstaan van de <hi rend="italic">Pensées</hi> moeten we terug naar een vroegere <pb n="357" ed="VW"/>periode.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">We moeten ons rekenschap geven van de overgang van de <hi rend="italic">Provinciales</hi> naar de <hi rend="italic">Pensées.</hi></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De eerste werden plotseling afgebroken.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ruim een jaar na 't begin in januari 1656 sloot de beroemde reeks met de achttiende brief.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Een volgende werd begonnen maar bleef onvoltooid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">- Nu slaan de beide laatste reeds een wat andere toon aan.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Pascal was begonnen te schrijven om de beschaafde leek gunstig voor het jansenisme te stemmen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hij werkte op de bekende 'bon sens' van z'n landgenoten en had de lachers op z'n zijde gekregen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Hij had over theologie en moraal gesproken met dezelfde volmaakte gemakkelijkheid,</seg> <seg n="3.9.2">waarmee in de beste Parijse salons ieder ander onderwerp behandeld werd.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Maar achter deze behendige manier school de ernst van een godsdienstig réveil en de ijver van een bekeerling.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Met name de lettres 5-16 doen soms aan als een duel tussen God en duivel.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De verschijning van de Brieven heeft de ondergang van Port-Royal vertraagd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar tegelijkertijd was er nog een andere gebeurtenis,</seg> <seg n="4.2.2">die hetzelfde effect had.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Op 24 maart 1656 werd een nicht van Pascal,</seg> <seg n="4.3.2">Marguérite Périer,</seg> <seg n="4.3.3">in het klooster te Parijs door aanbidding van een relikwie van een erge oogzweer genezen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dit feit staat in de annalen van het huis bekend als 'le miracle de la sainte épine'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De relikwie werd verondersteld tot de doornenkroon van Jezus behoord te hebben.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Naar buiten en naar binnen maakte het wonder,</seg> <seg n="4.6.2">dat zich vermenigvuldigde,</seg> <seg n="4.6.3">grote indruk.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Met name Pascal is het blijven beschouwen als een goddelijke aanwijzing,</seg> <seg n="4.7.2">dat hij streed voor een goede zaak.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo dwong Port-Royal,</seg> <seg n="5.1.2">door geschrift en mirakel verdedigd,</seg> <seg n="5.1.3">aan de kerk de erkenning van z'n goed-katholiek karakter af.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Althans,</seg> <seg n="5.2.2">men moest het tijdelijk ontzien.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Er ontstond een sfeer van bemiddeling,</seg> <seg n="5.3.2">waarin zich ook de heren rondom het klooster bewogen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De vraag moest overdacht in hoeverre men van de kerk kon blijven zonder z'n bijzondere roeping,</seg> <seg n="5.4.2">kampioen van de Genade te zijn,</seg> <seg n="5.4.3">te verloochenen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Achter die kwesties van <hi rend="italic">fait</hi> en <hi rend="italic">droit,</hi></seg> <seg n="5.5.2"><hi rend="italic">gráce suffisante en gráce efficace,</hi></seg> <seg n="5.5.3">waarin de kerkrechtelijke en theologische moeilijkheden naar voren kwamen en die Pascal in de brieven 1-4 op zo amusante wijze had behandeld,</seg> <seg n="5.5.4">school een veel grotere,</seg> <seg n="5.5.5">die voor de gallicaanse kerk van beslissende betekenis had kunnen worden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het ging er om of het jansenisme,</seg> <seg n="5.6.2">het neo-augustinianisme,</seg> <seg n="5.6.3">in de kerk tot een nieuwe verschijningsvorm van het christendom zou uitgroeien en zelfs tegen de paus z'n grond zou staan.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Europa was dan naast katholicisme,</seg> <seg n="5.7.2">anglicanisme,</seg> <seg n="5.7.3">protestantisme een christelijke geloofsvorm rijker geworden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dat geeft aan de jaren 1656-1660 zulk een kritieke betekenis.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">In abstracte laat het zich zeer goed denken dat Lodewijk XIV,</seg> <seg n="5.9.2">die in 1660 zelf de regering <pb n="358" ed="VW"/>aanvaardde,</seg> <seg n="5.9.3">voor het jansenisme gekozen had.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">De geschiedenis van Europa was dan anders verlopen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In de zeventiende en achttiende provinciale houdt Pascal zich nog eens met de verhouding tot de paus en de natuur der Genade bezig.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De toon is niet meer zo speels.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En weer verschijnt er iets bovennatuurlijks naast z'n brieven.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Weer openbaart het zich aan een jong meisje,</seg> <seg n="6.4.2">maar nu niet lichamelijk maar geestelijk.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Pascals vriend,</seg> <seg n="6.5.2">de hertog van Roannez,</seg> <seg n="6.5.3">had een zuster,</seg> <seg n="6.5.4">wier natuur door de in zulke zaken wat harde pen van Arnauld op de volgende wijze getekend wordt:</seg> <seg n="6.5.5">geneigd tot luieren,</seg> <seg n="6.5.6">niet al te consciëntieus,</seg> <seg n="6.5.7">graag geféteerd,</seg> <seg n="6.5.8">gesteld op gezelschap dat haar niet geheel ongevaarlijk was en minder op zulk dat haar moreel dienstig kon zijn.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Gevierd,</seg> <seg n="6.6.2">gezocht,</seg> <seg n="6.6.3">van plan te trouwen,</seg> <seg n="6.6.4">met een moeder die een partij voor haar zocht.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dit meisje werd,</seg> <seg n="6.7.2">volgens haar eigen verklaring,</seg> <seg n="6.7.3">door innerlijke drang,</seg> <seg n="6.7.4">plotseling,</seg> <seg n="6.7.5">zonder inwerking van preek,</seg> <seg n="6.7.6">boek of gesprek,</seg> <seg n="6.7.7">er toe gebracht te bidden om de bereidheid in een klooster te gaan,</seg> <seg n="6.7.8">wat haar ook gewerd.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Ze ging in juli 1657 in 't klooster Port-Royal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Pascal heeft in bedoelde laatste brieven z'n best gedaan om voor zulk absoluut genadeleven en voor de kloosterkringen waarin het zich openbaarde een plaats in de roomse kerk af te bakenen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Tussen de grote tegenstellingen:</seg> <seg n="7.2.2">genade en kerk,</seg> <seg n="7.2.3">genade en vrije wil,</seg> <seg n="7.2.4">hoopte hij toen te kunnen bemiddelen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij had ook Thomas Aquinas enigszins beter leren kennen en maakte van sommige van diens onderscheidingen gebruik.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Was er geen verzoening mogelijk tussen de radicale geest van Augustinus en de synthese der middeleeuwen?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo was dan de schrijver der <hi rend="italic">Provinciales</hi> bezig een beetje gewoon theoloog te worden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Z'n stap in deze wetenschap wordt iets zwaarder.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De denker over wis- en natuurkundige problemen,</seg> <seg n="8.3.2">over cycloïde en luchtdruk,</seg> <seg n="8.3.3">gaat de godsdienstige vragen,</seg> <seg n="8.3.4">waarin hij door ervaring en omgang steeds dieper geïnteresseerd wordt,</seg> <seg n="8.3.5">bezien in verband met de <hi rend="italic">vinding en methode,</hi></seg> <seg n="8.3.6">waarin hij als geleerde zo uitmunt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij doet het,</seg> <seg n="8.4.2">in aansluiting aan de stemming van de leidende geesten onder de jansenisten en de mogelijkheden van het ogenblik,</seg> <seg n="8.4.3">in verzoenende zin.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Op deze weg voortgaande zou Pascal z'n <hi rend="italic">Pensées</hi> niet geschreven hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij voelt z'n roeping en breekt plotseling af.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij is meer dan de advocaat van een klooster of van een theologische richting.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij is apologeet van het christendom naar een van z'n diepste opvattingen en hij zoekt een methode om het te verklaren naar z'n eigen aard.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een methode die in overeenstemming moet zijn met de hoogspanning,</seg> <seg n="9.5.2">die het in het Augustinusréveil in en om het klooster vertoont.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In vele opzichten anders dan de gewoonkerkelijke.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Meer absoluut en in staat om rekenschap te geven van de vaak <pb n="359" ed="VW"/>bruuske wijze waarop een Arnauld d'Andilly,</seg> <seg n="9.7.2">een Le Maitre,</seg> <seg n="9.7.3">een Mlle de Roannez en bovenal Pascal zelf zich van de wereld afkeerden.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Hij wil de mens onder de genadewerking zo dicht mogelijk benaderen en ontleden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Pascal schijnt daarbij ook en vooral aan de dialoog-vorm gedacht te hebben,</seg> <seg n="10.1.2">zoals hij die ook in z'n <hi rend="italic">Provinciales</hi> gebruikt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ditmaal zal het geen goedige pater jezuïet zijn met wie hij gaat praten.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Met wie dan?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De figuur zal natuurlijk een meer universeel karakter moeten dragen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar ze behoudt toch bepaalde trekken.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij denkt zich een man uit de wereld,</seg> <seg n="10.6.2">advocaat,</seg> <seg n="10.6.3">dokter of mathematicus,</seg> <seg n="10.6.4">maar zonder te hechten aan z'n vakkennis.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij zal zijn beschaafd,</seg> <seg n="10.7.2">wat belezen en conversabel,</seg> <seg n="10.7.3">een <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">honnête</hi></corr></choice><hi rend="italic"> homme,</hi></seg> <seg n="10.7.4">zoals de Fransen van zijn tijd vooral dat met voorliefde noemden,</seg> <seg n="10.7.5">en waarvan ze met de uiterste zorg de theorie gaven.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Iemand die in Plato's dagen <hi rend="italic">het kalos kagathos</hi> belichaamde,</seg> <seg n="10.8.2">die in Cicero's tijd het <hi rend="italic">honestum</hi> en het <hi rend="italic">utile</hi> beoefende,</seg> <seg n="10.8.3">die in Engeland een <hi rend="italic">gentleman</hi> heet en in Holland allerdeftigst een <hi rend="italic">heer.</hi></seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Pascal is zo gelukkig hem in de Franse vorm aan te treffen.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Daar is hij 't prettigst;</seg> <seg n="10.10.2">gezwegen van de Griek,</seg> <seg n="10.10.3">'t minst merkbaar opzettelijk.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Behendig in leven en denken;</seg> <seg n="10.11.2">gemakkelijk en sceptisch.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Zo iemand heeft de schrijver nodig voor z'n dialoog.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hoe hij 't wil aanleggen om zulk een gewone,</seg> <seg n="11.1.2">onpedante geest,</seg> <seg n="11.1.3">die graag mag denken zonder te laten merken dat hij denkt en allerlei dingen heel goed doet zonder methode,</seg> <seg n="11.1.4">in één woord een Fransman,</seg> <seg n="11.1.5">tot het Evangelie te brengen,</seg> <seg n="11.1.6">dat heeft Pascal in de loop van het jaar 1658 voor een aantal vrienden uiteengezet.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze apologie van het christendom is nooit geschreven.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De inzinking van krachten,</seg> <seg n="12.2.2">waarover ik reeds sprak,</seg> <seg n="12.2.3">belette het.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar van het plan dat Pascal ontwikkelde,</seg> <seg n="12.3.2">bestaan twee verslagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En in de <hi rend="italic">Pensées</hi> hebben we brokstukken van de stof,</seg> <seg n="12.4.2">die hij zou hebben verwerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Aan een der beide resumés hebben we de kennis te danken van Pascals gedachten over morele zekerheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De beroemde mathematicus is geniaal genoeg om,</seg> <seg n="12.6.2">anders dan vele zijner tijdgenoten,</seg> <seg n="12.6.3">voor ieder levensterrein een andere bewijsmethode te vorderen.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Toen hij z'n voordracht hield had hij zich pas opnieuw beroemd gemaakt door de oplossing van het probleem van de roulette.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Maar hij denkt er niet aan met een mathematische of fysische methode het christendom te benaderen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Pascal is daarbij geen vakman.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Hij is <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> homme ook zelf,</seg> <seg n="12.10.2">als hij gaat spreken met z'n prettige en sceptische vriend,</seg> <seg n="12.10.3">de <pb n="360" ed="VW"/>mens zonder 'accent-grave' op het woord,</seg> <seg n="12.10.4">de Fransman.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Hij zal hem niet met lijnrechte bewijzen aan boord komen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Dat is ten eerste niet beleefd.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Men moet iemand vrij laten.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Bovendien</seg> <seg n="12.14.2">- Pascal zegt het in een van z'n pensées</seg> <seg n="12.14.3">- die metafysische argumenten zijn zo ver van't gewone denken en ze helpen zo kort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Onze 'grandes certitudes' steunen slechts "op een klein aantal bewijzen,</seg> <seg n="12.15.2">maar die elkaar wederkerig zo versterken,</seg> <seg n="12.15.3">dat het meer dan genoeg is.<hi rend="italic">"</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Filleau de la Chaise,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="12.16.2">een der beide verslaggevers van Pascals voordracht,</seg> <seg n="12.16.3">haalt daarbij een voorbeeld aan,</seg> <seg n="12.16.4">dat Pascal zelf nog niet had kunnen gebruiken,</seg> <seg n="12.16.5">de brand van Londen in 1666.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">De eerste keer dat men iemand dat vertelde had hij met gelijke kans kunnen wedden op waar of niet-waar;</seg> <seg n="12.17.2">de tweede keer twee tegen een voor wèl-waar;</seg> <seg n="12.17.3">maar bij 't derde bericht had men zeker honderd tegen een gezet;</seg> <seg n="12.17.4">bij 't vierde duizend en bij 't tiende z'n leven.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">De vermenigvuldiging bleek dus anders dan bij de getallen.</seg></s> <s n="12.19"><seg n="12.19.1">Want daar bereikt men 't oneindige nooit;</seg> <seg n="12.19.2">en bij de morele multiplicatie kan men bij 't derde of vierde bewijs soms reeds tot't oneindige,</seg> <seg n="12.19.3">in dit geval de zekerheid,</seg> <seg n="12.19.4">geraakt zijn.</seg></s> <s n="12.20"><seg n="12.20.1">Een aantal waarschijnlijkheden geeft hier tot produkt een zekerheid.</seg></s> <s n="12.21"><seg n="12.21.1">Wedden gaat over in weten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Op zulk een grondslag wil Pascal de godsdienstige zekerheid bouwen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men merkt,</seg> <seg n="13.2.2">deze methode is niet pedant,</seg> <seg n="13.2.3">niet schoolmeesterachtig;</seg> <seg n="13.2.4">'t is niet de manier van een vakman,</seg> <seg n="13.2.5">zelfs niet van een theoloog-vakman.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ze dringt niet op maar insinueert;</seg> <seg n="13.3.2">ze ontleent haar vorm aan de conversatie,</seg> <seg n="13.3.3">aan het salon.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Pascal houdt z'n '<choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> homme' in 't oog.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Men mag dat niet vergeten als men zulke gedachten later door Duitse vaktheologen ziet overnemen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Maar overigens is Pascals salon nogal ruim.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Profeten en apostelen mogen er komen en meepraten.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En het gesprek stokt niet als Jezus binnenkomt.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het morele bewijs kan bijgebracht worden door één,</seg> <seg n="13.9.2">twee of drie preken van Singlin,</seg> <seg n="13.9.3">onder wiens gehoor zich altijd iemand bekeert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En tenslotte is er nog de stille conversatie van de Heilige Geest in het hart,</seg> <seg n="13.10.2">de kracht der genade,</seg> <seg n="13.10.3">zonder 'preek,</seg> <seg n="13.10.4">boek of gesprek' als bij Mlle de Roannez.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Eens heeft Pascal zich wat strenger als mathematicus met het religieus bewijs ingelaten.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wanneer,</seg> <seg n="14.2.2">is niet zeker.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij rekende toen aan een ongelovige voor,</seg> <seg n="14.3.2">op grond van formules uit de kansberekening bij het spel,</seg> <seg n="14.3.3">dat hij verstandig deed te wedden op 't bestaan van God en het <choice><sic>euwige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eeuwige</corr></choice> leven.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is een oude argumentatie,</seg> <seg n="14.4.2">die Pascal hier op formule brengt.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dat ligt <pb n="361" ed="VW"/>buiten de lijn van z'n apologie.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar het blijft nog in de toon van z'n bekeringsmanier.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wat is er meer sociabel dan iemand een <hi rend="italic">pari</hi> voorstellen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">We moeten nu zien hoe Pascal in z'n apologie de weg effent voor dat 'kleine aantal bewijzen,</seg> <seg n="15.1.2">maar die elkaar wederkerig zo versterken,</seg> <seg n="15.1.3">dat het meer dan genoeg is'.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hoe hij z'n sceptische vriend stemt om naar de bijbel te luisteren,</seg> <seg n="15.2.2">zodat de sobere mededelingen van het Evangelie,</seg> <seg n="15.2.3">die alle,</seg> <seg n="15.2.4">afzonderlijk beschouwd,</seg> <seg n="15.2.5">niet meer zijn dan een eenvoudige vertelling,</seg> <seg n="15.2.6">een woord zonder stemverheffing of aanspraak op bewijskrachtigheid,</seg> <seg n="15.2.7">samen zo'n zekerheid en zaligheid geven als nergens elders te verkrijgen is.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Als hem dat te beurt valt,</seg> <seg n="15.3.2">dan zal hij de kracht der Genade kennen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar dan moet het ook duidelijk zijn,</seg> <seg n="16.1.2">dat het een werk Gods is.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De Genade moet de ere krijgen die haar toekomt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dan moet eerst tabula rasa gemaakt worden met iedere andere bewijsmethode.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Al die pedante,</seg> <seg n="16.4.2">indringerige,</seg> <seg n="16.4.3">niet-<choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> argumenten,</seg> <seg n="16.4.4">waarmee men zichzelf en een ander voor God wint,</seg> <seg n="16.4.5">moeten weggeruimd worden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dan blijft Jezus' woord over.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">"Jésus-Christ parle des plus grandes choses si simplement,</seg> <seg n="16.6.2">qu'il semble qu'il n'y a pas pensé;</seg> <seg n="16.6.3">et si nettement néanmoins,</seg> <seg n="16.6.4">qu'on voit bien ce qu'il en pensait."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dat is een manier,</seg> <seg n="16.7.2">die z'n goede,</seg> <seg n="16.7.3">in de grond allerchristelijkste Fransman bevallen zal.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Toch zal het hem,</seg> <seg n="17.1.2">als het ernst wordt,</seg> <seg n="17.1.3">nog niet meevallen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hij wil eenvoudig zijn,</seg> <seg n="17.2.2">maar is het zelf nog zo weinig.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij vindt wat scepticisme gekleed staan,</seg> <seg n="17.3.2">maar hij is op ieder gebied in z'n opvattingen,</seg> <seg n="17.3.3">moraal en politiek,</seg> <seg n="17.3.4">nog flink dogmatisch.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Hij meent eerlijk te wezen,</seg> <seg n="17.4.2">maar't huichelen zit hem toch nog in 't bloed.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Molière heeft hem ook wel gezien als hij z'n <hi rend="italic">Avare,</hi></seg> <seg n="17.5.2"><hi rend="italic">Tartuffe,</hi></seg> <seg n="17.5.3"><hi rend="italic">Bourgeois gentilhomme,</hi></seg> <seg n="17.5.4"><hi rend="italic">Misanthrope of Femmes savantes</hi> schrijft.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Die lijken wel van de zelfkant van het betere gezelschap genomen,</seg> <seg n="17.6.2">maar in hofkringen kan men ook niet al te duidelijk zijn.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Pascal wil hem <hi rend="italic">ook</hi> aan zichzelf ontdekken,</seg> <seg n="17.7.2">maar zonder hem te geselen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Hij gaat met hem <hi rend="italic">twijfelen.</hi></seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hij ontwikkelt z'n houding van <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">honnête</hi></corr></choice><hi rend="italic"> homme,</hi></seg> <seg n="17.9.2">z'n positief levenskarakter en niet z'n smalle kanten,</seg> <seg n="17.9.3">en hij laat alle onzekerheden,</seg> <seg n="17.9.4">betrekkelijkheden,</seg> <seg n="17.9.5">halfheden,</seg> <seg n="17.9.6">conventionaliteiten,</seg> <seg n="17.9.7">absurditeiten,</seg> <seg n="17.9.8">leugenachtigheden luid worden,</seg> <seg n="17.9.9">die daarin opgesloten liggen.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Zo'n beweeglijk,</seg> <seg n="17.10.2">gemakkelijk mens zonder ballast,</seg> <seg n="17.10.3">die ergens in 't midden van alle dingen om hem heen z'n prachtig evenwicht schijnt te bewaren,</seg> <seg n="17.10.4">Pascal zal hem de afgronden laten zien,</seg> <seg n="17.10.5">waartussen hij balanceert.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Z'n figuur heeft iets van de christen in geloofshouding,</seg> <seg n="17.11.2">maar hij is er toch slechts een schaduw van.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Alle trekken moeten eerst verdiept en verwezenlijkt.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Dan zal hij misschien,</seg> <seg n="17.13.2">gewend<pb n="362" ed="VW"/> aan en verzot op een 'bon mot',</seg> <seg n="17.13.3">het werkelijk <hi rend="italic">goede Woord</hi> van Jezus waarderen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De methode van twijfelen was in Pascals dagen niet onbekend.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Descartes had er z'n denken op gebouwd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar hem was het vooral om de fundamenten voor de natuurwetenschap te doen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Pascal zoekt een steun voor de genade en z'n grondwerk moet veel dieper gaan.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Bij hem is de twijfel er niet alleen als men denkt,</seg> <seg n="18.5.2">maar ook als men leeft en lacht,</seg> <seg n="18.5.3">z'n werk doet,</seg> <seg n="18.5.4">z'n ambt bekleedt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ze holt niet slechts ons waken en dromen uit,</seg> <seg n="18.6.2">maar ook het recht en de zede,</seg> <seg n="18.6.3">onze stand en onze cultuur.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Ze betreft het hele bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer ik daarop wijs,</seg> <seg n="19.1.2">dan ben ik bang dat men dadelijk het woord,</seg> <seg n="19.1.3">existentieel' zal spellen en aan de huidige tijdfilosofie gaan denken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men moet dat vooral niet doen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">We blijven in de sfeer van het Franse salon.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">We moeten eerder terug naar Montaigne,</seg> <seg n="19.4.2">Cicero,</seg> <seg n="19.4.3">de Academici,</seg> <seg n="19.4.4">deze moraliserende betwijfelaars van het leven.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Vooral Montaigne.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Aan de ingang van de <hi rend="italic">Pensées</hi> behoort eigenlijk te staan het <hi rend="italic">Entretien</hi> over Epictetus en Montaigne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het is een van de grotere stukken,</seg> <seg n="20.2.2">die later aan de verzameling zijn toegevoegd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar voor Pascals denken over deze dingen staan ze heel aan 't begin.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Toen deze zich voor de tweede maal bekeerde</seg> <seg n="20.4.2">- men zie m'n vorig artikel</seg> <seg n="20.4.3">- zocht hij een gesprek met Singlin,</seg> <seg n="20.4.4">de biechtvader van Port-Royal.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Deze verwees hem naar De Sacy.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Fontaine,</seg> <seg n="20.6.2">de biograaf,</seg> <seg n="20.6.3">heeft beider ontmoeting geboekstaafd.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De Sacy,</seg> <seg n="20.7.2">die z'n bijbel en Augustinus goed kende,</seg> <seg n="20.7.3">bracht het gesprek op Pascals geliefde auteurs,</seg> <seg n="20.7.4">Epictetus<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f14" rend="superscript">n</ref> en Montaigne (1533-1592).</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Het <hi rend="italic">Enchiridion</hi> van de eerste en de <hi rend="italic">Essais</hi> van de tweede hebben beide een wereidgemeente gevormd en Pascal was lid van beide.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">- De uitgevers van de <hi rend="italic">Pensées</hi> hebben uit het <hi rend="italic">Entretien</hi> alleen de rol van Pascal opgenomen en de dialoog-vorm verwaarloosd.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Maar de levendige wijze,</seg> <seg n="20.10.2">waarop Pascal z'n schrijvers weergeeft,</seg> <seg n="20.10.3">is wel bewaard gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Montaigne,</seg> <seg n="21.1.2">'né dans un état chrétien,</seg> <seg n="21.1.3">fait profession de la religion catholique,</seg> <seg n="21.1.4">et en cela ii n'a rien de particulier<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="21.1.5">- Pascal mag het er wel bij zeggen en we geloven graag,</seg> <seg n="21.1.6">dat hij geen Luther of Calvijn geweest is.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het eigene van de auteur der <hi rend="italic">Essais</hi> is dit:</seg> <seg n="21.2.2">"il met ... toutes choses dans un doute si universel et si général,</seg> <seg n="21.2.3">que,</seg> <seg n="21.2.4"><choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'homme</corr></choice> doutant <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> qu'il doute,</seg> <seg n="21.2.5">son incertitude roule sur elle-<choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> dans un cercle perpétuel et sans repos."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Op deze bijna mathematisch-klare formule brengt hij het denken van de edelman van Périgord.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Toch is er reden voor de fijne opmerking,</seg> <seg n="21.4.2">die De Sacy in het <hi rend="italic">Entretien</hi> bij Fontaine maakt als hij vraagt of Pascal niet wat veel verband <pb n="363" ed="VW"/>en methode in de manier van z'n schrijver legt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Inderdaad is de twijfel bij Montaigne meer natuurlijk,</seg> <seg n="21.5.2">heidens,</seg> <seg n="21.5.3">een oud verzet tegen het dogma van Stoa en Kerk.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men kan deze gemakkelijke Epicurist zien als een overgebleven Latijnse heiden,</seg> <seg n="21.6.2">die zich van christendom en volksverhuizing,</seg> <seg n="21.6.3">van Goten en Franken,</seg> <seg n="21.6.4">van arianisme en katholicisme niets heeft aangetrokken.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Een landedelman,</seg> <seg n="21.7.2">zoals er in iedere periode in Zuid-Frankrijk wel zijn overgebleven,</seg> <seg n="21.7.3">die genoeg had aan de eigene en hem omringende natuur en wat verstrooide,</seg> <seg n="21.7.4">vooral klassieke lectuur;</seg> <seg n="21.7.5">voortzetting van de Romeinse cultuur in Zuid-Gallië onder de keizers.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Pascal las graag in Montaigne en zonder die lectuur zouden vele van z'n pensées heel anders gedacht zijn.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ze brengen een natuurlijk en <choice><sic>moree</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">moreel</corr></choice> element in z'n methodische twijfel,</seg> <seg n="22.2.2">die anders veel mathematischer zou zijn uitgevallen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En de taal en zegswijze van de gasconse landjonker geven hem wat gewone menselijkheid tegenover de verfijning van de hoofse kringen,</seg> <seg n="22.3.2">waarin hij verkeert.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De oud-klassieke traditie grijpt hier op gelukkige wijze in in het meer precieuze nieuw-classicisme van de eeuw van Lodewijk XIV.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Z'n apologie wint daardoor aan grondigheid en diepte.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Pascal gaat dan met z'n <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">honnête</hi></corr></choice><hi rend="italic"> homme</hi> praten.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Overal over.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij zal z'n vriend laten zien,</seg> <seg n="23.3.2">dat hij wel reden heeft wat sceptisch tegenover het leven te staan.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Straks zal hij hem zorgvuldig het betrekkelijk 'klein aantal bewijzen' bijeenzoeken uit bijbel en kerkleer,</seg> <seg n="23.4.2">die samen 'meer dan genoeg' zijn voor het geloof.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar eerst moet hij merken dat de gronden van de twijfel in alle dingen zitten.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">"C'est une maladie naturelle <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> <choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'homme</corr></choice>,</seg> <seg n="23.6.2">de croire qu'il possède la vérité directement;</seg> <seg n="23.6.3">et de <choice><sic>lá</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">là</corr></choice> vient qu'il est toujours disposé <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> nier tout ce qui lui est incompréhensible;</seg> <seg n="23.6.4">au lieu qu'en effet il ne connait naturellement que le mensonge..."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hij praat dus met hem over wiskunde,</seg> <seg n="24.1.2">politiek,</seg> <seg n="24.1.3">gezellige omgang,</seg> <seg n="24.1.4">moraal,</seg> <seg n="24.1.5">literatuur,</seg> <seg n="24.1.6">filosofie</seg> <seg n="24.1.7">- overal staart de scepsis hem in 't gelaat.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik kan hier niet in de lengte overschrijven wat ieder daarover in de <hi rend="italic">Pensées</hi> vinden kan.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Laat ik een paar heel korte pensées of gedeelten daarvan nemen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">"La chose la plus importante <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la vie,</seg> <seg n="25.1.2">c'est <choice><sic>Ie choix</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le choix</corr></choice> d'un métier.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Le hasard en dispose.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">La coutume fait les <choice><sic>maqons</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">maçons</corr></choice>,</seg> <seg n="25.3.2">les soldats etc."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f19" rend="superscript">s</ref> Dat is stand.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">"Voulez-vous qu'on dise du bien de vous?</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1"><choice><sic>N'en dites point."' Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46">N'en dites point."</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s><choice><sic>N'en dites point."' Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46"> </corr></choice><s n="26.3"><seg n="26.3.1"><choice><sic>N'en dites point."' Zo is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46">Zo is</corr></choice> de conversatie.</seg></s> <pb n="364" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="26.4"><seg n="26.4.1">"Ce chien est <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> moi,</seg> <seg n="26.4.2">disaient ces pauvres enfants;</seg> <seg n="26.4.3">c'est <choice><sic>lá</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">là</corr></choice> ma place au soleil;</seg> <seg n="26.4.4"><choice><sic>voilá</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voilà</corr></choice> <choice><sic>Ie commencement</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le commencement</corr></choice> et l'image de l'usurpation de toute la terre."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Luister,</seg> <seg n="26.5.2">enfants de la patrie:</seg> <seg n="26.5.3">dat is de 'gloire'.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">"La mort est plus aisée <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> supporter sans y penser,</seg> <seg n="27.1.2">que la pensée de la mort <choice><sic>sans péril.",</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-47">sans péril."</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dat is het mensenleven.</seg></s></p>
<lg><l n="29.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="29.1.1">"Pourquoi me tuez-vous? Et quoi! Ne demeurez-vous pas de l'autre cóté de l'eau?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f23" rend="superscript">w</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daar gaat de moraal.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">"La justice est ce qui est établi."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En daar het recht.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">"Diseur de bons mots,</seg> <seg n="32.1.2">mauvais caractère."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">En daar gaat <choice><sic>I'honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'honnête</corr></choice>-homme zelf.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">"Le moi est ha:issable."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">En Pascal.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Men zou een onjuiste gedachte van Pascal en z'n apologie krijgen als men hem enkel wilde zien in 't licht van een aantal zulke navrante pensées.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zo mag men La Rochefoucauld<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.n5" rend="superscript">5</ref> lezen,</seg> <seg n="34.2.2">maar niet de schrijver van de <hi rend="italic">Pensées.</hi></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Wij weten niet welke plaats bij zulke dingen in de dialoog van z'n apologie zou hebben gegeven.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Soms zou hij ze een ander in de mond gelegd hebben.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">En de humor en de bonhomie zouden alles hebben verzacht.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">- Maar de ernst zou toch gebleven zijn.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">"L'homme ... ne connait naturellement que le mensonge."</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Dat zou de som van alle wereldse vastigheden en braafheden geweest zijn.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Thomas met z'n mediate kennis en suffisante genade is hier ver te zoeken.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Montaigne,</seg> <seg n="34.10.2">de oude overleefde heiden,</seg> <seg n="34.10.3">de gasconse bonvivant,</seg> <seg n="34.10.4">zwaait in dit halfrond de scepter.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Hij is de overste van de wereld van de <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> homme.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Pascal heeft ook nog een andere,</seg> <seg n="35.1.2">meer moderne manier om met z'n vriend te twijfelen;</seg> <seg n="35.1.3">een manier,</seg> <seg n="35.1.4">die Montaigne zo niet kent.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Die manier is <pb n="365" ed="VW"/>minder natuurlijk en moreel en meer op mathematische en metafysische visie ingesteld</seg> <seg n="35.2.2">- Niet zo vakmatig als bij z'n <hi rend="italic">pari,</hi></seg> <seg n="35.2.3">maar gemengd met moreel sentiment.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hij nadert z'n catechisant dan van een andere zijde.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Deze beschaafde mens hecht iets aan het 'juste milieu',</seg> <seg n="35.4.2">waarin hij zich bevindt,</seg> <seg n="35.4.3">het natuurlijk gemakkelijk evenwicht dat hij bewaart,</seg> <seg n="35.4.4">zonder bepaalde gronden,</seg> <seg n="35.4.5">enkel door de kunst van te leven.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Pascal zal hem laten zien wat zo'n plaats in 't midden betekent en kijken of hij dan niet duizelig wordt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Hij rekent hem voor,</seg> <seg n="35.6.2">dat er eigenschappen zijn,</seg> <seg n="35.6.3">die alle dingen gemeen hebben.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">De voornaamste daarvan is,</seg> <seg n="35.7.2">dat twee oneindigheden elkaar overal ontmoeten;</seg> <seg n="35.7.3">het oneindig grote en 't oneindig kleine.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze visie is allereerst mathematisch en Pascal heeft ze in die richting uitgewerkt tot de grens van Leibniz' ontdekking van de oneindigheidsrekening.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar hier gebruikt hij ze voor morele doeleinden.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">"Qu'est-ce que <choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'homme</corr></choice> dans l'infini?"</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">"Qu'est-ce que <choice><sic>I'homme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'homme</corr></choice> dans la nature?</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Un néant <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'égard de l'infini,</seg> <seg n="37.3.2">un tout <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'égard du néant,</seg> <seg n="37.3.3">un milieu entre rien et tout."</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Pascal wijst dan aan dat al onze zinnen werken tussen twee oneindigheden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Onze hele kennis is zo.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Als we 't voorwerp van ons onderzoek willen grijpen,</seg> <seg n="38.3.2">"il se dérobe,</seg> <seg n="38.3.3">et fuit d'une fuite éternelle".</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De afgrond roept tot de afgrond en wij zitten er tussen in 't midden.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Iedere wetenschap heeft twee uitersten die elkaar raken.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Men weet niets als men geboren wordt en de grote geesten ontdekken dat ze weer niets weten.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">- Alle filosofische scholen kunnen onder twee aanvoerders gebracht worden:</seg> <seg n="38.7.2">Epictetus en Montaigne.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Twee uitersten.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">De eerste kent 's mensen onmacht niet,</seg> <seg n="38.9.2">de ander z'n adel niet.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">De fout is,</seg> <seg n="38.10.2">dat de filosofie beide beurtelings in 't zelfde subject plaatst.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Epictetus zou een God geweest zijn</seg> <seg n="38.11.2">- zo zei Pascal oorspronkelijk in z'n <hi rend="italic">Entretien</hi> met De Sacy</seg> <seg n="38.11.3">- als hij beide gekend had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Alleen een God kan beide verenigen,</seg> <seg n="38.12.2">want alle onmacht behoort aan de natuur,</seg> <seg n="38.12.3">alle kracht aan Gods hulp.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">De Godmens verenigt beide en overspant de kloof tussen de uitersten.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">"On ne montre pas sa grandeur",</seg> <seg n="38.14.2">zegt hij elders,</seg> <seg n="38.14.3">"pour <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> en une extrémité,</seg> <seg n="38.14.4">mais bien en touchant les deux <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la fois,</seg> <seg n="38.14.5">et remplissant tout l'entre-deux. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f29" rend="superscript">c</ref> Dat is goddelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Hier zien we Pascal dan met z'n half-mathematische,</seg> <seg n="39.1.2">half-morele twijfel aan de theologie raken.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De oneindigheid uit de wiskunstige analyse raakt die uit de theologie.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zelf zegt hij:</seg> <seg n="39.3.2">"c'est ainsi,</seg> <seg n="39.3.3">que la philosophie conduit insensiblement <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la theologie:</seg> <seg n="39.3.4">et il est difficile de ne pas y entrer,</seg> <seg n="39.3.5">quelque vérité que <choice><sic>I'on</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'on</corr></choice> traite.",<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f30" rend="superscript">d</ref></seg> <pb n="366" ed="VW"/><seg n="39.3.6">leder ding,</seg> <seg n="39.3.7">iedere gedachte raakt de theologie.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Maar niet direct.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Wat ze regelrecht openbaren,</seg> <seg n="39.5.2">dat is:</seg> <seg n="39.5.3"><hi rend="italic">le mensonge,</hi></seg> <seg n="39.5.4"><hi rend="italic">l'abime.</hi></seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Die twee heeft Pascal aan de hand van z'n Montaigne en z'n geometrie,</seg> <seg n="39.6.2">z'n antieke en moderne levenskritiek,</seg> <seg n="39.6.3">duidelijk leren zien en aanwijzen.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Hij ziet ze altijd naast zich.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Inderdaad,</seg> <seg n="39.8.2"><choice><sic>I'honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'honnête</corr></choice> homme heeft reden om wat sceptisch te zijn en op z'n evenwicht te letten.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">De arme salonheld schrikt toch wel een beetje als hij z'n eigen kosmische schaduw ziet op het doek der oneindigheid.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Misschien zal hij dankbaar zijn als hem enkele ware dingen gezegd werden,</seg> <seg n="39.10.2">al waren 't er maar weinige;</seg> <seg n="39.10.3">enkele zekerheden,</seg> <seg n="39.10.4">waaraan hij zich vast kan houden.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Pascal zal ze hem noemen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Op een directe wijze kan hij hem niet helpen,</seg> <seg n="40.2.2">Hij kan niets regelrecht bewijzen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">"La justice et la vérité sont deux pointes si subtiles,</seg> <seg n="40.3.2">que nos instruments sont trop émoussés pour y toucher exactement.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">S'ils y arrivent,</seg> <seg n="40.4.2">ils en écachent la pointe,</seg> <seg n="40.4.3">et appuient tout autour,</seg> <seg n="40.4.4">plus sur le faux que sur le vrai.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Maar er is nog altijd die morele zekerheid,</seg> <seg n="40.5.2">waarover Pascal gesproken heeft.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Uit alle zekerheden van de leugen van het leven telt men geen waarheid op. Maar misschien zullen die enkele waarschijnlijkheden,</seg> <seg n="40.6.2">die de bijbel meedeelt,</seg> <seg n="40.6.3">de wondere vermenigvuldiging te zien geven,</seg> <seg n="40.6.4">die zekerheid tot produkt heeft.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Uit de afgrond van ons midden omspannen we de oneindigheid niet.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Maar misschien kunnen we zalig worden door de Godmens die het wel kan.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Die weg volgt Pascal.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Z'n <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> homme kan zichzelf blijven.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Nog liever:</seg> <seg n="41.3.2">geheel zichzelf worden.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Hier wordt niets bewezen,</seg> <seg n="41.4.2">niets opgedrongen.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De bijbel vertelt maar,</seg> <seg n="41.5.2">en doet het goed.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">En Jezus praat heel gewoon.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">"Cette clarté,</seg> <seg n="41.7.2">jointe <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> cette naïveté,</seg> <seg n="41.7.3">est admirable."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Hier is het ware salon.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">De echte <choice><sic>honnéteté</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">honnêteté</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Met een fijne tact,</seg> <seg n="41.10.2">een 'esprit de finesse',</seg> <seg n="41.10.3">met het hart worden waarschijnlijkheden hier tot zekerheid samengevoegd.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Dan zijn een klein aantal bewijzen,</seg> <seg n="41.11.2">zoals we hem hoorden zeggen,</seg> <seg n="41.11.3">'meer dan genoeg'.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Zo mediteert Pascal over de boeken van Mozes,</seg> <seg n="42.1.2">de profeten,</seg> <seg n="42.1.3">de evangeliën.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Z'n toon verandert hier.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De bewondering,</seg> <seg n="42.3.2">het gebed,</seg> <seg n="42.3.3">soms een traan mengen zich er in.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Met een klare,</seg> <seg n="42.4.2">schier mathematische intuïtie omvat hij het binnenste licht,</seg> <seg n="42.4.3">dat in de dingen schijnt.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Maar het inzicht gaat telkens over in een kennis die alleen het hart kan hebben.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">"Le coeur a ses raisons,</seg> <seg n="42.6.2">que la raison ne connait point."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">"Jésus-Christ est un Dieu dont on s'approche sans orgueil,</seg> <seg n="42.7.2">et sous lequel on s'abaisse sans désespoir."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Zoals er in het kritische deel van Pascals denken twee factoren zijn,</seg> <seg n="43.1.2">de antieke en de moderne twijfel,</seg> <seg n="43.1.3">zo ook in het opbouwend gedeelte.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Naast de <pb n="367" ed="VW"/>idee der oneindigheid blijft die van de orde regeren.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Naast de analyse van het hoofd,</seg> <seg n="43.3.2">de synthese van het hart.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Een Fransman geeft zich nooit geheel aan het criticisme over.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Hij houdt behoefte aan het concrete,</seg> <seg n="43.5.2">het reële,</seg> <seg n="43.5.3">het gehele,</seg> <seg n="43.5.4">het menselijke,</seg> <seg n="43.5.5">het godmenselijke.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Z'n gezicht op Jezus als de beide uitersten der oneindigheid omvattende is te mathematisch,</seg> <seg n="43.6.2">te analytisch,</seg> <seg n="43.6.3">te modern om alleen te blijven staan.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Deze tijdgenoot van Descartes is te veel antiek denker om Aristoteles en z'n indelingslogica te kunnen ontberen;</seg> <seg n="43.7.2">te zeer Latijns mens om de dingen niet in hun eigen orde en rang te laten en te goed katholiek christen om afstand te doen van de drie grote kringen,</seg> <seg n="43.7.3">waarin Dante z'n laatste visie vierde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">De beroemde pensée over de drie rangen is te lang om hier geheel uit te schrijven.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Ik geef slechts het slot:</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">"De tous les corps ensemble,</seg> <seg n="44.1.2">on ne saurait tirer la moindre pensée:</seg> <seg n="44.1.3">cela est impossible,</seg> <seg n="44.1.4">et d'un autre ordre.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Tous les corps et les esprits ensemble ne sauraient produire un mouvement de vraie charité:</seg> <seg n="44.2.2">cela est impossible,</seg> <seg n="44.2.3">et d'un autre ordre tout surnaturel."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zou deze apologie een zuivere vertolking van het Augustinusréveil geworden zijn?</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De geest in het klooster en onder z'n omwonende solitaires was stiller;</seg> <seg n="45.2.2">er was minder gesprek en meer gebed;</seg> <seg n="45.2.3">de genade was er meer een kracht en minder een morele overreding.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">La mère Angélique zou misschien evenmin een apologie als een provinciale begeerd hebben.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Ongetwijfeld geeft de manier waarop Pascal in z'n boek Epictetus en Montaigne met de bijbel en Augustinus als schering en inslag had willen samenvlechten iets anders dan de schok,</seg> <seg n="45.4.2">waarmee ze in het leven op elkaar stootten,</seg> <seg n="45.4.3">toen hij z'n Entretien hield met De Sacy.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Zo'n verschil tussen boek en leven blijft er wel altijd.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Maar een feit is,</seg> <seg n="45.6.2">dat men de auteurs van Pascal in het klooster niet las en niet wilde lezen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De vraag is moeilijk kortweg te beantwoorden.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Pascal is van Port-Royal en</seg> <seg n="46.2.2">- volgens z'n eigen woorden</seg> <seg n="46.2.3">- niet van Port-Royal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Pascal is Pascal.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar als men hem met Augustinus vergelijkt dan moet men toegeven dat deze kerkvader nauwelijks met zoveel geweld de menselijke waarde heeft neergezet als de schrijver van de <hi rend="italic">Pensées.</hi> 't Is waar,</seg> <seg n="46.4.2">hij kent ook de 'grandeur' der menselijke natuur,</seg> <seg n="46.4.3">de macht van haar alle lichamen omvattende pensée.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Hij schrijft zelf pensées.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Maar die macht kan God alleen aan haar uitoefenen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Epictetus regelrecht toepassen geeft niets dan 'mensonge'.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Pascal is ook geen kloosterling.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hij is mathematicus.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Hij is man van de wereld in staat van genade en in beoefening der ascese.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Hij bestudeert de <pb n="368" ed="VW"/>natuur en leest z'n bijbel.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Hij kent de schrijvers die een <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnête</corr></choice> <choice><sic>bomme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">homme</corr></choice> leest.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Hij is de advocaat van het klooster,</seg> <seg n="47.6.2">meer nog van 't christendom en 't meest van de Genade.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Hij spreekt daarvan</seg> <seg n="47.7.2">- gelukkig</seg> <seg n="47.7.3">- op zijn manier.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Wie leest Arnauld nog?</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Of Jansenius?</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Maar de wijze,</seg> <seg n="47.10.2">waarop hij het doet,</seg> <seg n="47.10.3">plaatst hem onder de strengere,</seg> <seg n="47.10.4">zuiverste vertegenwoordigers van deze merkwaardige opleving in de gallicaanse kerk.</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Dat zijn apologie niemand bekeren kan weet hij wel.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">De Genade moet het doen.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">Zij is meer dan z'n pensée.</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">"En écrivant ma pensée,</seg> <seg n="47.14.2">elle m'échappe quelquefois;</seg> <seg n="47.14.3">mais cela me fait souvenir de ma faiblesse,</seg> <seg n="47.14.4">que j'oublie <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> toute heure;</seg> <seg n="47.14.5">ce qui m'instruit autant que ma pensée oubliée,</seg> <seg n="47.14.6">car je ne tends qu'<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> connaitre mon néant."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">Hij is en blijft van Port-Royal.</seg></s> <s n="47.16"><seg n="47.16.1">Maar hij is het ook <hi rend="italic">niet.</hi></seg></s> <s n="47.17"><seg n="47.17.1">Door z'n gedachte en haar inkleding,</seg> <seg n="47.17.2">z'n genie en de ontvangen genade treedt hij uit de omgeving en staat in een rij met de grootste schrijvers die het christendom heeft aan te wijzen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Jammer dat Pascal z'n apologie niet kon uitwerken.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Of niet?</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Dat is een vraag die heel verschillend beantwoord is en nog wordt.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Dan hadden we een boek gehad,</seg> <seg n="48.4.2">zegt de een,</seg> <seg n="48.4.3">en nu hebben we,</seg> <seg n="48.4.4">in de <hi rend="italic">Pensées,</hi></seg> <seg n="48.4.5">Pascal zelf.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Maar dat boek zou de roman van een ziel bevat hebben als de <hi rend="italic">Confessiones</hi> van Augustinus,</seg> <seg n="48.5.2">zegt een ander.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Of de eerste moderne bijbelse uitlegkunde,</seg> <seg n="48.6.2">die nu Spinoza gaf.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Er valt niet na te pleiten.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Pascal kon z'n plan niet voltooien.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Hij kon slechts van tijd tot tijd een losse gedachte noteren op een stukje papier,</seg> <seg n="49.3.2">z'n manchet of z'n hand. We hebben ze zoals ze als fragmenten van een hoger geheel hem meer toegedacht,</seg> <seg n="49.3.3">dan door hem uitgedacht werden.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Niemand zal ze ooit tot een goed sluitend geheel kunnen samenpassen.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Soms leest men in de notitie iets anders dan Pascal bedoeld zal hebben.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Pascal wist dat die wanorde in z'n pensées 't werk van God was.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">De grote methodische denker is geniaal genoeg om te weten wat een fragment,</seg> <seg n="49.7.2">een vinding waard is.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Hij is christen genoeg om 't goed te vinden,</seg> <seg n="49.8.2">dat hij door z'n zwakheid dichter bij 't volk komt,</seg> <seg n="49.8.3">dat ook bij stukken denkt.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">"Le peuple n'est pas si vain <choice><sic>qu'on Ie dit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">qu'on le dit</corr></choice>;</seg> <seg n="49.9.2">et ainsi <choice><sic>I'opinion</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'opinion</corr></choice> qui détruisait celle du peuple sera <choice><sic>elleméme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">elle-même</corr></choice> détruite."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f39" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Hijzelf vindt 't goed,</seg> <seg n="49.10.2">dat hij geen apologie kan geven maar slechts pensées:</seg></s></p>
<lg><l n="50.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="50.1.1">"J'écrirai ici mes pensées. Sans ordre,</seg> <seg n="50.1.2">et non pas peut-<choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> dans une confusion sans dessein:</seg> <seg n="50.1.3">c'est le <choice><sic>véritabie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">véritable</corr></choice> ordre,</seg> <seg n="50.1.4">et qui marquera toujours mon objet par le désordre <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice>."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-pensees-van-pascal.f40" rend="superscript">n</ref></seg></l></lg>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Genade is meer dan Genie.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="357" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>De fragmenten van de negentiende brief in Les provinciales, L.Cognet ed.,<choice><sic>Parijs1965</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parijs 1965</corr></choice>,p. 381-384. Waarom Pascal ze niet voltooide is onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> 3 dln., Parijs 1907-1908, dl. 3, p. 133 vv.</p></note>
<pb n="358" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Vgl. a. w.,</hi> dl. 3, p. 143-152.</p></note>
<pb n="359" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Namelijk van Pascals neef, Etienne Périer en van Filleau de la Chaise, beide in <hi rend="italic">G. E.,</hi> dl. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>In de Brunschvicg <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>. van de <hi rend="italic">Pensées,</hi> Parijs 1951, herkent men deze brokstukken aan de letters A.P.R. (<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Port-Royal) aan het begin van een pensée.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Bedoeld is het verslag van Filleau de la Chaise, <hi rend="italic">Discours sur les pensées de M. Pascal</hi> (1672).</p></note>
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., p. 570 (pensée 543).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Cit. naar Strowski, <hi rend="italic">Pascal </hi><choice><sic>etson</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">et son</hi></corr></choice><hi rend="italic"> temps,</hi> dl. 3, p. 287 v. S. citeert hier een verhandeling van Filleau de la Chaise, getiteld <choice><sic>Qu'ily</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Qu'il y</hi></corr></choice><hi rend="italic"> a des démonstrations d'une autre espèce </hi><choice><sic>etaussi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">et aussi</hi></corr></choice><hi rend="italic"> certaines que celles de la géométrie (±</hi> 1677).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 3, p. 288 v. Het citaat niet in het verslag van Filleau de la Chaise, zoals de tekst van N. doet denken, maar in de in noot h genoemde verhandeling.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie p. 350, noot 1.</p></note>
<pb n="361" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie sectie 3 van de Pensées en m.n.de lange dialoog daarin(<choice><sic>pensée233</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pensée 233</corr></choice>), waar Pascal aan een vrijdenker tracht de voordelen te doen inzien van het christelijk geloof door toepassing van een kansberekening (pari). <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., p. 434-442.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 699 (pensée 797).</p></note>
<pb n="362" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Entretien avec M. de Saci sur Epictète et Montaigne, in a. w.,</hi> p. 146-162.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>*Stoïcijns filosoof onder Domitianus. * Zie VW., dl. 2, p. 117, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Entretien, in Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg ed., p. 150.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Entretien, in a. w.,</hi> p. 1 50 v.</p></note>
<pb n="363" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Entretien, in a. w.,</hi> p. 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>In het fragment over <hi rend="italic">De l'esprit géométrique, in a. w.,</hi> p. 176 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 97 (pensée 97).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 337 (pensée 44).</p></note>
<pb n="364" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>A <hi rend="italic">-</hi>w., p. 468 (pensée 295).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A -</hi>w., p. 405 (pensée 166).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p . 464 (pensée 293).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 475 (pensée 312).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 338 (pensée 46).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 541 (pensée 455).</p></note>
<pb n="365" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>In deze en de volgende alinea's refereert N. aan a.w.,p.347-358 (<choice><sic>pensée72</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pensée 72</corr></choice>).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Entretien, in a. w.,</hi> p. 149.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>A.w.,p.491(<choice><sic>pensée353</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pensée 353</corr></choice>).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Entretien, in a. w.,</hi> p. 161.</p></note>
<pb n="366" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 369 (pensée 82).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 699 (pensée 797).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 458 (pensée 277).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w.,p.567(<choice><sic>pensée528</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pensée 528</corr></choice>).</p></note>
<pb n="367" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie in dit deel, p. 393, noot a.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>Het slot van de pensée over de drie rangen van 'stof, 'gedachte' en 'liefde', in <hi rend="italic">Penseés el opuscules,</hi> p. 697 (pensée 793).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zo in de zestig en zeventiende provinciale. Zie m. n. <hi rend="italic">Les provinciales,</hi> L. Cognet ed., p. 329.</p></note>
<pb n="368" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> p. 499 (pensée 372).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. w., p. 482 (pensée 328).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 499 (pensée 373).</p></note>
<pb n="369" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="369" ed="VW"/><hi rend="italic">De pensées van Pascal</hi> verscheen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 87 (1932) nr. 1, p. 4-17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Port-Royal had zowel een vestiging 'aux Champs' als te Parijs.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Jean Filleau de la Chaise (± 1630-1693), secretaris van de hertog van Roannez met wie Pascal was bevriend. De la Chaise had een belangrijk aandeel aan de totstandkoming van de uitgave van de <hi rend="italic">Pensées.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De Sacy (1613-1684), pseudoniem van Louis-Isaac Le Maistre, was jansenistisch theoloog, auteur van een bijbelvertaling. Zijn gesprek met Pascal over Epictetus en Montaigne had plaats in januari 1655, enkele maanden na Pascals tweede bekering.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-pensees-van-pascal.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Franqois de La Rochefoucauld (1613-1680), Frans schrijver. In zijn <hi rend="italic">Maximes</hi> (1665), een bundel met ca. 700 aforismen, stelt hij op grond van zijn waarnemingen van de hogere standen van zijn tijd, dat al onze handelingen hun bron hebben in eigenliefde.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing" decls="#bibl-noordmans4.blaise-pascal-lezing">
<pb n="370" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Blaise Pascal<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Ik kan het beeld van Pascal niet in de lucht tekenen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik moet eerst het doek weven waarop het beeld vallen moet.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Waar zal ik de eerste draad vastleggen?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik heb Blaise Pascal de Franse Augustinus genoemd,</seg> <seg n="3.1.2">omdat hij,</seg> <seg n="3.1.3">evenals die grote kerkvader,</seg> <seg n="3.1.4">een licht voor de christenheid geweest is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Vroeger heb ik hier met lichtbeelden gelezen over de kerkvader.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarom wil ik even de lijn trekken,</seg> <seg n="3.3.2">die de Franse Augustinus met de Africaanse verbindt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De Africaanse Augustinus,</seg> <seg n="4.1.2">waarover ik dus vroeger sprak,</seg> <seg n="4.1.3">is de grote christenleraar voor West-Europa geworden,</seg> <seg n="4.1.4">van de Latijnse wereld,</seg> <seg n="4.1.5">in onderscheiding van de Grieks-christelijke wereld (Oost-Europa).</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Omstreeks 430 na Christus,</seg> <seg n="4.2.2">toen Augustinus stierf,</seg> <seg n="4.2.3">was,</seg> <seg n="4.2.4">althans in de steden,</seg> <seg n="4.2.5">het christendom wel zo ongeveer gevestigd.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">In 't zuiden van Frankrijk en aan de Rijn waren de kerken overal georganiseerd.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Op 't platteland waren toen nog veel heidenen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Er bestaat een gedicht uit de vijfde eeuw over veeziekten,</seg> <seg n="4.5.2">waarin enige boeren spreken over het belezen van vee.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Een van hen weet te spreken over het kruisteken van de God,</seg> <seg n="4.6.2">die alleen in de grote steden vereerd wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n3" rend="superscript">3</ref>-</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Toen is de grote volksverhuizing gekomen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Augustinus zag op zijn sterfbed de storm rondom de stad in Noord-Afrika waar hij bisschop was.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De Vandalen stonden toen voor de poorten van Hippo.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In Spanje vestigden zich de west-Goten.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">In Frankrijk de Franken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In Italië de oost-Goten.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar de christelijke kerk is met het Romeinse rijk niet ondergegaan.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De gemeenten zijn bij de volksverhuizing blijven bestaan,</seg> <seg n="5.8.2">althans in Europa.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">En de jonge volkeren hebben het van de overwonnen overgenomen.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Daardoor is ook een groot stuk van de beschaving van het Romeinse rijk bewaard gebleven.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">De kerk nam de Goten,</seg> <seg n="5.11.2">de Franken in de leer.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Bij de opvoeding van het jonge Europa heeft Frankrijk een heel bijzondere rol vervuld.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is de brug geworden,</seg> <seg n="6.2.2">waarover de oude beschaving van Grieken en Romeinen en het christendom naar ons toe zijn gekomen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarvoor bestaan twee redenen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een algemene en een kerkelijke.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De algemene is deze dat in Frankrijk de Latijnse beschaving met grote liefde was overgenomen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Er bestonden universiteiten te Bordeaux en te Autun,</seg> <seg n="6.6.2">waar de jeugd het beste onderwijs kon bekomen,</seg> <seg n="6.6.3">dat er toen te krijgen was.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En zo is Frankrijk al vroeg een leerschool voor geheel Europa geworden.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Men kan dat nog zien aan de plaats van het Frans op de scholen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Maar er is ook een kerkelijke reden.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Toen koning Clovis van de Franken ± 500 christen <pb n="371" ed="VW"/>werd,</seg> <seg n="6.10.2">werd hij rooms-christen.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Men kan ook zeggen,</seg> <seg n="6.11.2">dat hij de leer aannam zoals Augustinus die beleden had.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Andere volken zoals de Goten in Spanje en Italië deden dat niet.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Voor Rome waren dat ketters,</seg> <seg n="6.13.2">Arianen,</seg> <seg n="6.13.3">geen katholieken.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">En nu is het merkwaardige dit dat de ariaanse rijken zijn ondergegaan en het katholieke Frankische rijk alleen is blijven bestaan.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Daardoor kreeg Frankrijk wel uit christelijk-kerkelijk oogpunt een vooraanstaande positie.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Frankrijk heette de oudste dochter der kerk.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">En de Franse koning droeg de titel van Allerchristelijkste Majesteit.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Beide,</seg> <seg n="7.1.2">de algemeen-culturele en de kerkelijke voorsprong van Frankrijk hebben meegewerkt,</seg> <seg n="7.1.3">ook met zijn geografische ligging,</seg> <seg n="7.1.4">om het land die vooraanstaande positie te geven die het steeds in Europa gehad heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En wie zo in 't laatst van de negentiende eeuw dacht dat Frankrijk aan 't afgaan was,</seg> <seg n="7.2.2">heeft toen weer in de Wereldoorlog met verbazing de kracht opgemerkt,</seg> <seg n="7.2.3">die er in dit volk schuilt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik liet deze dingen voorafgaan,</seg> <seg n="8.1.2">omdat ik over een beroemd Fransman zal spreken,</seg> <seg n="8.1.3">een genie zoals Europa er misschien geen tweede heeft aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu is Frankrijk een rooms land.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De oudste dochter der kerk is aan Rome trouw gebleven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In de tweede helft van de zestiende eeuw was het onzeker dat dit zo blijven zou.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De Walen,</seg> <seg n="9.4.2">die overal ook in ons land wonen,</seg> <seg n="9.4.3">zijn er een bewijs van,</seg> <seg n="9.4.4">dat het protestantisme in Frankrijk toen een grote macht geweest is<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="9.5"><seg n="9.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> weet van de Bartholomeüsnacht in 1572 toen zoveel protestanten werden vermoord,</seg> <seg n="9.5.2">o.a. ook de grijze Coligny,</seg> <seg n="9.5.3">de schoonvader van prins Willem van Oranje.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Vijftig jaar lang hebben de godsdienstoorlogen er gewoed.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Tot Hendrik IV in 1593 de bekende woorden sprak:</seg> <seg n="9.7.2">Parijs is wel een mis waard,</seg> <seg n="9.7.3">en rooms werd,</seg> <seg n="9.7.4">en algemeen als koning van Frankrijk erkend werd.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Het Edict van Nantes gaf de protestanten vrijheid van godsdienstoefening,</seg> <seg n="9.8.2">maar Frankrijk en zijn koning bleven rooms.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Later heeft Lodewijk XIV het Edict van Nantes herroepen en begon de vervolging der protestanten.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Thans zijn er zesendertig roomsen tegen een protestant.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De tijd waarin Pascal leeft ligt tussen de uitvaardiging van het Edict van Nantes in 1598,</seg> <seg n="10.1.2">onder Hendrik IV,</seg> <seg n="10.1.3">en de herroeping van dat Edict onder Lodewijk XIV in 1685.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het Edict van Nantes gaf de protestanten godsdienstvrijheid,</seg> <seg n="10.2.2">maar metselde hen tegelijk in.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ze breidden zich niet meer uit .</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De herroeping van het Edict in 1685 dreef hen in grote scharen het land uit.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De zeventiende eeuw is dus de tijd van de tweede verroomsing van Frankrijk.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De oudste dochter van Rome wil de moederkerk trouw blijven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hoe vreemd het nu voor onze protestantse oren moge klinken,</seg> <seg n="11.1.2">dit is de tijd van de grootste bloei der Franse beschaving.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In deze eeuw leefden staatslieden als Richelieu,</seg> <seg n="11.2.2">Mazarin;</seg> <seg n="11.2.3">ministers als Louvois,</seg> <seg n="11.2.4">generaals als Condé,</seg> <seg n="11.2.5">Turenne,</seg> <seg n="11.2.6">Luxembourg,</seg> <seg n="11.2.7">vestingbouwkundigen als Vauban,</seg> <seg n="11.2.8">dichters<pb n="372" ed="VW"/> als Corneille en Molière,</seg> <seg n="11.2.9">en kanselredears als de beroemde Bossuet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Toen leefde ook Pascal.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij kunnen zeggen dat deze eeuw van verroomsing van Frankrijk vlak tegenover ons land heeft plaats gehad,</seg> <seg n="12.1.2">want bij ons ging de ontwikkeling precies in tegenovergestelde richting.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Onze grote mannen,</seg> <seg n="12.2.2">Jan de Wit en <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice>,</seg> <seg n="12.2.3">waren de tegenspelers van de Franse staatslieden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Willem Ij heeft ook Engeland geleid in zijn strijd tegen Frankrijk en het katholicisme.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wij kregen in 1672 de Franse legers op ons dak.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hierheen begaven zich Franse denkers als Descartes,</seg> <seg n="12.5.2">die het in hun eigen land niet vrij genoeg vonden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Hierheen vluchtten vele Franse protestanten.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Deze honderd jaren Franse geschiedenis zijn met onze eigen historie nauw saamgeweven.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Ook ons volk beleefde toen zijn Gouden Eeuw,</seg> <seg n="12.8.2">zijn grote honderd jaren.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Ook wij hadden grote staatslieden,</seg> <seg n="12.9.2">generaals,</seg> <seg n="12.9.3">dichters en denkers.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Pascal leefde in 't midden van dit tijdperk,</seg> <seg n="13.1.2">1623-1662.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Op zijn twintigste jaar,</seg> <seg n="13.2.2">in 1643,</seg> <seg n="13.2.3">kwam Lodewijk XIV aan de regering,</seg> <seg n="13.2.4">maar deze was minderjarig tot 1651.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Van 1651-1662 heeft hij dus de eerste regering van de Zonnekoning meebeleefd,</seg> <seg n="13.3.2">voordat nog de grote oorlogen van die vorst Europa in beroering brengen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is tegelijk de tijd,</seg> <seg n="13.4.2">waarin de macht van de Franse adel,</seg> <seg n="13.4.3">waarvan in de godsdienstoorlogen de ene helft tegen de andere over stond,</seg> <seg n="13.4.4">aan het koninklijk gezag werd onderworpen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In 1651,</seg> <seg n="13.5.2">toen Lodewijk XIV aan de regering kwam,</seg> <seg n="13.5.3">kon hij praktisch reeds zeggen,</seg> <seg n="13.5.4">wat hij later zei:</seg> <seg n="13.5.5">De staat,</seg> <seg n="13.5.6">dat ben ik.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij moeten nu zien hoe het toen op geestelijk gebied in Frankrijk gesteld was.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een grote beweging als de Kerkhervorming kon natuurlijk niet plaatselijk zijn.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat Nederland in z'n Gouden Eeuw gereformeerd geworden is,</seg> <seg n="14.3.2">Frankrijk in zijn gouden eeuw een rooms land,</seg> <seg n="14.3.3">is een volstrekte tegenstelling:</seg> <seg n="14.3.4">'t ene precies omgekeerd als 't andere.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar men moet niet denken,</seg> <seg n="14.4.2">dat het ene helemaal onafhankelijk is van 't andere.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Denk aan Rusland en Duitsland,</seg> <seg n="14.5.2">communisme en nationaal-socialisme.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Men weet dat het laatste ontstaan is als verweer tegen het eerste.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En in het nationaal-socialisme zit toch ook een stuk communisme.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Ze lijken tot op zekere hoogte op elkaar.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De staat totaal;</seg> <seg n="14.9.2">de kerk in de knel.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo ook in de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">In de landen die toen verroomst zijn,</seg> <seg n="15.2.2">zoals Frankrijk,</seg> <seg n="15.2.3">werkten de krachten die bij ons tot Reformatie leidden ook.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">In Frankrijk heel sterk.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De verroomsing heeft plaats als Contra-Reformatie,</seg> <seg n="15.4.2">tegenreformatie,</seg> <seg n="15.4.3">en rekent dus met de Hervorming;</seg> <seg n="15.4.4">lijkt er in sommige opzichten op.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Nu is een van de hoofdtrekken van de Kerkhervorming dat het persoonlijk geweten meer op de voorgrond is gekomen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Vroeger was de kerk in meerdere mate het geweten van de mensen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wie als roomse nu nog de sacramenten der stervenden ontvangt -'t staat er in de courant altijd bij</seg> <seg n="16.3.2">- <pb n="373" ed="VW"/>sterft gerust.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De protestant niet.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hij wil op een meer persoonlijke wijze weten dat God goed op hem is,</seg> <seg n="16.5.2">hem genadig is.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En nu is het merkwaardige en ook tegelijk vanzelfsprekende dat datzelfde ook in de Contra-Reformatie naar voren komt.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Luthers stellingen tegen de aflaathandel</seg> <seg n="16.7.2">- het kopen van vergeving voor geld</seg> <seg n="16.7.3">- hebben ook in de roomse kerk hun werk wel gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Maar terwijl de protestanten,</seg> <seg n="17.1.2">vooral de gereformeerde protestanten waartoe wij behoren,</seg> <seg n="17.1.3">zoveel mogelijk hebben weggedaan van het hele uitwendige apparaat,</seg> <seg n="17.1.4">van de ceremoniën,</seg> <seg n="17.1.5">behielden de roomsen die in de Contra-Reformatie.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ze behielden al die uitwendige middelen om de mensen te helpen om te geloven.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Altaren en beelden,</seg> <seg n="17.3.2">priesters en plechtige diensten,</seg> <seg n="17.3.3">zeven sacramenten voor alle belangrijke ogenblikken in het leven,</seg> <seg n="17.3.4">en de absolutie na de biecht.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar met behoud van dat alles heeft het katholicisme zich,</seg> <seg n="18.1.2">naast het protestantisme,</seg> <seg n="18.1.3">toch rekenschap moeten geven van de betekenis van het geweten en zich moeten aanpassen aan de nieuwere geschiedenis,</seg> <seg n="18.1.4">zoals Rome dat nog steeds doet.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Rome weet zich altijd goed aan te passen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Frankrijk heeft daarbij z'n naam van de oudste dochter van Rome te zijn geen oneer aangedaan.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Er zijn in de zeventiende eeuw een aantal orden ontstaan die zich op de reformatie van het leven hebben toegelegd.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Innerlijk en uiterlijk beide,</seg> <seg n="19.3.2">op nieuwe wijze,</seg> <seg n="19.3.3">naast het protestantisme.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Uitwendig door werken van barmhartigheid.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Er zijn toen in Frankrijk enige orden ontstaan,</seg> <seg n="19.5.2">die lijken op het tegenwoordige <hi rend="italic">Leger des Heils.</hi></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Vincentius van Paula is de bekende stichter van de <hi rend="italic">Orde der barmhartige zusters</hi> (1618) en in 1624 van de <hi rend="italic">Priesters der missie</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ons moet het nu te doen <choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> om de inwendige verpleging,</seg> <seg n="20.1.2">de leiding van het geweten,</seg> <seg n="20.1.3">de zielzorg.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wij zeiden dat het persoonlijk geweten in de roomse kerk ook naar voren kwam.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In de biechtstoel was de gewetensleiding natuurlijk altijd wel bekend en nu nog.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Maar daarnaast</seg> <seg n="20.4.2">- en dat was juist het nieuwe</seg> <seg n="20.4.3">- trachtte men ook aan mensen van de wereld leiding te geven,</seg> <seg n="20.4.4">zodat de kerk zich bij de wereld aanpaste en de wereld bij de kerk.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De zeventiende eeuw was niet meer de twaalfde of dertiende eeuw toen de kerk en de staat,</seg> <seg n="20.5.2">bisschoppen en edelen samen de wereld organiseren konden.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Een nieuwere maatschappij was ontstaan.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">En dat leidde tot allerlei levensvragen,</seg> <seg n="20.7.2">waarmee de pastoor in de biechtstoel soms ook geen raad wist.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">De protestanten met hun vereenvoudiging van de kerk,</seg> <seg n="20.8.2">hun terugtrekken op het geloof en het geweten stonden dichter bij het dagelijks <choice><sic>Ieven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leven</corr></choice>,</seg> <seg n="20.8.3">zodat kerk en leven meer gemengd waren en de vragen samen oplosten.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Maar in de roomse landen,</seg> <seg n="20.9.2">waar men middeleeuwse instellingen en opvattingen had vastgehouden,</seg> <seg n="20.9.3">ging dat moeilijker.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Laat mij een voorbeeld mogen noemen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Volgens de oude kerk en de middeleeuwen was het nemen van rente verboden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Men mocht wel geld <pb n="374" ed="VW"/>lenen,</seg> <seg n="21.3.2">maar geen rente nemen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dat was onchristelijk.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Calvijn heeft de rente geaccepteerd en daarmee heeft het kapitalisme zijn intrede in de christenheid gedaan,</seg> <seg n="21.5.2">het bankwezen,</seg> <seg n="21.5.3">de grootindustrie.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men bracht deze dingen met zijn geloof en geweten in overeenstemming.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Men was geestelijk veel beweeglijker en leniger dan Rome.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Rome behield de oude instellingen,</seg> <seg n="21.8.2">terwijl het toch ook met nieuwere toestanden te doen kreeg.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Voor Rome was het dus veel moeilijker om aanpassing te vinden.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De kerk moest bij brokjes een nieuwe moraal scheppen,</seg> <seg n="21.10.2">wat bij de protestanten geleidelijk,</seg> <seg n="21.10.3">persoonlijk en vanzelf in 't leven plaats vond.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Bij die aanpassing nu hebben in Frankrijk de jezuïeten de leiding genomen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ieder heeft van de jezuïeten wel eens horen spreken en ze hebben onder ons niet een al te beste naam.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ze hebben 't er in de geschiedenis ook wel eens naar gemaakt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar in ieder geval is 't een geweldige macht in de roomse kerk geweest.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Stichter van die orde was niet een Fransman,</seg> <seg n="23.1.2">maar een Spanjaard,</seg> <seg n="23.1.3">die in 1541,</seg> <seg n="23.1.4">met goedkeuring van de paus,</seg> <seg n="23.1.5">de orde van <hi rend="italic">Het genootschap van Jezus</hi> stichtte.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">In sommige opzichten lijkt hij op Luther.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij was Luthers tijdgenoot.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Deze stierf in 1546.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Loyola in 1556.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Beiden hielden zich bezig met de hervorming van de innerlijke mens.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Beiden waren grote zielkundigen en leiders van het geweten.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Maar terwijl Luther dat deed in de grote vrijheid van het persoonlijk geloof,</seg> <seg n="23.8.2">gebonden aan de bijbel,</seg> <seg n="23.8.3">was Loyola de man van de methode,</seg> <seg n="23.8.4">die met strenge oefeningen de ziel op een bepaalde wijze leerde te dwingen in een bepaalde richting.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">En terwijl bij Luther de mensen in de vrijheid van een gemeenschappelijk geweten met elkaar verkeerden,</seg> <seg n="23.9.2">zette Loyola de leden van zijn orde in het strenge verband van gewetensleiding.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">De ene ordebroeder regeerde het geweten van de ander die aan hem ondergeschikt was.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">En wanneer de leider van het geweten besliste,</seg> <seg n="23.11.2">moest de ander hem gehoorzamen als een lijk,</seg> <seg n="23.11.3">zoals men het noemde.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Dan had hij zelf geen geweten nodig.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Zo zocht men oude voorschriften met nieuwe gevallen te verbinden.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze orde van Loyola had ook in Frankrijk grote invloed.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De jezuïeten werden er niet altijd graag gezien,</seg> <seg n="24.2.2">maar sommige van de bekende Fransen uit die tijd zijn op jezuïetenscholen opgeleid.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ik heb er al drie van genoemd:</seg> <seg n="24.3.2">Condé,</seg> <seg n="24.3.3">Descartes en Bossuet.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Deze orde van Loyola nu,</seg> <seg n="25.1.2">de jezuïeten,</seg> <seg n="25.1.3">hebben zich vooral beziggehouden met het moeilijke werk waarover ik zopas sprak.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Om,</seg> <seg n="25.2.2">waar vrije aanpassing niet mogelijk was,</seg> <seg n="25.2.3">omdat Rome de vrije gewetensleiding der protestanten niet kent,</seg> <seg n="25.2.4">toch een brug te leggen door de moderne wereld.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De geboden Gods bij stukjes en beetjes zo te regelen en te rekken,</seg> <seg n="25.3.2">dat men weet wat mag en niet mag in de wereld en toch voor zijn geweten verantwoord blijft.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Met een vreemd woord heet dat <hi rend="italic">casuïstiek.</hi></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">D.i. gevallenleer.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Een handleiding voor wat ik doen mag en moet in dit geval en in dat geval.</seg></s> <pb n="375" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="25.7"><seg n="25.7.1">Gevaarlijk wordt zulke casuïstiek als men de beslissing van het geweten,</seg> <seg n="25.7.2">met het oog op Gods gebod,</seg> <seg n="25.7.3">uitschakelt en voor alle gevallen een regel maakt,</seg> <seg n="25.7.4">zodat men de mensen een boekje van goed en kwaad voor alle gevallen waarin ze kunnen komen in handen geeft.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">En dat trachtten nu de jezuïeten in die tijd te doen.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het gebod van Christus uit te rekken tot het paste op de dingen waarmee men in de wereld in aanraking kwam.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Ze schreven een groot aantal van zulke zedekundige handboeken,</seg> <seg n="25.10.2">waarvan het publiek een maar al te gretig gebruik maakte.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">In de boekwinkel zag men omstreeks 1640,</seg> <seg n="25.11.2">zo vertelt een bekend schrijver uit die tijd,</seg> <seg n="25.11.3">slechts boeken over de moraal,</seg> <seg n="25.11.4">de zedekunde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Dat was de nieuwe moraal,</seg> <seg n="25.12.2">de rekkelijke moraal,</seg> <seg n="25.12.3">zoals ze heette,</seg> <seg n="25.12.4">waarin de strenge regels van de christenen,</seg> <seg n="25.12.5">zoals de kerk die altijd had hooggehouden,</seg> <seg n="25.12.6">werden aangepast aan de wensen en behoeften van de zeventiende-eeuwse mens.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Dat was toen natuurlijk wat men in iedere eeuw de moderne mens noemt.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Er waren in de zeventiende eeuw in Frankrijk bijzondere redenen,</seg> <seg n="25.14.2">waarom die moderne mensen zo'n rekkelijke moraal meenden nodig te hebben.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Voor Duitsland zouden we dat toen niet kunnen zeggen.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Daar was de zeventiende eeuw een eeuw van druk en nood,</seg> <seg n="25.16.2">door de dertigjarige oorlog en de gevolgen daarvan.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Onder die druk voelde men geen behoefte aan een rekkelijke moraal,</seg> <seg n="25.17.2">maar men dichtte en zong die beroemde liederen,</seg> <seg n="25.17.3">die naast de psalmen nog de mooiste bundel uitmaken,</seg> <seg n="25.17.4">die de christelijke kerk kent.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Maar in Frankrijk was 't voorspoed.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De godsdienstoorlogen waren sedert de troonsbestijging van Hendrik IV in 1589 ten einde.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Krachtige staatslieden als Richelieu en Mazarin<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n6" rend="superscript">6</ref> hadden de macht van het koningschap gevestigd door de macht van een woelige adel te breken.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Er was vrede en orde.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">En de Fransman in de zeventiende eeuw wou leven,</seg> <seg n="26.5.2">ook op deze wereld.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Hij wou wel leven onder de kerk.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Maar hij had niet zozeer een gezangbundel nodig om z'n ziel naar de hemel op te heffen,</seg> <seg n="26.7.2">maar een moraal en liefst niet een strenge moraal,</seg> <seg n="26.7.3">om hem 't leven gemakkelijk te maken,</seg> <seg n="26.7.4">zonder al te veel last van z'n geweten.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Daar zorgden dan de handboekjes over moraal van de jezuïeten voor.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Men vraagt zich onwillekeurig af,</seg> <seg n="27.1.2">hoe een kerkelijke orde,</seg> <seg n="27.1.3">zoals de jezuïeten toch waren,</seg> <seg n="27.1.4">onder goedkeuring van de paus,</seg> <seg n="27.1.5">er toe kwam om op die manier de gewetens te leiden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Nu is het bekend dat de roomse kerk</seg> <seg n="27.2.2">- niet de eerste christenen maar de roomsen,</seg> <seg n="27.2.3">de kerk die de jonge volkeren van Europa,</seg> <seg n="27.2.4">de Franken,</seg> <seg n="27.2.5">de Saksen heeft opgevoed</seg> <seg n="27.2.6">- geleerd heeft erg toegeeflijk te zijn,</seg> <seg n="27.2.7">als men de leiding in handen wil houden.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Dat is nog zo.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Rome houdt de touwtjes in handen,</seg> <seg n="27.4.2">maar het is zeer rekkelijk.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Er kan in de gemeente bij de pastoor heel wat op door.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De goed-kerkelijke protestant is <pb n="376" ed="VW"/>veel strenger en hij vindt beter dat de touwtjes hem ontglippen,</seg> <seg n="27.6.2">dan dat hij een rekkelijke moraal zou goedkeuren.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Maar ook als we dit eigenaardig roomse in gedachten houden,</seg> <seg n="28.1.2">dan blijft het nog vreemd aandoen,</seg> <seg n="28.1.3">dat deze rekkelijkheid in de moraal zover kon gaan,</seg> <seg n="28.1.4">en nog wel in de zeventiende eeuw,</seg> <seg n="28.1.5">als bij de jezuïeten.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarbij moeten we ons nog eens herinneren,</seg> <seg n="29.1.2">dat we in Frankrijk zijn.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Frankrijk was juist in de zeventiende eeuw het cultuurland bij uitnemendheid.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Franse beschaving was de beschaving van Europa.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De mode komt er nu nog vandaan.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar toen werden de manieren waarop men zich moest gedragen door Franse meesters geleerd.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dat vraagt wat van een kerk,</seg> <seg n="29.6.2">zo'n bloei van het wereldse leven,</seg> <seg n="29.6.3">als dat tenminste met de zegen van de kerk moet gaan,</seg> <seg n="29.6.4">zoals Rome dat wil.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Maar in Frankrijk kwam er in de zeventiende eeuw nog iets bij.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Het Franse volk heeft wel eens de naam bijzonder lichtzinnig te zijn.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Ten dele is dat onverdiend.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Het is een vlijtig,</seg> <seg n="29.10.2">spaarzaam volk.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">In de grond is de Fransman,</seg> <seg n="29.11.2">ik zal niet zeggen ernstiger,</seg> <seg n="29.11.3">maar minder innerlijk opgewekt dan de Hollander.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Wij lachen vermoedelijk meer.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Maar het is waar dat het Franse volk ook z'n naam van lichtzinnig te zijn ten dele verdiend heeft.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">En daarvoor is de zeventiende eeuw voor dat volk wel een leerschool geweest.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Juist in de eerste helft van de zeventiende eeuw,</seg> <seg n="29.15.2">in de tijd van Richelieu en Mazarin,</seg> <seg n="29.15.3">zijn er in Frankrijk kringen geweest,</seg> <seg n="29.15.4">die een lichte manier van leven tot een soort kunst probeerden te maken,</seg> <seg n="29.15.5">immoraliteit,</seg> <seg n="29.15.6">onverschilligheid voor de wet van God onder een gepolijste vorm.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Mooi gemaakte goddeloosheid.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat is er natuurlijk altijd in de wereld.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Maar in Frankrijk was het in de eerste helft der zeventiende eeuw heel erg.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Een soort lichtzinnigheidskerk,</seg> <seg n="30.3.2">zonder geloof en zonder gebod.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De verwildering van de godsdienstoorlogen had er mede aanleiding toe gegeven.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Toen had in Frankrijk de roomse kerk even haar greep op het leven moeten loslaten.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Libertijnen is het vreemde woord dat men er voor gebruikt.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Mensen die de banden van het leven afwerpen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Er is in die periode ook een hele libertijnse letterkunde ontstaan.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Ze zitten nog door heel Europa verspreid.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">'Heel curieus',</seg> <seg n="30.10.2">zetten de boekhandelaren er vaak bij,</seg> <seg n="30.10.3">als ze op een verkoping voorkomen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het protestantisme,</seg> <seg n="31.1.2">vooral Calvijn te Genève,</seg> <seg n="31.1.3">heeft met de libertijnen die na de Kerkhervorming alle banden wilden verbreken een harde strijd gestreden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Te Genève heeft Calvijn die strenge geest gekweekt,</seg> <seg n="31.2.2">die gedurende drie eeuwen en nog ten dele heersende is in de calvinistische landen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De roomse kerk,</seg> <seg n="31.3.2">tenminste de leiders van de Contra-Reformatie,</seg> <seg n="31.3.3">de jezuïeten probeerden het in Frankrijk in die tijd waarover wij handelen op een andere manier.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Zij rekken de moraal om de libertijnen weer voor de kerk op te vangen.</seg></s> <pb n="377" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="31.5"><seg n="31.5.1">Daartegen is toen Blaise Pascal opgetreden.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">We moeten zien wat daartoe aanleiding gaf en wie Pascal was.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Daartoe moet ik even teruggaan.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">We hebben gezien,</seg> <seg n="31.8.2">dat het Frankrijk van de eerste helft der zeventiende eeuw zich gereed maakte om zijn gouden eeuw te vieren,</seg> <seg n="31.8.3">de toon aan te geven in het leven</seg> <seg n="31.8.4">- En dat de Franse kerk en het Franse volk opnieuw rooms werden in die eeuw.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Dat ze niet de innerlijke vorming en scholing van de innerlijke mens en van het geweten meekregen als de protestantse,</seg> <seg n="31.9.2">met name de calvinistische landen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Dat de Tegen-Reformatie,</seg> <seg n="31.10.2">door de jezuïeten geleid derhalve een gewetensleiding organiseerde,</seg> <seg n="31.10.3">die zeer werktuiglijk was.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Maar Frankrijk bleef toch de oudste dochter van Rome,</seg> <seg n="32.1.2">de allerchristelijkste natie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">En we kunnen van te voren verwachten,</seg> <seg n="32.2.2">dat er in de Franse kerk en het Franse volk zich krachten zullen openbaren en stemmen zullen opgaan,</seg> <seg n="32.2.3">die tegen deze verwereldlijking zullen ingaan.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Die op het binnenste,</seg> <seg n="32.3.2">het hart van het christendom zich zullen terugtrekken,</seg> <seg n="32.3.3">op Christus,</seg> <seg n="32.3.4">op het kruis,</seg> <seg n="32.3.5">op de genade,</seg> <seg n="32.3.6">op de belijdenis van de erfzonde,</seg> <seg n="32.3.7">dat een mens ook in een gouden eeuw,</seg> <seg n="32.3.8">in iedere eeuw een schuldig en ellendig schepsel blijft.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En dat het ware leven elders is.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Die met Augustinus en zijn moeder blijven kijken naar een land,</seg> <seg n="32.5.2">waarvan de kaart niet kan getekend worden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Die oorspronkelijke christelijke levensernst openbaarde zich op 25 september 1609 op bijzondere wijze in een zeventienjarig meisje.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ze was van de aanzienlijke Parijse familie Arnauld.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Haar vader was advocaat.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ze heette Angélique Arnauld en was als kind van elf jaar reeds abdis geworden van het klooster Port-Royal,</seg> <seg n="33.4.2">gelegen in een ongezonde vallei op enige afstand van Parijs.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ze was abdis zoals er zovele waren,</seg> <seg n="33.5.2">die het postje bij <choice><sic>wijze van unst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wijze van gunst</corr></choice> gekregen hadden,</seg> <seg n="33.5.3">omdat ze van goede familie was.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Door de preek van een reizend monnik werd ze getroffen en besloot haar klooster te hervormen volgens de strengere regels,</seg> <seg n="33.6.2">die het concilie van Trente daarvoor had opgesteld.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Op de genoemde 25e september kwamen haar ouders haar bezoeken</seg> <seg n="33.7.2">- ze was toen zeventien jaar</seg> <seg n="33.7.3">- maar werden niet binnengelaten.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">De banden des bloeds mochten de geestelijke banden niet storen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Daar stond de familie Arnauld.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Het werd een scene.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Men wond zich op. Men dreigde.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Men smeekte.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Niets hielp.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">De deur bleef gesloten.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">De jonge abdis viel zelf flauw van de spanning.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Het was geen uiting van een buitengewoon zelfstandig karakter,</seg> <seg n="33.16.2">maar de openbaring van hogere kracht in een zwak meisje.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Hier was het uit met de rekkelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit klooster Port-Royal,</seg> <seg n="34.1.2">dat een Europese naam heeft gekregen is het middelpunt geworden van een streng christelijke beweging in de Franse kerk,</seg> <seg n="34.1.3">die bekend staat onder de naam van <hi rend="italic">jansenisme.</hi></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ze heeft tot een afscheiding geleid,</seg> <seg n="34.2.2">die ook nu nog in ons land is vertegenwoordigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hier wilde men niet weten van rekkelijke gewetensleiding,</seg> <seg n="34.3.2">maar trok zich tegenover<pb n="378" ed="VW"/> de verwereldlijking der kerk terug op haar middelpunt:</seg> <seg n="34.3.3">de alleenheerschappij van de goddelijke genade over het mensenhart.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Leider van het klooster,</seg> <seg n="35.1.2">biechtvader,</seg> <seg n="35.1.3">was de abt van het klooster,</seg> <seg n="35.1.4">Saint-Cyran,</seg> <seg n="35.1.5">een van de merkwaardigste figuren uit de Franse kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De beweging greep om zich heen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Onder de invloed van de prediking van Saint-Cyran sloten zich een aantal bekende mannen er bij aan,</seg> <seg n="35.3.2">o.a. verschillende familieleden van Angélique Arnauld,</seg> <seg n="35.3.3">haar oudste broer,</seg> <seg n="35.3.4">haar zwager,</seg> <seg n="35.3.5">een beroemd Parijs advocaat Le Maitre,</seg> <seg n="35.3.6">die ineens een schitterende carrière neerlei,</seg> <seg n="35.3.7">om zich uit de wereld terug te trekken.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Een aantal van deze mannen vestigde zich in de omgeving van het klooster om er een teruggetrokken leven te leiden.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Van hen is grote invloed uitgegaan op het Franse geestesleven tot op heden toe en ook op het onderwijs.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Natuurlijk trok dit alles de aandacht van de Parijse kringen en ook van het hof.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Er ontstond oppositie,</seg> <seg n="36.2.2">die tenslotte Lodewijk XIV voor zich heeft zien te winnen,</seg> <seg n="36.2.3">wat tot vernietiging van het klooster heeft geleid.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Naast Saint-Cyran,</seg> <seg n="37.1.2">die ik zoëven noemde en die de geestelijke leider van de beweging was,</seg> <seg n="37.1.3">stond nog een ander:</seg> <seg n="37.1.4">Cornelis Jansen (Jansenius),<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="37.1.5">uit Acquoy bij Leerdam,</seg> <seg n="37.1.6">die in Leuven theologie studeerde en later bisschop van leper werd.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij was de wetenschappelijke leider en naar hem is de beweging genoemd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Saint-Cyran en Jansenius waren vrienden en hadden een tijdlang samen Augustinus bestudeerd.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Jansenius had de hele Augustinus tienmaal gelezen en een groot deel dertigmaal.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Elf folio-delen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Dat is geen kleinigheid.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De beweging is dus een Augustinus-réveil in de Franse kerk.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Jansenius schreef een dik boek over de kerkvader.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Over dat boek ontstaat nu een heftige kerkelijke strijd.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Een lid van de familie Arnauld,</seg> <seg n="38.2.2">een broer van de abdis,</seg> <seg n="38.2.3">die zich ook teruggetrokken had uit de wereld,</seg> <seg n="38.2.4">mengde er zich in.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De zaak komt voor de Sorbonne,</seg> <seg n="38.3.2">de beroemde theologische faculteit van de universiteit van Parijs.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De jezuïeten leidden de aanval.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Vijf strenge stellingen uit het boek werden als ketters aangewezen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">- De Sorbonne wou ze veroordelen,</seg> <seg n="38.6.2">maar het Parlement van Parijs verbood het.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Dan wordt de zaak voor de pauselijke stoel gebracht.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De geestelijke leiders van de beweging wilden de stellingen maar opgeven.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Ze zeiden:</seg> <seg n="38.9.2">Laat ons die beschouwingen maar loslaten,</seg> <seg n="38.9.3">als we de leiding van het geweten door de genade zelf maar hebben.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Maar de theologen,</seg> <seg n="38.10.2">vooral de theoloog Arnauld,</seg> <seg n="38.10.3">wilden er niet van horen.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Toen veroordeelde de paus de vijf stellingen.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Port-Royal moest,</seg> <seg n="38.12.2">als het goed rooms wou blijven,</seg> <seg n="38.12.3">zich daarbij neerleggen.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Maar men verschanste zich achter een fijne onderscheiding:</seg> <seg n="38.13.2">van 'feit' en 'recht'.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Men zei:</seg> <seg n="38.14.2">De paus is in zijn <hi rend="italic">recht</hi> om de stellingen te veroordelen.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">Maar over het <hi rend="italic">feit</hi> of ze in het boek van Jansenius staan,</seg> <seg n="38.15.2">heeft hij niet te beslissen.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">Wij ontkennen dat ze er in staan.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Intussen komt het grote publiek met de zaak in aanraking.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Een jansenist kon van zijn pastoor geen absolutie krijgen bij de biecht.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">En de Sorbonne <pb n="379" ed="VW"/>maakte zich klaar om over die onderscheiding van feit en recht een uitspraak te doen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Arnauld deed een beroep op 't Parlement,</seg> <seg n="39.4.2">maar</seg> <seg n="39.4.3">- tevergeefs.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Port-Royal was schaakmat gezet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Er bleef voor de strengen</seg> <seg n="40.1.2">- zo heeft een bekend schrijver over Pascal het uitgedrukt -'er bleef maar één rechtbank over:</seg> <seg n="40.1.3">de publieke opinie en maar één advocaat:</seg> <seg n="40.1.4">Pascal'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Hij heeft het tegen de jezuïeten,</seg> <seg n="40.2.2">de gewetensleiders van de rekkelijke moraal,</seg> <seg n="40.2.3">opgenomen in zijn beroemde Brieven uit Parijs <hi rend="italic">aan iemand in de provincie.</hi></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wie was Pascal?,</seg> <seg n="41.1.2">dat moeten wij nu eerst vragen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Ik zal er hier niet te lang over uitweiden,</seg> <seg n="41.2.2">omdat het ons om zijn brieven te doen is.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Pascal was ook onder invloed van de strenge beweging gekomen en had zich uit de wereld teruggetrokken en zich in de omgeving van het klooster gevestigd.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Pascal werd in 1623 te Clermont geboren.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Z'n familie behoorde tot de hogere ambtenaarsstand.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Hij was een vroegrijp genie,</seg> <seg n="42.3.2">zoals onze Hugo de Groot,</seg> <seg n="42.3.3">maar had tegelijk ziekelijke afwijkingen,</seg> <seg n="42.3.4">die misschien met zijn genialiteit samenhingen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De vader ging in 1631 met z'n kinderen naar Parijs om zich aan hun opvoeding te wijden.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De wiskunde mocht hij aanvankelijk nog niet leren.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Zijn zuster vertelt dat de vader hem toen eens vond zittende op de vloer van z'n kamer tussen meetkundige figuren.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Hij had,</seg> <seg n="42.7.2">uit een algemene bepaling van meetkunde die zijn vader hem had gegeven,</seg> <seg n="42.7.3">de meetkunde voor een groot deel zelf uitgevonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Later behoort hij tot de vooraanstaande mannen die de grondslag hebben gelegd van de nieuwere natuurwetenschap.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Door zeer bijzondere crises in zijn leven,</seg> <seg n="42.9.2">zoals Paulus en Luther die ook beleefd hebben,</seg> <seg n="42.9.3">komt hij er toe zich bij de kring van Port-Royal aan te sluiten.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Met deze kringen verkeerde hij,</seg> <seg n="43.1.2">toen,</seg> <seg n="43.1.3">zoals ik zei,</seg> <seg n="43.1.4">Port-Royal door de jezuïeten schaakmat gezet dreigde te worden en de rekkelijkheid de ernst van de Franse kerk ging overwinnen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Zo stonden de zaken en ze stonden er voor de jansenisten slecht voor.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Hun schrijver,</seg> <seg n="44.2.2">de theoloog Arnauld,</seg> <seg n="44.2.3">verdedigde de zaak wel,</seg> <seg n="44.2.4">maar in't Latijn en in zeer schoolse vormen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Terwijl de heren van Port-Royal bij elkaar stonden en er over praatten,</seg> <seg n="44.3.2">zei men tegen Arnauld:</seg> <seg n="44.3.3">Ge zult u toch niet als een kind laten veroordelen?</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Richt u tot 't publiek.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Arnauld probeerde het en las het na een dag of drie voor.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Maar de kring zei er niets op:</seg> <seg n="44.6.2">'t was veel te veel werk van een vakman.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Arnauld merkte het en draaide zich plotseling om naar Pascal die er ook bij stond,</seg> <seg n="44.7.2">met de woorden:</seg> <seg n="44.7.3">Maar gij zijt nog <pb n="380" ed="VW"/>jong,</seg> <seg n="44.7.4">gij moest iets maken.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Pascal had alleen nog maar wetenschappelijke geschriften opgesteld.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Hij wou 't echter wel proberen.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">De volgende dag liet bij een proef zien.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Dat is excellent,</seg> <seg n="44.11.2">dat zal er ingaan,</seg> <seg n="44.11.3">riepen de vrienden,</seg> <seg n="44.11.4">toen ze 't hoorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Het eerste ontwerp was direct de eerste brief,</seg> <seg n="44.12.2">zoals wij die hebben.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">De eerste greep was een meestergreep.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Ook uit een oogpunt van taal.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Zoals Pascal toen schreef,</seg> <seg n="44.15.2">zo is het Frans gebleven.</seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">Hij heeft het nieuwe Frans geschapen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="44.17"><seg n="44.17.1">Hier was nu een man van de wereld,</seg> <seg n="44.17.2">die tot voor korte tijd gewend was met een tweespan door Parijs te rijden,</seg> <seg n="44.17.3">beroemd <choice><sic>wisen natuurkundige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wis- en natuurkundige</corr></choice>,</seg> <seg n="44.17.4">en die op zijn manier,</seg> <seg n="44.17.5">op dezelfde wijze waarop men gewoon was in het salon te doen,</seg> <seg n="44.17.6">als men op visite was,</seg> <seg n="44.17.7">over de theologische kwesties schreef,</seg> <seg n="44.17.8">die het land in spanning hielden.</seg></s> <s n="44.18"><seg n="44.18.1">Een advocaat die zich tot het grote publiek richtte.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Daar hebt ge 't al,</seg> <seg n="45.1.2">denkt misschien iemand,</seg> <seg n="45.1.3">die theologische kwesties worden maar ingewikkeld gemaakt.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Men kan er wel zo over praten,</seg> <seg n="45.2.2">dat er niets aan is.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Maar niet iedereen kan dat.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Pascals zuster schreef van hem:</seg> <seg n="46.2.2">"Hij had een natuurlijke welsprekendheid die het hem bewonderenswaardig gemakkelijk maakte alles te zeggen wat hij wilde;</seg> <seg n="46.2.3">maar bovendien had hij zich nog zekere regels uitgedacht ... waarvan hij zich zo gelukkig bediende,</seg> <seg n="46.2.4">dat hij meester van zijn stijl was,</seg> <seg n="46.2.5">zodat hij niet alleen kon zeggen wat hij wilde,</seg> <seg n="46.2.6">maar het ook kon zeggen op de manier waarop hij wou en de indruk maken precies die hij wilde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Zo'n man kan alles,</seg> <seg n="47.1.2">denken wij,</seg> <seg n="47.1.3">en dan wil ieder nog wel luisteren,</seg> <seg n="47.1.4">denken wij.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Maar dan weten we 't nog niet precies.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Pascal heeft het ons zelf gezegd.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Vroeger had hij een samenspraak gemaakt,</seg> <seg n="47.4.2">waarin hij zichzelf in gesprek bracht met een libertijn,</seg> <seg n="47.4.3">zo'n zeventiende-eeuwse twijfelaar.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Wel,</seg> <seg n="47.5.2">liet hij hem zeggen,</seg> <seg n="47.5.3">die manier om mij de hogere dingen uit te leggen bevalt mij wel.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">En dan antwoordt Pascal:</seg> <seg n="47.6.2">Als het discours u bevalt en de argumenten u sterk voorkomen,</seg> <seg n="47.6.3">weet dan dat het gemaakt is door een man,</seg> <seg n="47.6.4">die vooraf zijn knieën voor God gebogen heeft en daarna zijn knieën voor God gebogen heeft,</seg> <seg n="47.6.5">om het oneindige Wezen,</seg> <seg n="47.6.6">waaraan hij zich geheel onderwerpt te smeken,</seg> <seg n="47.6.7">of Hij u ook aan zich wil onderwerpen,</seg> <seg n="47.6.8">voor uw eigen welzijn en tot zijn eer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Dat laatste moeten we goed in gedachten houden wanneer we Pascal zo gemakkelijk over de hoogste dingen horen praten,</seg> <seg n="48.1.2">alsof hij in een Parijs salon de laatste nieuwtjes aan z'n gastvrouw zat te vertellen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Over de inhoud van de eerste vier brieven zal ik niet veel zeggen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het betrof de stellingen uit het boek van Jansenius,</seg> <seg n="49.2.2">waarover ik sprak.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">En dan <pb n="381" ed="VW"/>de vraag van <hi rend="italic">feit</hi> en van recht,</seg> <seg n="49.3.2">waarachter de jansenisten zich verscholen.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Deze dingen werden in de Sorbonne op de zwaarwichtigste wijze verhandeld.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Pascal begint met te zeggen dat hij er geen verstand van heeft,</seg> <seg n="49.5.2">maar dat hij eerst even is gaan praten met een paar theologische kennissen en in korte tijd een groot theoloog is geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Hij heeft toen gemerkt,</seg> <seg n="49.6.2">dat het helemaal niet zo ingewikkeld was.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Er waren in de Sorbonne thomisten,</seg> <seg n="49.7.2">ouderwetse roomsen,</seg> <seg n="49.7.3">en jezuïeten,</seg> <seg n="49.7.4">de nieuwerwetse.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">De jansenisten en de thomisten (dat zijn gewone kerkelijke schrijvers) waren het over de zaak eens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Maar de thomisten,</seg> <seg n="49.9.2">die in de Sorbonne samenspanden met de <choice><sic>jeztuïeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">jezuïeten</corr></choice> tegen de jansenisten,</seg> <seg n="49.9.3">gebruikten voor die zaak een woord dat de jezuïeten voor een andere zaak gebruikten,</seg> <seg n="49.9.4">waar ze 't niet mee eens waren.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Dus de thomisten en jezuïeten waren het over een naam eens.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">En nu hielden ze 't met degenen waarmee ze 't over een naam eens waren tegen degenen waarmee ze 't over de zaak eens waren.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Ik moet u dat toch een beetje duidelijker proberen te maken.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Laten we zeggen:</seg> <seg n="50.2.2">er loopt een dier hier door de zaal.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Er zijn drie partijen.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Sommigen zeggen:'t is een hond,</seg> <seg n="50.4.2">anderen:</seg> <seg n="50.4.3">'t is een haan.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Dan moeten er twee partijen zijn,</seg> <seg n="50.5.2">zegt ge.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Neen,</seg> <seg n="50.6.2">er zijn er drie,</seg> <seg n="50.6.3">ik zal u uitleggen hoe.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">De eerste partij zegt:</seg> <seg n="50.7.2">'t is een beest met vier poten,</seg> <seg n="50.7.3">dat ik een hond noem.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">De derde partij zegt:</seg> <seg n="50.8.2">neen,</seg> <seg n="50.8.3">een dier met twee poten,</seg> <seg n="50.8.4">dat ik een haan noem.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Maar de middelste partij zegt:</seg> <seg n="50.9.2">ik ben 't met de eerste partij eens wat de zaak betreft:</seg> <seg n="50.9.3">'t is een dier met vier poten,</seg> <seg n="50.9.4">en met de derde partij wat de naam betreft:</seg> <seg n="50.9.5">ik noem het een haan.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Ik mag het toch wel de naam geven die ik wil?</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">En nu jaagt 2 met 3 partij 1 de zaal uit,</seg> <seg n="50.11.2">omdat die niet wil zeggen,</seg> <seg n="50.11.3">dat een hond een haan is.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zo loopt de eerste brief van Pascal over een theologische kwestie.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">In een allergezelligst,</seg> <seg n="51.2.2">allergemoedelijkst,</seg> <seg n="51.2.3">in allerbeschaafdst Frans geschreven briefje ging het geschil tussen jansenisten en jezuïeten het land door.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1"><choice><sic>ledereen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Iedereen</corr></choice> las het en iedereen begreep het.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Natuurlijk zit er meer achter en dat heeft Pascal later ook nog wel wat ernstiger naar voren gebracht.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het was een kwestie van diepe en oppervlakkige theologie.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">En van strenge en rekkelijke moraal.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">De roomse kerk moest kiezen tussen de diepen en de oppervlakkigen,</seg> <seg n="52.4.2">de strengen en de rekkelijken.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zij is vaak geneigd met de laatsten mee te doen tegen de eersten.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Het Evangelie te vergemakkelijken aan de wereld,</seg> <seg n="52.6.2">om de mensen te winnen.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Dit verraad laat Pascal zien in zijn eerste brief op een zo vernuftige,</seg> <seg n="52.7.2">eenvoudige,</seg> <seg n="52.7.3">grappige manier,</seg> <seg n="52.7.4">alsof het een rekensommetje was en geen strijd tussen kerk en wereld,</seg> <seg n="52.7.5">ernst en lichtzinnigheid.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Een hond een haan noemen om de waarheid de zaal uit te jagen.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Het kwade goed noemen om <pb n="382" ed="VW"/>lichtzinnig te kunnen wezen.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Een aan de zonde verkocht mens vrij noemen om geen Evangelie nodig te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Pascal vereenvoudigde deze geweldige dingen,</seg> <seg n="53.1.2">het duel op leven en dood,</seg> <seg n="53.1.3">tussen de leer van Augustinus en die van de jezuïeten,</seg> <seg n="53.1.4">in een met volmaakte eenvoud geschreven briefje,</seg> <seg n="53.1.5">dat ieder lezen wilde,</seg> <seg n="53.1.6">dat ieder begreep,</seg> <seg n="53.1.7">waar ieder om lachte,</seg> <seg n="53.1.8">en waar ieder 't mee eens was.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Met wiskundige juistheid zijn alle delen van de brief op de juiste plaats gezet;</seg> <seg n="53.2.2">alles is natuurlijk en alles is berekend,</seg> <seg n="53.2.3">het is een rekensom en tegelijk een gezellig praatje.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het is wat Pascals zuster zei:</seg> <seg n="53.3.2">van nature kon hij zich goed uitdrukken,</seg> <seg n="53.3.3">maar hij had zich ook nog een manier bedacht en hij kon alles zeggen wat hij wou en zoals hij 't wou en het effect eraan geven dat hij wou.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Hier is een wiskunstenaar,</seg> <seg n="53.4.2">die de gedachte en de taal weet te hanteren met dezelfde juistheid,</seg> <seg n="53.4.3">waarmee hij het de cijfers doet.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Pascal gaf aan zijn brieven de titel:</seg> <seg n="54.1.2"><hi rend="italic">Brieven aan een provinciaal.</hi></seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1"><hi rend="italic">De</hi> provincie,</seg> <seg n="54.2.2">dat is in Frankrijk alles wat buiten Parijs ligt.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">'Brieven aan een buitenman' zou dus niet een juiste vertaling van de titel zijn. 't Is een bericht uit Parijs over wat in de hoofdstad gebeurt aan mensen,</seg> <seg n="54.3.2">die ergens elders een betrekking hebben en graag op de hoogte willen blijven.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De eerste brief verwekte dadelijk groot opzien.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">De kanselier van de universiteit moest zeven keer gelaten worden,</seg> <seg n="55.2.2">uit vrees voor een beroerte.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De drukkerijen waar Port-Royal liet drukken werden op last van koning en kanselier doorzocht en de persen verzegeld.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Maar de volgende morgen kwam de loopjongen van een der drukkerijen bij de Eerste President aanlopen met een fris exemplaar van de tweede brief,</seg> <seg n="55.4.2">om te laten zien,</seg> <seg n="55.4.3">dat men 't daar niet gedrukt kon hebben.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Immers alles was verzegeld.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Maar ze waren er wel gedrukt.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">De vrouw van de drukker had de drukvormen in haar schort naar een buurman gebracht,</seg> <seg n="55.7.2">toen ze met het zegel kwamen.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Er kwamen meer zulke aardige ogenblikken.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Pascal schreef anoniem,</seg> <seg n="56.2.2">zonder z'n naam eronder te zetten.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Men raadde alle kanten uit.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">En de schrijver had zich onder de schuilnaam van mijnheer De Mons in een kleine herberg gevestigd,</seg> <seg n="56.4.2">met uithangbord 'Koning David',</seg> <seg n="56.4.3">vlak achter de Sorbonne en tegenover het jezuïetencollege.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">De zwager van Pascal kwam in Parijs en logeerde in dezelfde herberg.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Een jezuïet,</seg> <seg n="56.6.2">een beetje familie,</seg> <seg n="56.6.3">kwam hen daar opzoeken en zei,</seg> <seg n="56.6.4">dat men Pascal voor de schrijver van de brieven hield.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Deze maakte zich eraf,</seg> <seg n="56.7.2">maar intussen lagen op z'n bed achter het gordijn een twintigtal exemplaren van de zevende en achtste brief te drogen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dit is de humor die ook de gewichtigste en meest tragische ogenblikken <pb n="383" ed="VW"/>in de geschiedenis der Franse kerk verguldt.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Want wij mogen niet vergeten,</seg> <seg n="57.2.2">dat het een duel was tussen leven en dood,</seg> <seg n="57.2.3">ernst en lichtzinnigheid in Frankrijk.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">De eerste brief verscheen 23 januari 1656,</seg> <seg n="58.1.2">de tweede op 29 januari 1656.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Wij springen nu over op die van 20 maart 1656,</seg> <seg n="58.2.2">de vijfde brief.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Een vriend van Pascal had hem aangeraden niet te vaak over de theologische kwesties te schrijven:</seg> <seg n="58.3.2">het publiek zou dan belangstelling verliezen.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Intussen was de uitspraak van de Sorbonne ook gevallen:</seg> <seg n="58.4.2">Arnauld had ongelijk gekregen.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Om beide redenen besloot Pascal nu van batterij te veranderen en de jezuïeten aan te vallen op hun rekkelijke moraal.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">En daarmee zijn we waar we eigenlijk wezen moeten.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">In de brieven 5-16 heeft Pascal dit werk verricht.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Wij moeten de rekkelijke moraal een beetje nader bekijken.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Er komen twee vreemde woorden bij te pas,</seg> <seg n="59.2.2">die ik u even moet uitleggen.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Het eerste is het woord <hi rend="italic">probabilisme.</hi></seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">'Probabel' wil zeggen:</seg> <seg n="59.4.2">waarschijnlijk.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Probabilisme wil zeggen dat,</seg> <seg n="59.5.2">als ik te doen krijg met een kwestie van goed of kwaad,</seg> <seg n="59.5.3">als ik voor de vraag sta of ik iets wel of niet doen mag,</seg> <seg n="59.5.4">als ik dus met een gewetensvraag te doen krijg,</seg> <seg n="59.5.5">dat ik dan aan 't zoeken mag gaan of er ook een uitweg te vinden is.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">Als ik het toch zo graag doen wil,</seg> <seg n="59.6.2">maar het mag eigenlijk niet,</seg> <seg n="59.6.3">dan koop ik een handboek voor moraal,</seg> <seg n="59.6.4">waarin de castiistiek aan 't woord is,</seg> <seg n="59.6.5">de leer van de verschillende gevallen.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Die zijn door de jezuïeten zo ingericht,</seg> <seg n="59.7.2">dat men er aardig mee door 't leven kan komen.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Men moet het iemand wat gemakkelijk maken om een christen en lid van de kerk te zijn.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">Als we nu eens op zoek gingen of er ergens ook een doctor in de zedekunde geweest is,</seg> <seg n="59.9.2">die vindt dat ik het wel doen mag,</seg> <seg n="59.9.3">wel,</seg> <seg n="59.9.4">dan maakt die de mening probabel,</seg> <seg n="59.9.5">dan mag het.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">En voor de zedenleer,</seg> <seg n="59.10.2">zo leerden de jezuïeten,</seg> <seg n="59.10.3">behoeft men niet bij de oude strenge kerkleraars te zijn.</seg></s> <s n="59.11"><seg n="59.11.1">Dat is goed voor de geloofsleer;</seg> <seg n="59.11.2">die is oud en onveranderlijk,</seg> <seg n="59.11.3">maar de wereld staat niet stil.</seg></s> <s n="59.12"><seg n="59.12.1">Voor de moraal van z'n gedrag moet men de nieuwe schrijvers hebben.</seg></s> <s n="59.13"><seg n="59.13.1">Die zijn helemaal bij.</seg></s> <s n="59.14"><seg n="59.14.1">Die maken werk van allerlei gevallen,</seg> <seg n="59.14.2">waarin men komen kan.</seg></s> <s n="59.15"><seg n="59.15.1">Ik kan dus gaan snuffelen in zo'n handboek over casuïstiek en mijn geval komt er misschien wel in voor.</seg></s> <s n="59.16"><seg n="59.16.1">Is er maar een doctor die vindt dat 't mag,</seg> <seg n="59.16.2">dan ben ik 'safe'.</seg></s> <s n="59.17"><seg n="59.17.1">De kerk en God kunnen mij niets maken.</seg></s> <s n="59.18"><seg n="59.18.1">- En kan ik 't niet vinden in 't boek,</seg> <seg n="59.18.2">wel,</seg> <seg n="59.18.3">dan ga ik naar zo'n specialist in de castfistiek,</seg> <seg n="59.18.4">een pater jezuïet,</seg> <seg n="59.18.5">die is er in doorkneed en die weet mijn geval wel probabel te maken,</seg> <seg n="59.18.6">door een of andere doctor op te snorren die vond,</seg> <seg n="59.18.7">dat 't er wel op door kon.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Men ziet hoe ver we hier van de echte zedelijkheid af zijn.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Die zegt:</seg> <seg n="60.2.2">als men niet in 't water wil vallen,</seg> <seg n="60.2.3">moet men oppassen niet te dicht op de kant van de sloot te komen.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Jezus zegt:</seg> <seg n="60.3.2">Indien uw oog u ergert,</seg> <seg n="60.3.3">werp het van u;</seg> <seg n="60.3.4">het is u nutter één oog hebbende in het eeuwige leven in te gaan dan twee ogen hebbende in het helse vuur geworpen te worden (Matth. 5 : 29).</seg></s> <pb n="384" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="60.4"><seg n="60.4.1">De jezuïeten zeiden,</seg> <seg n="60.4.2">dat men <hi rend="italic">naaste gelegenheid</hi> tot zondigen niet altijd hoefde te vermijden.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Men hoefde de veilige afstand tot kwaad niet te zorgvuldig te bewaren.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Het kon meevallen.</seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Als men al wat dichter bij het kwaad kwam,</seg> <seg n="60.7.2">dan waren er misschien nog een aantal gevallen die probabel te maken waren.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">Waarvoor een doctor te vinden was,</seg> <seg n="60.8.2">die 't wel goed vond.</seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">En zo kon men toch leven,</seg> <seg n="60.9.2">want een mens moest toch ook leven.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Men ziet wat een verschil er was tussen de strenge predikers van Port-Royal,</seg> <seg n="61.1.2">zoals Saint-Cyran en zijn opvolgers,</seg> <seg n="61.1.3">die de mensen uit de wereld weghaalden,</seg> <seg n="61.1.4">zodat ze een prachtige positie opgaven,</seg> <seg n="61.1.5">om voor hun ziel te zorgen en deze rekkelijke moraal.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">En het gebeurde allebei in de Franse kerk,</seg> <seg n="61.2.2">de oudste dochter der christenheid.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Daartegen schreef Pascal nu zijn brieven 5 -16.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Arnauld,</seg> <seg n="62.2.2">de theoloog,</seg> <seg n="62.2.3">had er al een boek tegen geschreven.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Maar't was te zwaar.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Alleen doctoren lazen het.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Het bleef bij een dispuut in de Sorbonne.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Pascal richtte zich tot 't publiek.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">'t Begint al aan 't eind van de vierde brief.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">In deze brief gaat het over de verantwoordelijkheid van de mens,</seg> <seg n="63.2.2">of ik alleen verantwoordelijk ben voor de oppervlakte of ook voor wat in de diepte van mijn wezen schuilt,</seg> <seg n="63.2.3">niet alleen voor wat ik willens en wetens doe,</seg> <seg n="63.2.4">of zeg,</seg> <seg n="63.2.5">maar ook voor wat ik onwetend ben,</seg> <seg n="63.2.6">de bron van al mijn doen en denken.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Pascal,</seg> <seg n="64.1.2">en dit is een van de aardige dingen in zijn brieven,</seg> <seg n="64.1.3">werkt dan niet met zware argumenten,</seg> <seg n="64.1.4">maar hij laat een heel goedmoedige pater jezuïet praten.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">De pater heeft een dik boek bij zich en met zijn welverzorgde vinger wijst hij hem dan de plaatsen aan die voor zijn mening pleiten.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Welnu,</seg> <seg n="64.3.2">zijt ge tevreden?,</seg> <seg n="64.3.3">vraagt hij dan. Pascal maakt nog een tegenwerping.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Helemaal vrijwillige en bewuste daden,</seg> <seg n="64.4.2">zegt hij,</seg> <seg n="64.4.3">zijn er haast niet.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Als iemand vloekt bij het spel,</seg> <seg n="64.5.2">als hij bij 't carnaval zich te buiten gaat,</seg> <seg n="64.5.3">dat doet hij niet helemaal opzettelijk?</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Dan doet de goeie pater z'n boek weer open en haalt Augustinus,</seg> <seg n="64.6.2">Aristoteles aan.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Maar Pascal speelt die schrijvers tegen de pater uit.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">De goeie man is wat verrast.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Maar terwijl hij nadenkt wat hij zeggen zal,</seg> <seg n="64.9.2">komt iemand hem waarschuwen,</seg> <seg n="64.9.3">dat mevrouw de maarschalk zo-en-zo,</seg> <seg n="64.9.4">en mevrouw de markies zo-en-zo hem nodig hebben.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">- De pater moet weg om de moraal te rekken.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Haastig gaat hij weg.</seg></s> <s n="64.12"><seg n="64.12.1">Ik zal er met onze paters over spreken,</seg> <seg n="64.12.2">zei hij,</seg> <seg n="64.12.3">zij zullen wel een antwoord vinden;</seg> <seg n="64.12.4">ze zijn heel fijn in die dingen.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Maar,</seg> <seg n="65.1.2">zei Pascal tegen z'n vriend,</seg> <seg n="65.1.3">de jansenist,</seg> <seg n="65.1.4">wat brengen deze opvattingen de moraal in de war.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Wist ge dat niet?,</seg> <seg n="65.2.2">zei hij,</seg> <seg n="65.2.3">en hij gaf mij enige sterke voorbeelden.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Zo eindigt de vierde brief.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">De vijfde begint met een gesprek met z'n vriend,</seg> <seg n="66.1.2">de jansenist,</seg> <seg n="66.1.3">die hem allerlei vertelt,</seg> <seg n="66.1.4">wat hem ongelooflijk voorkomt.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">En dan zal hij zelf maar met een pater jezuïet gaan praten.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Hij heeft er nog een oude kennis onder.</seg></s> <pb n="385" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="66.4"><seg n="66.4.1">Hij brengt het gesprek op het vasten,</seg> <seg n="66.4.2">om zo ongemerkt te komen waar hij wezen wil.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Ik zei,</seg> <seg n="66.5.2">zo loopt de brief,</seg> <seg n="66.5.3">dat ik er niet best tegen kon. Hij spoorde me aan om door te zetten,</seg> <seg n="66.5.4">maar toen ik doorging met klagen,</seg> <seg n="66.5.5">was hij er toch door getroffen en hij ging zoeken om een reden tot vrijstelling.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Verschillende vrijstellingen pasten niet op mij,</seg> <seg n="66.6.2">maar eindelijk zei hij:</seg> <seg n="66.6.3">Kunt ge wel slapen na 't vasten?</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Juist niet,</seg> <seg n="66.7.2">zei ik,</seg> <seg n="66.7.3">en daarom moet ik in de vasten vaak 's middags koud eten en 's avonds warm.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Ik ben blij,</seg> <seg n="66.8.2">zei hij,</seg> <seg n="66.8.3">dat middel gevonden te hebben om u te helpen zonder zonde,</seg> <seg n="66.8.4">ge kunt gerust gaan,</seg> <seg n="66.8.5">ge zijt niet verplicht te vasten.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Ge hoeft mij niet op mijn woord te geloven;</seg> <seg n="66.9.2">ga maar mee naar de bibliotheek.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Ik ging mee en hij nam een boek en zei:</seg> <seg n="66.10.2">Kijk,</seg> <seg n="66.10.3">hier is 't bewijs,</seg> <seg n="66.10.4">dat is Escobar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">Wat is Escobar,</seg> <seg n="66.11.2">zei ik,</seg> <seg n="66.11.3">m'n vader?</seg></s> <s n="66.12"><seg n="66.12.1">Wat,</seg> <seg n="66.12.2">kent ge Escobar niet,</seg> <seg n="66.12.3">die uit vierentwintig van onze grote schrijvers over de moraal een uittreksel gemaakt heeft?</seg></s> <s n="66.13"><seg n="66.13.1">En hij wees mij met de vinger aan:</seg> <seg n="66.13.2">'Hij die niet kan slapen als hij niet warm gegeten heeft,</seg> <seg n="66.13.3">moet die vasten?</seg></s> <s n="66.14"><seg n="66.14.1">Volstrekt niet'.</seg></s> <s n="66.15"><seg n="66.15.1">Zijt ge tevreden?</seg></s> <s n="66.16"><seg n="66.16.1">Niet helemaal,</seg> <seg n="66.16.2">zei ik,</seg> <seg n="66.16.3">want ik kan 't vasten wel verdragen als ik 's middags koud eet en 's avonds warm.</seg></s> <s n="66.17"><seg n="66.17.1">Nou,</seg> <seg n="66.17.2">lees dan verder,</seg> <seg n="66.17.3">zei hij,</seg> <seg n="66.17.4">ze hebben overal aan gedacht.</seg></s> <s n="66.18"><seg n="66.18.1">Kijk,</seg> <seg n="66.18.2">daar staat het:</seg> <seg n="66.18.3">'hoe moet het,</seg> <seg n="66.18.4">als men 's morgens wel buiten een boterham kan als men 's avonds warm eet?'</seg></s> <s n="66.19"><seg n="66.19.1">We zijn er:</seg> <seg n="66.19.2">daar staat:</seg> <seg n="66.19.3">'Men is niet verplicht om te vasten,</seg> <seg n="66.19.4">want niemand is verplicht om de volgorde van z'n maaltijden te veranderen'.</seg></s> <s n="66.20"><seg n="66.20.1">Een prachtige reden,</seg> <seg n="66.20.2">zei ik.</seg></s> <s n="66.21"><seg n="66.21.1">Maar,</seg> <seg n="66.21.2">zei hij,</seg> <seg n="66.21.3">zeg eens,</seg> <seg n="66.21.4">gebruikt ge veel wijn ?</seg></s> <s n="66.22"><seg n="66.22.1">Neen pater,</seg> <seg n="66.22.2">zei ik,</seg> <seg n="66.22.3">daar kan ik niet tegen.</seg></s> <s n="66.23"><seg n="66.23.1">Ik vroeg het maar,</seg> <seg n="66.23.2">zei hij,</seg> <seg n="66.23.3">om er u op attent te maken,</seg> <seg n="66.23.4">dat ge die 's morgens kunt drinken en wanneer ge maar wilt zonder de vasten te breken.</seg></s> <s n="66.24"><seg n="66.24.1">Kijk,</seg> <seg n="66.24.2">beslissing nr. 75,</seg> <seg n="66.24.3">daar wordt gevraagd:</seg> <seg n="66.24.4">'Kan men zonder de vasten te breken op elk uur van de dag wijn drinken?</seg></s> <s n="66.25"><seg n="66.25.1">En zelfs in grote hoeveelheden?</seg></s> <s n="66.26"><seg n="66.26.1">Dat kan en zelfs hypocras'.</seg></s> <s n="66.27"><seg n="66.27.1">Ik kende die hypocras niet,</seg> <seg n="66.27.2">zei hij,</seg> <seg n="66.27.3">ik zal het merk noteren.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Dat is een aardige man,</seg> <seg n="67.1.2">zei ik,</seg> <seg n="67.1.3">deze Escobar<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="67.2"><seg n="67.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> houdt van hem,</seg> <seg n="67.2.2">zei hij,</seg> <seg n="67.2.3">hij stelt van die aardige vragen.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">En dan krijgt men een paar pikante voorbeelden.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Hadt ge 't kunnen geloven?,</seg> <seg n="68.1.2">zei hij.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Werkelijk pater,</seg> <seg n="68.2.2">zei ik,</seg> <seg n="68.2.3">ik geloof 't nog niet.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Hoe is 't geen zonde om niet te vasten,</seg> <seg n="68.3.2">als men 't wel kan?</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">En moet men de gelegenheden om te zondigen niet ontvluchten?</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Dat zou al heel makkelijk zijn.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">- Niet altijd hoeft het,</seg> <seg n="68.6.2">zei hij,</seg> <seg n="68.6.3">het is er naar.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Waarnaar?,</seg> <seg n="68.7.2">zei ik.</seg></s> <s n="68.8"><seg n="68.8.1">Ho,</seg> <seg n="68.8.2">ho,</seg> <seg n="68.8.3">zei de pater.</seg></s> <s n="68.9"><seg n="68.9.1">En dan haalt hij het gevoelen aan van een pater Bauny,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="68.9.2">p. 1084 in Escobar:</seg> <seg n="68.9.3">'Men hoeft de absolutie niet te weigeren aan degenen die met de zondige gelegenheid niet willen breken,</seg> <seg n="68.9.4">als ze dat niet kunnen doen zonder opspraak te geven'.</seg></s> <s n="68.10"><seg n="68.10.1">Waarlijk,</seg> <seg n="68.10.2">zei ik,</seg> <seg n="68.10.3">'t is me of ik droom,</seg> <seg n="68.10.4">als ik een monnik zo hoor spreken.</seg></s> <s n="68.11"><seg n="68.11.1">Maar pater,</seg> <seg n="68.11.2">zeg mij,</seg> <seg n="68.11.3">op uw geweten af,</seg> <seg n="68.11.4">zijt gij 't er mee eens?</seg></s> <s n="68.12"><seg n="68.12.1">Werkelijk niet,</seg> <seg n="68.12.2">zei hij.</seg></s> <s n="68.13"><seg n="68.13.1">Dus ge spreekt tegen uw geweten?</seg></s> <s n="68.14"><seg n="68.14.1">Helemaal niet,</seg> <seg n="68.14.2">zei hij,</seg> <seg n="68.14.3">ik sprak daarvan niet <pb n="386" ed="VW"/>volgens mijn geweten,</seg> <seg n="68.14.4">maar volgens 't geweten van de vaders Ponce<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n12" rend="superscript">12</ref> en Bauny,</seg> <seg n="68.14.5">en ge kunt ze veilig volgen,</seg> <seg n="68.14.6">want 't zijn knappe lui.</seg></s> <s n="68.15"><seg n="68.15.1">Wat,</seg> <seg n="68.15.2">pater,</seg> <seg n="68.15.3">omdat er drie regels in hun boeken staan,</seg> <seg n="68.15.4">mag ik daarom gelegenheid zoeken om te zondigen?</seg></s> <s n="68.16"><seg n="68.16.1">Ik dacht dat men de bijbel en de christelijke over levering voor richtsnoer moest nemen en niet uw casuïsten.</seg></s> <s n="68.17"><seg n="68.17.1">Oh,</seg> <seg n="68.17.2">goede God,</seg> <seg n="68.17.3">zei de pater,</seg> <seg n="68.17.4">ge doet mij aan de jansenisten denken.</seg></s> <s n="68.18"><seg n="68.18.1">Kunnen de vaders Ponce en Bauny een opinie niet probabel maken?</seg></s> <s n="68.19"><seg n="68.19.1">Ik heb niet genoeg aan waarschijnlijkheid,</seg> <seg n="68.19.2">zei ik,</seg> <seg n="68.19.3">ik moet zekerheid hebben.</seg></s> <s n="68.20"><seg n="68.20.1">Ik zie,</seg> <seg n="68.20.2">zei de pater,</seg> <seg n="68.20.3">dat ge niet weet wat een probabel gevoelen is,</seg> <seg n="68.20.4">gij zoudt anders praten,</seg> <seg n="68.20.5">als ge 't wist.</seg></s> <s n="68.21"><seg n="68.21.1">Het is het abc van onze moraal.</seg></s> <s n="68.22"><seg n="68.22.1">Ik moet er u les in geven.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">En dan vertelt hij hem dat een enkele doctor een opinie probabel kan maken.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Want,</seg> <seg n="69.2.2">zei hij,</seg> <seg n="69.2.3">een man die ernstig studeert,</seg> <seg n="69.2.4">zou zich niet aan een mening hechten,</seg> <seg n="69.2.5">als hij er geen goeie reden voor had.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Dus,</seg> <seg n="69.3.2">zei ik,</seg> <seg n="69.3.3">een doctor kan met een geweten doen wat hij wil?</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Gij moet er geen grapjes over maken,</seg> <seg n="69.4.2">zei hij,</seg> <seg n="69.4.3">en niet denken dat gij deze leer omver kunt werpen.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Toen de jansenisten het probeerden,</seg> <seg n="69.5.2">hebben ze allen hun tijd er bij verloren.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Kijk,</seg> <seg n="69.6.2">zei hij,</seg> <seg n="69.6.3">als een geleerd en vroom man mij vertelt,</seg> <seg n="69.6.4">dat er iets gebeurd is,</seg> <seg n="69.6.5">bijv. te Rome,</seg> <seg n="69.6.6">dan geloof ik dat.</seg></s> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Waarom zou dat in de moraal ook niet zo zijn?</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Een mooie vergelijking,</seg> <seg n="70.1.2">zei ik,</seg> <seg n="70.1.3">historische dingen met gewetenszaken.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Wacht even,</seg> <seg n="70.2.2">zei hij,</seg> <seg n="70.2.3">hier staat het:</seg> <seg n="70.2.4">Sanchez<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n13" rend="superscript">13</ref> antwoordt daarop een paar regels verder,</seg> <seg n="70.2.5">hij schrijft:</seg> <seg n="70.2.6">'Als sommige schrijvers de probabiliteit zo beperken,</seg> <seg n="70.2.7">dat het wel voor menselijk,</seg> <seg n="70.2.8">maar niet voor goddelijk recht geldt,</seg> <seg n="70.2.9">dan ben ik 't daar niet mee eens.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Want ze is in beide gevallen van groot gewicht'.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Maar,</seg> <seg n="70.4.2">beste pater,</seg> <seg n="70.4.3">zei ik openhartig,</seg> <seg n="70.4.4">de een kan er anders over denken dan de ander.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Gij begrijpt het niet,</seg> <seg n="70.5.2">zei hij,</seg> <seg n="70.5.3">terwijl hij mij in de rede viel,</seg> <seg n="70.5.4">dat geeft niets,</seg> <seg n="70.5.5">iedere doctor maakt zijn eigen gevoelen probabel.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Ze zijn het bijna nooit eens.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Daarom zegt de schrijver Diana:<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n14" rend="superscript">14</ref>'Stel,</seg> <seg n="70.7.2">dat Ponce en Sanchez van tegenovergesteld gevoelen zijn;</seg> <seg n="70.7.3">dan maken ze beide toch,</seg> <seg n="70.7.4">omdat het geleerde mannen zijn,</seg> <seg n="70.7.5">hun gevoelen probabel'.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Gij volgt dan de mening die u 't best te pas komt.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Inderdaad pater,</seg> <seg n="71.1.2">dat is gemakkelijk.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Men komt er altijd uit op die manier.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Maar als de biechtvader 't er niet mee eens is en geen absolutie wil geven!</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Dat staat hier,</seg> <seg n="71.4.2">zei de pater,</seg> <seg n="71.4.3">bij Bauny:</seg> <seg n="71.4.4">'Wanneer een biechteling een probabel gevoelen volgt,</seg> <seg n="71.4.5">dan moet de biechtvader hem absolutie geven,</seg> <seg n="71.4.6">ook al is hij 't er niet mee eens. 't Is doodzonde als hij 't niet doet'.</seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">En op dat punt haalde hij nog drie bekende schrijvers meer aan.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Dat is alles met wijsheid geregeld,</seg> <seg n="72.1.2">zei ik.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Ik meende,</seg> <seg n="72.2.2">dat gij de zonden kondt wegnemen,</seg> <seg n="72.2.3">maar ik wist niet dat gij ze ook kondt maken.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Ik zie,</seg> <seg n="72.3.2">gij kunt alles.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Maar,</seg> <seg n="72.4.2">zei ik,</seg> <seg n="72.4.3">een ding begrijp ik nog niet.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Als de kerkvaders nu eens van een ander gevoelen zijn,</seg> <seg n="72.5.2">hoe dan?</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Gij begrijpt er nog niet veel van,</seg> <seg n="72.6.2">zei de pater.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">De kerkvaders waren goed voor de moraal van hun tijd,</seg> <pb n="387" ed="VW"/><seg n="72.7.2">maar ze zijn te ver af voor de moraal van onze tijd.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Die regelen zij niet meer,</seg> <seg n="72.8.2">dat doen de nieuwe castiisten.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">En dat is dus,</seg> <seg n="72.9.2">zei ik,</seg> <seg n="72.9.3">met uw sociëteit op de wereld gekomen?</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Zo ongeveer,</seg> <seg n="72.10.2">zei hij.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Dus Augustinus,</seg> <seg n="72.11.2">Chrysosthomus,</seg> <seg n="72.11.3">Ambrosius,</seg> <seg n="72.11.4">Hieronymus,</seg> <seg n="72.11.5">die gingen toen wat de moraal betreft aan de kant?</seg></s> <s n="72.12"><seg n="72.12.1">Maar wie zijn die nieuwe dan?</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">En dan noemt de pater ze op:</seg> <seg n="73.1.2">Villalobos,</seg> <seg n="73.1.3">Coninck</seg> <seg n="73.1.4">- volgen er veertig onbekende namen.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Oh,</seg> <seg n="73.2.2">beste pater,</seg> <seg n="73.2.3">zei ik,</seg> <seg n="73.2.4">zijn al die mensen christenen?</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Hoe christenen,</seg> <seg n="74.1.2">zei hij,</seg> <seg n="74.1.3">heb ik u niet gezegd dat wij tegenwoordig met hen de christenheid regeren?</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Maar,</seg> <seg n="74.2.2">zei ik,</seg> <seg n="74.2.3">ik zie drie of vier andere grote moeilijkheden die u in de weg zouden kunnen staan.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Wat dan?,</seg> <seg n="74.3.2">zei de pater zeer verwonderd.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">Wel,</seg> <seg n="74.4.2">zei ik,</seg> <seg n="74.4.3">de bijbel,</seg> <seg n="74.4.4">de pausen en de grote kerkelijke synoden,</seg> <seg n="74.4.5">die alle drie in de enige weg van't Evangelie zijn.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Is dat alles?,</seg> <seg n="74.5.2">zei hij.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Gij hadt me laten schrikken,</seg> <seg n="74.6.2">denkt ge dat we daar niet aan gedacht hebben?</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Hiermee heb ik u de hoofdinhoud van de vijfde brief gegeven.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Zij geeft een indruk van de fijne manier,</seg> <seg n="75.2.2">waarop Pascal voor het publiek de zaak voor de jansenisten en tegen de jezuïeten bepleit.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Terwijl heel Frankrijk van het ene eind tot het andere er in betrokken werd.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Ik kan dat natuurlijk niet met alle brieven 5-16 zo uitvoerig doen.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Slechts hier en daar een greep:</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">In de volgende brief zoekt hij de pater weer op,</seg> <seg n="76.1.2">die hem vertelt hoe ze klaarkomen met het Evangelie,</seg> <seg n="76.1.3">de concilies en de pausen.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Zo staat bijv. in een bul van paus Gregorius XIV,</seg> <seg n="76.2.2">dat moordenaars geen recht op asiel in de kerken hebben.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">- Een van de vierentwintig oude vaders in Escobar zegt andersom.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Hoe dan?</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Dan leggen wij 't woord moordenaar anders uit,</seg> <seg n="76.5.2">zei de pater.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Moordenaar is een gehuurde sluipmoordenaar.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">Maar in andere gevallen mag 't wel.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">De pater zei,</seg> <seg n="76.8.2">dat als men de bepalingen maar wist,</seg> <seg n="76.8.3">dan was men niet schuldig.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Ik zei,</seg> <seg n="76.9.2">dat in 't Evangelie staat,</seg> <seg n="76.9.3">dat de wet iemand juist schuldig maakt.</seg></s> <s n="76.10"><seg n="76.10.1">Die 't niet weet is dan minder schuldig.</seg></s> <s n="76.11"><seg n="76.11.1">Helaas,</seg> <seg n="76.11.2">zei de pater,</seg> <seg n="76.11.3">ons hoofddoel was eigenlijk het Evangelie in al zijn strengheid te laten spreken.</seg></s> <s n="76.12"><seg n="76.12.1">Maar wij rekken de moraal opzettelijk.</seg></s> <s n="76.13"><seg n="76.13.1">Wij moeten wel.</seg></s> <s n="76.14"><seg n="76.14.1">De mensen zijn tegenwoordig zo slecht,</seg> <seg n="76.14.2">dat,</seg> <seg n="76.14.3">als ze niet bij ons komen,</seg> <seg n="76.14.4">dan moeten wij naar hen afzakken.</seg></s> <s n="76.15"><seg n="76.15.1">Dan legt de pater hem uit hoe ze de priesters bij hun werk tegemoet komen.</seg></s> <s n="76.16"><seg n="76.16.1">Dat begrijp ik,</seg> <seg n="76.16.2">zei ik,</seg> <seg n="76.16.3">maar nu wou ik eens horen bijv. over een <hi rend="italic">knecht.</hi></seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Dat is nu het bijzondere van Pascal.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Arnauld had die moraal heel stelselmatig behandeld.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Eerste gebod,</seg> <seg n="77.3.2">tweede gebod -zo op de theologie-manier.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Maar Pascal gaat zo te werk:</seg> <seg n="77.4.2">Hoe doen jullie met een priester,</seg> <seg n="77.4.3">een rechter,</seg> <seg n="77.4.4">een dokter,</seg> <seg n="77.4.5">een winkelbediende,</seg> <seg n="77.4.6">een knecht.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Nou,</seg> <seg n="77.5.2">die knecht dan:</seg> <seg n="77.5.3">als hij een slechte meester heeft.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Ik zal u enkele bepalingen geven,</seg> <seg n="77.6.2">zei de pater:</seg> <seg n="77.6.3">Hij mag als zijn meester ergens in wil klimmen deuren en vensters openen,</seg> <seg n="77.6.4">de ladder vasthouden als hij er in klimt.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Om de ladder vast te houden moet hij weliswaar meer dan gewoon gedreigd zijn als hij 't niet deed;</seg> <seg n="77.7.2">anders was <pb n="388" ed="VW"/>'t zonde.</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Want hij doet toch die andere huisheer onrecht.</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">Zo mogen knechts die weinig verdienen ook stelen.</seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Maar dat is precies het geval Jean d'Alba,</seg> <seg n="77.10.2">zei ik.</seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">Welke Jean d'Alba?,</seg> <seg n="77.11.2">zei de pater.</seg></s> <s n="77.12"><seg n="77.12.1">Herinnert ge u niet uit 1647,</seg> <seg n="77.12.2">zei ik,</seg> <seg n="77.12.3">waar waart ge toen?</seg></s> <s n="77.13"><seg n="77.13.1">Een heel eind van Parijs,</seg> <seg n="77.13.2">zei de pater.</seg></s> <s n="77.14"><seg n="77.14.1">Dat geval zat zo,</seg> <seg n="77.14.2">die Jean d'Alba had als knecht tinnen borden van de paters jezuïeten gestolen,</seg> <seg n="77.14.3">waar hij diende.</seg></s> <s n="77.15"><seg n="77.15.1">Toen hij voor de rechter kwam,</seg> <seg n="77.15.2">beriep hij zich op een van die boeken,</seg> <seg n="77.15.3">pater Bauny,</seg> <seg n="77.15.4">waar in stond,</seg> <seg n="77.15.5">dat dat dan wel mocht.</seg></s> <s n="77.16"><seg n="77.16.1">En hij leverde 't boek bij de rechter in.</seg></s> <s n="77.17"><seg n="77.17.1">Maar de rechter zei:</seg> <seg n="77.17.2">dan gaat de hele maatschappij op de fles.</seg></s> <s n="77.18"><seg n="77.18.1">Hij zei dat de knecht gegeseld moest worden voor de deur van 't jezuïetencollege en die boeken moesten verbrand worden.</seg></s> <s n="77.19"><seg n="77.19.1">Men wachtte op de uitvoering van dat vonnis,</seg> <seg n="77.19.2">toen er iets tussenbeide kwam. 't Werd uitgesteld en de knecht verdween,</seg> <seg n="77.19.3">men wist niet waarheen,</seg> <seg n="77.19.4">en men sprak er niet meer over.</seg></s> <s n="77.20"><seg n="77.20.1">Ge kunt 't nalezen,</seg> <seg n="77.20.2">pater,</seg> <seg n="77.20.3">in de registers van 't Chátelet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Wat betekent dat,</seg> <seg n="78.1.2">zei de pater,</seg> <seg n="78.1.3">wij weigeren zo'n rechter eenvoudig <choice><sic>ahsolutie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">absolutie</corr></choice>,</seg> <seg n="78.1.4">dan moet hij toegeven.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Ik begrijp het,</seg> <seg n="78.2.2">zei ik,</seg> <seg n="78.2.3">aan de ene kant zijt gij de rechters van de biechtvaders,</seg> <seg n="78.2.4">en aan de andere kant de biechtvaders van de rechters.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Zo kunt ge voorkomen,</seg> <seg n="78.3.2">dat wie in theorie onschuldig zijn,</seg> <seg n="78.3.3">in de praktijk gegeseld of opgehangen worden.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Ja,</seg> <seg n="78.4.2">zei de pater,</seg> <seg n="78.4.3">dat is een belangrijk punt,</seg> <seg n="78.4.4">ik zal erover spreken met onze provinciale hoofdpater.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">In de zevende brief gaat het over het richten van de aandacht zo,</seg> <seg n="79.1.2">dat men wat anders in gedachten neemt dan wat men werkelijk doet.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Men liegt,</seg> <seg n="79.2.2">maar denkt tegelijk:</seg> <seg n="79.2.3">ik bedoel het andersom.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Dan is men niet schuldig.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">En zo verder en verder.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Met behulp van dat gedachtenvoorbehoud mag dan volgens zo'n schrijver een priester iemand doden,</seg> <seg n="79.5.2">als hij kwaad van hem spreekt.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Bijv. de schrijver Caramuel<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.blaise-pascal-lezing.n16" rend="superscript">16</ref> onderzoekt de vraag of de jezuïeten de jansenisten mogen doden.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">Dat is van belang,</seg> <seg n="79.7.2">zei ik,</seg> <seg n="79.7.3">ik zie de jansenisten al dood.</seg></s> <s n="79.8"><seg n="79.8.1">Daar betrap ik u,</seg> <seg n="79.8.2">zei de pater,</seg> <seg n="79.8.3">net andersom.</seg></s> <s n="79.9"><seg n="79.9.1">Hoe dan?,</seg> <seg n="79.9.2">zei ik.</seg></s> <s n="79.10"><seg n="79.10.1">Omdat ze onze reputatie niet schaden,</seg> <seg n="79.10.2">net zo min als een uil de zon verduisteren kan.</seg></s> <s n="79.11"><seg n="79.11.1">Dus,</seg> <seg n="79.11.2">pater,</seg> <seg n="79.11.3">daar hangt dan 't leven van een jansenist van af,</seg> <seg n="79.11.4">of hij uw reputatie kan schaden.</seg></s> <s n="79.12"><seg n="79.12.1">Dan acht ik ze niet erg veilig.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Wat een fijn trekje in deze zevende brief.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Pascal tegenover de pater,</seg> <seg n="80.2.2">de schrijver van de brieven en de pater die zegt,</seg> <seg n="80.2.3">dat ze niet schaden kunnen,</seg> <seg n="80.2.4">de jansenisten.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Ik zei tegen de pater,</seg> <seg n="81.1.2">dat ik,</seg> <seg n="81.1.3">geloof ik,</seg> <seg n="81.1.4">nog liever was doodgestoken door iemand opzettelijk dan door iemand,</seg> <seg n="81.1.5">die 't met een goed geweten deed door aan iets anders te denken.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Ik zei,</seg> <seg n="81.2.2">dat die dr. Caramuel mij niet beviel.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Waarom niet,</seg> <seg n="81.3.2">zei de pater,</seg> <seg n="81.3.3">zijt ge jansenist?</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Ik heb een andere reden,</seg> <seg n="81.4.2">zei ik,</seg> <seg n="81.4.3">ik schrijf van tijd tot tijd aan een vriend op 't land over wat gij mij leert.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Hij kon er eens slecht van worden.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Gerust,</seg> <seg n="81.6.2">zei de pater,</seg> <seg n="81.6.3">er komt geen kwaad van;</seg> <seg n="81.6.4">ik ben er u borg voor.</seg></s> <s n="81.7"><seg n="81.7.1">Onze superieuren hebben de boeken geapprobeerd.</seg></s> <pb n="389" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="81.8"><seg n="81.8.1">Dan gaat het in de achtste brief verder over rechters.</seg></s> <s n="81.9"><seg n="81.9.1">Ook over rente;</seg> <seg n="81.9.2">d.i. de zakenmensen,</seg> <seg n="81.9.3">de kooplui.</seg></s> <s n="81.10"><seg n="81.10.1">Rente nemen was door de oude kerk verboden.</seg></s> <s n="81.11"><seg n="81.11.1">De verhoudingen in 't Romeinse rijk waren ook heel anders.</seg></s> <s n="81.12"><seg n="81.12.1">De slaven waren kapitaal en brachten door hun werkkracht rente op. Maar de kerk had bovendien in aansluiting aan de absolute eisen van het Evangelie rente verboden.</seg></s> <s n="81.13"><seg n="81.13.1">Lukas 6 : 35:</seg> <seg n="81.13.2">Leent zonder iets weder te hopen.</seg></s> <s n="81.14"><seg n="81.14.1">Eerst voor geestelijken,</seg> <seg n="81.14.2">maar steeds meer ook voor leken.</seg></s> <s n="81.15"><seg n="81.15.1">Eerst in 't kerkelijk recht.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Later in de veertiende eeuw ging ook het burgerlijk recht zich meer en meer daarbij aansluiten.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Natuurlijk gaf dit spanning in 't zakenleven.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Men zocht naar uitwegen.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Bijv. de rentekoop,</seg> <seg n="82.4.2">een soort hypotheek.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">- Ook de wissel is uit die behoefte ontstaan en was eerst een ontduiking van 't renteverbod.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Calvijn heeft zich op ander standpunt gesteld.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Luther niet.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Maar de roomsen bleven bij het oude kerkelijke recht.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Men kan zich nu wel voorstellen hoe de paters jezuïeten in hun boeken zich hieruit weten te redden.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Ik wijs op het verschil.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Ik heb vroeger al opgemerkt,</seg> <seg n="83.6.2">dat deze sociëteit van Jezus een moderne trek over zich had.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">Ze probeerden de nieuwe tijd met de kerk te verzoenen.</seg></s> <s n="83.8"><seg n="83.8.1">Ze stichtten goede scholen;</seg> <seg n="83.8.2">ze gingen mee met hun tijd.</seg></s> <s n="83.9"><seg n="83.9.1">Ze probeerden de klok van de kerk bij die van de tijd te houden.</seg></s> <s n="83.10"><seg n="83.10.1">Maar wat een verschil met de calvinisten.</seg></s> <s n="83.11"><seg n="83.11.1">Ze probeerden het zelf in handen te houden en de gewetens kunstmatig te regeren. 't Wordt een soort mechanische moraal,</seg> <seg n="83.11.2">gewetensleiding zonder werkelijk geweten.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Calvijn sluit ook aan bij de nieuwe tijd.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Maar het verschil is groot als men ziet de zedelijke ernst,</seg> <seg n="84.2.2">die hij gekweekt heeft,</seg> <seg n="84.2.3">ook in zaken doen in West-Europa,</seg> <seg n="84.2.4">Nederland,</seg> <seg n="84.2.5">Engeland.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Toch heeft ook hij de zaak niet opgelost.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Het kapitalisme is het meest ontwikkeld in calvinistische landen.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">En die landen zitten er nu ook mee vast.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Evangelie en wereld bij elkaar brengen en houden is tenslotte geen mensenwerk.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Maar in een ding zien wij nog het verschil:</seg> <seg n="84.7.2">juist in West-Europa wil men nog niet aan een al te werktuiglijke opvatting.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">Men hoopt nog op een overwinning van de moeilijkheden in de weg van een meer geestelijke leiding en oefening van het geweten.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Tot welke gekke dingen de jezuïeten met hun gewetensmechaniek kwamen blijkt uit deze achtste brief:</seg> <seg n="85.1.2">De pater spreekt over een contract Mohatra.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Mohatra,</seg> <seg n="85.2.2">pater?,</seg> <seg n="85.2.3">zei ik.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Ik zie wel,</seg> <seg n="85.3.2">zei hij,</seg> <seg n="85.3.3">dat ge dat niet weet. 't Staat in Escobar,</seg> <seg n="85.3.4">hier:</seg> <seg n="85.3.5">'Het contract Mohatra is als men stoffen duur inkoopt op krediet en ze dadelijk verkoopt aan dezelfde persoon,</seg> <seg n="85.3.6">goedkoop en contant'.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Men krijgt dan geld in handen en moet de hoge prijs later uitbetalen.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Dat is dus rente en 't is toch geen rente.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Maar,</seg> <seg n="85.6.2">pater,</seg> <seg n="85.6.3">dat woord komt toch bij Escobar zeker alleen maar voor?</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">Wat zijt ge slecht op de hoogte,</seg> <seg n="85.7.2">zei de pater. 't Staat in 't laatste boek over moraal dat er te Parijs gedrukt is.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">In de negende en tiende brief gaat het gesprek verder,</seg> <seg n="86.1.2">ook op godsdienstig gebied:</seg> <seg n="86.1.3">over gemakkelijke manieren om kerkelijk vroom te zijn;</seg> <seg n="86.1.4">over weelde bij de vrouwen;</seg> <seg n="86.1.5">over het bijwonen van de mis;</seg> <seg n="86.1.6">over de biecht en hoe <pb n="390" ed="VW"/>men zich gemakkelijk van de boete af kan maken.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Over een gemakkelijke en prettige manier om berouw te hebben en eindelijk,</seg> <seg n="86.2.2">boe men God lief kan hebben zonder Hem lief te hebben.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Als het zover is breekt het gesprek af.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Een enkele keer staat er vroeger ook wel eens dat de schrijver moeite heeft om z'n rol vol te houden,</seg> <seg n="87.1.2">maar aan 't slot van de tiende leest hij dan de pater de les en laat de briefschrijver de inkleding van een olijk gesprek varen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Waarom heeft Pascal deze figuur niet tot aan 't eind toe volgehouden?</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Een minder schrijver zou dat misschien gedaan hebben.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Pascal weet van beginnen,</seg> <seg n="88.3.2">maar ook van ophouden.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">En de grond van de zaak was ontzaglijke ernst.</seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">Die breekt dan door de lachende vorm tenslotte door.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Ook Pascals vrienden in Port-Royal,</seg> <seg n="89.1.2">de uit de wereld teruggetrokken kring rondom het klooster,</seg> <seg n="89.1.3">zullen er invloed op gehad hebben.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">De abdis Angélique</seg> <seg n="89.2.2">- nu geen meisje van zeventien jaar meer</seg> <seg n="89.2.3">- las de brieven ook,</seg> <seg n="89.2.4">maar vond de spottende toon maar zo-zo.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">En ook sommige anderen hadden wel hun bezwaren tegen de vorm.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Met de elfde brief laat Pascal die vorm dan los.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Hij gaat over tot een directe aanval.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">De jezuïeten hadden er iets tegen geschreven.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">En zij hadden zich ook over de spot beklaagd.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Nogal begrijpelijk.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Zo gaat Pascal dan eerst verdedigen dat men zulke dingen mag proberen dood te spotten.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Maar verder gaat het dan over in een openlijke polemiek.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Het hoogtepunt bereikt die polemiek aan't eind van de veertiende brief:</seg> <seg n="92.1.2">"Want eindelijk,</seg> <seg n="92.1.3">paters,</seg> <seg n="92.1.4">waar moet men u voor houden?</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Voor kinderen van het Evangelie of voor vijanden van het Evangelie?</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Men kan maar aan de ene of de andere kant zijn;</seg> <seg n="92.3.2">er is geen midden.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Wie niet met Jezus Christus is,</seg> <seg n="92.4.2">is tegen Hem.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">In deze twee soorten is de mensheid verdeeld.</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">Er zijn twee volkeren en twee werelden over de hele aarde,</seg> <seg n="92.6.2">volgens de heilige Augustinus:</seg> <seg n="92.6.3">de wereld van de kinderen Gods die één lichaam vormen,</seg> <seg n="92.6.4">waarvan Jezus het hoofd en de koning is;</seg> <seg n="92.6.5">en de wereld die vijandig is tegen God,</seg> <seg n="92.6.6">waarvan de duivel het hoofd en de koning is.</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">En daarom wordt Jezus Christus de koning en de God der wereld genoemd,</seg> <seg n="92.7.2">omdat Hij overal zijn onderdanen en aanbidders heeft,</seg> <seg n="92.7.3">en daarom wordt de duivel in de Schrift de overste en de god dezer wereld genoemd,</seg> <seg n="92.7.4">omdat hij overal zijn suppoosten en slaven heeft.</seg></s> <s n="92.8"><seg n="92.8.1">Jezus Christus heeft in de kerk,</seg> <seg n="92.8.2">die zijn rijk is,</seg> <seg n="92.8.3">de wetten gegeven,</seg> <seg n="92.8.4">die Hem behagen,</seg> <seg n="92.8.5">volgens zijn eeuwige wijsheid;</seg> <seg n="92.8.6">en de duivel heeft in de wereld,</seg> <seg n="92.8.7">die zijn rijk is,</seg> <seg n="92.8.8">de wetten gegeven,</seg> <seg n="92.8.9">die hij heeft willen uitvaardigen.</seg></s> <s n="92.9"><seg n="92.9.1">Jezus Christus heeft er zijn eer in gesteld om te lijden.</seg></s> <s n="92.10"><seg n="92.10.1">De duivel z'n eer om niet te lijden.</seg></s> <s n="92.11"><seg n="92.11.1">Jezus Christus heeft hen die een slag op de wang krijgen gezegd de andere toe te keren;</seg> <seg n="92.11.2">en de duivel heeft aan hen aan wie men een kaakslag wil geven gezegd degenen te doden,</seg> <seg n="92.11.3">die hun dat <pb n="391" ed="VW"/>willen doen.</seg></s> <s n="92.12"><seg n="92.12.1">Jezus Christus verklaart zalig degenen die zijn schande delen;</seg> <seg n="92.12.2">en de duivel verklaart rampzalig degenen die in de schande verkeren.</seg></s> <s n="92.13"><seg n="92.13.1">Jezus Christus zegt:</seg> <seg n="92.13.2">Wee u,</seg> <seg n="92.13.3">als alle mensen wel van u spreken;</seg> <seg n="92.13.4">en de duivel zegt:</seg> <seg n="92.13.5">Rampzalig zijn zij,</seg> <seg n="92.13.6">waarvan de wereld niet met achting spreekt.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Let dan op,</seg> <seg n="93.1.2">paters,</seg> <seg n="93.1.3">tot welk rijk gij behoort.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Gij hebt gehoord de taal van de stad des Vredes,</seg> <seg n="93.2.2">die men het mystieke Jeruzalem noemt,</seg> <seg n="93.2.3">en gij hebt de taal gehoord van de stad des verderfs,</seg> <seg n="93.2.4">die de Schrift het geestelijke Sodom noemt.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Welke van die twee talen verstaat gij?</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Welke spreekt gij?"</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Hier is de Franse Augustinus aan 't woord.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">De schrijver van de <hi rend="italic">Pensées,</hi></seg> <seg n="94.2.2">de gedachten.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Hier horen wij de christelijke ernst van de Franse kerk der zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">De oudste dochter van Rome.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="375" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Aangehaald bij F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> 3 dln., Parijs 1907-1908, dl. 1, Parijs 1922<hi rend="superscript">6</hi>, p. 255. De aanhaling is van Pascals tijdgenoot Antoine Arnauld.</p></note>
<pb n="377" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor deze alinea C.-A.Sainte-Beuve, Port-Royal, <choice><sic>7dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">7 dln</corr></choice>.,Parijs z.j.<hi rend="superscript">9</hi>,<choice><sic>d1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl</corr></choice>.1,p.106-115.</p></note>
<pb n="379" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor de strijd over Jansenius' boek <hi rend="italic">Augustinus</hi> Sainte-Beuve, a.w., dl. 3, p. 7-40. Voorts ook Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> dl. 3, hfdst. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>F. Strowski, <hi rend="italic">Pascal et son temps,</hi> dl. 3, p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Gilberte Périer, <hi rend="italic">Vie de Blaise Pascal, in Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicg <choice><sic>cd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed</corr></choice>., Parijs 1951, p. 5 v.</p></note>
<pb n="380" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>In deze alinea parafraseert N. Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 3, p. 43 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 346, noot e.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Gilberte Périer, <hi rend="italic">Vie de Blaise Pascal, in Pensées et opuscules,</hi> p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> p. 442 (pensée 233).</p></note>
<pb n="381" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Eerste provinciale. Zie <hi rend="italic">Les provinciales,</hi> L. Cognet ed., Parijs 1965, p. 8.</p></note>
<pb n="382" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie voor deze voorvallen rond de verschijning van de brieven Sainte-Beuve, <hi rend="italic">Port-Royal,</hi> dl. 3, hfdst. 7.</p></note>
<pb n="391" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Blaise Pascal</hi> op 14 februari 1936 te Laren, waarschijnlijk voor de jongelingsvereniging van de Hervormde Kerk. De lezing is in manuscript voorhanden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. doelt op zijn lezing <hi rend="italic">Augustinus,</hi> opgenomen in VW., dl. 3, p. 239-248.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Waarschijnlijk doelt N. op het gedicht dat voorkomt in W. Moll. Geschiedenis van het <hi rend="italic">kerkelijke leven der christenen gedurende de zev eeryte </hi><choice><sic>eeuweii</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">eeuwen</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> 2 dln., Leiden 1855-1857<hi rend="superscript">2</hi> dl. 2, p. 336, noot 3: "De christelijke herder spreekt hier aldus:</p><p>Signum quod <choice><sic>pe rhibent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">perhibent</corr></choice> <choice><sic>csse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">esse</corr></choice> crucis Dei - Hoc signum mediis frontibus additum Cunctarum pecudum certa salus fuit.</p><p>Sic vero Deus hoc nomine praepotens Salvator vocitatus est.</p><p>Fugit continuo saeva lues greges, Morbis nil licuit. - -</p><p>De heidense herder:</p><p>Nam cur addubitem, quin homini quoque Signum prosit idem perpete saeculo, Quo vis morbida vincitur? -</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vincentius a Paulo (± 1581-1660), Frans heilige. V. kwam onder de invloed van kardinaal De Bérulle (zie p. 343, noot 15), wiens christocentrische spiritualiteit hij verbond met een nederig en voorzichtig apostolaat. Taak van de door hem gestichte <hi rend="italic">Orde der Barmhartige Zusters</hi> was de verzorging van armen, zieken en gevangenen, die van de Congregatie van <hi rend="italic">de Missie</hi> de zielzorg onder de plattelandsbevolking. V. was tegenstander van het jansenisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor Loyola VW., dl. 5, p. 273 v., noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Armand Jean du Plessis, hertog de Richelieu (1585-1642), Frans staatsman en kardinaal (1622). R. streefde als eerste-minister tijdens Lodewijk XIII naar een politiek overwicht van Frankrijk in Europa. Binnenslands beperkte hij de invloed van adel en Hugenoten, o.a. door regionaal de aanstelling te bewerken van intendanten, koninklijke ambtenaren, waartoe ook Pascals vader behoorde. in de godsdienstige verhoudingen koos hij de zijde <pb n="392" ed="VW"/>van de jezuïeten. Zijn opvolger Jules Mazarin (1602-1661), Frans staatsman van Italiaanse afkomst en sinds 1641 kardinaal, zette zijn anti-Habsburgse politiek voort en versterkte de positie van de kroon.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n7" type="end" place="end" n="7"><p>N. doelt op de zgn. Oudbisschoppelijke Cleresie, sedert 1870 Oud-katholieke Kerk genoemd, ontstaan door verzet tegen de groeiende centralisering van kerkgezag in Rome (schisma van Utrecht: 1723). De leiders van de Cleresie hadden een opleiding in jansenistische zin genoten en huldigden een episcopalistische kerkopvatting, gekenmerkt door het inzicht dat de constitutie van de geloofsgemeenschap niet beschouwd kan worden als voortkomend uit één gezagsbron. De Oud-katholieke Kerk in Nederland omvat één bisdom (Haarlem) en een aartsbisdom (Utrecht) en kent drie bisschoppen. In 1966 werd de dialoog met de Rooms-Katholieke Kerk hersteld. Zie voor een recent werk over geschiedenis en huidige situatie van Nederlandse oud-katholieken P. J. Maan e.a., <hi rend="italic">De Oud-katholieke Kerk van Nederland.</hi> Leer en leven, Hilversum 1979.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Cornelius Jansenius (1585-1638), Nederlands godgeleerde en bisschop van leper. In zijn postuum verschenen <hi rend="italic">Augustinus</hi> (1640) ontwikkelde bij een antipelagiaanse genadeleer en verwierp hij probabilisme en casuïstiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De zaak waarover jansenisten en thomisten het eens waren betrof het vermogen om de geboden Gods te vervullen. De thomisten noemden dit vermogen 'pouvoir prochain', welke uitdrukking ook werd gebezigd door de jezuïeten, echter in een andere betekenis. Zie in dit deel, p. 352.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Antoine de Escobar y Mendoza (1589-1669), Spaans jezuïet, theoloog en prediker. Zijn <hi rend="italic">Liber theologiae moralis viginti quatuor Societas Jesu doctoribus reseratus</hi> (Lyon 1644) is een bewerking van een Spaanstalig werk dat meer dan veertig edities beleefde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Ütienne Bauny (1564-1649), Frans jezuïet, van 1618 tot 1625 hoogleraar moraaltheologie aan het College te Ciermont. Hij schreef o.a. <hi rend="italic">Somme despéchés quise commettent en tous états</hi> (1634), welk werk door Pascal wordt geciteerd in de vierde brief.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Basilius Ponce de Léon (± 1569-1629), Spaans theoloog, lid van de augustijnenorde, hoogleraar te Alcala en Salamanca. Zijn bekendste werk is een <hi rend="italic">Apologia</hi> ter verdediging van de heilige Johannes van het Kruis. Daarnaast schreef hij o.a. enkele werken over het huwelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Thomas Sanchez (± 1550-1610), Spaans jezuïet. In de vijfde brief wordt geciteerd uit zijn postuum verschenen <hi rend="italic">Opus morale in praecepta Decalogi (1613).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Antoninus Diana (± 1585-1663), beroemd Italiaans casuïst. Zijn <hi rend="italic">Resolutiones morales,</hi> (12 <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., 1629-1659) werd meermalen herdrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Met het Chátelet is bedoeld het gerechtshof te Parijs voor criminele zaken.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.blaise-pascal-lezing.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Jean de Lobkovitz Caramuel (1606-1682), Spaans theoloog, lid van de orde der cisterciënzers, trad als hoogleraar te Leuven op tegen de jansenisten. Zijn <hi rend="italic">Theologia moralis</hi> verscheen in 1652.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus" decls="#bibl-noordmans4.heidegger-en-augustinus">
<pb n="393" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Heidegger en Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik stel mij voor in de beide lessen die ik op mij genomen heb hier te houden,</seg> <seg n="3.1.2">te spreken over twee denkers,</seg> <seg n="3.1.3">die beide zoeken door te dringen tot de laatste perspectieven van het mensenleven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is er hen allebei om te doen om te komen tot de uiterste randen van ons bestaan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De buitenste cirkels waarmee alles wat bestaat omschreven wordt,</seg> <seg n="3.3.2">wensen ze te construeren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Waartoe dit bij Augustinus leidt,</seg> <seg n="4.1.2">dat heeft Dante ons in zijn <hi rend="italic">Divina Commedia</hi> met enkele versregels beschreven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Als hij door Beatrice geleid al hoger en hoger stijgt,</seg> <seg n="4.2.2">ziet hij tenslotte drie kringen staan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Drie cirkels die grond en omschrijving van alle dingen zijn en toch boven alle dingen in hoge verte verheven blijven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het zijn aanduidingen van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest,</seg> <seg n="4.4.2">zoals die door de christelijke kerk worden beleden en aangebeden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Heidegger,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="5.1.2">een Duits filosoof over wie ik vanavond zal spreken,</seg> <seg n="5.1.3">zoekt ook de verste horizonten af,</seg> <seg n="5.1.4">maar het zijn niet die,</seg> <seg n="5.1.5">welke de bijbel en de christelijke kerk en de prediking ons openleggen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is de filosofische gezichtseinder die hij zoekt te verruimen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Op zichzelf is dat niet iets bijzonders.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Iedere wijsgeer zoekt iets dieper in het wezen van de dingen door te dringen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ons enig nieuw inzicht over God,</seg> <seg n="5.5.2">wereld of mens bij te brengen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het merkwaardige van de filosofie van Heidegger is echter,</seg> <seg n="5.6.2">dat hij daarbij niet uitgaat van de resultaten van vakwetenschappen,</seg> <seg n="5.6.3">bijv. zedekunde,</seg> <seg n="5.6.4">zielkunde,</seg> <seg n="5.6.5">historie of natuurkunde,</seg> <seg n="5.6.6">om dan een samenvatting daarvan te geven of een uittreksel in algemene begrippen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij gaat z'n wijsgerige boerderij bouwen op de magerste geestelijke heide,</seg> <seg n="5.7.2">die men zich denken kan.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Hij neemt het meest algemene begrip dat wij kennen:</seg> <seg n="5.8.2">het begrip zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Van het begrip paard weten we nog wel iets te zeggen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De domste schooljongen weet het in een opstel vier poten te geven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een leeuw is van het geslacht der katten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Felis Leo heet hij in Artis.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">'Hij is er naar z'n aard nog eer dan z'n staart',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="6.5.2">zong de Schoolmeester.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Een mens krijgt de definitie van 'animal nationale':</seg> <seg n="6.6.2">een met rede begaafd dier.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar ik geef het u te doen om een bepaling van <hi rend="italic">zijn</hi> te geven.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Een paard <hi rend="italic">is</hi> een viervoetig dier.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Een mens <hi rend="italic">is</hi> een redelijk dier.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Ik <hi rend="italic">ben</hi> een mens.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wat betekent dat is,</seg> <seg n="6.11.2">die <pb n="394" ed="VW"/>vorm van het werkwoord zijn telkens?</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Dan zwijgen we in alle talen als we dat zeggen moeten.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">We redden ons er uit met te zeggen dat dat hulpwerkwoord in:</seg> <seg n="6.13.2">het paard is een viervoeter,</seg> <seg n="6.13.3">iets zó eenvoudigs verricht,</seg> <seg n="6.13.4">als het ons helpt om de twee begrippen paard en viervoeter te verbinden,</seg> <seg n="6.13.5">dat we over die hulp niet verder nadenken.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Zoals we ook weinig nadenken over het wezen van de handdoek waarmee we ons 's morgens wassen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Heidegger denkt er anders over.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij zou ons verzekeren dat in het zinnetje:</seg> <seg n="7.2.2">het paard is een viervoeter,</seg> <seg n="7.2.3">dat woordje is,</seg> <seg n="7.2.4">het hulpwerkwoord,</seg> <seg n="7.2.5">het eerwaardigste is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat we in dat zinnetje het paard en de viervoeter bij wijze van spreken zien zwemmen in de afgrondelijke zee van het zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dat hulpwerkwoord is het mysterie van het zinnetje.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nog op een andere manier kan de vollere inhoud van het 'zijn' ons bijgebracht worden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zijn is het algemeenste begrip.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Een begrip is een cirkel die ik om de dingen trek.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De cirkel mens beschrijf ik rondom alle 1.600.000.000 mensen die er zijn.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Bepaal ik mens als met rede begaafd dier,</seg> <seg n="8.5.2">dan is het begrip dier een nog grotere cirkel die mensen en dieren omvat.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het begrip lichaam is nog wijder omtrek.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Planten en delfstoffen vallen er ook onder.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar daarnaast blijven de geesten dan nog bestaan.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Hoe zal ik alle lichamen en geesten onder één begrip samenvatten?</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Als ik dat wil doen kom ik in de buurt van het begrip zijn.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Ik kan zeggen,</seg> <seg n="8.11.2">lichamen en geesten zijn <hi rend="italic">wezens,</hi></seg> <seg n="8.11.3">of substanties,</seg> <seg n="8.11.4">bestaande dingen:</seg> <seg n="8.11.5">Spinoza zei dat het bestaanswijzen waren van één substantie.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Maar <hi rend="italic">zijn</hi> is toch niet een soortbegrip,</seg> <seg n="8.12.2">dal heeft Aristoteles al ontdekt.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Het gaat boven de soorten uit.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Het is geen echt begrip.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Geen cirkel rondom alle dingen en niets meer.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Het is wat men noemt transcendent.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het zijn heeft een eigen,</seg> <seg n="9.1.2">diep-grondig wezen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is zelf een wezen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het begrip zijn is niet het eenvoudigste en ledigste omdat het het algemeenste is.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Maar het donkerste,</seg> <seg n="9.4.2">het van eigen inhoud volste begrip.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dat het zijn zulk een donker begrip is vol inhoud,</seg> <seg n="9.5.2">dat is het uitgangspunt van de wijsbegeerte van Heidegger.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hij zegt dat Plato en Aristoteles er naar gezocht hebben,</seg> <seg n="9.6.2">maar dat het sedert daarbij gebleven is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De vraag naar het zijn is vergeten geworden.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Daarom zoekt hij een schacht om in deze diepe mijn van het zijn af te dalen.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">We moeten er van uitgaan dat we een heel vaag begrip van zijn hebben.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Maar dan moeten we tegelijk bekennen dat we helemaal niet kunnen zeggen wat we er bij denken.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">We -moeten dus trachten het zijn uit te vragen.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Allerlei theorieën en meningen die er over bestaan,</seg> <seg n="9.12.2">en die in de een of andere richting wat over het zijn meenden te kunnen zeggen,</seg> <seg n="9.12.3">moeten we terzijde stellen.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dat kan bijv. zijn wat de logica over het zijn zegt,</seg> <seg n="9.13.2">of de psychologie of de godsdiensten.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">We moeten het zijn zelf in z'n eigen wezen in 't gezicht zien te krijgen.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">De logica zal ons bijv. <pb n="395" ed="VW"/>duidelijk willen maken wat 'is' logisch betekent als ik zeg:</seg> <seg n="9.15.2">Sokrates is een mens.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Welke brug m'n gedachte dan overgaat.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">De bijbel zal het zijn duidelijk maken door het scheppingsverhaal.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">De zielkunde zal het proberen op te helderen door na te gaan hoe de voorstellingen en gevoelens in m'n bewustzijn of onderbewustzijn zich met elkaar verbinden.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Dat alles moeten we niet hebben.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">Het hindert het vrije gezicht op het wezen van het zijn.</seg></s> <s n="9.21"><seg n="9.21.1">We moeten directe vragen aan het zijn zelf stellen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hier moet ik een paar woorden zeggen over wat men tegenwoordig fenomenologie noemt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Heidegger is fenomenoloog.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij is leerling en vereerden van de bekende fenomenologische denker Husserl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ik zal daarover niet gaan spreken,</seg> <seg n="10.4.2">omdat het ons hier maar af zou leiden.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik wil alleen <choice><sic>oprnerken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">opmerken</corr></choice>,</seg> <seg n="10.5.2">dat ook Heidegger deze methode van onderzoek volgt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Heel in het algemeen wil ik zeggen,</seg> <seg n="11.1.2">dat men daarbij niet naar de feiten vraagt,</seg> <seg n="11.1.3">maar naar het <hi rend="italic">wezen.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Niet naar het bestaande in de samenhang van deze wereld,</seg> <seg n="11.2.2">maar naar wat daaraan ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Fenomenologie is een methode.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Geen opvatting,</seg> <seg n="11.4.2">maar een manier van onderzoek.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Maar een methode die naar het wezen vraagt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Daarom meent deze methode zo dicht mogelijk bij de zaken zelf te komen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Zij ontleent haar manier van onderzoek aan de dingen zelf.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Ze wil niet technisch zijn.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Bijv. als we met de oordelen die in de logica voorkomen handig leren omgaan,</seg> <seg n="11.9.2">zoals men vroeger in Europa de academische studie begon met een tot drie jaren logica te studeren,</seg> <seg n="11.9.3">dan is dat een technisch gebruiken van het zij nsbegrip.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Men leert handig met het hulpwerkwoord 'is' om te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De fenomenologie zegt nu:</seg> <seg n="12.1.2">naar de dingen zelf.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In dit geval:</seg> <seg n="12.2.2">naar het zijn zelf.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Nu was er ook van de Grieken af al een wetenschap die ontologie heette.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De leer van het zijn.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar deze ontologie gaat volgens de fenomenologen veel te weinig op de dingen zelf in.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ze gaat weinig verder dan de logica,</seg> <seg n="13.4.2">die de bestaande dingen in groepen indeelt en dan,</seg> <seg n="13.4.3">als alle levende en niet levende wezens in groepen zijn ingedeeld,</seg> <seg n="13.4.4">mensen,</seg> <seg n="13.4.5">dieren enz.,</seg> <seg n="13.4.6">daarachter in het luchtledig nog een poosje met de algemeenste begrippen een soort balspel aangaat.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Begrippen die men niet uit de diepte van het zijn zelf heeft gewonnen,</seg> <seg n="13.5.2">maar van de dingen en de feiten heeft afgestroopt.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Zijn,</seg> <seg n="13.6.2">wezen,</seg> <seg n="13.6.3">kwaliteit,</seg> <seg n="13.6.4">kwantiteit en andere,</seg> <seg n="13.6.5">zijn zulke algemene begrippen die ik in een aparte wetenschap kan verbinden.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Het meest abstracte en afgetrokken gebied van wetenschap.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Waar de dingen zelf mij niets meer leren,</seg> <seg n="13.8.2">maar waar ik logisch met namen en begrippen werk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De fenomenologie gaat er van uit dat de zaken zichzelf,</seg> <seg n="14.1.2">juist in deze diepste schacht van wetenschappelijk onderzoek,</seg> <seg n="14.1.3">moeten openbaren.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men wil die meer technische,</seg> <seg n="14.2.2">logische manieren van onderzoek niet wegdoen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Men wil wel laten gelden,</seg> <seg n="14.3.2">dat de logica de dingen netjes indeelt,</seg> <seg n="14.3.3">dat de natuurkunde ons leert de dingen te beheersen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar ze leren ons niet de zin <pb n="396" ed="VW"/>en het wezen van de dingen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wil men die leren kennen dan moet men de zaken die men onderzoekt zelf laten spreken.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Fenomenologie wil uitlegkunde zijn,</seg> <seg n="15.1.2">hermeneutiek.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ze wil vertolken.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze manier van onderzoek geeft een geestelijk karakter aan de <choice><sic>werkelij kheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">werkelijkheid</corr></choice>.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ontologie wordt dan een verklaring van wat het zijn zegt.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het is geen exacte wetenschap,</seg> <seg n="15.5.2">maar uitlegging van wat ik hoor als ik de dingen laat spreken.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Goethe bezocht in Dresden in zijn jonge jaren eens een museum met schilderijen van Hollandse meesters.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De hele dag was hij verzonken in deze Oudnederlandse schoot.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Toen hij 's avonds op z'n antiek gemeubileerde kamer terug was,</seg> <seg n="16.3.2">zag hij alles met andere ogen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij zag van die oude meubelen de magische,</seg> <seg n="16.4.2">de toverachtige houding.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Ze hielden hem geboeid.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij zag alles met andere ogen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Ze openbaarden hem hun wezen,</seg> <seg n="16.7.2">zoals ze dat aan de Hollandse schilders gedaan hadden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zulk schilderen is fenomenologische methode.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Het lijkt op uitlegging van een brief of boek,</seg> <seg n="16.9.2">meer dan op exacte wetenschap.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De verschillende wetenschappen van de wiskunde af tot de theologie toe zoeken ook wel grondbegrippen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ze hebben ook hun methode aan hun stof ontleend.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hun laatste begrippen vormen ook ontologieën.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ze laten ook wel iets van 't wezen spreken.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Maar Heidegger zoekt een ontologie,</seg> <seg n="17.5.2">een leer van 't zijn,</seg> <seg n="17.5.3">die dieper ligt.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Hij wil niet dit of dat deel van 't zijn,</seg> <seg n="17.6.2">deze of die schacht van 't zijn onderzoeken,</seg> <seg n="17.6.3">maar de diepste schacht indalen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Ik kan misschien dadelijk wat duidelijker maken wat dat betekent.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Ik kan u wel laten gevoelen wat Heidegger bedoelt als hij ons van het woord zijn of het begrip zijn,</seg> <seg n="17.8.2">naar het zijn als wezen wil brengen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik stel me voor dat ge wel eens in een heldere sterrennacht in de verre ruimten van het heelal uitgekeken hebt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En dat het dan tot u doordrong,</seg> <seg n="18.2.2">dat ge daar op de omtrek van een planeet in de grote ruimte stond.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Alle andere betrekkingen waarin ge staat vielen dan weg.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De politieke partij waartoe ge behoort,</seg> <seg n="18.4.2">de maatschappelijke stand enz.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Er bleef alleen over de meest algemene verhouding waarin ge tot het zijnde staat.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het nameloze.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dat wat ge veel moeilijker kunt bespreken,</seg> <seg n="18.7.2">dan die meer bekende verhoudingen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Wanneer ge u uitspreekt over uw politieke leven,</seg> <seg n="18.8.2">dan zegt ge:</seg> <seg n="18.8.3">ik ben sociaal-democraat of antirevolutionair of christelijk-historisch.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Kerkelijk:</seg> <seg n="18.9.2">ik ben Nederlands-hervormd of rooms-katholiek.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Maar wat moet ge hier zeggen op de rand van uw planeet:</seg> <seg n="18.10.2">ik ben ...</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Vul nu maar in.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Dat is de moeilijkheid van het zijn in z'n algemenere betekenissen.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Wat zijt ge als in de ruimte verloren nietigheid op de rand van een hemelbol?</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Wat betekent nu het zijn?</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Zoveel is duidelijk,</seg> <seg n="18.15.2">dat het niet een leeg begrip wordt.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Het is niet abstract.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Dit zijn heeft wel iets te zeggen.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Het kan wel uitgelegd worden.</seg></s><pb n="397" ed="VW"/> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Ik hoor de stilte van de verre ruimten.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">Het duizelt in m'n brein en er gaat een stroom door m'n hele wezen.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">Maar het is moeilijk het uit te vragen en de antwoorden vast te leggen.</seg></s> <s n="18.22"><seg n="18.22.1">Het is een diepe schacht van mijn-zijn,</seg> <seg n="18.22.2">die mij minder vertrouwd is dan vele andere.</seg></s> <s n="18.23"><seg n="18.23.1">Ik laat het bij een <hi rend="italic">ik ben</hi> en zeg niet <hi rend="italic">wat ik ben.</hi></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik wil nog een andere weg kiezen om fenomenologisch het zijn te benaderen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">We denken onszelf als kind in het ouderlijke huis in een donkere holle ruimte.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hier weten we de dingen geen namen te geven zoals in de huiskamer.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Toch trekt dat donker het kind aan.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">- Waar hoort het thuis?</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Daar bij vader en moeder en al die vertrouwde gezichten?</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Of is het familie van dat holle,</seg> <seg n="19.7.2">zwarte donker in de grote schuur?</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Is dat donker niets en leeg?</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Neen,</seg> <seg n="19.9.2">het kind staart daar het zijn in het gezicht.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het is een zwarte mogelijkheid,</seg> <seg n="19.10.2">die het voor zich ziet.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Een wijd open graf,</seg> <seg n="19.11.2">een ongeweten huiveringwekkende bestemming,</seg> <seg n="19.11.3">die trekt.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Hoe zal het dat noemen?</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Nu kan het niet zeggen:</seg> <seg n="19.13.2">ik ben,</seg> <seg n="19.13.3">zoals zopas de ontdekking luidde in de sterrennacht.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Hier ziet men de zwarte mogelijkheid van het zijn in 't gezicht.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Wat is het?</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Het heeft geen naam.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">We zeggen:</seg> <seg n="19.17.2"><hi rend="italic">het is.</hi></seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Zeg ik nu minder dan toen ik zopas zei:</seg> <seg n="19.18.2">ik ben?</seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Niet minder.</seg></s> <s n="19.20"><seg n="19.20.1">Eer meer.</seg></s> <s n="19.21"><seg n="19.21.1">'In donker is niets te zien,</seg> <seg n="19.21.2">ofschoon de wereld er nog is en er nog echter is',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="19.21.3">zegt Heidegger.</seg></s> <s n="19.22"><seg n="19.22.1">Dit donker is de wijde <hi rend="italic">mogelijkheid</hi> van het bestaan:</seg> <seg n="19.22.2">het heet dood.</seg></s> <s n="19.23"><seg n="19.23.1">Het is geen mindere graad van zijn dan het eerste,</seg> <seg n="19.23.2">maar een vollere.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">met deze beide voorbeelden die men zo bij Heidegger niet aantreft,</seg> <seg n="20.1.2">heb ik willen uitbeelden wat de korte formule is van z'n zijnsfilosofie;</seg> <seg n="20.1.3">zijn is zijn tot de dood als z'n meest volle mogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daarmee hebben we nu twee dingen gewonnen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ten eerste beseft ge nu dat deze filosofie van <hi rend="italic">Zijn en tijd</hi> niet over een leeg begrip gaat maar over zijn als wezen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">En in de tweede plaats hebben we in die beide visies,</seg> <seg n="21.3.2">de sterrennacht en de donkere schuur,</seg> <seg n="21.3.3">het schema,</seg> <seg n="21.3.4">het begin en einde van de zijnsfilosofie van onze wijsgeer.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daarbij moet ik voor twee dingen waarschuwen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Deze dingen zijn niet sentimenteel bedoeld,</seg> <seg n="22.2.2">ook niet stichtelijk;</seg> <seg n="22.2.3">evenmin natuurlijk onstichtelijk;</seg> <seg n="22.2.4">niet dichterlijk en niet godsdienstig.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het wil filosofie zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het wil alles met de gedachte ontleden wat het zijn van zichzelf openbaart.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het is een methode die zo diep mogelijk in de zaak zelf zich wil ingraven.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat is de bedoeling.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Maar toch moet ik er tevens aan herinneren,</seg> <seg n="22.7.2">dat filosofie dit alles in zich besluit.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het boek van Heidegger is een visie.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Hij ziet het zo.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Hij legt uit,</seg> <seg n="22.10.2">nadat hij,</seg> <seg n="22.10.3">zoals hij zelf van iedere exegese zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="22.10.4">eerst ingelegd heeft.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Men begrijpt daarom dit in buitengewoon zwaar Duits geschreven <pb n="398" ed="VW"/>boek,</seg> <seg n="22.11.2">vol kunsttermen van eigen vinding,</seg> <seg n="22.11.3">tamelijk gemakkelijk.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Men ziet het bewegen van de gedachte.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Het is toch dichterlijk,</seg> <seg n="22.13.2">godsdienstig,</seg> <seg n="22.13.3">of wil men:</seg> <seg n="22.13.4">ongodsdienstig,</seg> <seg n="22.13.5">maar dan niet zonder godsdienst.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Maar alles is gedragen door een strenge methode en een verbazingwekkend vermogen om in een diepe schacht van ons bestaan de dingen in hun wezen te bespieden.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Ik wil nu trachten enkele grepen van die methode naar voren te brengen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De breedste bepaling is,</seg> <seg n="23.2.2">dat ze een zijnsleer wil geven,</seg> <seg n="23.2.3">die als algemene ontologie aan alle ontologieën van alle wetenschappen ten grondslag gelegd kan worden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De grondstellingen in die wetenschappen moeten dan voor ons duidelijk worden door deze algemene zijnsleer.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In de wiskunde vorm en functie,</seg> <seg n="23.4.2">in de theologie de begrippen van schuld,</seg> <seg n="23.4.3">verantwoordelijkheid en vrijheid,</seg> <seg n="23.4.4">en zo ook in de tussenliggende wetenschappen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">We zullen weinig tijd hebben dit in bijzonderheden duidelijk te maken. 't Is mij vanavond alleen om de grote visies te doen van deze grondmethode.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Heidegger gaat er daarbij van uit dat wetenschappen vragen zijn <hi rend="italic">van de mens.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Een mens is een zijnsvorm.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hier vraagt dus het zijn zelf-naar het zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f7" rend="superscript">ff</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hier vinden we dus een verhouding van het zijn tot zichzelf.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Hier vind ik dus het zijn als een <hi rend="italic">cirkel.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f8" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">En dit is een kostelijke gelegenheid om m'n methode in te stellen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Ik volg de vraag die de wetenschap in het zijn aan zichzelf doet.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Dat is de natuurlijkste weg om te beginnen.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Maar dan mag niemand mij later beschuldigen van cirkelredeneringen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Iedere ontologische methode gebruikt cirkelredeneringen.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Dwz. gaat uit van wat nog bewezen moet worden en bewijst waar hij van uitgegaan is.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zoveel is ook gewonnen,</seg> <seg n="25.1.2">dat we weten waar een schacht is,</seg> <seg n="25.1.3">waarin we in de mijn van het zijn kunnen afdalen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ik vraag naar het zijn,</seg> <seg n="25.2.2">en daar in mij het zijn naar zichzelf vraagt,</seg> <seg n="25.2.3">vraag ik naar mijn-zijn.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het zijn dat we onderzoeken kunnen we dus mijn-zijn noemen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit standpunt is ongeveer wel eerder ingenomen in de filosofie.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De gewone logica gaat bij alle dingen tegelijk beginnen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Een paard,</seg> <seg n="26.3.2">een koe,</seg> <seg n="26.3.3">een mens,</seg> <seg n="26.3.4">een engel.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En maakt daarvan dan een soort stal,</seg> <seg n="26.4.2">een ark van Noach.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ze groepeert die dingen in algemene begrippen en maakt de vakken hoe langer hoe groter tot van alle dingen gezegd wordt dat ze <hi rend="italic">zijn,</hi></seg> <seg n="26.5.2">het leegste begrip.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Dat is geen zijn van een paard,</seg> <seg n="26.6.2">evenmin van een engel. 't Is zijn zonder meer,</seg> <seg n="26.6.3">zonder wezen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Augustinus,</seg> <seg n="27.1.2">over wie ik de volgende week hoop te spreken,</seg> <seg n="27.1.3">heeft een meer wezenlijke manier van filosoferen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">In sommige van z'n eerste geschriften bestrijdt hij de twijfel door op te merken,</seg> <seg n="27.2.2">dat als ik twijfel,</seg> <seg n="27.2.3">ik toch <pb n="399" ed="VW"/>zelf twijfel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f9" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het is mijn twijfel.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat ik twijfel is dan toch waar.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Er is dan toch waarheid.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">- Dezelfde manier om het 'ik' te gebruiken is door Descartes gebruikt.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het voordeel is duidelijk.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wanneer ik het zijn wil benaderen van paarden,</seg> <seg n="27.8.2">koeien,</seg> <seg n="27.8.3">planten,</seg> <seg n="27.8.4">delfstoffen,</seg> <seg n="27.8.5">dan is de grote moeilijkheid om bij dat zijn te komen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Hoe kom ik van wat men het subject,</seg> <seg n="27.9.2">het ik,</seg> <seg n="27.9.3">noemt,</seg> <seg n="27.9.4">bij het object?</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar nu begin ik bij het ik,</seg> <seg n="27.10.2">bij <hi rend="italic">mijn-zijn.</hi></seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Ik vraag daarnaar.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Dan vraag ik naar mijzelf en de afstand is weg.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Heidegger erkent de overeenkomst met zijn standpunt.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Maar hij zegt,</seg> <seg n="27.14.2">dat Descartes zich met het zijn verder niet beziggehouden heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f10" rend="superscript">i</ref> 't Was enkel om het denken te doen.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Een bestrijding van de twijfel.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">Geen belangstelling in ontologie.</seg></s> <s n="27.17"><seg n="27.17.1">Hier bij mijn-zijn moet ik dus het onderzoek beginnen.</seg></s> <s n="27.18"><seg n="27.18.1">Dit is echter spoediger gezegd dan gedaan.</seg></s> <s n="27.19"><seg n="27.19.1">Want ofschoon ik mijzelf 't naast ben is het toch voor 't onderzoek het verst.</seg></s> <s n="27.20"><seg n="27.20.1">Als ik 'ik' zeg,</seg> <seg n="27.20.2">is daarmee nog niet altijd veel gezegd.</seg></s> <s n="27.21"><seg n="27.21.1">De Genestet rijmde al:</seg> <seg n="27.21.2">'Ken u zelf,</seg> <seg n="27.21.3">zo sprak eens iemand.</seg></s> <s n="27.22"><seg n="27.22.1">Maar hij kon niet;</seg> <seg n="27.22.2">hij was niemand'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f11" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="27.23"><seg n="27.23.1">Ons-zijn is een soort terugstraling van wat we wereld noemen.</seg></s> <s n="27.24"><seg n="27.24.1">Door z'n bevoorrechte positie staat het dus tegelijk verdekt opgesteld.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Toch moet ik in deze schacht indalen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar ik kan mijn-zijn niet leren kennen zonder de <hi rend="italic">wereld</hi> er in te betrekken.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dat is het eerste wat Heidegger doet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f12" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">En een tweede hoofdpunt van z'n methode is dat hij 'zijn' een zekere horizont geeft,</seg> <seg n="29.1.2">die hij in de <hi rend="italic">tijd</hi> vindt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f13" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dat is weer een visie,</seg> <seg n="29.2.2">een methodische greep,</seg> <seg n="29.2.3">die wij pas in de uitwerking kunnen leren waarderen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Voorlopig kunnen we er slechts even ons in verdiepen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">We bedenken dat ons-zijn eigenlijk uit de toekomst naar ons toeschuift en niet uit't verleden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar zo bestaan we nu eenmaal en dat bestaan is ons verleden.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Zodat ons verleden eigenlijk voor ons uitloopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f14" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wereld en tijd moeten ons dus helpen het'ik'te verkrijgen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">We beginnen dus ons-zijn uit te vragen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het zijn vraagt naar zichzelf.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De toekomst schuift op mij af en dat is mijn verleden,</seg> <seg n="30.4.2">waardoor ik al de gewoonte van 'vragen' heb aangenomen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Ik ben al een vrager.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dat vragen moet ik nu scherp tot bewustzijn brengen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Mijn-zijn is geen ding dat ik heb,</seg> <seg n="31.1.2">maar't betekent m'n mogelijkheid.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">We <pb n="400" ed="VW"/>denken even terug aan de sterrennacht en de donkere schuur.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Op dat raadselachtige ik-het moeten we 't oog richten. 't Is beter met mogelijkheid dan met ding te vertolken.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Met die mogelijkheid kan ik twee dingen doen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Winnen of verliezen,</seg> <seg n="31.5.2">zoals iedere mogelijkheid.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Let wel,</seg> <seg n="31.6.2">dat leidt Heidegger niet meer af uit het woord mogelijkheid,</seg> <seg n="31.6.3">zoals Hegel dat min of meer zou doen,</seg> <seg n="31.6.4">maar door het zijn van mijn ik aan te kijken.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Sommigen zeggen,</seg> <seg n="31.7.2">dat hij zulke gedachten niet zou vinden als hij de christelijke theologie niet kende.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Inderdaad denkt ieder die z'n bijbel kent hier aan een woord van Jezus,</seg> <seg n="31.8.2">hoe men de ziel kan behouden of verliezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f15" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Maar zeker is er iets heel anders mee bedoeld:</seg> <seg n="31.9.2">er is een eigenlijk en een oneigenlijk ik.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Maar dat oneigenlijke bestaat evengoed als het eigenlijke.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Het doet even druk concreet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f16" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Welnu,</seg> <seg n="32.1.2">het eerste wat we ontdekken van het zijn is een zekere onbeduidendheid.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">We moeten eerst het <hi rend="italic">oneigenlijke ik</hi> bestuderen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Mijn-zijn in z'n alledaagsheid.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">We zeiden reeds:</seg> <seg n="32.4.2">mijn ik staat wat verdekt opgesteld. 't Is een soort terugstraling van wat we wereld noemen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Men zal merken dat Heidegger dat doet op een manier die we best begrijpen kunnen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Heel alledaags en toch weer niet alledaags.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Want anderen <choice><sic>doen het. nooit zo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doen het nooit zo</corr></choice>.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Maar toch zo dat we merken dat hij er wel iets van weet hoe we mensen zijn.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Heidegger vindt dat twee dingen ons hinderen:</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1"><choice><sic>Ie. De oude definitie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1e. De oude definitie</corr></choice> van mens:</seg> <seg n="33.1.2">een met rede begaafd dier.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Inderdaad,</seg> <seg n="33.2.2">zo'n bepaling leidt ons naar alle kanten van de mens af.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">We vragen dan:</seg> <seg n="33.3.2">wat is een dier,</seg> <seg n="33.3.3">wat is rede enz.?</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">2e. De christelijke leer dat de mens naar Gods beeld geschapen is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f17" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Door beide krijgt het zijn een uitlegging die onze gedachten van het zijn zelf afleidt.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het zijn moet ons zelf zeggen,</seg> <seg n="34.3.2">fenomenologisch,</seg> <seg n="34.3.3">wat het is.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Geen logische en geen theologische verklaring.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">We moeten nu eerst het allergewoonste zijn bestuderen,</seg> <seg n="35.1.2">dat wat men 't allermeest over 't hoofd ziet.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Mijn-zijn in z'n alledaagsheid.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Zoals het zich voordoet in de wereld.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Hoe ben ik in de wereld?</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Niet als een stoel in een kamer,</seg> <seg n="35.5.2">dat is de oude ontologie.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar als een huismoeder in haar werk of iemand die studeert in z'n stof.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Wij noemen het <hi rend="italic">zorg.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f18" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Dat is geen bezorgdheid,</seg> <seg n="35.8.2">maar eenvoudig zorg.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Mijn-zijn is zorg.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">We zitten voor we't weten altijd al in de wereld.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">We bestaan zo.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">We kennen de wereld zoals een grondwerker ze met z'n schop kent.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Dat is de kennis die mijn-zijn van de wereld heeft.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Als de werkman z'n schop een ogenblik laat rusten en naar z'n werk kijkt,</seg> <seg n="35.14.2">dan lost de werkelijke zorg-kennis zich op en ontstaat pas de moeilijkheid om de dingen te weten.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Maar zodra buigt hij zich niet weer <pb n="401" ed="VW"/>over z'n werk of de grondverhouding van zorg,</seg> <seg n="35.15.2">de kennis waarin ik bij de wereld ben en van haar weet,</seg> <seg n="35.15.3">is er weer.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wat is de wereld dan waarin mijn-zijn in zit als zorg?</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Nu moeten we oppassen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">We mogen niet zeggen:</seg> <seg n="36.3.2">natuur.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Dat is weer een theoretisch begrip 'Uit de oude ontologie.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dat krijg ik als ik uitga van koeien,</seg> <seg n="36.5.2">schapen,</seg> <seg n="36.5.3">mensen,</seg> <seg n="36.5.4">stenen.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dan heet de kring die ik daar om trek het algemene begrip:</seg> <seg n="36.6.2">natuur.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">We moeten de naaste omtrek nemen om mij heen,</seg> <seg n="36.7.2">mijn-zijn,</seg> <seg n="36.7.3">mijn horizont.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">De pen die ik gebruik;</seg> <seg n="36.8.2">de hamer die ik hanteer.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Alles waarmee ik zorg;</seg> <seg n="36.9.2">waarmee ik gewoonweg alledaags in de wereld ben.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">In die handwerkelijke kennis ontdek ik de natuur,</seg> <seg n="36.10.2">die de horizon is van mijn-zijn,</seg> <seg n="36.10.3">mijn wereld.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Wereld is wat <hi rend="italic">bij-de-hand</hi> is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f19" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Uit die bij de hand zijnde wereld,</seg> <seg n="36.12.2">waar ik op een heel intieme wijze in ben,</seg> <seg n="36.12.3">op de manier van zorg,</seg> <seg n="36.12.4">en die in 't algemeen 'werktuig'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f20" rend="superscript">s</ref> kan heten,</seg> <seg n="36.12.5">laat Heidegger nu al onze afgeleide praktische en theoretische kennis van de wereld ontstaan.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">In die zorg zit een zekere omzichtigheid.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Het zien ontwaakt.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Er is licht om de dingen.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Er hapert bijv. iets.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Ik let op en mij valt iets op. Het werktuig wil niet of stoot ergens op. Er komt zo een ledige plek in m'n zorgend bij de wereld zijn.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Ik zie dus openingen tussen de dingen ontstaan en tussen mij en de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">We kunnen dit alles niet in bijzonderheden nagaan.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar op deze manier verklaart Heidegger hoe onze meer afgeleide vakmatige manier van kennen en handelen ontstaat,</seg> <seg n="37.2.2">als we rekenen met dit ding apart en dat ding apart en van die aparte dingen uitgaan.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Of ik apart en de wereld apart,</seg> <seg n="37.3.2">om dan voor de moeilijkheid te zitten hoe we over dat wijde water ooit bij elkaar zullen komen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ik ben bezig te schrijven.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">M'n pen is leeg.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Nu leg ik dat ding van m'n hand. Het wordt een apart ding.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Ik leer nu de wereld kennen als een geheel van betekenissen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Ze is een mogelijkheid om ontdekt te worden.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Nu kan ik mijn-zijn ook ontdekken.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Het eerste licht dat er straalt op mijn ik.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">We moeten hier even stilstaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Men heeft reeds opgemerkt,</seg> <seg n="38.2.2">dat Heidegger uitgaat van wat men de homo faber noemt.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De mens als handwerken in de wereld.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1"><choice><sic>Dit is uist als</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dit is juist als</corr></choice> men praktijk en theorie maar niet scheidt.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Rondom de schop,</seg> <seg n="38.5.2">die ik in de grond steek,</seg> <seg n="38.5.3">speelt het geheimzinnige licht,</seg> <seg n="38.5.4">het 'zicht' (Heidegger)<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f21" rend="superscript">t</ref> der kennis.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Doen en denken zijn hier nog een.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Is dat juist om de zijnsvraag daar aan te vatten en op die manier het zijn uit te vragen?</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Gesteld dat ik bij het ik moet beginnen,</seg> <seg n="39.2.2">is dat dan de rechte methode?</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Onwillekeurig denkt men bij de analytische ontleding van Heidegger aan het instinct.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het is de manier van zorgen van de sluipwesp,</seg> <seg n="39.4.2">die preciese kennis heeft van de manier,</seg> <seg n="39.4.3">waarop hij z'n vangst moet steken om <pb n="402" ed="VW"/>het gevangen diertje te verlammen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Ook daar is een wonderlijk licht,</seg> <seg n="39.5.2">een mysterieuze kennis,</seg> <seg n="39.5.3">die schemert rondom het werk.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Die kennis is <hi rend="italic">in</hi> de wereld,</seg> <seg n="39.6.2">veel meer dan wij er ooit <hi rend="italic">in</hi> zullen zijn.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Maar ze waakt nooit op. Het natuurlijk licht dat rondom de arbeid van het instinct straalt,</seg> <seg n="39.7.2">is niet ontdekkend.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Het ontdekt zichzelf ook niet.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Men kan het instinct foppen op alle mogelijke manieren,</seg> <seg n="39.9.2">hoe ver het onze theoretische,</seg> <seg n="39.9.3">meer abstracte kennis ook te boven gaat.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Is het juist om voor ons-zijn zo'n instinctieve verhouding tot de wereld ten grondslag te nemen en daaruit onze theoretische abstracte kennis af te leiden?</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Of heeft die kennis van ons,</seg> <seg n="39.11.2">onze logica,</seg> <seg n="39.11.3">onze spraak,</seg> <seg n="39.11.4">onze taal een zelfstandige,</seg> <seg n="39.11.5">hogere oorsprong?</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Is de homo faber,</seg> <seg n="39.12.2">de werktuig-mens,</seg> <seg n="39.12.3">de mens van het instinct,</seg> <seg n="39.12.4">die eigenlijk nog geen volledig mens is,</seg> <seg n="39.12.5">de grond die we moeten ontginnen om het zijn te leren kennen?</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">We zullen straks zien dat het niet geheel billijk is,</seg> <seg n="40.1.2">als we nu reeds bij die werktuiglijke visie op het zijn die vraag stellen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Er komen straks nog wel dingen,</seg> <seg n="40.2.2">die voor het menselijk zijn meer kenmerkend zijn.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Bijv. de angst,</seg> <seg n="40.3.2">waarover we nog moeten spreken.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Eerst moeten we nog zien hoe Heidegger op een treffende wijze het ruimtebesef uit dat handwerkelijke van ons-zijn afleidt.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">In 't dagelijks leven heeft een huis een zon- en een wederkant.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Kerken worden gebouwd naar zonsop- en -ondergang. 't Heeft alles iets van vertrouwdheid met de omgeving:</seg> <seg n="41.2.2">zonder dat de ruimte op zichzelf nog wordt beschouwd.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Afstand heeft nog geen bepaalde tijdmaat.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Een half uur is voor een boer die ge de weg vraagt niet altijd dertig minuten.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Een stief kwartiertje kan ook een uur zijn.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Mij werd eens geantwoord toen ik naar een afstand tot een buurman vroeg:</seg> <seg n="41.6.2">'O,</seg> <seg n="41.6.3">da wee'k niet,</seg> <seg n="41.6.4">we löpe dat zomaar in de sleur'.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Dat is nu juist wat Heidegger bedoelt,</seg> <seg n="41.7.2">als hij ons opmerkzaam maakt op de ontologische ruimte,</seg> <seg n="41.7.3">die in ons-zijn ten grondslag ligt aan onze meer bewuste en later wetenschappelijke ruimtelijkheid.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Zo ook rechts en links.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Die liggen evengoed in hun oorsprong in de wereld als in mijn lichaam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f22" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">We gaan nu het alledaagse zijn nog eens van een andere kant bekijken.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">We vragen:</seg> <seg n="41.11.2">wie is het onderwerp van dat zijn?</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Wie is daar?</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Een wonderlijke vraag als het mijn-<choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> geldt.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Onwillekeurig zeggen we:</seg> <seg n="41.14.2">ik.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Maar dat 'ik' staat verdekt opgesteld.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Meestal is het in 't gewone leven eerder niet-ik.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Niet op de manier van de gewone ontologie,</seg> <seg n="41.17.2">die tegenover het ik een niet-ik plaatst,</seg> <seg n="41.17.3">een ander.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Ik blijf in mijn-zijn graven.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1">Ik moet zeggen,</seg> <seg n="41.19.2">in het alledaagse leven,</seg> <seg n="41.19.3">waarin ik mijn-zijn 't gemakkelijkst ontdek,</seg> <seg n="41.19.4">daar is <hi rend="italic">men.</hi></seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">'Men' is er.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f23" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="41.21"><seg n="41.21.1">Daar ben ik niet bij,</seg> <seg n="41.21.2">maar verloren in die men.</seg></s> <s n="41.22"><seg n="41.22.1">Men is iedereen en niemand.</seg></s> <s n="41.23"><seg n="41.23.1">Dat is de alledaagse manier van zijn.</seg></s> <s n="41.24"><seg n="41.24.1">Men zegt en men doet zo of niet zo.</seg></s> <s n="41.25"><seg n="41.25.1">Dat ontheft ons van ons eigen zijn.</seg></s> <s n="41.26"><seg n="41.26.1">Wil ik mijn-zijn ontdekken,</seg> <pb n="403" ed="VW"/><seg n="41.26.2">dan moet ik het uit dat alledaagse men bij elkaar zoeken.</seg></s> <s n="41.27"><seg n="41.27.1">Daar ligt het in verstrooid.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">We hebben nu,</seg> <seg n="42.1.2">bij het vragen naar mijn-zijn gezien,</seg> <seg n="42.1.3">wat het betekent:</seg> <seg n="42.1.4">in de wereld zijn.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">We hebben een zeer vertrouwelijke zorg gevonden.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">We hebben gevraagd:</seg> <seg n="42.3.2">wie?</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">En het eerste antwoord is:</seg> <seg n="42.4.2"><hi rend="italic">men.</hi></seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Beide leiden eigen lijk van mij af.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Nu vraag ik:</seg> <seg n="43.1.2"><hi rend="italic">hoe</hi> is mijn-zijn?</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ik neem weer't meest algemene,</seg> <seg n="43.2.2">het diepste levensgevoel.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De <hi rend="italic">stemming</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f24" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="43.3.2">die geen naam heeft,</seg> <seg n="43.3.3">waarmee ge 's morgens opstaat,</seg> <seg n="43.3.4">of die u vergezelt op de dag.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Die ligt dieper dan de gedachten.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">In de stemming weet ik <hi rend="italic">dat ik ben.</hi></seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Stemming is de bestaansgrond-manier,</seg> <seg n="43.6.2">waarin het zijn van mij is.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">In de stemming heb ik het nauwste contact met het zijn.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Ik merk de streling maar ook de dreiging van het zijn in de stemming.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">In de stemming weet ik dat ik,</seg> <seg n="43.9.2">wat Heidegger noemt,</seg> <seg n="43.9.3">in de wereld <hi rend="italic">geworpen</hi> ben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f25" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Ik kan er niet uit.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Ik ben er eenmaal.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Maar weer evenals bij <hi rend="italic">wereld</hi> en het men wordt mijn-zijn er voorlopig door aan m'n blik onttrokken.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Ik ben meestal door iets gestemd,</seg> <seg n="43.13.2">dat niet mijn-zijn is.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">De stemming kan de vorm van schrik en ontzetting aannemen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Naast de stemming is het <hi rend="italic">verstaan</hi> een manier waarop men in de wereld is.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Verstaan is hier niet een begrijpen,</seg> <seg n="44.2.2">maar weer een grond-manier;</seg> <seg n="44.2.3">'t is verstaan als iets kunnen,</seg> <seg n="44.2.4">een kunst verstaan,</seg> <seg n="44.2.5">'t is het verstaan van de grondwerker op de akker van het zijn.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het is het verstaan van m'n mogelijkheid.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Het verstaan ontwerpt het zijn.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Zoals we in de stemming merken dat we in de wereld geworpen zijn,</seg> <seg n="44.5.2">zo ontwerpen we onze mogelijkheid in het verstaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f26" rend="superscript">y</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Mijn-zijn is geworpen ontwerp.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f27" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">M'n toekomst is m'n verleden.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Is dat geen prachtig raadsel?</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Maar daarvoor zijn we dan ook met een filosoof bezig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Naast stemming en verstaan staat even oorspronkelijk het spreken,</seg> <seg n="46.1.2">met <hi rend="italic">de taal.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f28" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Even diep als m'n stemming is de taal in m'n zijn gegrond.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Door het horen is het spreken weer met het verstaan verbonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f29" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">We zijn hier echter niet dadelijk in de taal der fraaie letteren.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">We blijven in de ontologie.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Taal en horen worden verduidelijkt door luisteren naar tonen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De grammatica,</seg> <seg n="46.7.2">zegt Heidegger,</seg> <seg n="46.7.3">moet van de logica <choice><sic>bevrijd worden.c De taal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48">bevrijd worden.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f30" rend="superscript">c</ref></seg></s><choice><sic>bevrijd worden.c De taal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48"> </corr></choice><s n="46.8"><seg n="46.8.1"><choice><sic>bevrijd worden.c De taal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48">De taal</corr></choice> moet uit het zijn begrepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <pb n="404" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="46.9"><seg n="46.9.1">Na deze een beetje uitgetrokken uiteenzettingen komen we tot enkele zeer interessante gedeelten van Heideggers filosofie van het zijn.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">We hebben gezien hoe vertrouwd mijn-zijn,</seg> <seg n="46.10.2">als zorg,</seg> <seg n="46.10.3">met de wereld is,</seg> <seg n="46.10.4">er in is.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Hoe ik ruimte en afstand,</seg> <seg n="46.11.2">dingen en tekens op een intieme,</seg> <seg n="46.11.3">instinctieve manier ken.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">In die ontologische diepte is een half uur geen dertig minuten:</seg> <seg n="46.12.2">de tijd is nog niet de tijd van de klok.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">De ruimte heeft ook een gemoedelijk karakter,</seg> <seg n="46.13.2">een zon- en een windkant,</seg> <seg n="46.13.3">een rechts en een links;</seg> <seg n="46.13.4">de dingen staan niet zo apart van elkaar.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Alles is bij de hand en pas als er storing komt ontstaat zoiets als voorhanden zijn.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Een zacht onbeweeglijk licht speelt om m'n werktuigen.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1">Zo is mijn-zijn in de wereld.</seg></s> <s n="46.17"><seg n="46.17.1">Ik ben dan voorlopig op alledaagse manier verscholen onder wat ik <hi rend="italic">men</hi> noem,</seg> <seg n="46.17.2">iemand en niemand.</seg></s> <s n="46.18"><seg n="46.18.1">Mijn-zijn opent zich in stemming,</seg> <seg n="46.18.2">verstaan en geluid geven.</seg></s> <s n="46.19"><seg n="46.19.1">Het zijn opent zich daarin voor de mogelijkheid van het grote mysterie dat het zelf is.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Hoe ziet het alledaagse zijn er nu voorlopig uit?</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Welke vormen nemen stemming,</seg> <seg n="47.2.2">verstaan en rede aan in de alledaagse wereld,</seg> <seg n="47.2.3">waar het <hi rend="italic">ik de</hi> naam draagt van <hi rend="italic">men?</hi></seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Heidegger geeft daarover enkele zeer interessante hoofdstukken als hij probeert uit te leggen,</seg> <seg n="47.3.2">hoe spreken,</seg> <seg n="47.3.3">kijken en uitleggen er komen uit te zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f31" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1"><hi rend="italic">Spreken wordt praten.</hi></seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De bedoeling van praten is niet een zaak op te helderen,</seg> <seg n="48.2.2">maar een gemeenschappelijk zijn te vormen.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Men luistert niet naar het besprokene maar naar het praten als zodanig.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Bijv. een herenvisite,</seg> <seg n="48.4.2">ook een damesvisite.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Men meent hetzelfde,</seg> <seg n="48.5.2">omdat men alles in dezelfde middelmatige zin verstaat.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Het praten zelf is de hoofdzaak,</seg> <seg n="48.6.2">niet de zaak waarover het gaat.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Daarom behoeft het ook niet precies zo weer meegedeeld te worden,</seg> <seg n="48.7.2">maar zet 't zich voort in verder- en napraten.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Het praten zelf krijgt gezag. 't Is waar omdat men het zegt.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Met lezen net zo.</seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Men leest elkaar de boeken na,</seg> <seg n="48.10.2">'t gaat om de titel van de boeken.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Zonder opzettelijk te liegen openbaart zo het praten de dingen niet,</seg> <seg n="48.11.2">maar verbergt ze.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Heel veel dingen kennen we slechts op zo'n vage,</seg> <seg n="48.12.2">bedrieglijke manier.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">Meer geschikt om ons-zijn voor onze blik af te sluiten,</seg> <seg n="48.13.2">dan het te openbaren,</seg> <seg n="48.13.3">waarvoor de spraak ons gegeven is.</seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">Al openbarende bedekken we,</seg> <seg n="48.14.2">in het alledaagse leven,</seg> <seg n="48.14.3">waar ik de naam van men draagt.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Met de <hi rend="italic">nieuwsgierigheid</hi> is het evenzo,</seg> <seg n="49.1.2">maar dit gaat van de grondmogelijkheid van het zien uit.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1"><hi rend="italic">Zicht</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f32" rend="superscript">e</ref> noemt Heidegger het.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Zien of zicht is een grondverhouding tot de wereld.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Weten en zien zijn zeer verwant.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Augustinus heeft al opgemerkt dat we 't ook van de andere zinnen gebruiken,</seg> <seg n="49.5.2">als we zeggen:</seg> <seg n="49.5.3">'Kijk,</seg> <seg n="49.5.4">wat klinkt dat,</seg> <seg n="49.5.5">of ruikt dat of smaakt dat,</seg> <seg n="49.5.6">of kijk,</seg> <seg n="49.5.7">wat is dat <choice><sic>hard'. in het alledaagse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hard';</corr></choice></seg><choice><sic>hard'. in het alledaagse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="49.5.8"><choice><sic>hard'. in het alledaagse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in het alledaagse</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f33" rend="superscript">f</ref><pb n="405" ed="VW"/> leven wordt het nieuwsgierigheid,</seg> <seg n="49.5.9">die het alleen om het <hi rend="italic">zien</hi> te doen is.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Niet om het zijn is het te doen,</seg> <seg n="49.6.2">maar om het zien.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">'Sight-seeing' zeggen de Engelsen.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Hier gaat het dus om praten en zien zelf.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Daardoor ontstaat wat Heidegger noemt de <hi rend="italic">tweeledigheid.</hi></seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Alles lijkt begrepen,</seg> <seg n="49.10.2">besproken,</seg> <seg n="49.10.3">gezien en is het toch niet.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">De wereld staat in't wonderlijke licht van praten en nieuwsgierigheid.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Dat is nu de manier waarop mijn-zijn,</seg> <seg n="50.1.2">in stemming,</seg> <seg n="50.1.3">verstaan,</seg> <seg n="50.1.4">rede,</seg> <seg n="50.1.5">zich ontsluit in de wereld.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Op die manier wordt het bedekt en verborgen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">En als we mijn-zijn in z'n alledaagsheid bestuderen,</seg> <seg n="50.3.2">vinden we dat het van zichzelf is 'afgevallen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f34" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">We hebben het oneigenlijke,</seg> <seg n="50.4.2">het verloren zijn,</seg> <seg n="50.4.3">niet de eigenlijke mogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Verleidelijk,</seg> <seg n="51.1.2">geruststellend,</seg> <seg n="51.1.3">vervreemdend van het eigenlijke zijn is deze manier van wezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f35" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Weer zijn we geneigd hier zedelijke en godsdienstige tonen op te merken.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Heidegger waarschuwt dat dat niet z'n bedoeling is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f36" rend="superscript">i</ref> 't Is ook geen pessimisme.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het wil niet zeggen:</seg> <seg n="52.3.2">verderf of zonde.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het is studie van ons bestaan en ligt naar z'n bedoeling voor al die andere uitspraken.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">We hebben nu al heel wat kanten van het zijn te zien gekregen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Men zal toestemmen:</seg> <seg n="53.2.2">'t is heel wat meer dan een beetje goochelen met het woord 'zijn'.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Men begrijpt nu misschien al wat beter wat er met fenomenologisch onderzoek bedoeld wordt,</seg> <seg n="53.3.2">waarbij het om de beschouwing van het wezen te doen is.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Men begrijpt tegelijk,</seg> <seg n="53.4.2">dat een fenomenoloog als Heidegger telkens moet waarschuwen om van de diepte-kijk af te dwalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f37" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Hij is geen cultuurhistoricus en hij geeft geen portrettekeningen als hij het over praten en nieuwsgierigheid heeft.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Hij dwingt onze gedachten van het interessante terug naar de beschouwing van ons diepste wezen.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Dat wezen van mijn-zijn was,</seg> <seg n="53.7.2">dat het een zijn is dat naar zichzelf vraagt.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Van die bestaanscirkel maakte ik gebruik om van het zijn wat te vragen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">We voelden onze in de wereld geworpenheid.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">We stonden op de rand van de werkelijkheid,</seg> <seg n="54.2.2">daar op een wonderlijke wijze zomaar neergezet.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">En we zagen die geworpenheid in 't gezicht.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">We vroegen naar onze mogelijkheid.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">En we zagen in het zwart van de nacht:</seg> <seg n="54.5.2">toch vol mogelijkheid.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">We zagen dat we met die mogelijkheden reeds in een vertrouwde betrekking staan.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Met een wonderlijk instinct,</seg> <seg n="54.7.2">eenheid van kunnen en kennen,</seg> <seg n="54.7.3">een werktuig waar omheen heel wat licht,</seg> <seg n="54.7.4">wat zicht speelt,</seg> <seg n="54.7.5">hollen we ons leven uit in die mogelijkheid.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Als een mol onder de grond,</seg> <seg n="54.8.2">die z'n oren onder z'n poten heeft en miniatuurogen bezit,</seg> <seg n="54.8.3">maar die als arbeider het sterkste dier is,</seg> <seg n="54.8.4">maken we <pb n="406" ed="VW"/>ons een gang door de mogelijkheid van het zijn.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">In de stemming hebben we een grondbesef van ons zelf,</seg> <seg n="54.9.2">in 't verstaan een donker besef van de wereld en de betekenis daarvan.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Onduidelijke omtrekken van dingen ontstaan voor ons.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">We luisteren naar tonen die nog geen taal zijn,</seg> <seg n="54.11.2">maar slechts grond van taal.</seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">We bestuderen niet de <choice><sic>cultuurwereid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cultuurwereld</corr></choice>,</seg> <seg n="54.12.2">maar de ondergrond daarvan die alles draagt.</seg></s> <s n="54.13"><seg n="54.13.1">En dan merken we op hoe moeilijk het is het zijn op z'n wezen te betrappen.</seg></s> <s n="54.14"><seg n="54.14.1">Het beste ontdekken we 't nog in z'n oneigenlijkheid als mijn-zijn in de wereld,</seg> <seg n="54.14.2">wat niet anders kan,</seg> <seg n="54.14.3">maar dan verscholen in en achter die wereld.</seg></s> <s n="54.15"><seg n="54.15.1">Het <hi rend="italic">ik</hi> kan ik zo moeilijk betrappen,</seg> <seg n="54.15.2">omdat het in het <hi rend="italic">men</hi> verscholen zit.</seg></s> <s n="54.16"><seg n="54.16.1">Alles is in eerste opslag oneigenlijk.</seg></s> <s n="54.17"><seg n="54.17.1">Spreken wordt praten.</seg></s> <s n="54.18"><seg n="54.18.1">Zien gaat onder in nieuwsgierigheid.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Hiermee schijnt het resultaat van onderzoek wel heel mager.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Het zijn is gevlucht en we teren het kennen in z'n oneigenlijkheid.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Hoe zal ik het eigenlijke,</seg> <seg n="55.3.2">m'n echte zijn leren kennen?</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Kan ik nu die kenmerken uit het oneigenlijke zijn bij elkaar voegen en zo het eigenlijke leren kennen?</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Neen,</seg> <seg n="55.5.2">dat is onmogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">En hier maakt Heidegger een wending,</seg> <seg n="56.1.2">zoals filosofen dat soms doen.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Augustinus en Descartes zeiden:</seg> <seg n="56.2.2">ik twijfel.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Alles is verloren,</seg> <seg n="56.3.2">er is niets te weten.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Nee:</seg> <seg n="56.4.2">alles is gewonnen.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Twijfelen is denken.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Ik heb uit verlies winst.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Ik denk.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Daar ga ik de grond van m'n kennen van maken.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Zó doet ook Heidegger.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Maar hij werkt niet met begrippen.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Hij werkt met <hi rend="italic">wezen.</hi></seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Het oneigenlijke zijn,</seg> <seg n="57.4.2">het vluchtende zijn,</seg> <seg n="57.4.3">dat bang is van zichzelf,</seg> <seg n="57.4.4">het ik dat in het men vlucht,</seg> <seg n="57.4.5">het spreken dat in 't praten vlucht,</seg> <seg n="57.4.6">het zien dat in sight-seeing vlucht,</seg> <seg n="57.4.7">is een wezen,</seg> <seg n="57.4.8">een Proteus,</seg> <seg n="57.4.9">oneindig beweeglijk,</seg> <seg n="57.4.10">steeds in een andere gedaante,</seg> <seg n="57.4.11">maar toch altijd hetzelfde wezen.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Als ik die verschillende vormen,</seg> <seg n="57.5.2">waarin ik het tegenkom in z'n oneigenlijkheid,</seg> <seg n="57.5.3">uitvraag,</seg> <seg n="57.5.4">word ik niet wijzer.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Toch moet ik er langs die omweg achter komen.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Door z'n vlucht komt mijn-zijn achter zichzelf.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Ik kan nu vragen:</seg> <seg n="57.8.2">waarvoor vlucht ik in die men-wereld?</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Waarom ben ik bang voor spreken en ga ik praten?</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Ineens moet ik het zien.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Ineens ontdekt mijn-zijn zich in z'n eigenlijkheid.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Mijn-zijn is <hi rend="italic">angst.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f38" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Het hoge woord is er uit.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">In dat ene woord openbaart het zich.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Mijn-zijn is angst voor z'n eigen mogelijkheid.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Het durft het zwart van de mogelijkheid niet in 't gezicht te zien.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">In de angst weet ik ineens waarom ik vlucht en wat ik ben.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Niet:</seg> <seg n="58.9.2">men,</seg> <seg n="58.9.3">maar:</seg> <seg n="58.9.4">ik.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Angst is een begrip dat Kierkegaard ook tot onderwerp van ingrijpende beschouwing heeft gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">En in dat opzicht is Heidegger hier van hem afhankelijk.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Maar 't krijgt hier in het geheel der beschouwingen een eigen plaats.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Angst is een grondstemming van diepe betekenis.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Angst is onbepaald. 't Is anders dan vrees voor dit of dat.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">De dreiging is bij de angst niet <pb n="407" ed="VW"/>hier of daar.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Angst is hier en toch nergens.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">Toch nabij:</seg> <seg n="59.8.2">het beneemt de adem.</seg></s> <s n="59.9"><seg n="59.9.1">In de angst zit de mogelijkheid van m'n eigen zijn als een nachtmerrie op m'n borst en dreigt mij te verstikken.</seg></s> <s n="59.10"><seg n="59.10.1">Wat in de wereld is,</seg> <seg n="59.10.2">de praat der mensen,</seg> <seg n="59.10.3">alles waarnaar men nieuwsgierig is,</seg> <seg n="59.10.4">de hele men worden onverschillig.</seg></s> <s n="59.11"><seg n="59.11.1">Ze mogen naar de maan lopen.</seg></s> <s n="59.12"><seg n="59.12.1">Wat in de krant staat of wat de pot schaft interesseert mij niet.</seg></s> <s n="59.13"><seg n="59.13.1">Ik sta voor mijn eigen ik en,</seg> <seg n="59.13.2">heb angst.</seg></s> <s n="59.14"><seg n="59.14.1">Angst voor het in de wereld zijn.</seg></s> <s n="59.15"><seg n="59.15.1">Wat anderen zeggen doet er niet toe.</seg></s> <s n="59.16"><seg n="59.16.1">Ik heb het met m'n eigen mogelijkheid te doen.</seg></s> <s n="59.17"><seg n="59.17.1">Ik kijk weer in het grote zwarte donker van de hoge schuur.</seg></s> <s n="59.18"><seg n="59.18.1">Zopas kon ik uit dat vluchtende,</seg> <seg n="59.18.2">oneigenlijke ik niet wijs worden. 't Zag er telkens anders uit .</seg></s> <s n="59.19"><seg n="59.19.1">In de angst heb ik niet de stukken of verklederijen van m'n ik voor mij,</seg> <seg n="59.19.2">maar het geheel en het echte.</seg></s> <s n="59.20"><seg n="59.20.1">De vlucht in de wereld van het men heeft mi toch geholpen om het te ontdekken.</seg></s> <s n="59.21"><seg n="59.21.1">De vlucht in het gezellige van het openbare is vlucht voor het onwennige van de buitenste duisternis.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Echte angst,</seg> <seg n="60.1.2">zegt Heidegger,</seg> <seg n="60.1.3">is zeldzaam,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f39" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="60.1.4">en hij heeft gelijk.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Ook een goede uitlegging,</seg> <seg n="60.2.2">zegt hij,</seg> <seg n="60.2.3">is zeldzaam.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">En hij noemt dan Augustinus,</seg> <seg n="60.3.2">Luther en Kierkegaard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f40" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Het is merkwaardig dat Heidegger bij grote theologen terecht komt voor de uitlegging.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Ik zou erbij willen voegen:</seg> <seg n="61.2.2">hij moet bij de grote christenen als Pascal en enkele anderen terecht om de zaak aan te treffen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Toch bedoelt Heidegger weer niet de angst van de christelijke bekering.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">De boete-angst.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Hier keert de vraag terug:</seg> <seg n="62.1.2">zou hij deze dingen kennen buiten het christendom om?</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Hij bedoelt het wel anders.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Angst is ook een algemeen-menselijk iets.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Hij zoekt dat algemene.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">De ongehoorde angst,</seg> <seg n="62.5.2">de angst tot de dood toe.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Wat is nu de zin van mijn-zijn.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Het geheel van mijn-zijn,</seg> <seg n="62.7.2">zowel het men als het ik-zijn,</seg> <seg n="62.7.3">het ontdekken van de wereld en van zichzelf,</seg> <seg n="62.7.4">het zich-vergeten in de wereld en de zelfherinnering in de angst,</seg> <seg n="62.7.5">wordt nu voorlopig door Heidegger samengevat in het begrip 'zorg'.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Mijn-zijn ligt ingebed in de zorg.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Hebben we dat zijn nu voldoende leren kennen?</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Toch overwegend in z'n oneigenlijkheid.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">We moeten nog meer weten van het eigenlijke,</seg> <seg n="63.3.2">dat in de angst wakker wordt.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">En 't oneigenlijke kennen we ook nog niet compleet.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Mijn-zijn heeft altijd nog iets te wachten.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Dat laatste moet er ook in betrokken.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Het heet <hi rend="italic">dood.</hi></seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Het is geen goede filosofie die er buiten te laten.</seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Het alledaagse leven is tenminste iets tussen geboorte en dood.</seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Maar is mijn-zijn dan wel in z'n geheel te vatten?</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">Zolang <choice><sic>mij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mijn</corr></choice>-<choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> is,</seg> <seg n="63.11.2">heeft het nog iets te wachten.</seg></s> <s n="63.12"><seg n="63.12.1">En komt de dood,</seg> <seg n="63.12.2">dan is het er niet meer.</seg></s> <s n="63.13"><seg n="63.13.1">Kan ik zo'n zin machtig worden in het zijn met de dood erbij?</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Dit is de zwarigheid die Heidegger onder ogen wil zien als hij zijn onderzoek<pb n="408" ed="VW"/> naar't zijn voortzet.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Hoe moet de dood beschouwd als hij een eenheid zal vormen met het leven;</seg> <seg n="64.2.2">de maan wast en is toch een geheel,</seg> <seg n="64.2.3">een vrucht rijpt en de toenemende rijpheid voltooit toch de vrucht.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Hoe is de verhouding van de dood tot ons-zijn?</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Zodra de mens er is,</seg> <seg n="64.4.2">neemt hij de dood op zich. 't Is niet een nog niet.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Hij is ten dode.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Dat is de zin van z'n zijn.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Dat is z'n zwarte mogelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f41" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">De dood moet dus niet biologisch afgeschilderd.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Ook niet theologisch hier in dit geval.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Heidegger wil er ook niet stichtelijk over spreken.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Ook niet hoe hij in de wereld kwam en die vragen.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Maar ontologisch.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Hij doet dit in verband met wat we al weten van de zin van het zijn,</seg> <seg n="65.6.2">de zorg.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">De zin van de dood is dan geen einde,</seg> <seg n="65.7.2">geen straf,</seg> <seg n="65.7.3">maar dit,</seg> <seg n="65.7.4">dat mijn-zijn dat in z'n wezen zorg is,</seg> <seg n="65.7.5">als zodanig in de wereld is,</seg> <seg n="65.7.6">en door bezorgen z'n eigen mogelijkheid zoekt te ontgaan</seg> <seg n="65.7.7">- denk even aan niets anders</seg> <seg n="65.7.8">- in de dood z'n eigen mogelijkheid heeft.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Dood wil dan fenomenologisch zeggen:</seg> <seg n="65.8.2">losmaking van de zorg in de wereld en ontsluiting van de eigen mogelijkheid.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Angst voor de dood is angst voor het zijn,</seg> <seg n="65.9.2">voor het donkere van de eigen mogelijkheid,</seg> <seg n="65.9.3">zonder enige nadere bepaling. 't Geheel van het zijn is zorg met betrekking tot het einde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f43" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Zo wordt de dood weliswaar zelden in het gezicht gezien.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Dit verschijnsel zien we weer 't gemakkelijkst in 't alledaagse leven,</seg> <seg n="66.2.2">hoe <hi rend="italic">men</hi> de dood opvat.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">De mensen zeggen:</seg> <seg n="66.3.2">men sterft een keer.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Maar menzelf niet!</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Men zondert zichzelf uit.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Men leest ongevallen in de krant,</seg> <seg n="66.6.2">maar verongelukt zelf niet.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Men heeft niet de moed van de angst om de dood in 't gezicht te zien.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1"><hi rend="italic">Men zorgt</hi> voor alles.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Voor z'n eigen mogelijkheid</seg> <seg n="66.9.2">- zijn tot de dood bezorgt men onbezorgdheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f44" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Maar in dat verstoppen verraadt men de oneigenlijkheid van deze manier van alledaags zijn.</seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">De struisvogel die z'n kop telkens in 't zand steekt,</seg> <seg n="66.11.2">doet mij vragen:</seg> <seg n="66.11.3">waar is de jager?</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Het eigenlijke zijn ten dode moeten we dus kiezen;</seg> <seg n="67.1.2">de waarheid die we in de spiegel der alledaagsheid als omgekeerd beeld zien.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het eigenlijke zijn kan niet wijken.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">De zorg als bezorger in de wereld tracht de mogelijkheden te vernietigen.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">'Men' richt barricades op tegen onze eigen mogelijkheid.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Maar de dood is nooit bij de hand,</seg> <seg n="67.5.2">geen werktuig.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Ze blijft tot 't laatste toe mogelijkheid.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Ze staat open als een grote,</seg> <seg n="67.7.2">zwarte,</seg> <seg n="67.7.3">donkere schuur,</seg> <seg n="67.7.4">vol mogelijk zijn.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Mijn bezorgen heeft geen doel.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Alleen de grote enige zorg is hier op z'n plaats.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">De zorg voor mijn eigen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Wie die mogelijkheid verstaat ontdekt de verlorenheid van het ik,</seg> <seg n="68.1.2">als het zich oplost in het men.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">De dood is <hi rend="italic">eigen.</hi></seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1"><hi rend="italic">Het mijn</hi> in mijn-zijn gaat betekenis<pb n="409" ed="VW"/> krijgen.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Onherroepelijk.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">En wie eigenlijk is,</seg> <seg n="68.5.2">niet oneigenlijk,</seg> <seg n="68.5.3">grijpt de moed zich daaraan over te geven.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">De stemming van het eigenlijke zijn brengt hem voor het feit dat hij gezet is,</seg> <seg n="69.1.2">'t is hem gezet te sterven.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het is er.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">In de angst staat mijn-zijn voor de mogelijke-onmogelijkheid van z'n eigen bestaan.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Er is vrijheid:</seg> <seg n="69.4.2">het ik is los uit het men.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Maar vrijheid tot de dood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f45" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">We zien de mogelijkheid voor ons dat mijn-zijn een zin<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f46" rend="superscript">rr</ref> krijgt,</seg> <seg n="70.1.2">als een geheel wordt opgevat.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Zorg ziet het einde erbij,</seg> <seg n="70.2.2">zonder dat het einde ophouden betekent</seg> <seg n="70.2.3">- Ontologisch is de dood een moment in 't zijn.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Maar vergeten we ons-zijn niet als we ons-zijn laten vooruitlopen op z'n eigen mogelijkheid?</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Dit is een bedding die we aangewezen hebben,</seg> <seg n="70.4.2">om zo de zin van het zijn te vatten.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Maar gaat de vorm van ons-<choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> werkelijk in die bedding?</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Eist het zulk een bestaan tot de dood?</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Heidegger wil aanwijzen dat dit werkelijk het geval is.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Wanneer ik mijn ik wil kennen,</seg> <seg n="71.2.2">moet ik het zoeken uit het men,</seg> <seg n="71.2.3">waarin het verloren is.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Het moet teruggeroepen worden.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">De stem die mijn-zijn uit het men terugroept,</seg> <seg n="71.4.2">noemt Heidegger het <hi rend="italic">geweten.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f47" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Hij vindt hier weer een van de oorspronkelijke verschijnselen van ons bestaan,</seg> <seg n="71.5.2">zoals de angst,</seg> <seg n="71.5.3">de zorg,</seg> <seg n="71.5.4">het verstaan.</seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Hij vat het geweten weer ontologisch op,</seg> <seg n="71.6.2">als een diepe verborgen verschijning van ons wezen.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Waar zullen we 't plaatsen?</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Is het een stemming?</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Is het een manier van verstaan?</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Behoort het tot ons vervallen in de wereld of hoort het in het spreken thuis?</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">In het laatste.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Het is een <hi rend="italic">roep</hi> van mijn-zijn,</seg> <seg n="72.6.2">een oproep tot <hi rend="italic">eigen</hi> mogelijkheid,</seg> <seg n="72.6.3">een oproep tot het aangaan van een <hi rend="italic">schuld.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f48" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">Dat het een terugroepen uit de men-wereld is,</seg> <seg n="72.7.2">kunnen we verduidelijken.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Daar heerst de praat,</seg> <seg n="72.8.2">de nieuwsgierigheid en de tweeledigheid.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Dan moet het geweten,</seg> <seg n="72.9.2">zonder veel praatjes,</seg> <seg n="72.9.3">duidelijk roepen,</seg> <seg n="72.9.4">en geen plaats laten voor nieuwsgierigheid.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Wie wordt door het geweten toegeroepen?</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Men-zelf.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Maar de roep gaat 'men' voorbij en richt zich tot het zelf.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">'Men' wordt helemaal onbetekenend.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Het zelf komt naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Wat het geweten iemand toeroept,</seg> <seg n="74.1.2">kan men niet zeggen.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">'Niets' moet men zeggen.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Men wordt opgeroepen tot eigen mogelijkheid en eigen schuld.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">- De manier van spreken van het geweten is zwijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f49" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Precies 't omgekeerde van praten,</seg> <seg n="74.5.2">en praatjes.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Het geeft geen aanwijzing wat het eigenlijk van mij wil.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Het zegt ook niet wie of wat het is. 't Is niet meer dan een stem:</seg> <seg n="74.7.2">een stem in de wildernis;</seg> <seg n="74.7.3">'t gaat op in roepen.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">Roept mijn ik zichzelf <pb n="410" ed="VW"/>hier?</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">Roept hier wat ik zijn kan aan wat ik ben?</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">M'n mogelijkheid voor mij uit aan wat ik nu nog daar achteraan ben?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f50" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">Loopt m'n verleden hier weer voor mij uit?</seg></s> <s n="74.12"><seg n="74.12.1">Mijn stem komt uit mij en staat toch boven mij.</seg></s> <s n="74.13"><seg n="74.13.1">Hieruit,</seg> <seg n="74.13.2">zegt Heidegger,</seg> <seg n="74.13.3">concludeert men dat het Gods stem is.</seg></s> <s n="74.14"><seg n="74.14.1">Of men probeert het biologisch weg te redeneren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f51" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="74.15"><seg n="74.15.1">Men zoekt altijd iets dat apart bestaat,</seg> <seg n="74.15.2">of als men dat niet vindt,</seg> <seg n="74.15.3">dan ontkent men.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Heidegger vindt de enige verklaring van het feit dat het geweten in mij en tegelijk boven mij roept in de bestaanswijze van mijn-zijn,</seg> <seg n="75.1.2">en geeft daarmee weer een proeve van een ontologische,</seg> <seg n="75.1.3">een <choice><sic>grondieggende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">grondleggende</corr></choice> verklaring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f52" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Hij gaat daartoe terug tot het feit dat mijn-zijn in deze wereld geworpen is.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Het naakte:</seg> <seg n="75.3.2"><hi rend="italic">ik ben er.</hi></seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Voor de onwennigheid van dat naakte ik-ben-er vluchten we dan in de gezellige alledaagsheid.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">In de angst komt mijn-zijn dan soms weer voor het niets van de oneindigheid,</seg> <seg n="75.5.2">de oneindige mogelijkheid te staan.</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Daaruit roept het geweten.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">In de wereld is niets ' waarvan het uit kan gaan.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">Het is onwerelds.</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Het is het naakte dat in het niets der wereld.</seg></s> <s n="75.10"><seg n="75.10.1">Wat is meer buiten de wereld dan dat naakte:</seg> <seg n="75.10.2"><hi rend="italic">ik ben.</hi></seg></s> <s n="75.11"><seg n="75.11.1">Het heeft ook niets te zeggen dat bepraat kan worden,</seg> <seg n="75.11.2">of voor een nieuwsgierig oor van belang is.</seg></s> <s n="75.12"><seg n="75.12.1">Zwijgend wordt hier teruggeroepen naar de zwijgende mogelijkheid van mijn-zijn.</seg></s> <s n="75.13"><seg n="75.13.1">Uit de grond van het zijn roept het geweten mij terug uit de verlorenheid van het verre land.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">'t Is de 'roep der zorg',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f53" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="76.1.2">in dit geval niet om de wereld,</seg> <seg n="76.1.3">maar om het eigen zijn.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">In verband daarmee wordt nu het grond-karakter van schuld bepaald.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Mijn-zijn is niet schuldig om iets buiten z'n zijn,</seg> <seg n="76.3.2">maar de schuld wordt pas begrijpelijk als zijn <hi rend="italic">betekent schuldig zijn.</hi></seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Mijn-zijn is de grond van een <hi rend="italic">niet</hi> en daarom schuldig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f54" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Hier is weer een gelegenheid om de fenomenologische methode op heterdaad te betrappen.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Als Hegel begint met z'n denken dan zegt hij ook zijn en niet-zijn:</seg> <seg n="77.2.2">dus 'zijn' en 'niet' vlak naast elkaar.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Maar dat is op de manier van logisch denken.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Als we Heidegger willen volgen,</seg> <seg n="77.4.2">als hij 'zijn' de grond van 'niet' laat zijn en daarom schuldig,</seg> <seg n="77.4.3">dan moeten we ons heel anders instellen.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">We moeten dan het wezen van een verschijnsel als het geweten aankijken,</seg> <seg n="77.5.2">fixeren en zoeken uit te denken tot de bestaansgrond.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Mijn-zijn is schuldig als grond van een niet.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Alle andere begrippen van schuld zijn dan daaruit afgeleid en meer oppervlakkig dan dit.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Dat niet is niet iets wat er niet is,</seg> <seg n="78.3.2">maar het maakt mij tot mijzelf.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Ik was er niet zonder dat niet.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Die schuld maakt mij in de zee van het zijn tot een ik met een mogelijkheid.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Dit niet ben ik zelf.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Deze schuld ligt dieper dan de morele.</seg></s> <pb n="411" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="78.8"><seg n="78.8.1">En het is tot deze schuld,</seg> <seg n="78.8.2">dat het geweten ons bij Heidegger uit de verlorenheid terugroept.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">Wij moeten haar op ons nemen.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Wat is nu de spraakopenbaring van het geweten?</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Het zwijgen.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Het zijn heeft drie openbaringen:</seg> <seg n="79.3.2">verstaan,</seg> <seg n="79.3.3">stemming,</seg> <seg n="79.3.4">rede.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Hoe openbaart het zich hier?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Het verstaat zijn eigen mogelijkheid.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">De stemming is de angst:</seg> <seg n="79.6.2">geweten is bereidheid tot angst.</seg></s> <s n="79.7"><seg n="79.7.1">De rede van 't geweten is zwijgen.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Dit zwijgende,</seg> <seg n="80.1.2">angstgewillige zich groothouden op eigen mogelijkheid noemt Heidegger:</seg> <seg n="80.1.3"><hi rend="italic">beslistheid.</hi></seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Hier ziet Heidegger de betekenis van <hi rend="italic">waarheid</hi> duidelijk worden:</seg> <seg n="80.2.2">'t is zich openbaren van 't eigenlijke,</seg> <seg n="80.2.3">niet van 't oneigenlijke zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f55" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Daarmee halen we mijn-zijn niet uit de wereld.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Hoe zou het.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Beslistheid wijst op bezorgen van wat voor de hand ligt.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Maar als 'situatie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f56" rend="superscript">b</ref> wordt de wereld in de beslistheid,</seg> <seg n="80.6.2">de bereidheid tot de verwerkelijking van eigen mogelijkheid opgenomen.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1"><hi rend="italic">Men</hi> kent de wezenlijke situatie nooit.</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">De op eigen mogelijkheid,</seg> <seg n="80.8.2">eigen schuld door't geweten teruggeroepene weet de situatie,</seg> <seg n="80.8.3">die de ware zorg mogelijk maakt en pad wijst.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">We komen zo verder bij het zoeken van de zin van mijn-zijn als een geheel.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Beslistheid als zwijgen,</seg> <seg n="81.2.2">angstbereid opnemen van eigen schuld,</seg> <seg n="81.2.3">is geen lege titel meer.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Maar Heidegger is nog niet tevreden.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Hoe moeten de <hi rend="italic">beslistheid</hi> en de <hi rend="italic">eigenheid</hi> van de dood verbonden worden tot een geheel?</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Heidegger wijst nu aan dat ze zomaar niet te verbinden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f57" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Maar we moeten eerst zien,</seg> <seg n="81.6.2">dat de beslistheid pas volle betekenis krijgt,</seg> <seg n="81.6.3">als ze beslistheid met het oog op de uiterste mogelijkheid van mijn-zijn betekent,</seg> <seg n="81.6.4">dwz. de dood.</seg></s> <s n="81.7"><seg n="81.7.1">Alle andere beslistheid is maar voorlopig.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Pagina 310 geeft een samenvatting van beslistheid en doodsbereidheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">"De voorlopende beslistheid is geen uitweg uitgevonden om de dood te overwinnen,</seg> <seg n="82.2.2">maar het de roep van het geweten volgende verstaan,</seg> <seg n="82.2.3">dat de dood de mogelijkheid toestaat zich meester te maken van ons bestaan,</seg> <seg n="82.2.4">en iedere schuilhoek te slechten." 't Is ook geen wereldvlucht,</seg> <seg n="82.2.5">geen afgescheidenheid,</seg> <seg n="82.2.6">maar het brengt zonder illusies in de beslistheid van de dood.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Met de angst gaat de vreugde ten opzichte van de mogelijkheid des doods samen.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Maar ligt er dan geen bepaalde opvatting van bestaan aan ten grondslag?</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Ja. Wat dan?</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1"><hi rend="italic">Het geweten moet het zijn veroveren.</hi></seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1"><hi rend="italic">Zijn is zorg.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Het is geen theologie,</seg> <seg n="84.3.2">maar deze zijnsfilosofie heeft diepe kanten.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Blijft een voorbeeld.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Dat uit het zijn angst en dood zich openbaren.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Augustinus is een andere denker.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head><pb n="412" ed="VW"/><s n="86.1"><seg n="86.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Met de filosofie van Heidegger hebben we een zeer moeilijke moot uit het hedendaagse denken leren kennen.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Ik ben er niet zeker van dat men 't kan navertellen.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Toch vertrouw ik dat men een duidelijke indruk van deze manier van denken heeft gekregen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">'t Is een manier van filosoferen die meer direct tot ons spreekt dan de gewone begrippenfilosofie.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Ze houdt zich bezig met meest oorspronkelijke,</seg> <seg n="88.2.2">meest <hi rend="italic">eigene</hi> toestanden,</seg> <seg n="88.2.3">waarin ons bewustzijn zich kan bevinden.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Een gesprek over deze dingen zou ons spoedig middenin de dingen brengen.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Ge zult mij dat toestemmen als ik nog even aan enkele dingen herinner:</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">1. Het wondere,</seg> <seg n="89.1.2">duizelingwekkende bewustzijn van te zijn:</seg> <seg n="89.1.3"><hi rend="italic">ik ben.</hi></seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">De geboorte niet als ogenblik,</seg> <seg n="89.2.2">maar als bestanddeel van het leven.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">2. Het even wijde bewustzijn van <hi rend="italic">mogelijkheid.</hi></seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">De dood niet als moment,</seg> <seg n="90.2.2">maar als bestanddeel van het leven.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">3. De tweeërlei mogelijkheid van het zijn.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Het eigenlijke en het oneigenlijke.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Het <hi rend="italic">ik</hi> en het men.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Standhouden en vluchten voor het mysterie van het zijn.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">4. Het algemeen karakter van beide manieren van zijn:</seg> <seg n="92.1.2">de <hi rend="italic">zorg.</hi></seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Het al in de dingen zitten van meet af aan:</seg> <seg n="92.2.2">voor alle wetenschap en bewuste praktijk.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Het instinct bij de mens.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Met z'n natuurlijk licht.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Hoe afstand en tijd dan een stukje zorg zijn en geen meetbare dingen.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">5. De drie grondbewustheden:</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="93.1.2"><hi rend="italic">stemming,</hi></seg> <seg n="93.1.3">waarin het zijn geworpen is,</seg> <seg n="93.1.4"><hi rend="italic">verstaan,</hi></seg> <seg n="93.1.5">waarin het zijn ontwerpt,</seg> <seg n="93.1.6"><hi rend="italic">taal</hi> of toon,</seg> <seg n="93.1.7">waarin het zijn uitgelegd wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">6. De verklaring van het zijn van men.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Praten,</seg> <seg n="94.2.2">nieuwsgierigheid,</seg> <seg n="94.2.3">de vlucht in het men.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">7. Dan de vraag:</seg> <seg n="95.1.2">waarvoor vlucht ik in het men.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">De zeldzame stemming van de <hi rend="italic">angst</hi> waarin het ik ontdekt wordt,</seg> <seg n="95.2.2">als angst voor het in de wereld zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">8. Dan de ontdekking door de angst van de <hi rend="italic">zin</hi> van het zijn als <hi rend="italic">ten dode:</hi></seg> <seg n="96.1.2">de grote mogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">9. Het geheel van het zijn = zorg met betrekking tot het einde.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Het eigenlijke ik.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Echte levenszorg met zorg voor de dood erbij.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">10. <hi rend="italic">Het geweten</hi> als een stem die mij uit de verlorenheid van het men tot m'n ik roept,</seg> <seg n="98.1.2">het moedige zorgen van ten dode zijn.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">11. De diepe betekenis van schuld in verband met geboren worden om te sterven.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">12. Samenvatting van de zin van het zijn <hi rend="italic">als het niet vlucht:</hi></seg> <seg n="100.1.2">Het is een verstaan van ons bestaan,</seg> <seg n="100.1.3">als we de roep van het geweten volgen,</seg> <seg n="100.1.4">en de dood z'n mogelijkheid toestaan om zich van ons bestaan meester te maken <pb n="413" ed="VW"/>en iedere schuilhoek,</seg> <seg n="100.1.5">waarin wij zouden kruipen,</seg> <seg n="100.1.6">te slechten.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Deze beslistheid brengt ons niet in een klooster,</seg> <seg n="100.2.2">maar voert ons zonder illusies tot de beslistheid van de daad en stelt ons in staat om de wereldsituatie te onderscheiden en telkens,</seg> <seg n="100.2.3">omdat we de grote mogelijkheid van de dood vrijlaten zich te voltrekken,</seg> <seg n="100.2.4">de juiste mogelijkheid voor ons handelen te kiezen.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Vreugde gaat dan samen met angst.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Deze opvatting van het zijn komt uit het hedendaagse Duitsland.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Ze is niet sentimenteel bedoeld,</seg> <seg n="101.2.2">niet theologisch,</seg> <seg n="101.2.3">maar zuiver wetenschappelijk.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Reëel:</seg> <seg n="101.3.2">een directe vertolking van de grondigste,</seg> <seg n="101.3.3">oorspronkelijkste bewustzijnstoestanden van de hedendaagse mens.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Wij verstaan het wel:</seg> <seg n="102.1.2">ons-zijn als mogelijkheid,</seg> <seg n="102.1.3">ik en men,</seg> <seg n="102.1.4">zorg,</seg> <seg n="102.1.5">stemming,</seg> <seg n="102.1.6">praten,</seg> <seg n="102.1.7">angst,</seg> <seg n="102.1.8">dood,</seg> <seg n="102.1.9">geweten,</seg> <seg n="102.1.10">schuld,</seg> <seg n="102.1.11">beslistheid tegenover alle mogelijkheden en daad zonder illusie.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Het geheel is tenslotte toch een opvatting van de mens.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Wij verstaan die in verband met de wereldsituatie.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Het verwondert ons niet dat het uit Duitsland komt.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">We vragen ons af:</seg> <seg n="103.4.2">is dit de Europese grondstemming van het leven?</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">We kennen dit wel:</seg> <seg n="103.5.2">Pascal,</seg> <seg n="103.5.3">die ik reeds noemde,</seg> <seg n="103.5.4">wil aan de trekking van het kosmische niet toegeven.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Hij blijft bij het kruis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f58" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Als we de christelijke grondstemming van Europa in één naam samenvatten,</seg> <seg n="104.1.2">dan:</seg> <seg n="104.1.3"><hi rend="italic">Augustinus.</hi></seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Hij is de vader van het christelijke Europese levensbesef.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Daarom tegenover Heidegger.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Al dadelijk merken we een onderscheid.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Heidegger is anoniem:</seg> <seg n="106.2.2">een Duits filosoof,</seg> <seg n="106.2.3">een stem.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Augustinus is een bekende persoonlijkheid uit de historie.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Ik moet iets van z'n persoon zeggen.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Augustinus is geboren in Thagaste in 354,</seg> <seg n="106.5.2">in de Romeinse provincie Africa.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">In de nadagen van het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">In de vierde eeuw,</seg> <seg n="106.7.2">tweede helft,</seg> <seg n="106.7.3">kreeg de christelijke kerk in het Westen van het rijk de overhand over het heidendom.</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Van Constantijn af waren de keizers ook christenen.</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Augustinus' moeder was christin,</seg> <seg n="106.9.2">Monnica.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">Vader was een heiden.</seg></s> <s n="106.11"><seg n="106.11.1">Augustinus kreeg universitaire opleiding te Carthago aan de beste scholen die er waren.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Op zijn negentiende jaar wordt hij door de lezing van een geschrift van Cicero,</seg> <seg n="107.1.2">de <hi rend="italic">Hortensius,</hi></seg> <seg n="107.1.3">opgewekt tot het zoeken naar levenswaarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f59" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Augustinus wordt manicheeër,</seg> <seg n="107.2.2">een sekte die het christendom in schijn aanhing.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Ze nam de verstandelijke en zedelijke moeilijkheden er uit weg,</seg> <seg n="107.3.2">de diepere stukken.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Negen jaar is hij tot grote droefheid van z'n moeder Monnica hierbij gebleven.</seg></s> <pb n="414" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="107.5"><seg n="107.5.1">Na afloop van z'n studie is hij te Thagaste en later te Carthago leraar in de retorica geweest.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Daarna te Rome.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">Eindelijk een bezoldigde post te Milaan,</seg> <seg n="107.7.2">de residentie.</seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">Hier kwam Augustinus in aanraking met Ambrosius.</seg></s> <s n="107.9"><seg n="107.9.1">Tevens met het neoplatonisme,</seg> <seg n="107.9.2">de eindvorm van de antieke filosofie.</seg></s> <s n="107.10"><seg n="107.10.1">Die wijsbegeerte maakte diepe indruk op hem.</seg></s> <s n="107.11"><seg n="107.11.1">Zo vindt hij</seg></s></p>
<list>
<item><s n="108.1"><seg n="108.1.1">1. De christelijke kerk met haar mysteriën en haar gezag.</seg></s></item>
<item><s n="109.1"><seg n="109.1.1">2. Een diepzinnige en verheven wijsbegeerte,</seg> <seg n="109.1.2">die het ook niet zocht in deze maar in de andere wereld.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Het vaderland elders.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Augustinus' eigenlijke bekering had plaats in verband met het ascetisch ideaal van die tijd.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Het monnikenleven.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Men kent misschien het bekende verhaal dat speelt in een tuin te Milaan,</seg> <seg n="110.3.2">waar z'n wil van z'n vroegere leven wordt afgewend,</seg> <seg n="110.3.3">zoals vroeger z'n gedachten gewijzigd waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Pasen 387 is Augustinus dan door Ambrosius gedoopt.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">Hij wil dan met zijn moeder Monnica naar Africa teruggaan.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Zij sterft te Ostia.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Bekend is het verhaal van haar staan in het raam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Een jaar later gaat Augustinus naar z'n geboorteplaats terug.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Hij sticht een klooster en wil beschouwend leven.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Dan wordt hij bij verrassing te Hippo tot presbyter gewijd in 389.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Daarna medebisschop in 395.-Tenslotte alleen bisschop van Hippo.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Gestorven in 430.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Het is ons nu niet om Augustinus' ontwikkeling te doen.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">We zien hem als Vader van de Europese christelijke gedachten.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Z'n praktisch werk ging onder met de Africaanse kerk.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Z'n boeken werkten in ons werelddeel.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1"><hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1"><hi rend="italic">De civitate Dei.</hi></seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">Tegen manicheeërs,</seg> <seg n="112.7.2">donatisten en pelagianen.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Augustinus is de grootste christendenker.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Grote geest.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1"><choice><sic>Leclercqll zegt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-49">Leclercq</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n16" rend="superscript">16</ref><choice><sic>Leclercqll zegt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-49"> zegt</corr></choice> van hem:</seg> <seg n="113.3.2">"De voorzienigheid toonde hem bijzondere attentie.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Nadat ze hem een morele crisis had beschikt,</seg> <seg n="113.4.2">zijner waardig,</seg> <seg n="113.4.3">bezorgde ze hem drie eminente werkzaamheden voor z'n genie,</seg> <seg n="113.4.4">betreffende drie dwalingen,</seg> <seg n="113.4.5">die 't meest direct in conflict kwamen met de door hem ontdekte waarheden:</seg></s></p>
<lg><l n="114.1"><seg n="114.1.1">Manicheeërs</seg> <seg n="114.1.2">- Pelagianen</seg> <seg n="114.1.3">- Donatisten</seg></l><l n="114.2"><seg n="114.2.1">God</seg> <seg n="114.2.2">- Christus</seg> <seg n="114.2.3">- Kerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f60" rend="superscript">f</ref></seg></l></lg>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Augustinus is ook een <hi rend="italic">methodisch</hi> onderzoeker.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Een <hi rend="italic">vrager.</hi></seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Hij vraagt ook naar het zijn:</seg> <seg n="115.3.2">"Dat is het wat ik bemin,</seg> <seg n="115.3.3">wanneer ik mijn God bemin.</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">En wat is dat?</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">Ik heb de aarde gevraagd,</seg> <seg n="115.5.2">en zij zeide:</seg> <seg n="115.5.3">'Ik ben het niet',</seg> <seg n="115.5.4">en alles wat in haar is,</seg> <seg n="115.5.5">heeft hetzelfde bekend.</seg></s> <s n="115.6"><seg n="115.6.1">Ik heb ondervraagd de zee en de <pb n="415" ed="VW"/>afgronden,</seg> <seg n="115.6.2">en alle levende kruipdieren,</seg> <seg n="115.6.3">en zij antwoordden:</seg> <seg n="115.6.4">'Wij zijn niet uw God,</seg> <seg n="115.6.5">zoek hoger'.</seg></s> <s n="115.7"><seg n="115.7.1">Ik ondervroeg de waaiende winden,</seg> <seg n="115.7.2">en de gehele lucht met hare bewoners zeide:</seg> <seg n="115.7.3">'Anaximenes dwaalt,</seg> <seg n="115.7.4">ik ben God niet'.</seg></s> <s n="115.8"><seg n="115.8.1">Ik heb ondervraagd de hemel,</seg> <seg n="115.8.2">de zon,</seg> <seg n="115.8.3">de sterren:</seg> <seg n="115.8.4">'Wij zijn ook niet de God,</seg> <seg n="115.8.5">die gij zoekt',</seg> <seg n="115.8.6">zeggen zij.</seg></s> <s n="115.9"><seg n="115.9.1">En ik zei aan alle dingen,</seg> <seg n="115.9.2">die de poorten van mijn vlees omstaan:</seg> <seg n="115.9.3">'Gij hebt mij van mijn God gezegd,</seg> <seg n="115.9.4">dat gij het niet zijt,</seg> <seg n="115.9.5">zeg mij iets van Hem'.</seg></s> <s n="115.10"><seg n="115.10.1">En zij riepen uit met luide stem:</seg> <seg n="115.10.2">'Hij heeft ons gemaakt'.</seg></s> <s n="115.11"><seg n="115.11.1">Mijn vraag was de gang van mijn gedachte,</seg> <seg n="115.11.2">en hun antwoord was hun schoonheid.</seg></s> <s n="115.12"><seg n="115.12.1">En ik wendde mij tot mij.</seg></s> <s n="115.13"><seg n="115.13.1">En ik zei mij:</seg> <seg n="115.13.2">'Gij,</seg> <seg n="115.13.3">wie zijt gij?'</seg></s> <s n="115.14"><seg n="115.14.1">En ik antwoordde:</seg> <seg n="115.14.2">'Een mens'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f61" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Augustinus komt dus ook bij het <hi rend="italic">menselijke zijn.</hi></seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Door de innerlijke mens hoort hij de antwoorden.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">- Dan zoekt hij <hi rend="italic">in de mens.</hi></seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Hij stijgt.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">God is het hoofd van z'n ziel.</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Hij komt aan de verbinding van ziel-lichaam-leven.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Maar die hebben de dieren ook.</seg></s> <s n="116.8"><seg n="116.8.1">Ook het gevoel,</seg> <seg n="116.8.2">dat hebben de dieren ook.</seg></s> <s n="116.9"><seg n="116.9.1">Het geheugen:</seg> <seg n="116.9.2">"Ook deze kracht van mijn natuur zal ik dus voorbijgaan,</seg> <seg n="116.9.3">trapsgewijze opstijgende tot Hem,</seg> <seg n="116.9.4">die mij met haar heeft gemaakt;</seg> <seg n="116.9.5">en ik kom in de velden en uitgestrekte paleizen van mijn geheugen,</seg> <seg n="116.9.6">waar de schatten zijn van de ontelbare beelden,</seg> <seg n="116.9.7">binnengevoerd door de zinnen.</seg></s> <s n="116.10"><seg n="116.10.1">Daar is gevestigd,</seg> <seg n="116.10.2">wat wij dachten of door bijvoeging,</seg> <seg n="116.10.3">of door vermindering,</seg> <seg n="116.10.4">of door te wisselen dat,</seg> <seg n="116.10.5">wat de zinnen bereikte;</seg> <seg n="116.10.6">het is daar,</seg> <seg n="116.10.7">dat is opgeborgen en gelegd,</seg> <seg n="116.10.8">wat het vergeten nog niet heeft verteerd en begraven.</seg></s> <s n="116.11"><seg n="116.11.1">Wanneer ik daar ben,</seg> <seg n="116.11.2">eis ik,</seg> <seg n="116.11.3">dat te voorschijn worde gebracht,</seg> <seg n="116.11.4">wat ik wil.</seg></s> <s n="116.12"><seg n="116.12.1">Enige dingen komen dadelijk te voorschijn,</seg> <seg n="116.12.2">andere laten zich langer wachten en worden als uit meer verborgene holen getrokken;</seg> <seg n="116.12.3">enige storten in scharen naar voren,</seg> <seg n="116.12.4">en terwijl iets anders wordt gevraagd en gezocht,</seg> <seg n="116.12.5">springen zij naar het midden,</seg> <seg n="116.12.6">alsof zij wilden zeggen:</seg> <seg n="116.12.7">'Zijn wij er ook niet?'</seg></s> <s n="116.13"><seg n="116.13.1">En ik verwijder ze met de hand van mijn hart van het aangezicht <choice><sic>mij'ner</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mijner</corr></choice> herinnering,</seg> <seg n="116.13.2">totdat uit de wolken kome,</seg> <seg n="116.13.3">dat wat ik wil,</seg> <seg n="116.13.4">en te voorschijn trede uit het verborgene.</seg></s> <s n="116.14"><seg n="116.14.1">Andere worden opgewekt,</seg> <seg n="116.14.2">gemakkelijk en in ongebroken rij,</seg> <seg n="116.14.3">zoals zij worden verlangd,</seg> <seg n="116.14.4">en de vooropgaande wijken voor de volgende en onder het wijken vestigen zij zich,</seg> <seg n="116.14.5">om wanneer ik het zou willen te voorschijn te treden.</seg></s> <s n="116.15"><seg n="116.15.1">Dat alles gebeurt,</seg> <seg n="116.15.2">wanneer ik iets uit mijn geheugen vertel."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f62" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Augustinus ontleedt allerlei herinnering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">De herinnering <choice><sic>aan de herinnering.i De herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-50">aan de herinnering.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f63" rend="superscript">i</ref></seg></s><choice><sic>aan de herinnering.i De herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-50"> </corr></choice><s n="117.3"><seg n="117.3.1"><choice><sic>aan de herinnering.i De herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-50">De herinnering</corr></choice> aan het vergeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f64" rend="superscript">j</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">In caput 17:</seg> <seg n="117.4.2">lofrede op het <pb n="416" ed="VW"/>geheugen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f65" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Hij zoekt.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">Waarnaar?</seg></s> <s n="117.7"><seg n="117.7.1">Verloren geluk,</seg> <seg n="117.7.2">verloren penning.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f66" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="117.8"><seg n="117.8.1">Waar vindt hij God?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="117.9"><seg n="117.9.1">In caput 25 een korte samenvatting van het zoeken:</seg> <seg n="117.9.2">"Voorbij immers ben ik gestegen die delen daarvan (van het geheugen</seg> <seg n="117.9.3">- red.),</seg> <seg n="117.9.4">welke ook hebben de beesten,</seg> <seg n="117.9.5">als ik dacht aan U,</seg> <seg n="117.9.6">omdat ik U daar niet vond onder de beelden der lichamelijke dingen en ik kwam tot de delen daarvan,</seg> <seg n="117.9.7">waar ik ter bewaring heb gegeven de aandoeningen van mijn geest en ook daar vond ik U niet.</seg></s> <s n="117.10"><seg n="117.10.1">En ik trad binnen in de zetel van mijn geest zelf,</seg> <seg n="117.10.2">die deze heeft in mijn gedachtenis,</seg> <seg n="117.10.3">omdat ook de geest zichzelf herinnert:</seg> <seg n="117.10.4">ook daar waart Gij niet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f67" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="117.11"><seg n="117.11.1">Waar was God dan,</seg> <seg n="117.11.2">caput 26:</seg> <seg n="117.11.3"><hi rend="italic">'In U,</hi></seg> <seg n="117.11.4"><hi rend="italic">boven Mij</hi>'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f68" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="117.12"><seg n="117.12.1">Nergens een plaats.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f69" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Dit alles beleeft Augustinus samen met zijn moeder te Ostia.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f70" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Dat is de Augustinus van de <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">De Augustinus van God en de ziel.</seg></s> <s n="118.4"><seg n="118.4.1">De grote zielkundige,</seg> <seg n="118.4.2">de fijne kenner van het mensenhart.</seg></s> <s n="118.5"><seg n="118.5.1">Ofschoon het een generale biecht is,</seg> <seg n="118.5.2">hebben we hier niet de <hi rend="italic">kerkvader.</hi></seg></s> <s n="118.6"><seg n="118.6.1">Maar reeds in de manier van spreken over de ziel is een groot verschil met Heidegger.</seg></s> <s n="118.7"><seg n="118.7.1">Het is het verschil van Europa van voor het christendom en Europa zoals het zou zijn na het christendom.</seg></s> <s n="118.8"><seg n="118.8.1">Hier een zoeken naar God,</seg> <seg n="118.8.2">deels neoplatonisch,</seg> <seg n="118.8.3">deels al christelijk.</seg></s> <s n="118.9"><seg n="118.9.1">Bij Heidegger een bewust uitzuiveren van christendom.</seg></s> <s n="118.10"><seg n="118.10.1">Overblijven zonder God,</seg> <seg n="118.10.2">met de dood.</seg></s> <s n="118.11"><seg n="118.11.1">Bij Augustinus en ook bij de neoplatonici een zoeken om <hi rend="italic">verlost</hi> te worden.</seg></s> <s n="118.12"><seg n="118.12.1">Verlost van de druk van het onmiddellijk levensbewustzijn.</seg></s> <s n="118.13"><seg n="118.13.1">God transcendeert het zijn-van-mij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="118.14"><seg n="118.14.1">Van de stemming,</seg> <seg n="118.14.2">van de angst,</seg> <seg n="118.14.3">van de dood.</seg></s> <s n="118.15"><seg n="118.15.1">Het is zoeken van het <choice><sic>verlorene. herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verlorene,</corr></choice></seg><choice><sic>verlorene. herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="118.15.2"><choice><sic>verlorene. herinnering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">herinnering</corr></choice>,</seg> <seg n="118.15.3">opstijgen. 't Gaat alles voorbij.</seg></s> <s n="118.16"><seg n="118.16.1">Tot het het verlorene vindt:</seg> <seg n="118.16.2">in U,</seg> <seg n="118.16.3">boven mij.</seg></s> <s n="118.17"><seg n="118.17.1">Het is ook een vlucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="118.18"><seg n="118.18.1">Maar niet uit het men in het ik;</seg> <seg n="118.18.2">verder:</seg> <seg n="118.18.3">uit het ik naar God.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">De voorchristelijke filosofie maakt van het zijn een ladder.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Ons onmiddellijk levensgevoel is een geringe graad van zijn.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">De laagste is de dood.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Wij vluchten de ladder op tot de hoogste trap van het zijn:</seg> <seg n="119.4.2">God.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">De filosofie in Europa ná het christendom wil luisteren naar wat dat lagere zijn is.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Geboren worden en sterven.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">De geboorte wordt beleefd in het duizelingwekkende:</seg> <seg n="120.3.2">ik ben.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">De dood is moment in het leven als gapende angst-mogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Augustinus is hierbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Zijn neoplatonisme,</seg> <seg n="121.2.2">de filosofie <pb n="417" ed="VW"/>die wil ontstijgen uit de stof in de ziel en uit de ziel in de geest,</seg> <seg n="121.2.3">vervaagt hoe langer hoe meer.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">We zien de omtrekken van de kerkvader zichtbaar worden.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">De <hi rend="italic">Confessiones</hi> zijn in onze tijd z'n meest gelezen werk.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Dit is niet helemaal een goed teken.</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">Er is paganisme in die voorkeur.</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">De laatste dertig jaar van z'n leven schreef Augustinus deze twee werken:</seg> <seg n="123.1.2"><hi rend="italic">De Trinitate en De civitate Dei.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Drieëenheid en Godsrijk.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Die zijn het die hem met z'n geschriften tegen Pelagius en de donatisten tot kerkvader gemaakt hebben.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Waardoor wordt Augustinus' filosofie nu theologie?</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">We herinneren ons dat hij werkte met herinneren en stijgen.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Zijn deze toereikend om ons boven het lagere zijn te verheffen?</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Kunnen we de godenspijs eten?</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Nu komt bij Augustinus het christendom te voorschijn.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">Hij erkent de mysteriën der kerk en de autoriteit der kerk.</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">De verlossing van angst,</seg> <seg n="124.7.2">schuld en dood die hij ook diep opvat,</seg> <seg n="124.7.3">van het zijn waarin wij gevallen (geworpen) zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n23" rend="superscript">23</ref></seg> <seg n="124.7.4">is ons in de mysteriën van de kerk en op gezag van de kerk gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Aanvankelijk ratio en autoriteit naast elkaar.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">De autoriteit voor de massa.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">De ratio voor de volmaakten.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">Langzamerhand legt hij meer gewicht op autoriteit.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Herinnering en zoeken en stijgen zijn niet voldoende.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">De autoriteit van Jezus Christus en zijn kerk,</seg> <seg n="125.6.2">die voor hem sedert z'n bekering vaststond,</seg> <seg n="125.6.3">krijgt steeds voller beslag.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Het <hi rend="italic">geloof</hi> krijgt meer betekenis.</seg></s> <s n="125.8"><seg n="125.8.1">De neoplatonici kennen die weg niet.</seg></s> <s n="125.9"><seg n="125.9.1">Wat Plato enkele discipelen door de herinnering aan de ideeën bijbracht,</seg> <seg n="125.9.2">wordt in alle kerken over de wereld gepredikt.</seg></s> <s n="125.10"><seg n="125.10.1">Het mysterie wordt geloofd.</seg></s> <s n="125.11"><seg n="125.11.1">Door die verwijzing naar de mysteriën van het christendom en de kerk is Augustinus de geestelijke vader van Europa geworden.</seg></s> <s n="125.12"><seg n="125.12.1">Daardoor heeft hij ons werelddeel verlost van de spokerij,</seg> <seg n="125.12.2">de nachtmerrie der angstmogelijkheid des doods.</seg></s> <s n="125.13"><seg n="125.13.1">En van de beslistheid van de stoïcijnen die op de manier van Heidegger op het ik teruggaan om de dood in het gezicht te durven zien.</seg></s> <s n="125.14"><seg n="125.14.1">Want die dingen bij Heidegger <hi rend="italic">bestaan</hi> wel.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Augustinus tot God:</seg> <seg n="126.1.2">Want ook ik word ellendig daardoor gevangen,</seg> <seg n="126.1.3">maar gij bevrijdt mij op barmhartige wijze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f71" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">De barmhartigheid heeft een karakter niet van stijgen,</seg> <seg n="126.2.2">maar van <hi rend="italic">nederdalen.</hi></seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">Zo wordt God en de ziel iets anders.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">Geen filosofie,</seg> <seg n="126.4.2">maar theologie.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">Triniteit-Civitas Dei.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1"><hi rend="italic">Ook wereld</hi> krijgt een andere betekenis.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Formeel is Augustinus' filosofie ook egocentrisch:</seg> <seg n="127.2.2">evenals Heidegger van men op ik,</seg> <seg n="127.2.3">zo ook de <choice><sic>neoplatoniei</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">neoplatonici</corr></choice>.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Een platonisch,</seg> <seg n="127.3.2">ascetisch monnikenideaal:</seg> <seg n="127.3.3">terug uit wereld op ik.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Dat ik correspondeert dan echter niet met dood,</seg> <seg n="127.4.2">maar met God.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Dat is het Europese idealisme.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Dit is verongelukt.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Ik correspondeert met dood.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">Gelukkig is Augustinus wel als neoplatonicus maar niet als kerkvader<pb n="418" ed="VW"/> op de fles gegaan.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">Mensenwereld,</seg> <seg n="128.5.2">menigte,</seg> <seg n="128.5.3">is voor hem als kerkvader ook steeds meer iets eigenlijks geworden.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1"><hi rend="italic">De kerk.</hi></seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Dit is niet ik,</seg> <seg n="129.2.2">maar men.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Maar het is niet de wereld van praters,</seg> <seg n="129.3.2">maar van prediking.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Daar is de menigte <hi rend="italic">opgenomen.</hi></seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1"><hi rend="italic">Een nest.</hi></seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">Wat schaadt het als ze wat langzamer en trager zijn in 't waarheid opnemen,</seg> <seg n="129.6.2">als ze toch op de weg zijn,</seg> <seg n="129.6.3">waar de waarheid hen openbaar zal worden.</seg></s> <s n="129.7"><seg n="129.7.1">Augustinus wil dan liever veren krijgen en veel wijsheid afleggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.heidegger-en-augustinus.f72" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Wat wordt men buiten de christelijke kerk?</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">We zien het bij Heidegger:</seg> <seg n="130.2.2">praten,</seg> <seg n="130.2.3">nieuwsgierigheid.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Resultaat:</seg> <seg n="131.1.2">Augustinus volgt wel het vragen naar het zijn,</seg> <seg n="131.1.3">maar bij de zetel der ziel blijft hij niet staan.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Hij ontmoet ook wel de angst voor het zijn,</seg> <seg n="131.2.2">voor geboorte = ik ben,</seg> <seg n="131.2.3">en mogelijkheid = dood.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Hij ziet ook het wondere daarvan.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Maar hij gaat voorbij.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1">Hij transcendeert.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">Het geheugen = herinnering.</seg></s> <s n="131.7"><seg n="131.7.1">Platonisch.</seg></s> <s n="131.8"><seg n="131.8.1">Het geheugen is filosofisch.</seg></s> <s n="131.9"><seg n="131.9.1">De herinnering is diep.</seg></s> <s n="131.10"><seg n="131.10.1">Een poort tot een hogere wereld.</seg></s> <s n="131.11"><seg n="131.11.1">Achter of boven ons in God wordt God gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Als theoloog bevolkt en vult hij dan van boven dit geheugen met woorden van God.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1"><hi rend="italic">God komt in het geheugen.</hi></seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">De prediking is uitgangspunt voor z'n christelijke levensbeschouwing.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">De christelijke prediking en de daaruit voortkomende levensvisie heeft het Europese christelijke geloofsleven geschapen.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Schepping = grond van zijn.</seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">Verlossing van dood.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Verzoening van schuld.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Het leven vertolken uit het Evangelie.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Uit het gehoor.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Niet uit de stilte van het geweten.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Niet uit het zwijgende bewustzijn van ons-zijn,</seg> <seg n="133.4.2">maar uit het hoorbare en zinvolle zijn van God.</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Heidegger:</seg> <seg n="134.1.2">kind en heiden.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Augustinus:</seg> <seg n="134.2.2">christen en mens.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="393" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Dante Alighieri, <hi rend="italic">Divina Commedia,</hi> Paradiso 33, m.n. 115-120.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Gedichten van den Schoolmeester, J.van Lennep ed.,<choice><sic>Amsterdam1859</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Amsterdam 1859</corr></choice>,p.106.Letterlijk staat er: "Een paard/ Naar den aart/ Is er nog eer dan zijn staart."</p></note>
<pb n="394" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>M. Heidegger, <hi rend="italic">Sein und Zeit,</hi> Halte a.d. S. 1935<hi rend="superscript">4</hi> p. 2.</p></note>
<pb n="396" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. J. W. Goethe, <hi rend="italic">Aus meinem Leben.</hi> Wahrheit und Dichtung, dl. 2, boek 8.</p></note>
<pb n="397" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>"Im Dunkeln ist in einer betonten Weise 'nichts' zu sehen, obzwar gerade die Welt <hi rend="italic">noch und aufdringlicher</hi> 'da' ist. <hi rend="italic">" Sein und Zeit,</hi> p. 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 150.</p></note>
<pb n="398" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f7" type="foot" place="foot" n="ff"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f8" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 7. Vgl. ook <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 152 v.</p></note>
<pb n="399" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f9" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zo bijv. in <hi rend="italic">De vera religione 39. MPL.</hi> 34, 154. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 77, 52: Aut si non cernis quae dico, et an vera sint dubitas, cerne saltem utrum te de his dubitare non dubites. Vgl. ook <hi rend="italic">Soliloquia 11, 1. MPL.</hi> 32, 885 en <hi rend="italic">De beata vita 2. MPL.</hi> 32, 963. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 63, 93 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f10" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Sein und Zeit,</hi> p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f11" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Volledige dichtwerken van P. A. de Génestet,</hi> Amsterdam 191720, p. 268. Het citaat <hi rend="italic">(Lee-Gedichtje 11)</hi> luidt letterlijk: "Wees uzelf, zei ik tot iemand; Maar hij kon niet: hij was niemand."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f12" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">Sein und Zeit,</hi> p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f13" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f14" type="foot" place="foot" n="m"><p>A.w., p. 20. Vgl, ook p. 382-387.</p></note>
<pb n="400" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f15" type="foot" place="foot" n="n"><p>Toespeling op Mk. 8 : 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f16" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie voor deze en de volgende alinea <hi rend="italic">Sein und Zeit,</hi> p. 41-45.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f17" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f18" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Vgl. a. w.,</hi> p. 180-230, m.n. p. 191-200.</p></note>
<pb n="401" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f19" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie voor deze alinea a. w., p. 63-72.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f20" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f21" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 69.</p></note>
<pb n="402" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f22" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 101-113.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f23" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 114, voorts p. 126-130.</p></note>
<pb n="403" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f24" type="foot" place="foot" n="w"><p>A. w., p. 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f25" type="foot" place="foot" n="x"><p>A. w., p. 135. Vgl. ook p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f26" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 142 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f27" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f28" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 160-166.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f29" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 163.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f30" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 165 v.</p></note>
<pb n="404" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f31" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 167-175 over resp. <hi rend="italic">Das Gerede, Die Neugier, en Die Zweideutigkeit.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f32" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 170. Vgl. p. 401, noot t.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f33" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 35. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 802. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 267: Vide quid sonet; vide quid oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit.</p></note>
<pb n="405" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f34" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl<hi rend="italic">. Sein und Zeit,</hi> p. 176.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f35" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 177 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f36" type="foot" place="foot" n="i"><p>A. <hi rend="italic">w., P.</hi> 180.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f37" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zo bijv. op <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 167.</p></note>
<pb n="406" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f38" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 184-191.</p></note>
<pb n="407" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f39" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 190.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f40" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="408" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f41" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 242 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f42" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Vgl. a. w.,</hi> p. 247 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f43" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 250 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f44" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 253 vv.</p></note>
<pb n="409" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f45" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie voor deze en de vorige alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 255-267, m. n. p. 266 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f46" type="foot" place="foot" n="rr"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 286 vv. en 301 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f47" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 268.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f48" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., p. 269.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f49" type="foot" place="foot" n="u"><p>A. w., p. 273.</p></note>
<pb n="410" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f50" type="foot" place="foot" n="v"><p>Vgl. a. w., p. 273.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f51" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 275.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f52" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 276 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f53" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 277.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f54" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 280-289.</p></note>
<pb n="411" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f55" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie voor deze alinea. a.w.,p.295-301.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f56" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 299.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f57" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 302 v.</p></note>
<pb n="413" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f58" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie bijv. Pascal, Pensées et opuscules, L.Brunschvicg ed., pensée 206 en 693.Vgl. ook De <hi rend="italic">la nécessité de la religion.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f59" type="foot" place="foot" n="e"><p>Over zijn kennismaking met de <hi rend="italic">Hortensius</hi> schrijft Augustinus in <choice><sic>Conf. 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf. III</hi></corr></choice><hi rend="italic">, 4. MPL.</hi> 32, 685 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 48 vv. Zie voor dit deel van N.' artikel ook VW., dl. 3, p. 11-255.</p></note>
<pb n="414" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f60" type="foot" place="foot" n="f"><p>H.Leclercq, <hi rend="italic">L'Afrique chrétienne,</hi> 2 <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., Parijs 19042, dl. 2, p. 4 v.: "La Providence lui montra des attentions d'une délicatesse infinie. De <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> qu'elle lui avait ménagé une crise morale digne de lui, de <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> encore elle lui procura trois emplois éminents de son génie touchant trois doctrines, trois erreurs, les plus directement en conflit avec sa vérité conquise: celle des manichéens, celle des pélagiens et celle des donatistes; I'une qui atteint Dieu, l'autre qui atteint son Christ, la troisième qui atteint I' Eglise."</p></note>
<pb n="415" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f61" type="foot" place="foot" n="g"><p>*F. Erens, <hi rend="italic">Aurelius Augustinus' Belijdenissen in XIII boeken,</hi> Amsterdam 1919<hi rend="superscript">3</hi> p. 227. v.<hi rend="italic">*</hi> MPL. <hi rend="italic">32,783. CSEL.</hi> 33,232. Hoewel N. hier en in <choice><sic>hetvolgende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het volgende</corr></choice> steeds gebruik maakt van Erens' vertaling, vond hij deze zwak. Vgl. VW., dl. 3, p. 206 v. Zie voor Erens, dl. 3, p.220 v., noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f62" type="foot" place="foot" n="h"><p>*Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 230. <hi rend="italic">* MPL.</hi> 32, 784. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 234 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f63" type="foot" place="foot" n="i"><p>Erens, a. w., p. 237. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 787 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 241.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f64" type="foot" place="foot" n="j"><p>Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 240 vv. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 789 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 244 v.</p></note>
<pb n="416" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f65" type="foot" place="foot" n="k"><p>*Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 242. * <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 790 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 245 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f66" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. Erens, a. w., p. 243-252, waar Augustinus zijn zoeken naar God vergelijkt met de vrouw die haar verloren penning trachtte te vinden, God tenslotte vindt in zijn geheugen en dit vinden omschrijft als het gelukkige leven. MPL. 32, 791-795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 247-255.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f67" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>p. 25 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">p. 251</corr></choice>. <hi rend="italic">* MPL.</hi> 32, 794 v. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 254.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f68" type="foot" place="foot" n="n"><p>* Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 252. <hi rend="italic">* MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255: In te supra me.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f69" type="foot" place="foot" n="o"><p>Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 252. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 795. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 255: Et nusquam locus, ei recedimus, ei accedimus, ei nusquam locus.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f70" type="foot" place="foot" n="p"><p>*Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 209. * <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 773 vv. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 215 vv.</p></note>
<pb n="417" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f71" type="foot" place="foot" n="q"><p>Erens,a.w.,p.264.MPL.32,801.CSEL.33,267.</p></note>
<pb n="418" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.f72" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. Erens, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 343 v. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 841. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 338.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing gehouden voor deelnemers aan een cursus van de Volksuniversiteit te Zwolle op 4 en 18 februari 1932. De lezing is in manuscript voorhanden.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n2" type="end" place="end" n="2"><p>M. Heidegger (1889-1976), Duits filosoof, een der grondleggers van de existentiefilosofie.</p><p>H. was vanaf 1923 hoogleraar te Marburg, vanaf 1928 te Freiburg i. Br. (als opvolger van Husserl). Hoewel sterk beïnvloed door Husserl, verlegde H. diens aandacht voor het bewustzijn naar de mens. Centraal in H.s filosoferen is de vraag naar het Zijn. De toegang daartoe zocht H. in de <choice><sic>uitiegging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uitlegging</corr></choice> van het menselijk zijn (Dasein). In zijn <hi rend="italic">Sein und Zeit</hi> (1927) gaf H. een existentiaal-ontologische analyse van het Dasein waarbij hij gebruik maakte van de fenomenologische methode met de bedoeling een volstrekt nieuwe ontologie op te bouwen tegenover de traditionele ontologieën. H.s latere werk kenmerkt zich door een streven het Zijn zelf te expliciteren.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De onderwijzer en dichter G. van der Linde jr. (1808-1858) publiceerde onder de naam van 'de Schoolmeester' gedichten, die na zijn dood werden verzameld en uitgegeven door J.van Lennep.</p></note>
<pb n="419" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="419" ed="VW"/>E. Husserl (1859-1938), Duits filosoof, vanaf 1901 hoogleraar te Göttingen, vanaf 1916 te Freiburg i.Br. In zijn <hi rend="italic">Logische Untersuchungen</hi> (1901) bestreed hij in de lijn van zijn leermeester Brentano het psychologisme in de toenmalige logica van o.a. Ostwald en Haeckel, door de onmogelijkheid aan te tonen van het herleiden van normatieve stelregels tot generalisaties vanuit de empirie. H. is vooral bekend geworden als grondlegger van de wijsgerige fenomenologie. Kern daarvan is dat de wereld zoals zij verschijnt, de fenomenale wereld, correlaat is van het bewustzijn en daardoor geconstitueerd wordt: de wereld heeft een zijnswijze die terugverwijst naar een zingevend bewustzijn. Door deze 'transcendentale reductie' trachtte H. een radicale overwinning van het naturalisme te bewerkstelligen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Sfinx.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Liedjes bij de arbeid.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie in dit deel, p. 455-460.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Op drie manieren.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Wat filosofie doet met vooronderstelling.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Terzijde: De tijd. Dit hier niet uitwerken. Duitse situatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Terzijde: Schopenhauer over muziek. (Schopenhauer schreef een beschouwing over muziek in zijn <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung, dl.</hi> 1, boek 3, par. 52. Vgl. ook zijn <hi rend="italic">Parerga und Paralipomena,</hi> dl. 2, hfdst. XIX, par. 222-224, m.n. par. 223:"'Die Musik überhaupt ist die Melodie zu der die Welt der Text ist.")</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Terzijde: Bekering.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Terzijde: Réveil van z'n christendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie VW., dl. 3, p. 37, noot g.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie VW., dl. 3, p. 38, noot h.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie voor Leclercq VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 3, p. 192 v., noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Terzijde: Deze schacht ligt hoger.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Terzijde: Ook diep zijnsonderzoek. Fenomenologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Terzijde: 't Heeft doel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Terzijde: De zetel der ziel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Terzijde: Ladder.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: Alles leven en beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Terzijde: Erfzonde.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.heidegger-en-augustinus.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Terzijde: Wij luisteren naar zin. Woorden.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="31" xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo" decls="#bibl-noordmans4.augustinus-over-het-credo">
<pb n="420" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Augustinus over het Credo</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door dr. A. Sizoo en dr. G. C. Berkouwer<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dr. Sizoo zet in dit boek zijn vertaling van Augustinus voort.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Thans worden gegeven:</seg> <seg n="3.2.2">het <hi rend="italic">Handboekje (Enchiridion)</hi> en zes andere uitleggingen van de Apostolische geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Van die laatsten zijn er vijf,</seg> <seg n="3.3.2">die als toespraken tot doopleerlingen werden gehouden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De overblijvende,</seg> <seg n="3.4.2"><hi rend="italic">Het geloof en het symbool,</hi></seg> <seg n="3.4.3">is een uitwerking van een toespraak,</seg> <seg n="3.4.4">die Augustinus voor een concilie hield.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">- Vooraf gaat een <hi rend="italic">Inleiding</hi> van de vertaler en een beschouwing van dr. Berkouwer over <hi rend="italic">Augustinus en het Credo.</hi></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze laatste wijst er op dat de betiteling van Augustinus als 'de eerste moderne mens' (Harnack) niet houdbaar bleek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij hangt samen met een streven in de dogmageschiedenis om de vroomheid op de plaats van het geloof te stellen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De hogere kennis,</seg> <seg n="4.3.2">die van het dogma uitstraalt,</seg> <seg n="4.3.3">wordt dan verdrongen door een fosforesceren van gemoedstoestanden,</seg> <seg n="4.3.4">dat voor modern <choice><sic>zou moeten gelden.b - Dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-51">zou moeten gelden.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s><choice><sic>zou moeten gelden.b - Dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-51"> </corr></choice><s n="4.4"><seg n="4.4.1"><choice><sic>zou moeten gelden.b - Dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-51">- Dr.</corr></choice> Berkouwer zoekt verder aan te tonen,</seg> <seg n="4.4.2">dat de kritiek op onze geloofsbelijdenissen voor het Apostolicum niet kan blijven staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wanneer men een steeds verdergaande vereenvoudiging toepast,</seg> <seg n="4.5.2">dan leidt dit niet tot het doel.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men zal dan ook de Twaalf artikelen weer moeten omsmelten.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij wil aantonen dat Augustinus daarvoor geen precedent heeft geschapen als hij in het <hi rend="italic">Handboekje</hi> de christelijke leer op de noemers van geloof,</seg> <seg n="4.7.2">hoop en liefde brengt.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De kerkvader heeft zich immers steeds nauwer aan de Heilige Schrift verbonden gevoeld.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">- Naar een andere zijde vestigt dr. Berkouwer de aandacht op het pogen van roomse theologen om Augustinus' strijd tegen Pelagius uit de isolering te bevrijden,</seg> <seg n="4.9.2">waarin deze is geraakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Men wil dan aannemelijk maken,</seg> <seg n="4.10.2">dat Rome de gehele Augustinus voor zich kan opeisen,</seg> <seg n="4.10.3">terwijl de aanspraken van Luther en Calvijn eenzijdig zijn.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De schrijver betrekt daarin de houding die Karl Barth ten opzichte van de kerkvader heeft aangenomen,</seg> <seg n="4.11.2">als hij het wraakt dat deze de rechtvaardiging ziet als een proces.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Op deze vragen wil dr. Berkouwer licht doen vallen uit de hier vertaalde <pb n="421" ed="VW"/>geschriften,</seg> <seg n="5.1.2">met name het <hi rend="italic">Enchiridion.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij wijst er op dat de Schrift hier zulk een beslissend gezag heeft gekregen,</seg> <seg n="5.2.2">al is het dat sommige beschouwingen van Augustinus ons vreemd zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is een verheugend verschijnsel,</seg> <seg n="5.3.2">dat,</seg> <seg n="5.3.3">door vertalingen als hier worden gegeven en door beschouwingen over het <hi rend="italic">Credo</hi> bij de kerkvader,</seg> <seg n="5.3.4">het 'geloof' van Augustinus naar voren wordt gebracht.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De persoon van Monnica's zoon stond door de eenzijdige aandacht die aan zijn <hi rend="italic">Belijdenissen werd</hi> geschonken te veel op de voorgrond.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zo werd het onmogelijk gemaakt de betekenis te zien,</seg> <seg n="5.5.2">die zijn werk als bisschop en als theoloog voor de kerk en de christenheid heeft gehad.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Er begint een einde te komen aan de romantiek waarin deze geweldige figuur was ingesponnen geraakt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wat hijzelf bedoeld had als een biecht voor God en de gemeente,</seg> <seg n="5.7.2">een bekentenis van wat hij <hi rend="italic">was</hi> en niet meer wilde zijn;</seg> <seg n="5.7.3">een schuld,</seg> <seg n="5.7.4">waarvoor hij vergeving kreeg</seg> <seg n="5.7.5">- dat werd opgevat als een autobiografie,</seg> <seg n="5.7.6">een zelfportret,</seg> <seg n="5.7.7">waaruit men hem het best zou kunnen leren kennen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Aan deze misvatting komt langzamerhand een einde en het hier aangekondigde boek kan daartoe meewerken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daardoor komt de studie van Augustinus in het gelid met die over de gehele oudere christenheid.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Over de gehele lijn is men tot grotere objectiviteit gekomen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het moderne Jezusbeeld maakte plaats voor de eschatologische opvatting,</seg> <seg n="6.3.2">met het Koninkrijk der hemelen als inzet.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En ook de oude kerkidee bleek massiever te zijn dan bijv. Sohm<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.n2" rend="superscript">2</ref> zich dat voorstelde.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarmee is dan tevens gegeven,</seg> <seg n="7.1.2">dat sommige schatten van het oude christendom ons vreemd zullen aandoen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dr. Berkouwer vond dat ook zo bij Augustinus.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is volkomen normaal en is in overeenstemming met wat voor de gehele oude christenheid geldt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het komt er op aan dit vreemde te assimileren zonder het te moderniseren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dr. Berkouwer erkent dit,</seg> <seg n="7.5.2">ja betoogt dit juist als hij aan het slot van zijn opstel schrijft:</seg> <seg n="7.5.3">"Het gezichtspunt:</seg> <seg n="7.5.4">'Augustinus de eerste moderne mens' is voor de kèrk zonder enig licht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wanneer het er op aan komt de kerkvader tegen thomistische annexatielust te verdedigen,</seg> <seg n="7.6.2">sluit hij zich verder gaarne aan bij hen,</seg> <seg n="7.6.3">die op een objectief-historisch onderzoek aandringen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wanneer Rome soms opkomt voor de '<choice><sic>natuurlij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">natuurlijke</corr></choice>' mens en aan Augustinus een 'onzuiver pessimisme' verwijt,</seg> <seg n="7.7.2">dan komt hij daartegen op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f9" rend="superscript">i</ref> Hij wijst er op dat het jansenisme gelegenheid <pb n="422" ed="VW"/>kreeg op een donkere rest in Augustinus te wijzen,</seg> <seg n="7.7.3">die de kerk had laten liggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar dit jansenisme laat ons ook bijzonder duidelijk zien,</seg> <seg n="8.1.2">welke spanningen er ontstaan als het vreemde in de Oudheid geassimileerd moet worden zonder het te moderniseren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Voor Port-Royal is het wezen van de genade het best met het Franse epitheton 'terrible' weer te geven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Een herinnering aan de donkere resten,</seg> <seg n="8.3.2">die Rome bij Augustinus liet liggen,</seg> <seg n="8.3.3">geeft ons ook het 'horribile',</seg> <seg n="8.3.4">dat Calvijn zet bij het decreet Gods in de predestinatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En toch is er tussen het jansenisme en Augustinus en tussen het calvinisme en deze kerkvader en tussen jansenisme en calvinisme onderling een zo groot onderscheid dat men gerust van verschillende werelden kan spreken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer ik iets mis in de beschouwingen van dr. Berkouwer dan is het een tekort in het overigens niet ontbrekende besef van deze dingen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer hij in tegenstelling met wat de moderne theologie en dogmenhistorie deden en met wat Rome bedreef,</seg> <seg n="9.2.2">opkomt voor een objectiever houding tegenover de kerkvader,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="9.2.3">met erkenning van het <hi rend="italic">vreemde</hi> dat zich daarbij kan openbaren,</seg> <seg n="9.2.4">dan lijkt mij de 'continuïteit der kerk',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f13" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="9.2.5">waarvan hij spreekt,</seg> <seg n="9.2.6">wat al te gemakkelijk gewonnen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer wij onder het 'vreemde' slechts datgene verstaan,</seg> <seg n="10.1.2">wat wij niet meer hebben en ook niet meer willen hebben,</seg> <seg n="10.1.3">zodat het voorwerp wordt van onze kritiek,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="10.1.4">dan zal de aansluiting aan de Oudheid ons eerder schijnen te gelukken dan wanneer wij tot het besef geraken,</seg> <seg n="10.1.5">dat het er op aankomt een verhouding te vinden juist tot dat <hi rend="italic">vreemde.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Gebeurt dat laatste,</seg> <seg n="10.2.2">dan gaan wij uit de sfeer der theologische oordelen in die der oordelen Gods over.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En met die oordelen Gods gaat de kritiek der Heilige Schrift en der Oudheid over ons heen op een wijze,</seg> <seg n="10.3.2">die in staat is veel van wat ons vreemd geworden was weer eigen te maken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zo zullen wij tenslotte ook een verhouding tot Augustinus moeten vinden.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij heeft de kerk nog veel te zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">En nu heb ik nog niets gezegd over de vertaling van dr. Sizoo.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik zou kunnen volstaan met te zeggen dat zij uit goede handen komt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hij heeft als vertolker van Augustinus zijn sporen verdiend.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Toch zij het mij vergund een paar opmerkingen te maken.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Allereerst dan,</seg> <seg n="12.1.2">dat het geen kleinigheid is Augustinus te vertalen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De band tussen woord en wezen was in de Oudheid enger dan later.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De betekenissen,</seg><pb n="423" ed="VW"/> <seg n="12.3.2">die het Griekse woord 'logos' kan hebben,</seg> <seg n="12.3.3">getuigen daarvan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Daarmee hangt voor een deel samen de bekoring,</seg> <seg n="12.4.2">die er van de klassieken uitgaat.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dit geldt voor het antieke kunstzinnige proza evengoed als voor de poëzie.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het is niet alleen uitdrukking van gedachten,</seg> <seg n="12.6.2">maar wil bekleding geven aan het leven in veel bredere zin;</seg> <seg n="12.6.3">zelfs het lichaam kan daarbij niet geheel buiten rekening blijven.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het geschrevene wil gesproken worden en volgens Cicero is de welsprekendheid een handeling 'als 't ware van het lichaam'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daardoor wordt het karakter van het antieke proza bepaald.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het mag in zeer brede zin liturgisch heten en houdt het 'midden tussen zingen en spreken' (Norden).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f16" rend="superscript">p</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Bovendien wordt dit ritmisch proza dan nog meer opzettelijk door allerlei figuren versierd.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu heeft Augustinus in 386 eens en voorgoed afscheid genomen van de retoriek,</seg> <seg n="14.1.2">waaraan vroeger zijn leven was gewijd.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Voortaan stelt hij zich de leerwijze des bijbels,</seg> <seg n="14.2.2">waaraan hij zich vroeger ergerde,</seg> <seg n="14.2.3">tot voorbeeld.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Niet de wijze van zeggen stond volgens hem daarbij op de voorgrond,</seg> <seg n="14.3.2">maar de mate van klaarheid waartoe de zaak gebracht werd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het ging niet om de schoonheid maar om de waarheid.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De vorm werd niet versmaad.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar evenmin werd er mee gepraald.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De kerkvader noemt dat paradoxaal een <choice><sic>nauwkeurige slordigheid'.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-52">nauwkeurige slordigheid</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f17" rend="superscript">q</ref><choice><sic>nauwkeurige slordigheid'.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-52">.</corr></choice></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De taal en de zeggingswijze mogen enige schade lijden als de zaak de lezer of hoorder maar duidelijk wordt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dan zal gebeuren,</seg> <seg n="15.1.2">wat Augustinus als het kenmerk van de bijbelstijl aangeeft,</seg> <seg n="15.1.3">dat de woorden,</seg> <seg n="15.1.4">waarmee de dingen worden gezegd,</seg> <seg n="15.1.5">niet door de spreker (of schrijver),</seg> <seg n="15.1.6">maar 'door de zaken zelf en als vanzelf schijnen toegevoegd te worden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.f18" rend="superscript">r</ref> Door de kerkvader wordt dus het mystieke karakter van de stijl,</seg> <seg n="15.1.7">de nauwe vereniging van woord en zaak,</seg> <seg n="15.1.8">die wij bij de Ouden vonden,</seg> <seg n="15.1.9">in de Heilige Schrift nog in sterkere mate aanwezig geacht.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Deze schrijfwijze zoekt Augustinus zich eigen te maken.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Een wijsheid des harten,</seg> <seg n="15.3.2">die op de voet gevolgd wordt door haar dienstmaagd,</seg> <seg n="15.3.3">de welsprekendheid.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Bij de <choice><sic>bisschop van Bónel doordringen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-53">bisschop van Bóne</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.augustinus-over-het-credo.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>bisschop van Bónel doordringen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-53"> doordringen</corr></choice> elkaar op een zeldzame wijze de welsprekendheid en de stijl van de school,</seg> <seg n="16.1.2">waarin hij tot op zijn drieëndertigste jaar een meester was,</seg> <seg n="16.1.3">en die van de kerk,</seg> <seg n="16.1.4">die hij de tweede helft van <pb n="424" ed="VW"/>zijn leven diende.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Men kan zeggen dat de eerste hem tot <hi rend="italic">natuur</hi> geworden waren;</seg> <seg n="16.2.2">de laatste volgden voor hem uit de <hi rend="italic">leer.</hi></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Leer nu in de allerbeste betekenis genomen,</seg> <seg n="16.3.2">als één zijnde met de liefde.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Zo ziet men dan de herder van Hippo altijd bezig zich aan te passen aan het begrip van eenvoudigen en soms ook van geleerden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hij leert hen wat de kerk heeft te zeggen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Door een heilige tucht oefent hij zich in het spreken en schrijven van de waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Deze strijd tussen natuur en leer in de geschriften van Augustinus brengt bijzondere moeilijkheden mee bij een vertaling.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zal men de kerkvader,</seg> <seg n="18.2.2">als de natuur eens sterker is dan de leer,</seg> <seg n="18.2.3">tegen zichzelf in bescherming nemen en de stijlfiguren,</seg> <seg n="18.2.4">als hij ze wat rijkelijk aanbrengt,</seg> <seg n="18.2.5">onvertaald laten,</seg> <seg n="18.2.6">dwz. ze in het Nederlands verwaarlozen?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Vaak zal men toch genoodzaakt zijn dat laatste te doen,</seg> <seg n="18.3.2">omdat het onmogelijk is ze weer te geven in onze taal.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar dan die gevallen waarin het wel mogelijk is?</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">- Moet het te doen zijn enkel om de waarheid in zijn geschriften te vertolken,</seg> <seg n="18.5.2">ook als hij zelf een kunstige vorm geoorloofd of dienstig heeft geacht,</seg> <seg n="18.5.3">of als de natuur sterker was dan de leer?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dat zijn moeilijke problemen voor een vertaler,</seg> <seg n="19.1.2">die zich splitsen in een groot aantal vragen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wat in de ene taal mooi klinkt en dienstig is om te overtuigen,</seg> <seg n="19.2.2">is het niet in een andere.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En wanneer daarin ook vormen bestaan die dezelfde dienst kunnen bewijzen,</seg> <seg n="19.3.2">dan zijn zij meestal heel verschillend.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is een zware taak om voor zichzelf voor zulk een vertaling een methode te scheppen,</seg> <seg n="19.4.2">die voldoet.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Reeds de tijd,</seg> <seg n="19.5.2">die voor een vertolking redelijkerwijze beschikbaar mag worden geacht,</seg> <seg n="19.5.3">stelt hier grenzen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Voor Augustinus was het een gewetenszaak,</seg> <seg n="20.1.2">in hoeverre hij bij het schrijven de school met de kerk mocht vermengen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Alle kerkvaders stonden voor die vraag,</seg> <seg n="20.2.2">maar bij de bisschop van Hippo komt zij 't naast bij een oplossing.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Kan een vertaler ook iets weergeven van wat zich daarbij op de bladen van het boek in de taal afspeelt,</seg> <seg n="20.3.2">of moet hij van meet af aan daarvan afzien?</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Ik denk bijv. aan een paar zinnen uit paragraaf 92 van het <hi rend="italic">Handboekje,</hi></seg> <seg n="21.1.2">waarin de vraag behandeld wordt of degenen die verloren gaan,</seg> <seg n="21.1.3">bij de Opstanding ook zullen opstaan met lichaamsgebreken,</seg> <seg n="21.1.4">als zij die hadden.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Augustinus schrijft dan dat die vraag onbelangrijk is.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hun leven is toch geen leven en hun onverderfelijkheid geen onverderfelijkheid.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hij zegt dat in een paar ritmische zinnen,</seg> <seg n="21.4.2">waarin retorische figuren worden toegepast.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hier is een treffende verbinding van kracht en kunst,</seg> <seg n="21.5.2">van waarheid en schoonheid.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In de vertaling van dr. Sizoo blijft van de vorm vrijwel niets over;</seg> <seg n="21.6.2">alleen de waarheid wordt vertaald.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Ik geef toe dat het ook niet gemakkelijk zou zijn geweest anders te doen.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar hier is toch wel een zeer rustige vertaling gekozen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">- Op een andere plaats,</seg> <seg n="21.9.2">in paragraaf 49,</seg> <seg n="21.9.3">zoekt hij de woordkunst van Augustinus wel weer te geven.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De kerkvader speelt <pb n="425" ed="VW"/>daar met het woord 'medelijden'.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">De vertaler schrijft nu:</seg> <seg n="21.11.2">"Beide dus,</seg> <seg n="21.11.3">zowel Doop als dood,</seg> <seg n="21.11.4">nam Hij terwille van een gewisse uitdeling (?) op zich,</seg> <seg n="21.11.5">niet uit een medelijdenswaardige noodzaak,</seg> <seg n="21.11.6">maar veeleer door een medelijdende wil."</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Het wil mij voorkomen dat hij hier niet gelukkig is geweest.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Het spel met dit woord is op deze wijze in onze taal niet mogelijk.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Er zou moeten staan:</seg> <seg n="21.14.2">betreurenswaardig of beklagenswaardig.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Een vertaling op dit punt te onderzoeken vraagt een zeer minutieuze en grondige beschouwing,</seg> <seg n="22.1.2">die ik liever aan een meer bevoegde wil overlaten,</seg> <seg n="22.1.3">ofschoon enige vertrouwdheid met de werken van Augustinus er onwillekeurig toe noopt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Gemakkelijker is het een vertaling op haar juistheid te toetsen,</seg> <seg n="23.1.2">hoewel daarvoor weer meer een exacte kennis van de taal nodig is.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wanneer ik het dan ook waag tegenover dr. Sizoo op dit punt een paar opmerkingen te maken,</seg> <seg n="23.2.2">dan doe ik dat alleen waar ik een sterk vermoeden van onjuistheid heb.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ik blijf eerst bij de beide zopas aangehaalde plaatsen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In 92 wordt 'interimit' vertaald met 'sterft',</seg> <seg n="23.4.2">waar ik 'doodt' zou willen geven,</seg> <seg n="23.4.3">wat het verband ook vraagt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">In 49 wordt 'certae dispensationis causa' overgezet met 'terwille van een gewisse uitdeling',</seg> <seg n="23.5.2">waar ik op taalkundige èn theologische gronden 'een zekere bedeling' (= inrichting) zou willen lezen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Een ander voorbeeld vind ik op een door mij nog niet genoemde plaats,</seg> <seg n="23.6.2">in paragraaf 29 van het <hi rend="italic">Handboekje.</hi></seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Daar leest men dat het getal der heiligen ons onbekend is.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Maar,</seg> <seg n="23.8.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="23.8.3">dat getal 'in contemplatione est' van die Kunstenaar,</seg> <seg n="23.8.4">die alles ordent in maat,</seg> <seg n="23.8.5">getal en gewicht.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dr. Sizoo vertaalt hier:</seg> <seg n="23.9.2">"Maar het getal van die burgers ... verkeert in aanschouwing van die Kunstenaar...... alsof die heiligen in een staat van contemplatie Gods verkeerden.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Het lijkt mij zonder twijfel,</seg> <seg n="23.10.2">dat Augustinus bedoelde,</seg> <seg n="23.10.3">dat die Werkmeester of Kunstenaar,</seg> <seg n="23.10.4">die alles ordent in maat en getal en gewicht,</seg> <seg n="23.10.5">in zijn schouwen van zijn eigen werk ook het getal der heiligen besloten houdt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Laat mij nog op een andere plaats de aandacht mogen vestigen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik noem paragraaf 53 van het <hi rend="italic">Handboekje.</hi></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Augustinus schrijft daar,</seg> <seg n="24.3.2">dat wat er geschied is bij Christus' Kruis,</seg> <seg n="24.3.3">Opstanding,</seg> <seg n="24.3.4">Hemelvaart en zitten ter rechterhand Gods,</seg> <seg n="24.3.5">zo is geschied,</seg> <seg n="24.3.6">dat 'his rebus non mystice tantum dictis,</seg> <seg n="24.3.7">sed etiam gestis configuraretur vita christiana'.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dr. Sizoo vertaalt:</seg> <seg n="24.4.2">"dat in deze gebeurtenissen,</seg> <seg n="24.4.3">niet alleen door woorden,</seg> <seg n="24.4.4">maar ook door daden van mystieke betekenis het leven der christenen ... werd afgebeeld."</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dr. Sizoo laat het 'mystice' hier zowel op 'gestis' als op 'dictis' betrekking hebben.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Ik ben geneigd hier een tegenstelling te vinden tussen de 'res mystice tantum dictae' en de 'res gestae':</seg> <seg n="24.6.2">de heilsfeiten.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Die 'res mystice tantum dictae' <choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> dan wat in de aanhalingen uit Paulus gezegd wordt.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zij worden in 53 verder ingeleid met 'dictum est',</seg> <seg n="24.8.2">zoals ook in 51 en 52.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Maar zij liggen verankerd in <hi rend="italic">de. res gestae</hi> van de evangeliën,</seg> <seg n="24.9.2">die in de Twaalf artikelen staan.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Uitgangspunt<pb n="426" ed="VW"/> van de redenering is het begin van 52,</seg> <seg n="24.10.2">waar Augustinus spreekt over het grote mysterie van de Doop en waar hij Paulus dit mysterie laat terugbrengen tot de 'vera mors facta' van Christus,</seg> <seg n="24.10.3">het heilsfeit.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">- Theologisch maakt dit een groot verschil.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Wie van de woorden afdaalt tot daden van mystieke betekenis,</seg> <seg n="24.12.2">doet anders dan wie van teksten met mystieke inhoud opklimt tot de heilsfeiten.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Augustinus legt hier nadruk op de historiciteit van het christendom;</seg> <seg n="24.13.2">althans zo lees ik deze plaats.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De vragen mogen ten bewijze strekken dat ik de vertaling van dr. Sizoo hier en daar met aandacht en belangstelling heb vergeleken.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Gaarne beveel ik dit boek aan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="420" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. Sizoo en G. C. Berkouwer, <hi rend="italic">Augustinus over het Credo. Het Enchiridion en andere geschriften over het apostolischsymbool,</hi> Kampen z.j. (1941), p. 55. A. von Harnack, o.a. in zijn <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 106 noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 13-16.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor het volgende <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 17 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor het volgende a. w., p. 30 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 39 v. Berkouwer bespreekt hier Barths bezwaar tegen Augustinus' denken over de rechtvaardiging als proces, zoals beschreven door G. C. van Niftrik in diens <hi rend="italic">Sola fide.</hi> (Vervolg noot op p. 421.) <hi rend="italic">De rechtvaardigingsleer in de nieuwere theologie,</hi> 's-Gravenhage 1940, p. 2 v. Zie voor Barths kritiek op Augustinus het door Berkouwer aangehaalde werk <hi rend="italic">Der heilige Geist und das christliche Leben,</hi> in K. Barth und H. Barth, <hi rend="italic">Zur Lehre vom heiligen Geist,</hi> München 1930, p. 58-65.</p></note>
<pb n="421" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., P. 44 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 420, noot a.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 29. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 33.*</p></note>
<pb n="422" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 34.*</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 23, 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Vgl. Augustinus over het Credo,</hi> p. 53 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">*A. w., P.</hi> 52. *</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">*A. w.,</hi> P. 45. *</p></note>
<pb n="423" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Cicero, <hi rend="italic">Orator,</hi> 17: Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>E. Norden, <hi rend="italic">Die antike Kunstprosa.</hi> <choice><sic>Vom Vi. Jahrhundert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Vom VI. Jahrhundert</corr></choice> v. Chr. bis in die Zeit der Renaissance, 2 dln., Leipzig 1898, dl. 1, p. 55: "Dass die Stimme des leidenschaftlichen Redners in der Mitte zwischen der <choice><sic>gewöhniichen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gewöhnlichen</corr></choice> Sprache und dem Gesang stehe, galt im Altertum für selbstverständlich."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Augustinus, <hi rend="italic">De doctrine christiana IV,</hi> 10. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 99. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 80, 134: Diligentem neglegentiam. De uitdrukking is ontleend aan Cicero, <hi rend="italic">Orator, 23.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Augustinus, <hi rend="italic">a. w.,</hi> IV, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 93. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 80, 124: Ut verba quibus dicuntur, non a dieente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subiuncta videantur.</p></note>
<pb n="426" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.'bespreking van A. Sizoo en G. C. Berkouwer, <choice><sic>A ugustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Augustinus</hi></corr></choice><hi rend="italic"> over het Credo. Het Enchiridion en andere geschriften over het apostolisch symbool,</hi> Kampen z.j. (1941), verscheen (zonder titel) in <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> 32 (1943) nr. 1, p. 39-44. Het <hi rend="italic">Enchiridion in MPL. 40. CChrSL. 46.</hi></p><p>A. Sizoo (1889-1961), classicus, van 1933 tot 1959 hoogleraar te Amsterdam. Behalve het hier besproken werk bezorgde S. eveneens een vertaling van Augustinus' <hi rend="italic">Belijdenissen</hi> (1928), welke door N. werd hooggeschat (zie VW., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 3, p. 250, noot b).</p><p>G.C. Berkouwer (1903), gereformeerd theoloog, van 1945 tot 1973 hoogleraar dogmatische vakken te Amsterdam. B. was een der eerste gereformeerde theologen die de theologie van Barth in Nederland introduceerden. Hij schreef o.a. <hi rend="italic">Dogmatischestudiën,</hi> 18 dln., 1949-1972.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor Sohm VW., dl. 5, p. 397, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.n3" type="end" place="end" n="3"><p>E. Norden (1868-1941) was een klassiek filoloog, hoogleraar te Greifswald (1895), Breslau (1898) en Berlijn (1906).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.augustinus-over-het-credo.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Bisschop van Bóne: Bóne is de vroegere (Franse) naam van de Algerijnse stad Annaba, ten zuiden waarvan de riiines liggen van het oude Hippo, waar Augustinus bisschop was.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="32" xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest" decls="#bibl-noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest">
<pb n="427" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De idee der persoonlijkheid en de Heilige Geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De beide leden van mijn onderwerp zijn van heel verschillende aard.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het eerste is een <hi rend="italic">filosofische idee,</hi></seg> <seg n="2.2.2">het tweede een <hi rend="italic">geloofsartikel.</hi></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De idee der <hi rend="italic">persoonlijkheid</hi> is een grote richtingaangevende lijn in het wijsgerig denken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ze is meer dan een filosofisch begrip.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De idee der persoonlijkheid oefent een heel andere functie in de wijsbegeerte uit als bijv. de begrippen subject,</seg> <seg n="3.3.2">object of causaliteit.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ook die hebben niet altijd dezelfde betekenis gehad.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wat nu object heet,</seg> <seg n="3.5.2">noemde men vroeger subject.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En over het causaliteitsbegrip heeft Heymans<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n2" rend="superscript">2</ref> een uitvoerige studie geschreven,</seg> <seg n="3.6.2">waaruit men kan zien hoe verschillend het is begrepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar vergelijkenderwijs hebben zulke concepten van onze geest toch een vaste rol in het denken te vervullen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ze hebben iets van vaktermen die men kan leren,</seg> <seg n="3.8.2">zodat men dan verder er mee klaar is.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Met de idee der persoonlijkheid is dat een heel ander geval.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Men heeft er weinig aan als men zich de term heeft eigen gemaakt.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Er is een hele filosofie voor nodig om er wat aan te hebben.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Daarom spreken wij meestal van de <hi rend="italic">idee</hi> der persoonlijkheid,</seg> <seg n="3.12.2">niet van het begrip.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Het is iets onbepaalds,</seg> <seg n="3.13.2">een soort wezen of geest,</seg> <seg n="3.13.3">die richting geeft aan het denken van alle eeuwen der Europese cultuur en die tegelijk daarin een centrale plaats zoekt te krijgen;</seg> <seg n="3.13.4">die alles in zich tracht op te nemen.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Van de Stoa en het neoplatonisme af tot de structuurpsychologie van onze tijd toe,</seg> <seg n="3.14.2">heeft deze idee haar invloed geoefend.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer wij ons gaan bezighouden met een geloofsartikel als dat van de Heilige Geest en een filosofische idee als die der persoonlijkheid,</seg> <seg n="4.1.2">dan mogen wij er niet neutraal tegenover kunnen staan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarvoor grijpen beide te diep in ons geloof,</seg> <seg n="4.2.2">onze cultuur,</seg> <seg n="4.2.3">ons leven in.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ze zijn te levend,</seg> <seg n="4.3.2">hebben te veel geschiedenis dan dat wij er een zuiver theoretische beschouwing over zouden kunnen geven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men zal er waarde aan hechten of niet en dat zal op ons denken van grote invloed zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daarom kan onze houding tegenover beide niet gelijk zijn.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ik heb dat in 't begin al gezegd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het ene is een geloofsartikel,</seg> <seg n="4.7.2">het andere een filosofische idee.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Het zijn voorstellingen van geheel verschillende orde.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Maar daarmee is niet genoeg gezegd.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Geloofsartikelen en filosofische ideeën hebben het soms heel aardig met elkaar kunnen vinden.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Ik denk aan de grote systemen der middeleeuwen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Daarin droegen de praeambula fidei de hele koepel der kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Maar nog veel inniger werd de <pb n="428" ed="VW"/>band bijv. bij Schleiermacher en Rothe.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Vooral bij de laatste werd in de ethiek der persoonlijkheid het hele christelijke geloof geassimileerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo kunnen wij thans over beide niet meer praten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wij moeten ons partij stellen waar het gaat om de transcendente of de immanente geest.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wanneer de laatste onze troost moet zijn in leven en sterven,</seg> <seg n="5.3.2">dan hebben wij ons oortje versnoept.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dan is het jammerlijk met ons gesteld.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men kan niet almaar doorgaan met de ontwikkeling van een filosofische ethiek,</seg> <seg n="5.5.2">met haar goederenleer,</seg> <seg n="5.5.3">haar deugdenleer en haar plichtenleer,</seg> <seg n="5.5.4">alsof er met deze triptiek nooit ongelukken gebeurd waren.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Men moet reëel zijn en zich afvragen of de babylonische verwarring waar we middenin zitten,</seg> <seg n="5.6.2">er aanleiding toe geeft om aan deze ethiek voort te spinnen met steeds fijner draden en het weven van steeds ingewikkelder patronen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Men moet zich in alle nuchterheid eens de vraag stellen,</seg> <seg n="5.7.2">welke klank de woorden goederen,</seg> <seg n="5.7.3">deugden,</seg> <seg n="5.7.4">plichten,</seg> <seg n="5.7.5">krijgen in een loopgraaf uit de jaren 1914-1918,</seg> <seg n="5.7.6">of een Duits concentratiekamp uit het jaar 1934.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En men neme eens een heel eenvoudige proef door in de sfeer waarin men dan met z'n gedachten komt de woorden Vader,</seg> <seg n="5.8.2">Zoon en Heilige Geest uit te spreken en hun klank te beluisteren.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Men stelle zich dan de vraag wat de wereld dienen kan,</seg> <seg n="5.9.2">de prediking van de immanente of die van de transcendente geest.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het is in Europa ook wel een beetje altijd zo geweest,</seg> <seg n="6.1.2">van de tijd van Cicero af toen hij zijn <hi rend="italic">Plichtenleer</hi> schreef,</seg> <seg n="6.1.3">dat als iemand vakantie heeft,</seg> <seg n="6.1.4">gedwongen of vrijwillig,</seg> <seg n="6.1.5">als hij op zijn Tusculum zat,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="6.1.6">omdat er in de wereld voor hem geen zaken te doen waren,</seg> <seg n="6.1.7">dat hij dan filosofische ethiek ging schrijven en drijven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is een soort otium cum dignitate en daarom komt de idee van de persoonlijkheid dan in het middenpunt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men heeft de tijd om z'n geestelijke das voor de spiegel der wijsbegeerte netjes te strikken en men doet dat vaak met grote waardigheid.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In vele gevallen weet men niet waarover men zich 't meest moet verbazen;</seg> <seg n="6.4.2">over het quantum otium dat er voor nodig was of de waardigheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n5" rend="superscript">5</ref> waarmee de handeling werd volbracht.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Heel anders is het als men middenin het politieke,</seg> <seg n="7.1.2">het kerkelijke en het maatschappelijke leven bezig is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Men komt dan met een bepaalde geest in aanraking.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De geest van een volk,</seg> <seg n="7.3.2">de tijdgeest,</seg> <seg n="7.3.3">de partijgeest,</seg> <seg n="7.3.4">een richting,</seg> <seg n="7.3.5">een stand.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dan is er weinig aanleiding om van de idee der persoonlijkheid te spreken.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zo'n modelwezen dat z'n goederen,</seg> <seg n="7.5.2">deugden en plichten tot een onberispelijk geestelijk toilet weet te schikken,</seg> <seg n="7.5.3">komt daar niet voor.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">In de politiek is het gevaarlijk van goederen te spreken.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Er zijn er te veel of te weinig van.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">In de kerk mag men over deugden niet praten.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En in de maatschappij wil men van plichten niet horen.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maw. men komt hier telkens met iets geweidigers,</seg> <seg n="7.10.2">met een geest in aanraking.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">En die geest kan heel sterk zijn;</seg> <seg n="7.11.2">hij knakt de steeltjes van onze filosofische bloemetjes;</seg> <seg n="7.11.3">men kent of vindt straks hun standplaats zelfs niet meer.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Zo heeft de kerkelijke mens,</seg> <seg n="7.12.2">de gelovige,</seg> <seg n="7.12.3">geen goederen,</seg> <seg n="7.12.4">als hij in het licht der genade staat.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Hij leeft <pb n="429" ed="VW"/>van wat hij niet heeft en hij wordt zaliggesproken omdat hij arm is.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De politieke mens heeft geen deugden als hij in de nationale storm staat.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Hij is een rover,</seg> <seg n="7.15.2">een leugenaar,</seg> <seg n="7.15.3">een doodslagen.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Daartussen is geen persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer wij ons dit hebben duidelijk gemaakt,</seg> <seg n="8.1.2">weten wij wat geest is en wij begrijpen het dat Jezus ons naast de bede om het dagelijks brood nog een andere,</seg> <seg n="8.1.3">nog meer dringende heeft geleerd:</seg> <seg n="8.1.4">die om de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hierover heb ik nu genoeg gezegd om uit de neutrale sfeer te komen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij staan met de tegenstelling Heilige Geest en idee der persoonlijkheid middenin het leven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar nu mag ik dan ook wel een poosje wat meer academisch te werk gaan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik vraag eerst:</seg> <seg n="9.4.2">wat is die idee der persoonlijkheid;</seg> <seg n="9.4.3">wat is de filosofie die er achter die uitdrukking zit en wat wil geest daartegenover zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Als ik fenomenologisch mag te werk gaan zoals ik door naar de maan te kijken tot de conclusie kom dat er een mannetje in de maan zit,</seg> <seg n="10.1.2">dan zou ik natuurlijk in wat minder fantastische en sentimentele zin op de vraag wat persoonlijkheid is,</seg> <seg n="10.1.3">willen antwoorden:</seg> <seg n="10.1.4">het is een mannetje in de mens.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het is een verschijning,</seg> <seg n="10.2.2">waarvan ik in verband met de mens beweer dat hij het zelf is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Men kent De Genestets rijmpje:</seg></s></p>
<lg><l n="11.1"><seg n="11.1.1">'Wees u zelf,</seg> <seg n="11.1.2">zo sprak eens iemand;</seg></l><l n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar hij kon niet:</seg> <seg n="11.2.2">hij was niemand'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f3" rend="superscript">c</ref></seg></l></lg>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Bij persoonlijkheid onderstel ik dat er een iemand is:</seg> <seg n="12.1.2">een zelf.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dan heb ik niet met een zaak te doen,</seg> <seg n="12.2.2">maar met een persoon.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Er is een centrum,</seg> <seg n="12.3.2">een adres waaraan ik mij richten kan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Een zaak is tot op zekere <choice><sic>hoogte. altijd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hoogte altijd</corr></choice> een homogene verschijning.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Haar wezen is overal en nergens.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Ten opzichte van persoon en zaak is de vraag:</seg> <seg n="12.6.2">is hier iemand of niemand.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En als ik die iemand ontmoet,</seg> <seg n="12.7.2">dan probeer ik hemzelf,</seg> <seg n="12.7.3">het eigenlijke in de verschijning te spreken te krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Die vraag naar het <hi rend="italic">zelf</hi> is altijd al gesteld,</seg> <seg n="13.1.2">al is het onderscheid tussen persoon en zaak daarbij niet altijd zo scherp in acht genomen als wij dat doen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De grenzen zijn althans vaak anders getrokken.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ik denk nu aan de vraag naar het zelf in het menselijk wezen,</seg> <seg n="13.3.2">zoals die reeds in de vroegste letterkunde van Europa,</seg> <seg n="13.3.3">bij Homerus,</seg> <seg n="13.3.4">naar voren komt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Bij Erwin Rohde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="13.4.2">in zijn <hi rend="italic">Psyche,</hi></seg> <seg n="13.4.3">kan men nalezen hoe Homerus op de vraag naar het zelf geen duidelijk antwoord geeft.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Soms is het de zichtbare verschijning,</seg> <seg n="13.5.2">soms ook de schaduw die daarin woont,</seg> <seg n="13.5.3">de psyche,</seg> <seg n="13.5.4">die na de dood in de Hades daalt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Hier moet inderdaad een keus gedaan worden.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Een van beide,</seg> <seg n="13.7.2">of <pb n="430" ed="VW"/>beurtelings moet een van beide,</seg> <seg n="13.7.3">de zichtbare mens of zijn schaduw,</seg> <seg n="13.7.4">de psyche,</seg> <seg n="13.7.5">het 'zelf' heten.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Er is geen organische samenhang tussen die twee.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Als de mens waakt,</seg> <seg n="13.9.2">slaapt de psyche;</seg> <seg n="13.9.3">slaapt de mens,</seg> <seg n="13.9.4">dan waakt de schaduw.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Die schaduw heeft geen deel aan de werkzaamheid van de mens in bewuste toestand.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">In de droom en de razernij is zij op de proppen en doet van haar kennis blijken.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Die kennis is niet uit deze wereld onder de zon vergaderd.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Ze stamt uit het dodenrijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Athene,</seg> <seg n="13.14.2">de godin der wijsheid,</seg> <seg n="13.14.3">is 'de heerseres van het spontane leven'.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">En het dodenrijk is 'de plaats der wijsheid'.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Prof. Kristensen<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n7" rend="superscript">7</ref> heeft dat in een mooi hoofdstuk in zijn boek over Het leven uit den dood duidelijk gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze dingen interesseren ons hier natuurlijk niet uit een oogpunt van godsdiensthistorie,</seg> <seg n="14.1.2">maar in verband met de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Twee dingen zijn ons daardoor duidelijk geworden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ten eerste dat de persoonlijkheidsvraag in Europa begonnen is opgelost te worden in deze zin,</seg> <seg n="14.3.2">dat het 'zelf' in de mens een apart bestaand ding is.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De oplossing is metafysisch.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En in de tweede plaats dat dat afzonderlijke wezen een weter en geen werker is.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dat kan nooit duidelijker zijn dan door het feit dat de kennis die het bezit niet uit deze wereld stamt maar uit het dodenrijk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De openbaring van die kennis in dit leven draagt een abnormaal karakter.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Ze kan niet regelrecht tot praktijk leiden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Deze theologische opvatting van de persoonlijkheid die zeker wel behoort tot een synthetisch geheel van oeroude wereldbeschouwing,</seg> <seg n="15.1.2">is bij Homerus reeds vrij onduidelijk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zijn heldenwereld houdt van het zonlicht en het lichaam met zijn kennen en kunnen heet er ook wel het zelf,</seg> <seg n="15.2.2">de persoon van de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar beide trekken van dat oeroude persoonlijkheidsbegrip blijven toch heel lang het denken min of meer bepalen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik denk nu aan de definitie van persoonlijkheid die de stervende Oudheid bij monde van de <choice><sic>wijsgeer-christen Boëthius' (480-524)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-54">wijsgeer-christen Boëthius</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n8" rend="superscript">8</ref><choice><sic>wijsgeer-christen Boëthius' (480-524)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-54"> (480-524)</corr></choice> gegeven heeft.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De persoon is dan een <hi rend="italic">individua substantie</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="15.5.2">een apart stukje van de creatura rationalis,</seg> <seg n="15.5.3">van de denkende schepping.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De theologische opvatting is hier heel sterk verscholen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De hele Griekse filosofie en waarschijnlijk een beetje christendom zit er al in. 't Is een stoïsche bepaling:</seg> <seg n="15.7.2"><hi rend="italic">apospasma</hi> van de <hi rend="italic">empsychos kosmos.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar die oude theologie hoort men er toch nog wel uit.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">De persoon is een enkeling,</seg> <seg n="15.9.2">die in deze wereld afzonderlijk bestaat.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">En dat zijn bewuste leven uitsluitend redelijk en niet zedelijk genoemd wordt,</seg> <seg n="15.10.2">herinnert<pb n="431" ed="VW"/> ons er aan dat wij hier met de weter te doen hebben,</seg> <seg n="15.10.3">die zijn kennis van elders heeft en geen eigenlijke werker is in deze wereld.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Het metafysische en het rationele in de definitie van Boëthius verraden nog wel hun theologische wortel.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daarmee komt dan overeen dat de filosofie in de Oudheid het contemplatieve leven boven het praktische stelt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De representatieve figuur die de persoonlijkheid uitbeeldt,</seg> <seg n="16.2.2">is de <hi rend="italic">wijze.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij is de individua substantie,</seg> <seg n="16.3.2">de enkeling.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En hij bezit een kennis die hem zichzelf genoegzaam doet zijn.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Daarvoor heeft hij andere mensen en deze wereld niet strikt nodig.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De dood is zijn vriend,</seg> <seg n="16.6.2">die hij als 't moet zelf gaat zoeken.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="16.7.2">wier zangen Augustinus en Bach over Europa hebben laten klinken,</seg> <seg n="16.7.3">is hier een onbegrepen geloofsartikel.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Dat hoort thuis in het derde artikel,</seg> <seg n="16.8.2">dat van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De gemeente der wijzen is een stille,</seg> <seg n="16.9.2">zelfgenoegzame gemeente.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Een kerk van eenzamen ook nog in het moderne Europa,</seg> <seg n="16.10.2">met Spinoza,</seg> <seg n="16.10.3">'der heilige verstorbene Weise' in het middenpunt,</seg> <seg n="16.10.4">met daar omheen een schare die niemand tellen kan van stille,</seg> <seg n="16.10.5">zelfgenoegzame weters in de Europese landen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De kerk van de heilige,</seg> <seg n="16.11.2">gestorven wijzen.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Schleiermacher heeft het woord gevonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Hoe zeldzaam juist en waar is het.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Men hoort de oude theologie van voor Homerus er nog uit.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">De dood en de wijsheid vieren er hun heilig huwelijk.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De fenomenologie van de idee der persoonlijkheid is hiermee bij lange na niet aan 't eind.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik heb nog slechts een grondtrek aangewezen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ik zal ook geen tijd hebben de schets te voltooien.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Wat ik hier gaf wordt meestal niet eens behandeld.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Persoonlijkheid in onderscheiding van het begrip 'persoon' dat wij Boëthius hoorden bepalen,</seg> <seg n="17.5.2">geldt als een modern begrip en het is dat ook tot op zekere hoogte.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Men kan dan na Spinoza,</seg> <seg n="17.6.2">de laatste der gestorven wijzen,</seg> <seg n="17.6.3">met Kant en de Romantiek beginnen om de idee te volgen in het Duitse idealisme en het nieuwere idealisme van Eucken,</seg> <seg n="17.6.4">Windelband en anderen,</seg> <seg n="17.6.5">om dan te eindigen met de structuurpsychologie van Jaspers,</seg> <seg n="17.6.6">Spranger,</seg> <seg n="17.6.7">Scheler en de jongste wijsbegeerte der existentie van Heidegger.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Daaraan kan ik natuurlijk nu niet denken.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Ik kan er alleen met zevenmijlslaarzen aan even doorwandelen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Maar belangrijker lijkt mij eerst met nadruk de vraag te stellen of de idee der persoonlijkheid,</seg> <seg n="17.9.2">zoals die in de nieuwere filosofie ontwikkeld werd,</seg> <seg n="17.9.3">een werkhypothese kan zijn in de christelijke geloofsleer.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Of zij kan dienen om de structuur te tekenen van de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="17.10.2">de kerk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="17.10.3">van Augustinus en Bach,</seg> <seg n="17.10.4">van de opgestane Heer,</seg> <seg n="17.10.5">en of men op die wijze hare hulp kan <pb n="432" ed="VW"/>inroepen tegen de stille kerk der oude gestorven wijzen,</seg> <seg n="17.10.6">waarvan Spinoza dan de hekkesluiter is.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Is de idee der persoonlijkheid een christelijk idee geworden,</seg> <seg n="17.11.2">zodat wij haar eigenlijk een plaats in onze geloofsbelijdenis zouden moeten inruimen naast de Schepping,</seg> <seg n="17.11.3">de Verzoening?</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ten onzent heeft Gunning in 1876 die figuur te zien gegeven,</seg> <seg n="18.1.2">toen hij zijn <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid</hi> schreef,</seg> <seg n="18.1.3">een boek waarvan wijlen prof. De Graaf<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n10" rend="superscript">10</ref> mij eens zei,</seg> <seg n="18.1.4">dat hij het steeds in ere had gehouden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In Gunning,</seg> <seg n="18.2.2">die Spinoza als't ware in zijn bloed had opgenomen,</seg> <seg n="18.2.3">vindt inderdaad een zeer merkwaardige confrontatie plaats tussen deze beide werelden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar dat hij daarbij de idee der persoonlijkheid zo hoog stelde,</seg> <seg n="18.3.2">kan ik mij niet anders verklaren dan uit de tijdsomstandigheden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Als hij zegt dat de idee der persoonlijkheid 'het grote beginsel is door hetwelk het geloof,</seg> <seg n="18.4.2">de rede van de nieuwe mens,</seg> <seg n="18.4.3">het samenstel der dingen beheerst ziet',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="18.4.4">dan vind ik dat een overspanning van het begrip persoonlijkheid.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De plaats die deze idee in de filosofie der negentiende eeuw inneemt,</seg> <seg n="18.5.2">wettigt dat gebruik niet.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het kan alleen als men,</seg> <seg n="18.6.2">zoals Gunning toen deed,</seg> <seg n="18.6.3">de christelijke gemeente met Schleiermacher 'het zelfbewustzijn der mensheid'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f13" rend="superscript">m</ref> noemt en meent dat het geloof der gemeente de 'wezenlijke hoogte des tijds'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f14" rend="superscript">n</ref> Uitdrukt.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dat klinkt ons nu vreemd in de oren.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Gunning legt ze op zijn manier uit.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Dat doet hij als hij zegt te geloven aan het recht van de idee der persoonlijkheid,</seg> <seg n="18.9.2">omdat zij 'natuurlijk' is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">En als wij dan vragen of wij dat goed gehoord hebben,</seg> <seg n="18.10.2">en of dat niet wat spinozistisch klinkt,</seg> <seg n="18.10.3">dan antwoordt hij:</seg> <seg n="18.10.4">neen,</seg> <seg n="18.10.5">zij wordt ons 'als zodanig voorgehouden door de Heilige Geest die de mensheid,</seg> <seg n="18.10.6">ook zonder dat zij het weet,</seg> <seg n="18.10.7">voortleidt op de weg van haar ontwikkeling'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ja,</seg> <seg n="19.1.2">als we het zo mogen opvatten,</seg> <seg n="19.1.3">dat de Heilige Geest het is,</seg> <seg n="19.1.4">die deze idee,</seg> <seg n="19.1.5">de idee van de nieuwe mens aan ons voorhoudt en dat God de mensheid,</seg> <seg n="19.1.6">ook zonder haar weten,</seg> <seg n="19.1.7">door haar voortleidt,</seg> <seg n="19.1.8">dan wordt het anders.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar waarom dan niet liever rondweg van de Heilige Geest en de gemeenschap der heiligen gesproken.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dat is theologie der kinderen Gods en niet van de oude gestorven wijzen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar dan klinkt het ook overspannen om hier ten believe van Schleiermacher,</seg> <seg n="19.4.2">Rothe en De la Saussaye van zelfbewustzijn der mensheid te spreken en het geloof der gemeente met de hoogte van de tijd in verband te brengen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Die dingen heeft Gunning langs een omweg over Schleiermacher en Rothe toch weer van Spinoza zelf en het <pb n="433" ed="VW"/>maakt de bestrijding niet duidelijker als deze met wapenen uit zijn eigen arsenaal bestreden wordt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Soortgelijke opmerkingen zou ik kunnen maken naar aanleiding van de persoonlijkheidsleer van prof. Kohnstamm.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Natuurlijk staat alles hier heel anders dan in 1876 maar er is ook overeenkomst.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ook hier meen ik,</seg> <seg n="20.3.2">dat heel veel wat onder het hoofd persoonlijkheid gebracht wordt,</seg> <seg n="20.3.3">veel beter onder de titel van de Heilige Geest behandeld zou zijn.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Ik wil daarop hier niet ingaan.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ik heb dat indertijd onder de titel <hi rend="italic">Persoon of Geest in Stemmen des Tijds</hi> gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Liever wil ik dan nu nog stilstaan bij de ontwikkeling van de idee der persoonlijkheid vooral in de nieuwere wijsbegeerte en de vraag stellen of die zo is geweest,</seg> <seg n="21.1.2">dat de continuïteit met het oude persoonsbegrip verbroken werd,</seg> <seg n="21.1.3">zodat ze ons kan dienen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ik zou daarop niet bevestigend durven antwoorden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">In de Oudheid zelf ondergaat de idee der persoonlijkheid reeds merkwaardige wijzigingen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Bij Plato blijft de opvatting theologisch.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hij geeft,</seg> <seg n="21.5.2">en dat is eensdeels het geweldige van zijn werk,</seg> <seg n="21.5.3">de finale van de oude,</seg> <seg n="21.5.4">mystische wijsheidsleer.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar tegelijk wordt alles reeds verintellectualiseerd.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De dialectiek doet haar intrede en zij spint haar draden tussen de idee en de ziel.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Weliswaar wordt de verhouding niet geheel rationeel.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">De mythe houdt haar rechten en boven de dialectiek waakt de extase.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Maar toch gaat de voortduur der ziel,</seg> <seg n="21.10.2">het bestand van het menselijk zelf,</seg> <seg n="21.10.3">steun zoeken bij de vastheid en onveranderlijkheid van het begrip.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Denken en duren worden verwant.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Het kennen in dit leven blijft niet meer geheel vreemd aan de wijsheid die de ziel eigen is.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Het Europese geloof in de onsterfelijkheid is door Plato half mystisch,</seg> <seg n="21.13.2">half rationeel.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Het is theologie en filosofie tegelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Bij Aristoteles treedt de theologie terug.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De Europese wetenschap begint haar methodische loop.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Lichaam en ziel worden aan elkaar verbonden voor de arbeid onder de zon.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar als derde wordt de geest gedacht en in hem trekt een rest van oude mystische theologie,</seg> <seg n="22.4.2">althans van platonisme,</seg> <seg n="22.4.3">zich samen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Hij kent zonder ervaring en afleiding de hoogste begrippen der wetenschap.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Hij is een denker en daardoor een weter.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hij is zonder individualiteit,</seg> <seg n="22.7.2">een goddelijke vonk in de mens,</seg> <seg n="22.7.3">bij ieder van gelijke wezenheid.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hij is een soort hypothese om het tot stand komen van wetenschap uit de verspreide ervaring te verklaren.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Men kan hem desnoods ook wegdenken.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Praktisch gaat de wetenschap dan toch wel haar gang.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Hier is een metafysica,</seg><pb n="434" ed="VW"/> <seg n="22.11.2">zoals Descartes er later een opstelde,</seg> <seg n="22.11.3">om met de theologen vrede te houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Bij de stoïcijnen liggen de dingen weer heel anders.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Niet de filosofie en niet de wetenschap,</seg> <seg n="23.2.2">maar het leven geeft hier de toon aan.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Maar de twee hoofdlijnen in deze richting snijden elkaar toch juist in een punt,</seg> <seg n="23.3.2">waar een soortgelijk begrip van persoonlijkheid ontstaat als we tot nog toe leerden kennen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De cynische ethiek,</seg> <seg n="23.4.2">waarvan Diogenes in zijn ton de hoogste exponent is,</seg> <seg n="23.4.3">levert de individua substantie,</seg> <seg n="23.4.4">de eenling uit de definitie van Boëthius.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En het pantheïsme van de Stoa,</seg> <seg n="23.5.2">het grote dogma dat men de natuur moet volgen,</seg> <seg n="23.5.3">volgens de rede moet leven,</seg> <seg n="23.5.4">brengt de andere helft van die definitie:</seg> <seg n="23.5.5">nl. dat de persoon een stukje van de redelijke schepping is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De enkele weter:</seg> <seg n="23.6.2">de heilige,</seg> <seg n="23.6.3">eenzame wijze blijft het ideaal,</seg> <seg n="23.6.4">dat ook in het neoplatonisme van kracht blijft en dat ook Augustinus aanvankelijk gaat zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Alleen in de kerk weet men van andere dingen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Van de Heilige Geest en de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het geheim karakter van de wijsheid,</seg> <seg n="24.3.2">die samenhangt met haar afstamming uit het dodenrijk van de oude oer-theologie,</seg> <seg n="24.3.3">wordt hier opgeheven.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De naam van God wordt beleden en zijn waarheid gepredikt in de grote publiciteit der kerken.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar in de scholen denkt men van oude tijden af heel weinig kerkelijk.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Op de vraag naar de idee der persoonlijkheid blijft men het oude antwoord eeuw in eeuw uit geven,</seg> <seg n="24.6.2">ook als men in de rechtszaal al lang beter weet.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Nog Clauberg,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="24.7.2">de bekende cartesiaan,</seg> <seg n="24.7.3">noemt persoon een 'zelfstandig verstandig ding',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="24.7.4">in een tijd dat de glorie der Scholastiek,</seg> <seg n="24.7.5">waarin de schooldefinities der Oudheid voortleefden,</seg> <seg n="24.7.6">reeds was getaand.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Intussen was door Thomas Aquinas en andere scholastici de term <hi rend="italic">personalitas,</hi></seg> <seg n="25.1.2">van het woord persona geabstraheerd,</seg> <seg n="25.1.3">reeds gebruikt en Eckart<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n12" rend="superscript">12</ref> verdietst het al tot <hi rend="italic">Persönlichkeit.</hi></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dat wijst er op dat de theologische en metafysische periode,</seg> <seg n="25.2.2">die met een definitie van persoon kan volstaan,</seg> <seg n="25.2.3">ten einde loopt.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het begrip wordt geheel in de filosofie opgenomen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zo scheidt Leibniz de persoonlijkheid van de ziel.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De ziel is een substantie,</seg> <seg n="25.5.2">onvergankelijk ook in de dieren,</seg> <seg n="25.5.3">maar persoonlijkheid is een durend bewustzijn,</seg> <seg n="25.5.4">of liever een bewustzijn van duur,</seg> <seg n="25.5.5">een bewustzijn dat wij gisteren,</seg> <seg n="25.5.6">vandaag,</seg> <seg n="25.5.7">morgen,</seg> <seg n="25.5.8">dezelfde zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Daarom is de mens toerekenbaar en daarom weer onsterfelijk.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Evenals bij Plato is de persoonlijkheid hier het produkt van kennen en duren.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Maar de verhouding is omgekeerd.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Bij Plato duurt ze zelf,</seg> <seg n="25.9.2">omdat ze kent.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Hier kent ze zichzelf,</seg> <seg n="25.10.2">omdat ze duurt.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Dit is de meest gewone opvatting,</seg> <seg n="25.11.2">ook van de negentiende eeuw;</seg> <seg n="25.11.3">de 'landlaüfige' tenminste,</seg><pb n="435" ed="VW"/> <seg n="25.11.4">die men overal tegenkomt,</seg> <seg n="25.11.5">buiten de eigenlijke filosofie om.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Persoonlijkheid is de draad,</seg> <seg n="25.12.2">die door 't bewuste leven loopt.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Ook zo blijft het een bewustheidsfenomeen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Een hele nieuwe fase begint met Kant en het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Persoonlijkheid moet dan verstaan worden in verband met <hi rend="italic">de filosofie van de geest.</hi></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Dat betekent een geweldige verwijding van het begrip,</seg> <seg n="26.3.2">maar een kerkelijke denkwijze wordt er,</seg> <seg n="26.3.3">zoals we zien zullen,</seg> <seg n="26.3.4">niet mee bereikt.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De filosofie van de geest,</seg> <seg n="27.1.2">van ± 1775 tot ± 1850,</seg> <seg n="27.1.3">is voornamelijk produkt van twee factoren.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">In de eerste plaats is het een vergeestelijking van de substantie en van de geschiedenis.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Een transparant worden van het bestaan en het gebeuren.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Het is niet met twee woorden te zeggen,</seg> <seg n="27.4.2">hoe dat in zijn werk gegaan is.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Ik noem Spinoza met zijn denking als attribuut van de substantie.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">En de grote invloed die Spinoza op Goethe en de Romantiek geoefend heeft. 't Best kan ik dit,</seg> <seg n="27.6.2">nu ik heel kort moet zijn,</seg> <seg n="27.6.3">met een voorbeeld duidelijk maken.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In zijn <hi rend="italic">Dichtung und Wahrheit</hi> vertelt Goethe dat hij als student eens enige dagen te Dresden doorbracht.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij woonde bij een schoenmaker.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Goethe zag op een morgen in een museum schilderijen van Hollandse meesters.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">En als hij dan terugkomt bij zijn schoenmaker-gastheer kan hij zijn ogen niet geloven.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Hij meent een schilderij van Ostade voor zich te zien.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">En in alles rondom zich zag hij wat hij de 'magische Haltung'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f22" rend="superscript">v</ref> noemt.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Dat alle bestaan geest is.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Wat Goethe hier laat zien in verband met de schilderkunst,</seg> <seg n="28.8.2">waar het dan nog zo heel nieuw niet is,</seg> <seg n="28.8.3">dat werkt hij uit op veel wijder gebied,</seg> <seg n="28.8.4">ook wetenschappelijk.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Goethe is niet tevreden voor hij de dingen aan 't praten heeft.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Hij is de objectieve geest.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">De grote Magiër.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Herder heeft datzelfde ten opzichte van de geschiedenis en de literatuur.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Men moet</seg> <seg n="28.13.2">- eveneens bij Goethe</seg> <seg n="28.13.3">- eens nalezen hoe Herder de <hi rend="italic">Vicar of Wakefield</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n14" rend="superscript">14</ref> behandelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">De draad van 't verhaal wordt door de geest doorbroken.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Het geheel,</seg> <seg n="28.15.2">de idee komt naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Deze dingen zijn niet nieuw.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">In de filosofie is Plato het grote voorbeeld,</seg> <seg n="29.2.2">in de theologie Augustinus en in de literatuur Cervantes.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar Spinoza heeft deze vergeestelijking van de substantie strenger gedacht en met ingehouden geestdrift doorleefd.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">En deze betoning van geest is het die in het Duitse idealisme een hoofdfactor geworden is.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De klassieken in de literatuur,</seg> <seg n="29.5.2">Schelling,</seg> <seg n="29.5.3">Hegel en Schleiermacher in de filosofie,</seg> <seg n="29.5.4">hebben het zoeken vast te leggen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Vooral bij Hegel kan de spanning van de geest in het begrip geweldig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit kan men de objectieve geest noemen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Van de subjectieve geest is de <pb n="436" ed="VW"/>Romantiek de klassieke openbaring.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Alles slaat hier om in het subjectieve,</seg> <seg n="30.3.2">De objectiviteit en de ernst gaan eraf.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het leven,</seg> <seg n="30.4.2">dichten,</seg> <seg n="30.4.3">denken wordt een spel,</seg> <seg n="30.4.4">door jongelingen beoefend.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het is of God gezegd heeft:</seg> <seg n="30.5.2">laat de jongeling spelen voor ons aangezicht.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Götterbuben heten de Schlegels.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wanneer de romanticus leven of literatuur beoefent,</seg> <seg n="30.7.2">dan houdt hij nog iets achter en over,</seg> <seg n="30.7.3">de ironie,</seg> <seg n="30.7.4">en dat overschot is voor hem de eigenlijke geest,</seg> <seg n="30.7.5">het oer-persoonlijke.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Hij beschouwt het leven als God,</seg> <seg n="30.8.2">ironisch.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Uit een verbinding van deze beiden,</seg> <seg n="31.1.2">de objectieve geest en de subjectieve geest,</seg> <seg n="31.1.3">is de spanning,</seg> <seg n="31.1.4">de rijkdom,</seg> <seg n="31.1.5">de 'Kulturseligkeit' van het Duitse idealisme te verstaan.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar <hi rend="italic">daar doorheen</hi> loopt een strengere lijn.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">En dan denken wij aan de transcendentaal-filosofie van Kant,</seg> <seg n="31.3.2">het zedelijk elan van Fichte,</seg> <seg n="31.3.3">de logische strengheid van Hegel.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De eerste,</seg> <seg n="31.4.2">de transcendentaal-filosofie van Kant is't meest op de voorgrond gekomen,</seg> <seg n="31.4.3">is althans het meest bekend.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Dat is een heel andere notie van geest.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Van geest in de zin van Spinoza en Goethe is er bij Kant niet zoveel te merken.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Kant is streng,</seg> <seg n="31.7.2">nuchter.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Bij Kant is de geest geen magische houding,</seg> <seg n="31.8.2">geen overschot van goddelijke ironie in een geschapen ziel.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Geest is bepaaldheid,</seg> <seg n="31.9.2">opvatting,</seg> <seg n="31.9.3">perspectief,</seg> <seg n="31.9.4">niet-anders-kunnen-zien-dan-zo.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">In zoverre als Luther:</seg> <seg n="31.10.2">ik kan niet anders.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Subject en object bepalen elkaar.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Men kan een ding niet anders zien dan zo.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Iedere ervaring heeft een inwendige noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">En als ik haar zuivere doorsnede te zien kon krijgen,</seg> <seg n="31.14.2">zou ik dat volkomen inzien.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Evenals ik de figuren en kleuren van een caleidoscoop kan begrijpen,</seg> <seg n="31.15.2">als ik de glaasjes kan zien,</seg> <seg n="31.15.3">die heen en weer rollen.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">Ik kan mijn ervaring tot op zekere hoogte de wet stellen.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Ik kan haar voorwaarden construeren.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">Goethe wist ook,</seg> <seg n="31.18.2">waarom hij een Ostade zag bij de schoenmaker;</seg> <seg n="31.18.3">hij keek door de ogen van Ostade.</seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">Maar de transcendentale ogen meent Kant te kunnen natekenen en ons zo de hoofdlijnen van onze ervaring te kunnen verklaren.</seg></s> <s n="31.20"><seg n="31.20.1">Of daarbij het object of het subject de bepalende factor is,</seg> <seg n="31.20.2">dat is een vraag.</seg></s> <s n="31.21"><seg n="31.21.1">Prof. Ovink<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n15" rend="superscript">15</ref> heeft op de subjectieve,</seg> <seg n="31.21.2">menselijke kant van het transcendentale heel sterk de nadruk gelegd.</seg></s> <s n="31.22"><seg n="31.22.1">Ik geloof dat men het evengoed omkeren kan.</seg></s> <s n="31.23"><seg n="31.23.1">Het is iets algemeens,</seg> <seg n="31.23.2">niet objectief en niet subjectief.</seg></s> <s n="31.24"><seg n="31.24.1">Het is perspectief.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Weer wil ik dat met een voorbeeld trachten duidelijk te maken.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het is zondagavond en ik zit met enkele kinderen aan tafel.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">We hebben dominostenen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Ik neem er stilletjes een weg en verzoek m'n vrindjes de overblijvende rij stenen aan een rij te leggen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dan zal ik buiten de deur staan en toch zeggen,</seg> <seg n="32.5.2">wat de uiterste stenen aan de uiteinden voor ogen hebben.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ik zie dat ik'1-6' heb weggenomen.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Ik heb de transcendentale voorwaarden in de zak.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Op de tafel verschijnt een reeks die eindigt op 1 en 6.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Het kan niet <pb n="437" ed="VW"/>anders.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Wanneer ik straks mijn geheim verraad en de steen invoeg,</seg> <seg n="32.10.2">dan sluit zich de ring;</seg> <seg n="32.10.3">als ik de einden naar elkaar toebuig,</seg> <seg n="32.10.4">past mijn steen er tussen.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Dan heb ik de substantie of de absolute geest voor mij.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Maar in die kring liggen 28 transcendentale gezichtspunten.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Van elk daarvan kan ik een standpunt maken,</seg> <seg n="32.13.2">van waaruit ik het geheel bezie.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Is de ring gesloten,</seg> <seg n="32.14.2">dan is er geen gezichtspunt;</seg> <seg n="32.14.3">er is geen subject,</seg> <seg n="32.14.4">geen object;</seg> <seg n="32.14.5">ik ben dan een domino-mysticus:</seg> <seg n="32.14.6">in mijn geval zou ik 't ook kunnen omkeren:</seg> <seg n="32.14.7">een mystische dominee.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Als de ring ongesloten blijkt,</seg> <seg n="32.15.2">stelt het ene einde het subject,</seg> <seg n="32.15.3">het andere het object voor.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Men kan het echter evengoed omkeren.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Door de open één ken ik de zes;</seg> <seg n="32.17.2">door de zes ken ik de één of door de twee de vijf en omgekeerd.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">De steen die de ring verbreekt bevat altijd subject en object.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Door de ogen op de steen doorzie ik het leven van het kleine,</seg> <seg n="32.19.2">doorzichtige wereldje van het domino-spel.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dit wereldje is inderdaad heel klein en doorzichtig vergeleken bij die welke men met de ogen van Ostade ziet.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De ogen waarmee men kijkt zijn ook heel anders.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het zijn een aantal punten.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">- Maar juist deze uiterste vereenvoudiging van wereld en oog doet mij de zin van het transcendentale kennen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Op een manier die hierop althans in de verte lijkt,</seg> <seg n="33.5.2">dacht Kant zich de kennis der natuur,</seg> <seg n="33.5.3">zodat dan de voorwaarden der kennis op een of andere desnoods zeer globale wijze waren na te rekenen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze manier om met de geest om te gaan is de andere,</seg> <seg n="34.1.2">de strakkere lijn in het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Kant heeft een ontzaglijke invloed gehad en gehouden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Men komt dan van de natuurzijde tot de geest,</seg> <seg n="34.3.2">omdat dan de dingen 't best na te rekenen zijn.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Kant is met het transcendentale niet veel verder gekomen dan de natuur.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Pas het neokantianisme heeft het op alle terreinen zoeken door te voeren.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Op bijzonderheden kan ik hier niet ingaan.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Het enige waarop ik hier moet wijzen is,</seg> <seg n="35.2.2">dat de subject-objectverhouding hier veel sterker naar voren komt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De objectieve geest der klassieken is weinig persoonlijk.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De romantische geest is wel subjectief,</seg> <seg n="35.4.2">maar zij zoekt het universele,</seg> <seg n="35.4.3">het universum,</seg> <seg n="35.4.4">zoals bij Schleiermacher.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">De magische houding die beide verbindt,</seg> <seg n="35.5.2">is onpersoonlijk.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De subject-objectverhouding die in de transcendentale beschouwing van Kant naar voren komt,</seg> <seg n="35.6.2">is veel strenger belijnd.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">En daarom wordt de geest hier persoonlijker.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Men denke aan de dominosteen.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">De één bepaalt de zes.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Er is standpunt,</seg> <seg n="35.10.2">Einstellung,</seg> <seg n="35.10.3">perspectief.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Er is structuur,</seg> <seg n="35.11.2">karakter.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">En al deze dingen,</seg> <seg n="35.12.2">al dit persoonlijke komt op z'n tijd in het Idealisme naar voren.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Heel vaak krijgt het <hi rend="italic">subject,</hi></seg> <seg n="35.13.2"><hi rend="italic">het</hi> ik dan een voorsprong,</seg> <seg n="35.13.3">ofschoon dit niet noodzakelijk is.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Niet noodzakelijk,</seg> <seg n="35.14.2">want het blijft een schakel in de absolute geest,</seg> <seg n="35.14.3">waarin het object het subject evengoed bepaalt als andersom.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Maar het kantianisme heeft een grotere kans om subjectief te worden toegepast.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Hegel is daar 't meest tegen gewapend.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">In de drieslag van these,</seg> <seg n="35.17.2">antithese en synthese,</seg> <seg n="35.17.3">buitelt de subject-objectverhouding<pb n="438" ed="VW"/> telkens over de kop en wordt de ring weer gesloten.</seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">Hegel heeft de geweldigste greep gedaan om de mystische en de transcendentale opvatting van geest met elkaar te verbinden,</seg> <seg n="35.18.2">en ze elkaar te laten doordringen .</seg></s> <s n="35.19"><seg n="35.19.1">Bij hem wordt het persoonlijke nooit subjectief;</seg> <seg n="35.19.2">het blijft geest.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wij zien dus dat het persoonlijke in de geest niet bepaald iets subjectiefs behoeft te zijn.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het staat niet tegenover het objectieve,</seg> <seg n="36.2.2">maar tegenover het mystisch-geestelijke in het idealisme.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Wij zagen dat er in ons domino-spel 28 Einstellungen of standpunten liggen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Deze hebben elk een subjectieve en een objectieve pool<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="36.5"><seg n="36.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> levert een eigen wereld en ze liggen in elkaar in de absolute geest van het gesloten spel.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">De kunst van domineren is om het vroeger vast te zetten,</seg> <seg n="36.6.2">zodat een ander met zijn standpunten of Einstellungen blijft zitten.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Dat is de kunst van het domineren in de tegenwoordige wereld.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De clou van het fascisme.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het fascisme is het Duitse idealisme naar z'n harde zijde.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het is een menselijke afsluiting van de absolute geest,</seg> <seg n="37.4.2">een vastzetten van het spel.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Fichte en Hegel hebben de kneep niet gekend.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Schleiermacher heeft er zich tegen verzet.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Deze hield het spel open naar alle kanten en zocht het in een oneindige gedifferentieerde harmonie.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Rothe neemt dit over,</seg> <seg n="37.8.2">maar zoekt ze toch enigszins af te sluiten.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Hij komt bij de staat uit en niet bij de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In verband met deze dingen zou ik nog kunnen noemen de structuurpsychologie van Jaspers,</seg> <seg n="38.1.2">Spranger,</seg> <seg n="38.1.3">Scheler e.a.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n17" rend="superscript">17</ref> Daar ziet men de structuur,</seg> <seg n="38.1.4">de Einstellungen of hoe ze verder heten mogen,</seg> <seg n="38.1.5">naast en in elkaar liggen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De substantie is niet een ding tegenover ons,</seg> <seg n="38.2.2">maar het is de absolute kring waarin mijn Einstellung ligt;</seg> <seg n="38.2.3">het is de limiet van alle transcendentale voorwaarden,</seg> <seg n="38.2.4">de grens van alle standpunten,</seg> <seg n="38.2.5">de mystieke kring die met de achtentwintigste steen ontstaat.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dit zijn verfijnde uitwerkingen van idealistische,</seg> <seg n="39.1.2">geestelijke perspectieven,</seg> <seg n="39.1.3">die dan een subjectief-persoonlijk cachet krijgen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De grond van het perspectief heet Einstellung en de diepere grond heet noodlot of genade,</seg> <seg n="39.2.2">naarmate men meer heidens of christelijk denkt.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">In deze psychologische uitwerking ontbreekt de grote drijving van de grote idealistische systemen der negentiende eeuw en men begrijpt dat ze niet veel tegenweer kunnen doen tegen een fascistisch vastzetten van het spel.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het idealisme gaat hier aan verfijning te gronde.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ook daarom is het spelen met de idee der persoonlijkheid gevaarlijk.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Behalve de romantische persoonlijkheid zijn er kantiaanse persoonlijkheidsopvattingen,</seg> <seg n="40.2.2">die in de geestelijke stormen geen stand kunnen houden.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Tegenover het aanstormen van gesloten ringen of geesten,</seg> <seg n="40.3.2">kringen van <choice><sic>ahsolute</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">absolute</corr></choice> geest,</seg> <seg n="40.3.3">moet elke personalistische opvatting het afleggen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Zulke kringen zijn het bolsjewisme,</seg> <seg n="41.1.2">het fascisme.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het zijn kerken of <pb n="439" ed="VW"/>staten,</seg> <seg n="41.2.2">zoals men ze noemen wil;</seg> <seg n="41.2.3">het zijn absoluut afgesloten kringen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Geesten en geen personen,</seg> <seg n="41.3.2">en dat is hun macht.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Een individualistisch persoonlijkheidsideaal,</seg> <seg n="41.4.2">zoals het negentiende-eeuwse liberalisme dat aankweekte,</seg> <seg n="41.4.3">zal daartegenover niet kunnen standhouden.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Het is prettig zo vrij te zijn en er zitten,</seg> <seg n="41.5.2">zoals minister Colijn dezer dagen erkende,</seg> <seg n="41.5.3">vele goede christelijke elementen in die vrijheid,</seg> <seg n="41.5.4">zoals het Duitse idealisme een schaduw is van het christendom.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Het is ook een weelde,</seg> <seg n="41.6.2">om de hele cultuur zo tot particulier eigendom van de persoonlijkheid te zien gemaakt.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Maar het is gevaarlijk de mens zo tot een kleine godheid te verheffen.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">In Duitsland,</seg> <seg n="41.8.2">waar men het spel plotseling vastgezet heeft,</seg> <seg n="41.8.3">is niet alleen de hele rijkdom van Schleiermachers ethiek buitengesloten,</seg> <seg n="41.8.4">maar ook Luthers vrijheid van de christenmens.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wij mogen het levensspel niet vastzetten,</seg> <seg n="42.1.2">maar wij mogen evenmin riskeren dat het gebeurt en als het ware het lot daartoe tarten,</seg> <seg n="42.1.3">door het persoonlijke te verabsoluteren.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">In het idealisme liggen geen grenzen tussen het individueel-persoonlijke en het collectief-persoonlijke.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Beide gaan in elkaar over.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Ze slaan in elkaar om.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De absolute geest kan evengoed staalhard zijn als bij Hegel,</seg> <seg n="42.5.2">als spelend in oneindige variaties als bij <choice><sic>Schieiermacher</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Schleiermacher</corr></choice>.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Geen enkele Einstellung,</seg> <seg n="42.6.2">geen enkel perspectief is particulier eigendom in het stelsel van de absolute geest.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Het is een kleine,</seg> <seg n="42.7.2">vaak onmerkbare verschuiving van de structuursamenhang,</seg> <seg n="42.7.3">maar die toch een modus van de éne substantie blijft,</seg> <seg n="42.7.4">nu niet in spinozistische maar in kantiaanse zin.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Men komt op deze wijze uit de kanteling van revolutie en tirannie,</seg> <seg n="42.8.2">die in de oudste Europese Griekse vroege beschaving zo'n grote plaats innam,</seg> <seg n="42.8.3">niet uit.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Alleen worden de catastrofes bij het wassen der cultuur steeds erger.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Het loopt uit op een macabere dans van de wijze met de dood,</seg> <seg n="42.10.2">een platonische dialoog zoals Heidegger er een laat houden in zijn <hi rend="italic">Sein und Zeit.</hi></seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Daarmee plaatst men zich dan weer op de bodem der werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wij zijn alleen veilig,</seg> <seg n="43.1.2">geestelijk,</seg> <seg n="43.1.3">eschatologisch veilig,</seg> <seg n="43.1.4">als wij ons toevertrouwen aan de absoluut absolute geest,</seg> <seg n="43.1.5">die geen menselijke gedachte of daad kan sluiten of vastzetten.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dat is de <hi rend="italic">Heilige Geest,</hi></seg> <seg n="43.2.2">die transcendent blijft boven al het geschapen geestelijke.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het 'Heilig' drukt hier tegelijk het boven alles vrij uitgaande als het goede,</seg> <seg n="43.3.2">iedere andere geest helpende en troostende,</seg> <seg n="43.3.3">uit.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Ook de Heilige Geest is geest,</seg> <seg n="44.1.2">in die zin van het alles omvattende en omsluitende,</seg> <seg n="44.1.3">dat we reeds leerden kennen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Als we vragen of de ring hier ook gesloten is,</seg> <seg n="44.2.2">dan heeft die vraag voor ons praktisch geen waarde.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ook al denken wij ons een geestelijk heelal van zulke afmetingen dat de systemen van Hegel en Schleiermacher daarbij slechts bescheiden zonnestelsels zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Al denken wij ons een uitdijend geestelijk heelal met een oneindig getal geestelijke melkwegstelsels en spiraalnevels,</seg> <seg n="44.4.2">dan benaderen wij nog niet wat de kerk belijdt in het artikel van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Deze ring blijft <pb n="440" ed="VW"/>praktisch open en niemand kan haar vastzetten.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wel is de kennis van het voor ons openblijven van de absolute geest voor ons praktisch van belang.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">In de structuurpsychologie van de nieuwere tijd heeft men veel meer oog voor de openingen,</seg> <seg n="45.2.2">de verrassingen,</seg> <seg n="45.2.3">ook de vrijmachtigheden van het geestelijk leven.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Spranger spreekt van 'Energie des Aufschwunges',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="45.3.2">als de hogere waarden des levens door de lagere heenbreken.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Hij erkent een laatste geheim in wat de kerk leert over wedergeboorte.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">En in 't groot heeft het idealisme van een Fichte en Hegel ook in de geschiedenis een plaats aan de wedergeboorte gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Maar dit zijn eigenlijk slechts matte concessies,</seg> <seg n="45.6.2">waar in het geheel der moderne geesteswetenschap de eis van een gesloten kring domineert.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">De wedergeboorte bij Spranger komt daar ook niet bovenuit.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Daartegenover leert de kerk in het artikel van de Heilige Geest het absoluut geopende geestelijke leven.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Niet de samenhang,</seg> <seg n="46.2.2">maar de geopendheid domineert.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">De vraag naar de geslotenheid,</seg> <seg n="46.3.2">naar de uiterste contouren,</seg> <seg n="46.3.3">laat de kerk met Paulus bij de <hi rend="italic">apokatastasis panton</hi> een randvraag blijven.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Praktisch rekent zij met de mogelijkheid van wedergeboorte,</seg> <seg n="46.4.2">bekering,</seg> <seg n="46.4.3">met genade,</seg> <seg n="46.4.4">gebedsverhoring,</seg> <seg n="46.4.5">nieuw geestelijk leven.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Zij kan dit doen omdat zij gelooft in de Heilige Geest en de gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Omdat zij in de absoluut absolute geest gelooft.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Praktisch behoeft ze met een vastzetten van het spel niet te rekenen.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Daardoor houdt het geestelijk leven een sterk contingent karakter.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Het kan zo,</seg> <seg n="46.9.2">maar ook anders.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Er zijn ogenblikken waarop men niet anders kan.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Maar die ogenblikken kan men niet determineren.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Ze hangen van de Heilige Geest af.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">Een structureel verband is,</seg> <seg n="46.13.2">juist voor de gewichtigste ogenblikken van het leven,</seg> <seg n="46.13.3">niet aan te wijzen.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Het geestelijk leven behoudt het element van veelheid en de openingen tussen die veelheden worden niet gevuld.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">De Heilige Geest is de Trooster die,</seg> <seg n="46.15.2">als men dat het allerminst verwacht,</seg> <seg n="46.15.3">in de waarheid leidt en bij ons blijft.</seg></s> <s n="46.16"><seg n="46.16.1">Het is de Réveilgeest,</seg> <seg n="46.16.2">de Pinkstergeest.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Zullen wij deze schatten der kerk,</seg> <seg n="47.1.2">dit kerkelijk denken,</seg> <seg n="47.1.3">nu dekken met een filosofisch begrip?</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zal het kerkschip de vlag van de idee der persoonlijkheid in de top hijsen?</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Zullen wij dat doen door de ik-gij-verhouding te hulp te roepen om zo uit de eenzaamheid van de oude theologie des doods verlost te worden?</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">En daarbij het Gij met een hoofdletter schrijven,</seg> <seg n="47.4.2">omdat daarmee God of Geest wordt aangeduid?</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Er is iets in dat persoonlijke zó bedoeld,</seg> <seg n="48.1.2">dat wij het zeker moeten laten gelden.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Als prof. Kohnstamm schrijft dat ons godsbegrip <hi rend="italic">op de een of andere</hi><pb n="441" ed="VW"/><hi rend="italic"> wijze</hi> persoonlijk moet zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f27" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="48.2.2">dan geef ik dat toe.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar ik leg de nadruk op:</seg> <seg n="48.3.2">op de een of andere wijze.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">En nog het meest nadruk leg ik op het woord <hi rend="italic">ander.</hi></seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Anders dan wij 't gewoon zijn,</seg> <seg n="48.5.2">als wij spreken van de idee der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Als wij met ik en Gij uit de gemeenschap der heiligen van de gestorven wijzen verlost willen worden,</seg> <seg n="48.6.2">dan onderbouwt die correlatie ik-Gij bij lange na niet de verhouding van Heilige Geest en kinderen Gods uit het Nieuwe Testament.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Wij doen beter de leer van de Heilige Geest niet op het persoonlijkheidsraam te spannen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Wij moeten haar de volle vrijheid en openheid laten,</seg> <seg n="49.2.2">die ze heeft.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">De idee der persoonlijkheid leidt tot een filosofie van de geest.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Maar die is niet bedoeld in het artikel van de Heilige Geest.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="427" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. Heymans, <hi rend="italic">Schets eener kritische geschiedenis van het causaliteitsbegrip in de nieuwere wijsbegeerte,</hi> Leiden 1890.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie bijv, Th. Aquinas, STh. <hi rend="italic">1,</hi> qu. 2, 2 en II, qu. 1 en 2.</p></note>
<pb n="429" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie in dit deel, p, 399, noot j.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie bijv. Homerus, <hi rend="italic">Ilias,</hi> boek 1, 3: <hi rend="italic">pollas d'ifthimous, psuchas Aidi proiapsen.</hi> Vgl. E. Rohde, <hi rend="italic">Psyche. Seelencult und Unsterblichkeitsglaube der Griechen,</hi> Freiburg i.B.-Leipzig 1894, p. 4 v.</p></note>
<pb n="430" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Rohde, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 6 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>W. Brede Kristensen, <hi rend="italic">Het leven uit den dood.</hi> Studiën over Egyptischen en Oud-Griekschen godsdienst, Haarlem 1926, p. 176-201.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie noot d.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Boëthius, <hi rend="italic">Liber de persona et duabus naturis,</hi> 3: Persona est naturae rationalis individua substantie. MPL. 64, 1343. N. schrijft '<choice><sic>ereatura</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">creatura</corr></choice>' in plaats van 'natura'.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cit. naar Rohde, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 602. <choice><sic>Diog. Laërtius,9 De viris</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-55">Diog. Laërtius,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n9" rend="superscript">9</ref><choice><sic>Diog. Laërtius,9 De viris</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-55"> De viris</corr></choice> <hi rend="italic">illustribus,</hi> boek 7, 143.</p></note>
<pb n="431" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. Rohde, a. w., p. 606 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zo niet letterlijk gevonden. Waarschijnlijk citeert N. niet helemaal juist. Vgl. F. Schleiermacher, <hi rend="italic">Über die Religion.</hi> Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern, Berlijn 1799, p. 54, waar S. spreekt over 'der heilige, verstossene Spinoza'.</p></note>
<pb n="432" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid.</hi> Eene studie, Utrecht 1876, p. 147; Baarn 1919<hi rend="superscript">2</hi> p. 116.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. w., p. 149; 2e druk, p. 118. F. Schleiermacher, <hi rend="italic">Die Weihnachtsfeier. Ein Gespräch,</hi> Halte 1806, p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Gunning, <hi rend="italic">Spinoza,</hi> p. 149, 153; 2e druk, p. 117, 121.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. w., p. 149; 2e druk, p. 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="433" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Persoon of Geest.</hi> Naar aanleiding van Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige.</hi> Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd, Haarlem 1931. In <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> 22 (1933) nr. 1, p. 53-71. Zie in dit deel, p. 154-169.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>In deze alinea parafraseert N. Rohde, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 569-587.</p></note>
<pb n="434" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>In deze alinea parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 591-600.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. voor het voorafgaande <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 604 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<pb n="435" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Aus meinem Leben.</hi> Wahrheit und Dichtung, dl. 2, boek 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>A.w., dl. 2, boek 10.</p></note>
<pb n="436" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Volgens R. Huch, <hi rend="italic">Die Romantik, dl. 1, Blütezeit der Romantik,</hi> Leipzig 19135, p. 2, uitspraak van de dichter C. M. Wieland.</p></note>
<pb n="440" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>E. Spranger, <hi rend="italic">Lebensformen.</hi> Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persönlichkeit, Halte 19301, p. 324.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Vgl.E.Hirsch, Die idealistische Philosophie und das Christentum. Gesammelte Aufsätze,</hi> Gütersloh 1926, p. 91-97.</p></note>
<pb n="441" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vindplaats onbekend. De gedachte in Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige,</hi> p. 377.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Waarschijnlijk hield N. de lezing <hi rend="italic">De idee der persoonlijkheid en de Heilige Geest</hi> in 1935 of 1936. Nadere gegevens ontbreken. De lezing is in manuscript voorhanden, evenals een zeer verkorte weergave ervan onder de titel <hi rend="italic">De idee der persoonlijkheid en het geloof in de Heilige Geest,</hi> waarschijnlijk gehouden in 1935 te Utrecht, welke vanwege de inhoudelijke overeenkomst met de oorspronkelijke lezing hier niet is opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor Heymans VW., dl. 1, p. 377, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In zijn <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> 5 dln., Wittenberg 1869-1871<hi rend="superscript">2</hi>, laat Rothe het christelijk geloof opgaan in de groei van het zedelijk leven waarvan de persoonlijkheid het centrum is. Vgl. ook N.'<choice><sic>Iezing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lezing</corr></choice> <hi rend="italic">Het christendom in zijn eenheid met de cultuur.</hi> Richard Rothe, in VW., dl. 3, p. 328-341.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Op zijn Tusculum zitten: op zijn buitenverblijf verkeren. Tusculum was in de Oudheid een stad ten zuiden van Rome waar veel aanzienlijke Romeinse families vandaan kwamen. Cicero had hier een buitenverblijf.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Terzijde: Quantum dignitatis.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n6" type="end" place="end" n="6"><p>E. Rohde (1845-1898), Duits classicus, vanaf 1872 hoogleraar te resp. Kiel, Jena, Tübingen, Leipzig en Heidelberg. In zijn <hi rend="italic">Psyche. Seelencult und Unsterblichkeitsglaube der Griechen</hi> (1894) paste hij als eerste de methoden van de vergelijkende godsdienstwetenschap toe op de Griekse mythologische overlevering.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n7" type="end" place="end" n="7"><p>W. Brede Kristensen (1867-1953), Nederlands godsdiensthistoricus van Noorse afkomst, vanaf 1901 hoogleraar te Leiden in de geschiedenis en fenomenologie van de godsdienst als opvolger van C. P. Tiele. Zijn studie concentreerde zich op de godsdiensten van oud-Egypte en oud-Griekenland.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Boëthius (± 480-524/5), Romeins filosoof en staatsman, is de belangrijkste tussenpersoon geweest in de overdracht van de literaire cultuur der late Oudheid aan de middeleeuwen, vooral door zijn vertaling van en commentaar op de aristotelische logica. Zijn filosofisch werk kenmerkt zich door een bijzondere relatie tussen de platonische wijsbegeerte en haar voltooiing in het christendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Diogenes Laërtius (± 300 na Chr.), Grieks wijsgeer. In <hi rend="italic">De viris illustribus</hi> vatte hij levens, leerstellingen en uitspraken van de belangrijkste wijsgeren van de Griekse filosofenschoten samen in tien boeken.</p></note>
<pb n="442" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n10" type="end" place="end" n="10"><p><pb n="442" ed="VW"/>Bedoeld is de Leidse hoogleraar H. T. de Graaf. Zie VW., dl. 1, p. 355, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Johann Clauberg (1622-1665), Duits wijsgeer, hoogleraar te Herborn en Duisburg. C. nam het dualisme van geest en stof van Descartes onveranderd over. Voor een verbinding tussen ziel en lichaam vond hij geen grond in beider wezen, doch enkel in Gods wil. Door zijn these dat de lichamelijke bewegingen als voorafgaande oorzaken (causae procatarcticae) aanleiding zijn voor de ziel om corresponderende verschijnselen in zichzelf voort te brengen, bereidde C. het occasionalisme voor.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Meister Eckart (± 1260-1327), Duits theoloog en speculatief mysticus, groot prediker. E. onderging de invloed van Thomas van Aquino en neoplatonische filosofen als Plotinus. De mens achtte hij alleen met God verbonden door het ongeschapen intellectuele gedeelte van zijn ziel (scintilla <choice><sic>animac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">animae</corr></choice>). Om naar zijn oergrond in God terug te keren, moest de mens zich van al het geschapene ontledingen. E.s invloed was groot, o.a. op Tauler en Ruusbroec, later op Nicolaas van Cusa.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n13" type="end" place="end" n="13"><p>In Leibniz' metafysica representeert een oneindige reeks levende wezens (monaden) het universum op verschillende wijze al naar gelang de graad van volkomenheid die haar uitdrukkingsvermogen (perceptie) heeft bereikt. In <hi rend="italic">Die Vernunftprinzipien der natur und der Gnade</hi> (1714), par. 4, stelt L. met betrekking tot de verscheidenheid van de monaden dat onderscheiden moet worden'zwischen der <hi rend="italic">Perzeption,</hi> oder dem inneren Zustand der Monade, sofern er die äusseren Dinge <choice><sic>darstelit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">darstellt</corr></choice> und der <hi rend="italic">Apperzeption,</hi> die das Selbstbewusstsein oder die reflexive Erkenntnis dieses inneren Zustandes ist. Dies letztere ist keineswegs allen Seelen, ja nicht einmal derselben Seele zu allen Zeiten gegeben', De verwaarlozing van dit onderscheid in het cartesianisme beschouwde L. als een grote zwakheid van deze filosofie.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">The Vicar of Wakefield</hi> van de Britse dichter en schrijver <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">O.</corr></choice> Goldsmith (± 1728-1774) was een van de eerste familieromans in de Engelse literatuur die onmiddellijk na verschijning (1766) populair werd. Opvallend in dit werk zijn de subtiele karaktertekening van de wijze en humane prediker en de bijzondere schrijfstijl, die zowel een idyllische als een ironische interpretatie toelaat.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n15" type="end" place="end" n="15"><p>B. J. H. Ovink (1862-1944), filosoof, vanaf 1913 hoogleraar te Utrecht. Aanvankelijk aanhanger van het neokantianisme van de Marburger School, keerde hij later, na zijn verwerping van de godsdienstfilosofische denkbeelden van de Marburgers, terug naar het oorspronkelijk criticisme van Kant. Het eigene van zijn denken lag in zijn nadruk op de beperktheid van het menselijk kennen, ondanks de autonomie van de menselijke rede. Van daaruit nam hij stelling tegen iedere poging om in de wijsbegeerte tot absolute kennis te geraken. Zie bijv. de inleiding van zijn <hi rend="italic">De zekerheid der menschelijke kennis,</hi> Zutphen 1928.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie VW., dl. 3, p. 334 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-idee-der-persoonlijkheid-en-de-heilige-geest.n17" type="end" place="end" n="17"><p>De structuurpsychologie gaat uit van het inzicht dat elk psychisch fenomeen en in laatste instantie ook de mens en zijn cultuur kunnen worden opgevat als een structuur, dwz. als een georganiseerd geheel, waarvan de delen in hun aard en werking bepaald worden door dat geheel. Deze vorm van experimentele psychologie staat tegenover elke vorm van elementenpsychologie en heeft een sterke verwantschap met de Gestaltpsychologie. Aanzet tot ontwikkeling van de structuurpsychologie gaf W. Dilthey onder invloed van Schleiermacher. Spranger paste haar toe op de pedagogiek, Scheler en Jaspers brachten vernieuwingen aan vanuit de fenomenologie en het existentialisme.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="33" xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap" decls="#bibl-noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap">
<pb n="443" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De grenzen der natuurwetenschap<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Er zijn verschillende takken van wetenschap,</seg> <seg n="2.1.2">zoals er in het praktische leven onderscheiden vakken zijn.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het geheel der wetenschappen heet universiteit,</seg> <seg n="2.2.2">dat is:</seg> <seg n="2.2.3">geheelheid.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De onderdelen heten faculteiten.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De drie oudste zijn theologie,</seg> <seg n="2.4.2">rechten en medicijnen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Later kwamen letteren en wis- en natuurkunde.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Deze faculteiten waren gewoon in een universiteit,</seg> <seg n="2.6.2">een geheel van ideeën en begrippen,</seg> <seg n="2.6.3">te werken.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">De verhouding tot het praktische leven is bij alle vijf niet dezelfde.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De drie oudste,</seg> <seg n="2.8.2">theologie,</seg> <seg n="2.8.3">rechten en medicijnen corresponderen met drie bekende ambten of beroepen in de Europese maatschappij,</seg> <seg n="2.8.4">predikanten,</seg> <seg n="2.8.5">rechters,</seg> <seg n="2.8.6">artsen.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Bij letteren <choice><sic>en wisen natuurkunde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">en wis- en natuurkunde</corr></choice> is de verhouding tot de maatschappij minder direct.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De stof waarmee deze wetenschappen zich bezighouden is heel verschillend.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dat springt dadelijk in 't oog.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En in verband daarmee werken zij ook met verschillende methoden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Voor die verscheidenheid van werkmethode moet plaats zijn in het geheel der wetenschap,</seg> <seg n="3.4.2">de universiteit.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De invloed,</seg> <seg n="4.1.2">die de verschillende faculteiten op het leven en de opvoeding hebben,</seg> <seg n="4.1.3">is in verschillende tijden van ons werelddeel ook zeer verschillend geweest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de Grieks-Romeinse oudheid liep het onderwijs uit op de retorica,</seg> <seg n="4.2.2">de kunst van spreken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een jonge man moest de regels kennen om in de volksvergadering invloed te oefenen op de politiek.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Onder de Romeinse keizers heeft deze retoriek echter de aansluiting aan het praktische leven verloren.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wat wij er van overgehouden hebben is de faculteit der letteren,</seg> <seg n="4.5.2">waarin het materiaal waarop de retoriek steunde,</seg> <seg n="4.5.3">de geschiedenis en de fraaie letteren,</seg> <seg n="4.5.4">behandeld wordt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Praktisch beoefent de Italiaan alleen nog een beetje de retoriek,</seg> <seg n="4.6.2">terwijl de Fransman haar beoefent in zijn correct taalgebruik en zijn goede manier van schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De jongste van onze faculteiten,</seg> <seg n="5.1.2">wis- en natuurkunde,</seg> <seg n="5.1.3">heeft ook wel haar oorsprongen in het vroegere Europese cultuurleven,</seg> <seg n="5.1.4">maar op meer verborgen wijze.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Belangstelling voor de natuur was er al heel vroeg bij de oude Grieken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De zeven Griekse wijzen waren natuurfilosofen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar een strengere methode begint pas met de ontwikkeling van het mathematische denken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wat er in de laatste tijd ontdekt is van en geschreven over de wiskunde in Plato's tijd,</seg> <seg n="5.5.2">o.a. door een lector aan de Groninger academie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="5.5.3">wijst op een merkwaardige bloei van dit vak reeds toen</seg> <seg n="5.5.4">- 400 jaar voor Christus.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Voor de opvoeding en algemene ontwikkeling echter had het vak toen nog geen grote betekenis.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">In een leerplan dat uitloopt op de welsprekendheid kan de kennis der natuur zich niet breed maken.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het is merkwaardig,</seg> <seg n="5.8.2">dat <pb n="444" ed="VW"/>400 jaar na Christus de kerk,</seg> <seg n="5.8.3">Augustinus,</seg> <seg n="5.8.4">een lans breekt voor meer wiskunde in het leerplan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De ontwikkeling der natuurwetenschap heeft natuurlijk nooit stilgestaan,</seg> <seg n="5.9.2">maar in de samenleving blijft bijv. de meetkunde tot op de tijd van Pascal en Descartes een soort sport,</seg> <seg n="5.9.3">puzzles waarmee men zich in de salons bezighield.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Aanpassing aan het algemene leven,</seg> <seg n="5.10.2">nodig voor een faculteit,</seg> <seg n="5.10.3">bestond er onvoldoende.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Hierin kwam verandering door een snelle ontwikkeling van de mathesis en de natuurkunde in de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Descartes droomde in zijn eerste jaren van een 'mathématique universelle',</seg> <seg n="6.2.2">een wiskundige methode,</seg> <seg n="6.2.3">toegepast op de hele wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De snelle uitbreiding van het ervaringsmateriaal,</seg> <seg n="6.3.2">door microscoop en telescoop,</seg> <seg n="6.3.3">ging hand in hand met beheersing daarvan door het mathematische denken in de formule.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De natuurwetenschap hield op een spelletje te zijn van besloten kringen en maakte zich op tot volle ernst en beheersing van de natuur.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maw. zij wordt nu pas werkelijk faculteit en krijgt een greep op het leven.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het is geen wonder dat zij wat overmoedig wordt en haar methode aan gebieden wil opleggen,</seg> <seg n="6.6.2">waar zij niet toepasselijk is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Reeds Descartes zag dit spoedig zelf in,</seg> <seg n="7.1.2">maar het is de bekende Koningsberger wijsgeer Kant geweest die aanvankelijk weer enige orde op zaken gesteld heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Er ontstaat nl.,</seg> <seg n="7.2.2">wanneer een methode voor de ene wetenschap op een andere wordt toegepast,</seg> <seg n="7.2.3">een grote verwarring.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een mooi voorbeeld hiervan,</seg> <seg n="7.3.2">van verworden gebruik,</seg> <seg n="7.3.3">levert het begrip grond.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Bij de natuur noem ik de grond van een verschijnsel:</seg> <seg n="7.4.2">oorzaak.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Bij het denken moet de grond denkgrond of reden heten.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Deze onderscheiding is van Kant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Schopenhauer deelt de werkelijkheid in vieren:</seg> <seg n="7.7.2">het zijn,</seg> <seg n="7.7.3">het worden,</seg> <seg n="7.7.4">het denken,</seg> <seg n="7.7.5">het willen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Vier verschillende werelden.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het zijn is de mathematische wereld.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Het worden de natuur.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Denken is het kennen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Willen is het handelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">De grond van een verschijnsel is in ieder dezer werelden weer heel anders.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">In de mathematische wereld is de gelijkzijdigheid van een driehoek niet de oorzaak van de gelijkheid der hoeken,</seg> <seg n="7.14.2">maar eenvoudig de grond.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">In de natuur heet de grond:</seg> <seg n="7.15.2">oorzaak.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">In het denken draagt hij de naam van reden.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Bij het willen heet de grond:</seg> <seg n="7.17.2">motief.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Vier werelden,</seg> <seg n="7.18.2">waarin de vraag naar de grond der verschijnselen een eigen behandeling en eigen methode vereist.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Eén methode op alle vier toepassen leidt tot chaos.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Kant heeft hier orde trachten te scheppen onder de verschillende wetenschappen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In zijn beroemde Kritieken heeft hij eerst een theorie gegeven voor de ervaringen,</seg> <seg n="8.2.2">die de natuurwetenschap behandelt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij wijst de regels <pb n="445" ed="VW"/>aan,</seg> <seg n="8.3.2">waaraan die ervaring gebonden is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Onze kennis van de wereld der natuur geeft geen afspiegeling van de dingen,</seg> <seg n="8.4.2">zodat de dingen herhaald zouden worden,</seg> <seg n="8.4.3">maar is gebonden aan de regels.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Een ervaring,</seg> <seg n="8.5.2">waarin die regels tot gelding komen,</seg> <seg n="8.5.3">is waar en is algemeen geldig.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Tussen ons en de wereld staat een soort raam en als wij iets van de natuur in ons bewustzijn willen opnemen,</seg> <seg n="8.6.2">zijn wij aan de lijnen van dat raam gebonden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De stof der ervaring kan ons alleen bereiken als zij gaat liggen langs de lijnen van de ruimte en de tijd en langs die van oorzaak en gevolg.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De wereld lijkt dan op een verzadigde oplossing van suiker of tin,</seg> <seg n="8.8.2">waarin draden gespannen zijn,</seg> <seg n="8.8.3">waaraan zich kristallen vormen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De oplossing heeft die lijnen nodig:</seg> <seg n="8.9.2">zo kan er in de natuur geen ervaring zijn,</seg> <seg n="8.9.3">er kunnen geen voorwerpen voor ons bestaan dan alleen volgens de regels der ervaring,</seg> <seg n="8.9.4">de regels der ruimte,</seg> <seg n="8.9.5">die van de tijd,</seg> <seg n="8.9.6">die van oorzaak en gevolg.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Op die manier is,</seg> <seg n="8.10.2">zoals Goethe zei,</seg> <seg n="8.10.3">al het 'Faktische',</seg> <seg n="8.10.4">het feitelijke,</seg> <seg n="8.10.5">al theorie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Er zou geen feit zijn,</seg> <seg n="8.11.2">als het de theorie niet gehoorzaamde.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze theorie van Kant is bedoeld voor de ruimtelijke wereld.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De wereld waarin snelheden,</seg> <seg n="9.2.2">tijden,</seg> <seg n="9.2.3">zwaartekracht de componenten zijn.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Kant heeft de kritiek van de geometrische begripsvorming gegeven;</seg> <seg n="9.3.2">van de wereld van telescoop en microscoop;</seg> <seg n="9.3.3">de wereld van Newton en Van Leeuwenhoek en de tussenliggende gebieden van de zinnelijke ervaring.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De wereld der lichamen dus.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hij wees aan hoe eerst de voorstelling van de dingen en daarna het begrip daarvan tot stand komt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hij gaf dus een theorie voor onze ervaring omtrent de voorwerpen,</seg> <seg n="9.6.2">die ons in de natuur zijn gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Maar Kant deed meer.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij gaf niet alleen een theorie voor de natuurlijke ervaring,</seg> <seg n="10.2.2">waarin hij aanwees dat wij bij die ervaring onder een strenge tucht staan,</seg> <seg n="10.2.3">zodat zo'n natuurlijke ervaring alleen waar genoemd mag worden als zij uitgespannen ligt in de lijn der geometrische ruimte,</seg> <seg n="10.2.4">verloopt in de successie van de tijdslijn en daarbij hangt in de keten van oorzaak en gevolg.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar Kant hield ook de hand hieraan,</seg> <seg n="10.3.2">dat dit alleen geldt van deze geometrische ervaring.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij leefde in de tijd van het rationalisme,</seg> <seg n="10.4.2">dat berucht is geworden door de wijze,</seg> <seg n="10.4.3">waarop het met het blote verstand van de natuurlijke ervaring uit conclusies trok voor elk levensgebied.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Kants <hi rend="italic">Kritik der reinen Vernunft</hi> wees al zulke 'paralogismen',</seg> <seg n="10.5.2">zulk uit de band en uit de baan springen,</seg> <seg n="10.5.3">af en wees met grote scherpte de plaats aan,</seg> <seg n="10.5.4">waar de redenering feil ging.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij liet zien dat,</seg> <seg n="10.6.2">als wij door het raam van ruimte,</seg> <seg n="10.6.3">tijd en causaliteit natuurlijke ervaring krijgen,</seg> <seg n="10.6.4">wij dan ook aan die ervaring gebonden zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Wij kijken door dat raam in een bepaalde wereld.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Of liever,</seg> <seg n="10.8.2">wij zien de wereld dan van een bepaalde zijde.</seg></s> <pb n="446" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.9"><seg n="10.9.1">Wanneer ik de regels,</seg> <seg n="10.9.2">volgens welke de geometrische ervaring ontstaat,</seg> <seg n="10.9.3">van hun toepassing in de richting van die ervaring afbuig en er naast ga redeneren,</seg> <seg n="10.9.4">een paralogisme bega,</seg> <seg n="10.9.5">dan richt ik onheilen aan.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Al zulke paralogismen brak de Koningsberger wijsgeer onbarmhartig af.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het'schoenmaker,</seg> <seg n="10.11.2">hou je bij je leest' paste hij hardhandig toe.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Wie de telescoop hanteert,</seg> <seg n="10.12.2">moet op zoek zijn naar sterren en moet niet zeggen:</seg> <seg n="10.12.3">Ik zie God niet,</seg> <seg n="10.12.4">of:</seg> <seg n="10.12.5">Ik zie Hem wel.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Wie de microscoop gebruikt,</seg> <seg n="10.13.2">moet er niet mee zwaaien in de richting van de moraal alsof hij het onderscheid tussen goed en kwaad ermee kon ontdekken of bestrijden.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Maw. onze natuurlijke ervaring en onze natuurwetenschap liggen vast in bepaalde regels,</seg> <seg n="10.14.2">die alleen daar gelden en waardoor deze natuurlijke ervaring ontstaat.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Met die regels kan men uit dat gezichtsveld gaan,</seg> <seg n="10.15.2">er naast.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Dan ontstaat er geen ervaring.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">De morele ervaring,</seg> <seg n="10.17.2">de religieuze ervaring,</seg> <seg n="10.17.3">de esthetische ervaring ontstaan volgens heel andere regels;</seg> <seg n="10.17.4">de apriori's,</seg> <seg n="10.17.5">de vooronderstellingen,</seg> <seg n="10.17.6">volgens welke de ervaringen daar ontstaan,</seg> <seg n="10.17.7">dragen een heel ander karakter.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daarom schreef Kant na zijn <hi rend="italic">Kritik der reinen Vernunft,</hi></seg> <seg n="11.1.2">waarin hij de wereld der lichamen behandelde,</seg> <seg n="11.1.3">zijn <hi rend="italic">Kritik der praktischen Vernunft,</hi></seg> <seg n="11.1.4">waarin de motieven voor het menselijk handelen werden onderzocht.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ook hier vond Kant een regel in wat hij noemde de categorische imperatief:</seg> <seg n="11.2.2">du sollst,</seg> <seg n="11.2.3">gij moet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Of de morele wereld,</seg> <seg n="11.3.2">die door Kant eenzijdig als de wereld der plichten werd opgevat,</seg> <seg n="11.3.3">daarmee juist is beschreven doet er hier niet toe.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is er mij hier alleen om te doen,</seg> <seg n="11.4.2">te doen zien welk een groot verschil hier door de grote Koningsberger is aangewezen tussen een wetenschap waarin de vraag is,</seg> <seg n="11.4.3">wat een ding is en hoe het is,</seg> <seg n="11.4.4">en een andere waarin onderzocht wordt,</seg> <seg n="11.4.5">hoe een gedrag niet is,</seg> <seg n="11.4.6">maar hoe het behoort te zijn.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hier zijn grenzen die diep zijn ingegraven.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Van de natuurlijke ervaring uit kan ik geen gevolgtrekking maken over de majesteit van de categorische imperatief,</seg> <seg n="11.6.2">de eisen van het geweten.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wat goed en kwaad is,</seg> <seg n="11.7.2">word ik op heel andere wijze gewaar dan de voorwerpen,</seg> <seg n="11.7.3">die ik volgens de regels van ruimte,</seg> <seg n="11.7.4">tijd en causaliteit waarneem.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Kant heeft in zijn beide andere <hi rend="italic">Kritieken</hi> niet zulk een methodische scherpte bereikt als in zijn theorie der natuurlijke ervaring.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Vandaar dat de vraag omtrent de grenzen der natuurwetenschap aan de orde is gebleven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De vragen zijn intussen ook wel enigszins verschoven.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">In de eerste periode van de moderne natuurwetenschap zijn het vooral de mathesis en de natuurkunde die algemene heerschappij proberen te krijgen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ik sprak al van Descartes' mathématique universelle.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Merkwaardig is ook,</seg> <seg n="12.6.2">dat Spinoza zijn <hi rend="italic">Ethica,</hi></seg> <seg n="12.6.3">zijn leer van het zedelijke leven,</seg> <seg n="12.6.4">more geometrico heeft geschreven,</seg> <seg n="12.6.5">in meetkunstige vorm.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">In later tijd,</seg> <seg n="12.7.2">vooral de laatste tijd,</seg> <seg n="12.7.3">zijn de biologie en de psychologie als natuurwetenschappen meer naar voren gekomen om aanspraken te laten gelden buiten hun eigen gebied.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Men herinnert <pb n="447" ed="VW"/>zich de furie die de ontwikkelingshypothese gemaakt heeft.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De biologie brak in mijn studententijd in de ontwikkelingshypothese door alle dijken en overstroomde zelfs de theologie.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Mijn Leidse <choice><sic>leermeester Tielel gaf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-56">leermeester Tiele</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n5" rend="superscript">5</ref><choice><sic>leermeester Tielel gaf</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-56"> gaf</corr></choice> in zijn 'Gifford-Lectures' een voorstelling van de groei van de godsdienst volgens bepaalde wetten,</seg> <seg n="12.10.2">analoog aan de natuurwetten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Dit gaf heel foutieve constructies,</seg> <seg n="12.11.2">die een zeer kort leven hebben gehad.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">In de biologie zelve is de ontwikkelingshypothese sterk ingedamd.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Maar ook de psychologie,</seg> <seg n="12.13.2">die door haar analyse (Freud,</seg> <seg n="12.13.3">Adler e.a.) zoveel van zich heeft doen spreken,</seg> <seg n="12.13.4">heeft zich hele sterke paralogismen veroorloofd,</seg> <seg n="12.13.5">bijv. als zij de godsdienst uit de seksualiteit zoekt af te leiden.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Daarom is er na Kant nog veel te doen overgebleven om de grenzen tussen de verschillende gebieden te handhaven en de overmoed van de jongste universitaire spruit te temperen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dat zulk een overmoed schadelijk is voor het evenwicht van ons denken en de harmonie des levens valt niet moeilijk in te zien.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Huizinga heeft in zijn Schaduwen die schade in een aardige rekenkunstige reeks aangewezen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Als hij lette op drie functies der wetenschap:</seg> <seg n="13.3.2">opvoeding,</seg> <seg n="13.3.3">kennisverhoging en technische aanwending,</seg> <seg n="13.3.4">dan schatte hij de verhouding tussen deze drie in een reden van 8:4:1.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De functies der wetenschap kwamen de mensen ten goede in verhouding tot technische aanwending in een verhouding van 8:1.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Voor onze tijd schatte hij de opvoeding op 2,</seg> <seg n="13.5.2">de kennisverhoging op 16 en de technische aanwending ook op 16.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wij zien voor onze ogen,</seg> <seg n="13.6.2">dat hij niet geheel onjuist had gezien.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Wat baat een wetenschap die,</seg> <seg n="13.7.2">wanneer ik haar toepas,</seg> <seg n="13.7.3">mijzelf tot een bruut maakt.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Men zou geen recht hebben zich daarover te beklagen als men de hogere levensterreinen onderwerpt aan de grensoverschrijdingen en methoden van de lagere.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het natuurleven wordt dan verontmenselijkt en het mensenleven verontgoddelijkt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik zei zopas,</seg> <seg n="14.1.2">dat in de negentiende en de twintigste eeuw het vooral de biologie en de psychologie zijn die zich aan grensoverschrijdingen schuldig maken.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit wordt niet alleen door moralisten en theologen beweerd,</seg> <seg n="14.2.2">maar ook door vooraanstaande vakmannen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wat de biologie betreft denk ik aan de Franse filosoof Henri Bergson.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zijn boeken <hi rend="italic">L'Evolution créatrice en Matière et mémoire</hi> trokken omstreeks de eeuwwisseling de algemene aandacht.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Bergson wijst aan dat ons verstand,</seg> <seg n="14.5.2">als het het leven op het spoor wil komen,</seg> <seg n="14.5.3">de verschijnselen niet in hun geheel laat.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het neemt ze uit elkaar en maakt ze dood om ze te kunnen begrijpen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Ruimte wordt niet genomen als een continuüm,</seg> <seg n="14.7.2">waarin de ene plaats in de andere overgaat,</seg> <seg n="14.7.3">maar de ruimte wordt opgelost in naast elkaar gelegen punten.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zo wordt de beweging,</seg> <seg n="14.8.2">de <pb n="448" ed="VW"/>tijd door het verstand tot in het oneindige verdeeld in elkaar opvolgende ogenblikken,</seg> <seg n="14.8.3">zoals een stationsklok,</seg> <seg n="14.8.4">die minuut voor minuut verspringt.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De werkelijke tijd,</seg> <seg n="14.9.2">de durée,</seg> <seg n="14.9.3">kan het verstand zich niet denken.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">- Zo ook de derde categorie der ervaring,</seg> <seg n="14.10.2">de causaliteit,</seg> <seg n="14.10.3">waarbij het verstand elke nieuwe toestand uit een oudere afleidt,</seg> <seg n="14.10.4">zodat tenslotte alles als gelijkblijvend wordt gedacht.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Bergson meent dat wij op die manier niet tot kennis van het leven komen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij vergelijkt het leven,</seg> <seg n="15.2.2">de scheppende evolutie,</seg> <seg n="15.2.3">met een vuurpijl die zich uit zichzelf ontwikkelt,</seg> <seg n="15.2.4">een raket.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wat het verstand doet,</seg> <seg n="15.3.2">wanneer het het leven bestudeert,</seg> <seg n="15.3.3">vergelijkt hij met het bestuderen van de sintels die er overblijven als de raket is ontploft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Bergson wil bij de bestudering van het leven de intuïtie te hulp roepen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hij wil een denkmethode die de opgaande vuurpijl bestudeert.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De ruimte is dan een continuüm.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De tijd is een durée.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De causaliteit is scheppend.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hier is dus een biologisch verzet tegen een biologie die met geometrische middelen werkt,</seg> <seg n="16.1.2">met de regels waarmee wij levenloze lichamen ervaren en bestuderen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Bergson komt er tegenop,</seg> <seg n="16.2.2">als men het leven tegen de dood aandrukt,</seg> <seg n="16.2.3">om het dan te bestuderen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij wil het volgen op de baan waarop het zich van de dood verwijdert.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar dan moeten ruimte,</seg> <seg n="16.4.2">tijd en causaliteit,</seg> <seg n="16.4.3">de categorieën en de geometrische vormen der lichamen,</seg> <seg n="16.4.4">ook anders worden gehanteerd.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Om hier meerdere klaarheid te scheppen heeft het de laatste tientallen jaren niet ontbroken aan pogingen om de verschillende methoden te onderscheiden en het werk van Kant voort te zetten.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zo heeft men onderscheid gemaakt tussen natuurwetenschap en geesteswetenschappen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De eerste zou te doen hebben met de uitwendige ervaring,</seg> <seg n="18.2.2">de andere met de inwendige,</seg> <seg n="18.2.3">de bewustzijnstoestanden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Daaraan zijn echter nogal bezwaren verbonden,</seg> <seg n="18.3.2">omdat bijv. de psychologie,</seg> <seg n="18.3.3">die de inwendige ervaring bestudeert,</seg> <seg n="18.3.4">ten dele ook natuurwetenschappelijk kan worden behandeld.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Beter is de scheiding tussen natuur en historie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het onderscheid hiertussen wil ik enigszins breder behandelen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Daartoe moeten wij eerst de begripsvorming in de natuurwetenschap scherper belijnen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Om van de oneindig vele en ingewikkelde verschijnselen in de natuur een kennis te krijgen,</seg> <seg n="19.4.2">die weer nieuwe kennis kan opleveren en die ons macht geeft over de natuur,</seg> <seg n="19.4.3">past deze wetenschap een sterke vereenvoudiging toe.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dat moet wel,</seg> <seg n="19.5.2">want met de verschijnselen zoals zij zich aan ons voordoen,</seg> <seg n="19.5.3">met al hun kenmerken en gedragingen kunnen wij niets beginnen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De natuurwetenschap kiest met het oog op een bepaalde vraag,</seg> <seg n="19.6.2">die zij beantwoord wil zien,</seg> <pb n="449" ed="VW"/><seg n="19.6.3">enige eenvoudige gegevens uit en zet die naast elkaar in een reeks,</seg> <seg n="19.6.4">maar zo,</seg> <seg n="19.6.5">dat als mijn gedachte zich van de ene naar de andere begeeft en van deze andere naar een derde,</seg> <seg n="19.6.6">er een licht voor ons opgaat omtrent een bepaalde vraag.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Iedere leerling van gymnasium of burgerschool weet dat bij ondervinding,</seg> <seg n="19.7.2">als hij om een vraagstuk op te lossen een vergelijking moet opstellen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het komt er op aan om die elementen uit de gegevens er uit te kiezen,</seg> <seg n="19.8.2"><choice><sic>dievoor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">die voor</corr></choice> <choice><sic>deoplossing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de oplossing</corr></choice> <choice><sic>dienstigzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dienstig zijn</corr></choice>.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Het andere verwaarloost hij.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1"><choice><sic>Maarvoordat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maar voordat</corr></choice> hij aan de algebra toe is,</seg> <seg n="19.10.2">doet de natuurkundige dat ook reeds met de aanschouwelijke gegevens.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Descartes zoekt in zijn <hi rend="italic">Les météores</hi> de verklaring van de regenboog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Om daarin te slagen koos hij uit de oneindige veelheid van verschijnselen die de natuur aanbiedt er drie uit:</seg> <seg n="19.12.2">zonnestralen,</seg> <seg n="19.12.3">regendruppels en straalbreking.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Wanneer men die in een reeks verbindt wordt de x,</seg> <seg n="19.13.2">de regenboog,</seg> <seg n="19.13.3">opgelost.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Als de gedachte zich langs deze reeks beweegt ontstaat er licht.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">Het denken gaat vonken.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Maar voor het uitkiezen van zulke verschijnselen en het samenvoegen van juist deze drie is intuïtie nodig.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Wat iedere natuurlijke ervaring reeds meer onbewust is,</seg> <seg n="19.17.2">het samenvoegen van het gegevene volgens bepaalde regels (Kant),</seg> <seg n="19.17.3">dat gebeurt hier meer bewust.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Wetenschap is een scheppende ervaring,</seg> <seg n="19.18.2">die niet voor ieder te maken is.</seg></s> <s n="19.19"><seg n="19.19.1">Maar toch zo,</seg> <seg n="19.19.2">dat,</seg> <seg n="19.19.3">wanneer zij eenmaal gemaakt is,</seg> <seg n="19.19.4">zij voor iedereen geldig is.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Nog in een ander opzicht gaat de 'natuurwetenschappelijke ervaring boven de gewone natuurlijke ervaring uit.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De gewone logica werkt met algemene begrippen,</seg> <seg n="20.2.2">waarin dragers van bepaalde kenmerken worden samengevat.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het begrip paard vat alle paarden samen,</seg> <seg n="20.3.2">het begrip mens alle mensen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Nu ga ik in de gewone logica aldus redeneren.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Bijv:</seg> <seg n="20.5.2">alle mensen zijn sterfelijk;</seg> <seg n="20.5.3">Socrates is een mens.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Derhalve,</seg> <seg n="20.6.2">conclusie:</seg> <seg n="20.6.3">Socrates is sterfelijk.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Maar daarmee heb ik geen nieuwe kennis gekregen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Ik ga er niet mee buiten de kring van de ervaring.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">En die ervaring is beperkt.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Het natuurwetenschappelijk oordeel echter lost een onbekende op en tegelijk is het een wet,</seg> <seg n="20.10.2">die geldt voor gevallen die buiten onze ervaring liggen.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De gewone logica geeft een classificatie van het bestaande.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">De natuurwet wil de noodwendige betrekking tussen sommige elementen van het bestaande aanwijzen,</seg> <seg n="20.12.2">maar wil dan ook absoluut algemeen-geldig zijn voor iedere ervaring onder dezelfde voorwaarden.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">De natuurwetenschap geeft een classificatie met het oog op een theorie.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">De gewone logica doet het met het oog op de ervaring.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Toen Newton een appel op z'n hoofd kreeg,</seg> <seg n="20.15.2">redeneerde hij niet:</seg> <seg n="20.15.3">alle rijpe appels vallen naar beneden,</seg> <seg n="20.15.4">dit is een rijpe appel,</seg> <seg n="20.15.5">dus:</seg> <seg n="20.15.6">deze appel valt naar beneden.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Had hij dat gedacht,</seg> <seg n="20.16.2">dan had hij zich omgedraaid en was weer gaan slapen.</seg></s> <s n="20.17"><seg n="20.17.1">Maar nu zocht hij een theorie tot hij de wet van de zwaartekracht<pb n="450" ed="VW"/> vond.</seg></s> <s n="20.18"><seg n="20.18.1">Nu redeneert hij:</seg> <seg n="20.18.2">beneden mij is een grote bal die op z'n plaats blijft.</seg></s> <s n="20.19"><seg n="20.19.1">Boven mij was een kleine bal,</seg> <seg n="20.19.2">die naar de grote toekomt.</seg></s> <s n="20.20"><seg n="20.20.1">Hier werkt dus een kracht,</seg> <seg n="20.20.2">waardoor de grootste't van de kleinste wint.</seg></s> <s n="20.21"><seg n="20.21.1">Zo vond hij z'n wet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="20.22"><seg n="20.22.1">Een wet die niet op classificatie van de ervaring berust,</seg> <seg n="20.22.2">maar die wil <hi rend="italic">gelden</hi> als regel voor de ervaring heel in 't algemeen buiten de ervaring om,</seg> <seg n="20.22.3">voor 't hele zonnestelsel en daarbuiten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De natuurwetenschap heeft dus iets scheppends.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wij zagen dat de natuurlijke ervaring,</seg> <seg n="21.2.2">die wij niet bewust scheppen,</seg> <seg n="21.2.3">reeds theorie bevat.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar dat weten wij zelf niet.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Reeds heel vroeg als kind hebben wij de theorie van ruimte,</seg> <seg n="21.4.2">tijd en causaliteit ingestudeerd.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Maar in de natuurwetenschap zijn wij uit op nieuwe kennis en nieuwe theorieën.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Daarvoor groeperen wij sommige elementen van onze ervaring met het oog op een theorie,</seg> <seg n="21.6.2">die intifitief bij ons oplicht.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het is duidelijk dat de natuurwetenschap deze noodwendigheid,</seg> <seg n="22.1.2">deze gelding,</seg> <seg n="22.1.3">deze algemeenheid,</seg> <seg n="22.1.4">duur moet betalen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Zij moet de ervaring reduceren op een zeer klein percentage.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Zij zoekt de ervaring op te lossen in haar eenvoudigste componenten,</seg> <seg n="22.3.2">die het denken 't minst in verwarring brengen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Kwaliteiten zijn voor dat denken moeilijk te hanteren,</seg> <seg n="22.4.2">daarom liefst kwantiteiten en die kwantiteiten liefst homogeen,</seg> <seg n="22.4.3">een reeks van gelijke grootheden,</seg> <seg n="22.4.4">die dan mathematisch bewerkt kunnen worden.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De aanschouwelijkheid van de gewone ervaring gaat daarbij verloren.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De mechanica wordt de grens waarheen het natuurwetenschappelijk denken wordt gedreven.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Natuurlijk kan deze grens niet worden bereikt.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Natuurkunde,</seg> <seg n="22.8.2">chemie,</seg> <seg n="22.8.3">biologie,</seg> <seg n="22.8.4">psychologie kunnen nooit helemaal mechanisch worden.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Er blijven hier kwalitatieve en historische bestanddelen over.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Maar de strekking,</seg> <seg n="22.10.2">de behoefte aan theorie,</seg> <seg n="22.10.3">drijft toch,</seg> <seg n="22.10.4">zoals wij kort geleden nog in de interessante lezing van de heer Mulder<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n8" rend="superscript">8</ref> hoorden en zagen,</seg> <seg n="22.10.5">zelfs in de biologie heel sterk in de richting van de mechanica,</seg> <seg n="22.10.6">zodat men zich het ontstaan van leven zou willen voorstellen als bewerkt door de stoot van een deeltje,</seg> <seg n="22.10.7">wat voor de biologie neerkomt op een:</seg> <seg n="22.10.8">ignorabimus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="22.10.9">wij zullen het nooit weten.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wanneer wij ons bewust blijven van het feit,</seg> <seg n="23.1.2">dat wij in de natuurwetenschap ontzaglijk abstraheren van de werkelijkheid,</seg> <seg n="23.1.3">reusachtig vereenvoudigen en sterk generaliseren,</seg> <seg n="23.1.4">dan is tegen zo'n methode niets in te brengen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Tegen de methode is niets in te brengen,</seg> <seg n="23.2.2">voor zover zij een historisch feit is .</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Deze wetenschap heeft historische rechten.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Men kan er niet van terug.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Haar denken is noodwendig.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Toch moet men weten wat men doet.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In de uren dat ik haar beoefen maak ik mij los van de aanschouwelijke werkelijkheid.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ik experimenteer dan en denk na in de lijn van een heel zwak extract van de complete schepping.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ik werk in een mijn waar de zonnestralen niet kunnen <choice><sic>binnendringen. ik doe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">binnendringen;</corr></choice></seg><choice><sic>binnendringen. ik doe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="24.4.2"><choice><sic>binnendringen. ik doe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ik doe</corr></choice><pb n="451" ed="VW"/> daar goed en nuttig werk,</seg> <seg n="24.4.3">maar als ik klaar ben keer ik terug tot de wereld der klanken en kleuren als kwaliteiten en variëteiten der schepping.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Van de <hi rend="italic">Nachtansicht</hi> keer ik terug tot de <hi rend="italic">Tagesansicht</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f8" rend="superscript">h</ref> (Theodor Fechner).<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Tegenpool van de natuurwetenschap is daarom die der historie,</seg> <seg n="25.1.2">waarin de figuren ons tegemoet treden in 't volle ornaat van hun individualiteit.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hier abstraheren wij niet. 't Is ons bij Augustinus of Bismarck niet om de mensen te doen,</seg> <seg n="25.2.2">maar om de mens Augustinus en Bismarck.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wij generaliseren niet.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wat voor Augustinus en Bismarck geldt,</seg> <seg n="25.4.2">geldt niet voor Jan,</seg> <seg n="25.4.3">Piet of Klaas.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Niet wat volgens een wet altijd gebeuren moet wil ik weten,</seg> <seg n="25.5.2">maar wat toen eenmaal gebeurd is.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het is ons nu om de waarde te doen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Het zijn de historische cultuurwetenschappen die tegenover de natuurwetetischappen staan.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Als grens van de natuurwetenschap vinden wij dus dat wat één keer gebeurt,</seg> <seg n="26.1.2">in de werkelijkheid gebeurt,</seg> <seg n="26.1.3">het individuele.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Aanschouwelijk kan de geschiedenis haar gegevens evenmin maken als de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ze moet ook vereenvoudigen,</seg> <seg n="26.3.2">maar zij doet de individualiteit van haar onderwerp niet teniet.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zij arbeidt de individualiteit uit de stof naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Individuen bestaan ook in de stoffelijke wereld.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Dingen die grote waarde hebben krijgen soms ook eigennamen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De waarde schept hier het individuele en historische.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Ook bij personen bestaat het individuele in een betrekking op een bepaalde waarde.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De geschiedenis doet een keus tussen de individuen met het oog op bepaalde waarden.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1"><choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice>,</seg> <seg n="27.6.2">onze beroemde stadhouder,</seg> <seg n="27.6.3">is historisch geworden door zijn verhouding tot het evenwicht in Europa tegenover Lodewijk XIV en tot de zaak van het protestantisme.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Bismarck in verband met de eenheid van Duitsland.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Plato ontleent zijn betekenis aan zijn verhouding tot de Europese wijsbegeerte.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Paulus aan zijn betrekking tot Jezus en het Evangelie.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Augustinus kreeg een grote plaats in de historie door zijn betekenis voor het Europese kerkelijke en culturele denken.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Luther aan de Reformatie.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In de historische wetenschap komt het er op aan deze verhouding tot een hogere waarde tot klaarheid te brengen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het individuele,</seg> <seg n="28.2.2">dat eenmaal is voorgekomen en niet herhaalbaar is,</seg> <seg n="28.2.3">moet scherp worden uitgesneden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Een tweede Paulus,</seg> <seg n="28.3.2">een tweede Plato,</seg> <seg n="28.3.3">een tweede <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice> komt er toch niet.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Niet om de herhaling,</seg> <seg n="28.4.2">zoals in de natuurwetenschap,</seg> <seg n="28.4.3">om een wet is het te doen,</seg> <seg n="28.4.4">maar om wat eenmaal is geschied en maar eenmaal gebeuren kan.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom is het onjuist als men historische figuren zou proberen te verklaren met methoden uit de natuurwetenschap.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Natuurlijk kunnen historische figuren ook natuurwetenschappelijk behandeld worden.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Men kan hun <pb n="452" ed="VW"/>schedels meten.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Zij kunnen betekenis hebben voor de pathologie.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Men kan ze van medische zijde benaderen,</seg> <seg n="29.5.2">bijv. de hartslag van Napoleon,</seg> <seg n="29.5.3">die abnormaal langzaam was,</seg> <seg n="29.5.4">40 in de minuut.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het astma van <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice>;</seg> <seg n="29.6.2">de epilepsie die sommigen aan Paulus toeschrijven.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Men kan zo bovenal psychologisch beschouwen.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Maar dat is alles geen historische verklaring.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Al die natuurwetenschappelijke verklaringen gaan op generaliseren uit:</seg> <seg n="29.9.2">het individuele wordt tot algemene regels teruggebracht.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Het wordt vereenvoudigd met het oog op een wet.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Het wordt teruggebracht tot lagere factoren.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In een cultuurwetenschap moeten wij dat alles juist niet hebben.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Dat zou zijn als wanneer een mijnwerker,</seg> <seg n="30.2.2">als hij uit de mijn thuiskomt,</seg> <seg n="30.2.3">met zijn houweel thuis de meubelen zou gaan behandelen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Zijn methode in de homogene stof van de steenkool is zeer onpassend voor de behandeling van de individuele gestalten van zijn huisraad.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Zo heeft de historie haar eigen begripsvorming die er juist op uit is niet te generaliseren,</seg> <seg n="30.4.2">de betekenis van het historisch individu te verklaren uit z'n verhouding tot een hogere waarde,</seg> <seg n="30.4.3">een hogere macht en niet uit het lagere;</seg> <seg n="30.4.4">nadruk te leggen op wat eenmaal gebeurd is,</seg> <seg n="30.4.5">het onherhaalbare.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer de Engelse geschiedschrijver Macaulay de figuren van de veldheren Luxemburg en <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice> beschouwt,</seg> <seg n="31.1.2">dan wijst hij op hun lichamelijke inferioriteit.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Luxemburg een hoogruggige dwerg.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1"><choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Willem III</corr></choice> een astmatisch geraamte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Als goed historicus leidt hij daaruit echter niets af,</seg> <seg n="31.4.2">maar juist omgekeerd laat hij het unieke en individuele van hun figuren daardoor te beter uitkomen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Paulus kan epilepticus geweest zijn.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar dat verklaart niets voor zijn plaats in de historie.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Er zijn vele epileptici,</seg> <seg n="31.7.2">maar er kwam slechts één Paulus voor.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Generaliseren</seg> <seg n="31.8.2">- en daarom gaat het toch in de natuurwetenschap</seg> <seg n="31.8.3">- kunnen wij hier toch niet.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Wij zijn met Paulus in de historie,</seg> <seg n="31.9.2">de cultuur en niet in de natuur.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De natuurwetenschap is in de nieuwere geschiedenis een geweldig verschijnsel.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Zij was aanvankelijk een spel:</seg> <seg n="32.2.2">interessant,</seg> <seg n="32.2.3">boeiend.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar zij bleek een bovenpersoonlijke macht,</seg> <seg n="32.3.2">het is ernst geworden.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Hebben wij met vuur gespeeld?</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Als wij zeiden:</seg> <seg n="32.5.2">ja,</seg> <seg n="32.5.3">dan zou ons dat niet helpen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ook al zien wij met Huizinga dat de verhouding tussen opvoeding,</seg> <seg n="32.6.2">kennisverhoging en toepassing zeer ongunstig verschuift ten opzichte van onze eigen opvoeding,</seg> <seg n="32.6.3">en dat de toepassing ons leven individueel verlengt,</seg> <seg n="32.6.4">maar in massa dreigt te vernietigen,</seg> <seg n="32.6.5">dan gaat de zaak toch door.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Ik heb voor de oorlog wel mensen gesproken,</seg> <seg n="32.7.2">op conferenties,</seg> <seg n="32.7.3">uit de Philipsfabrieken,</seg> <seg n="32.7.4">voor wie het een gewetensvraag werd of zij verder mochten werken.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Men denke aan een <pb n="453" ed="VW"/>gasoorlog.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">En toch werkten zij verder.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Zij moesten wel;</seg> <seg n="32.10.2">maar ook al hadden zij gestaakt,</seg> <seg n="32.10.3">de chemie zou toch verder zijn gegaan.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Wetenschap is bovenpersoonlijk.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Men kan ze niet willekeurig stopzetten.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wie echter ziet wat een wetenschap met een scheppend vermogen,</seg> <seg n="33.1.2">die volgens bepaalde regels nieuwe ervaringen aan ons leven kan toevoegen,</seg> <seg n="33.1.3">in mensenhanden kan uitwerken,</seg> <seg n="33.1.4">die mag dat niet meer beleven zonder bezinning.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Er loopt iets mis.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">"Wij leven",</seg> <seg n="33.3.2">schreef Huizinga,</seg> <seg n="33.3.3">"in een bezeten wereld."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Dat komt ook maar niet weer vanzelf in orde.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Er is omkeer nodig.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Niet straffeloos kan het cijfer voor opvoeding,</seg> <seg n="33.6.2">voor het innerlijk leven,</seg> <seg n="33.6.3">zo laag dalen tegenover de toepassing,</seg> <seg n="33.6.4">het uiterlijke leven.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Daarbij gaan wij zelf eerst moreel en daarna fysiek te gronde.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Eerst gaat het menselijke,</seg> <seg n="33.8.2">de betrekking tot een hogere waarde,</seg> <seg n="33.8.3">het individuele,</seg> <seg n="33.8.4">te gronde.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Er is geen geschiedenis meer,</seg> <seg n="33.9.2">geen cultuur.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">En als de theologie voor de biologie is uitgeruild,</seg> <seg n="33.10.2">de geschiedenis voor de sociologie,</seg> <seg n="33.10.3">het individuele voor het massale,</seg> <seg n="33.10.4">dan gaat het proces verder in de richting van de mechanisering en daarmee gaat het leven dan ongemerkt in de dood over.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Ik geloof niet dat dit onze toekomst is.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Niettegenstaande Oswald Spenglers <hi rend="italic">Untergang des </hi><choice><sic>A bendlandes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Abendlandes</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De natuurwetenschap met haar mechanisering,</seg> <seg n="34.3.2">die niet alleen onder de microscoop het leven op de grens van de dood ziet komen,</seg> <seg n="34.3.3">maar ook het innerlijk geestelijk leven,</seg> <seg n="34.3.4">het <choice><sic>cultuurieven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cultuurleven</corr></choice>,</seg> <seg n="34.3.5">eindelijk het fysieke leven,</seg> <seg n="34.3.6">deze wetenschap is een bovenpersoonlijke macht.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar er zijn meer bovenpersoonlijke machten en hogere.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Mensen hebben daartoe steeds een verhouding gehad en die verhouding beweegt de historie en schept cultuur.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Met een handomdraai is dat niet te doen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Toen het nog een spelletje was,</seg> <seg n="34.7.2">had men 't kunnen staken.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Nu de technische toepassing er is,</seg> <seg n="34.8.2">kan men niet terug.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Maar de bezinning is steeds mogelijk.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Het is niet aan te nemen dat de mensheid uiteindelijk haar hart zou verpanden aan generaliseren en mechaniseren en de homogene veelheid tenslotte liever zou hebben dan de individuele veelheid,</seg> <seg n="35.2.2">de bontheid en kleur der historie.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Welk genot en welke winst geeft het als men met natuurwetenschappelijke wapenen in de historie gaat huishouden om zoveel mogelijk alles te nivelleren,</seg> <seg n="35.3.2">alle grote figuren naar beneden te halen door ze zgn. te verklaren op een wijze waarbij hun verhouding tot een hogere macht,</seg> <seg n="35.3.3">een hogere idee,</seg> <seg n="35.3.4">een hogere waarde buiten beschouwing wordt gelaten.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ik verwacht dat de ervaringen die wij meemaken,</seg> <seg n="36.1.2">zullen meewerken tot een bezinning.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="444" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De doctrine christiana</hi> II, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 34, 48. <hi rend="italic">CSEL.</hi> 80, 51 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zijn 'mathématique universelle' werkte Descartes uit in zijn Regulae ad directionem ingenii (1628). Vgl. VW., dl. 1, p. 259-269 en 275-281, waar N. een typering geeft van D.' methode.</p></note>
<pb n="445" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Goethe, <hi rend="italic">Über Naturwissenschaft. Einzelne Betrachtungen und Aphorismen.</hi> IV. Abteilung:"Das Höchste wäre: zu begreifen, dass alles Faktische schon Theorie ist. Die Bläue des Himmels offenbart uns das Grundgesetz der Chromatik. Man suche nur nichts hinter den Phänomenen; sie selbst sind die Lehre."</p></note>
<pb n="447" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>C. P. Tiele, <hi rend="italic">Elements of the Science of Religion.</hi> The Gifford Lectures delivered before the University of Edinburgh in 1896-1898, 2 dln., Edinburgh enz. 1897-1899. Ned. uitgave: <hi rend="italic">Inleiding tot de godsdienstwetenschap,</hi> 2 dln., Amsterdam 1897-1899.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>J. Huizinga, <hi rend="italic">In de schaduwen van morgen.</hi> Een diagnose van het geestelijk lijden van onzen tijd, Haarlem 1935<hi rend="superscript">4</hi>,p. 67 v.</p></note>
<pb n="448" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>H. Bergson, <hi rend="italic">L'Evolution créatrice,</hi> Parijs 1907, 1914<hi rend="superscript">18</hi>, p. 270 vv.</p></note>
<pb n="449" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Descartes, <hi rend="italic">Les météores, A. -T.,</hi> dl. 6, p. 325 vv. O.a. in dit essay trachtte D. de inzichten toe te passen die hij verworven had in zijn <hi rend="italic">Discours de la méthode.</hi></p></note>
<pb n="451" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zinspeling op de titel van G. Th. Fechners werk <hi rend="italic">Die Tagesansicht gegenüber der Nachtansicht,</hi> Leipzig 1879.</p></note>
<pb n="452" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. Th. B. Macaulay, <hi rend="italic">Geschiedenis van Engeland,</hi> 4 dln., Schiedam 1886-1888<hi rend="superscript">3</hi>, dl. 2, p. 115 en dl. 4, p. 9 v.</p></note>
<pb n="453" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>J. Huizinga, <hi rend="italic">In de schaduwen, p.</hi> 1.</p></note>
<pb n="454" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="454" ed="VW"/><hi rend="italic">N. hield zijn lezing De grenzen der natuurwetenschap op 9 februari</hi> 1945 te Laren voor een kleine kring van vrienden en belangstellenden. De tekst is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Wie bedoeld is met 'lector aan de Groninger academie' is niet geheel duidelijk. Bij navraag op de Rijksuniversiteit te Groningen bleek dat het de wiskundige J. Ridder (1894) zou kunnen zijn, die van 1931 tot 1950 lector was in de propaedeutische wiskunde te Groningen, van 1950 tot 1962 hoogleraar. R. hield op 22 september 1931 een openbare les te Groningen onder de titel <hi rend="italic">De ontwikkeling van het integraalbegrip</hi> (uitg. Groningen enz. 1931), waarin hij o.a. sprak over de Griekse mathematici (p. 3-7). Of N. op deze rede of andere publikaties van R. zinspeelt, blijft onzeker.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Kants onderscheiding tussen denkgrond en oorzaak steunt op zijn onderscheiding tussen tweeërlei principe: een logisch (formeel) principe en een transcendentaal (materieel) principe. Hij ontwikkelde deze in een polemiek tegen Eberhard, die beide met elkaar wilde identificeren, in een klein geschrift <hi rend="italic">Über eine Entdeckung, nach der alle neue Kritik der reinen Vernunft durch eine ältere entbehrlich gemacht werden soll</hi> (1790). Schopenhauer bouwde verder op Kants onderscheid maar bestreed diens bewijs van het apriori van de causaliteitswet (zie ook de volgende noot).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De indeling van de werkelijkheid in vier werelden: het zijn, het worden, het denken en het willen, zette Schopenhauer uiteen in zijn dissertatie <hi rend="italic">Über die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde.</hi> Eine philosophische Abhandlung (1813), opgenomen in A, Schopenhauer, <hi rend="italic">Sämtliche Werke,</hi> Darmstadt 1980, dl. 3, p. 5-189. Dit werk werd door hemzelf beschouwd als de grondslag van zijn systeem. Zie zijn <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung, dl.</hi> 1, p. XXI vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie voor C. P. Tiele VW., dl. 1, p. 355, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor H. Bergson VW., dl. 1, p. 204, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Over de ontstaansgeschiedenis van Newtons gravitatietheorie bestaan verschillende opvattingen. Het verhaal van de appel dat N. hier noemt, berust waarschijnlijk op een door Voltaire gepubliceerde anekdote na diens reis naar Engeland in 1726. Uitvoerige informatie over ontdekking en inhoud van de wet van de zwaartekracht vindt men bijv. in H. J. E. <hi rend="italic">Beth, Newton's 'Principia',</hi> Groningen-Batavia 1932, dl. 2, p. 59-98.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Een der leden van de kring voor wie N. zijn lezing hield.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n9" type="end" place="end" n="9"><p>N. zinspeelt hier op de beroemde uitspraak van E. Dubois-Reymond in zijn voordracht <hi rend="italic">Über die Grenzen des Naturerkennens,</hi> gehouden op de bijeenkomst van natuuronderzoekers op 14 augustus 1872 te Leipzig. Daarin gaf D.-R. de grenzen aan welke ook in het meest vergevorderde onderzoek van de natuur nooit kunnen worden overschreden: igno<hi rend="italic">ramus - ignorabimus!</hi> Zie hierover K. Barth, <choice><sic>KD. 111/2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">KD. III/2</corr></choice>, p. 463.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-grenzen-der-natuurwetenschap.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor Fechner, zie VW., dl. 1, p. 239, noot 5.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="34" xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard" decls="#bibl-noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard">
<pb n="455" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het begrip 'angst' bij Kierkegaard<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het begrip angst is bij Kierkegaard een wijsgerige benaming.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het heeft een andere betekenis dan in het gewone spraakgebruik.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het is een vakterm uit zijn psychologie.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarom moet men bij het lezen van dit woord niet dadelijk aan vrees denken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daarvan is het hier geen synoniem.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Wat het dan wel is,</seg> <seg n="2.6.2">moeten wij op het spoor zien te komen in het verband van de samenhangen,</seg> <seg n="2.6.3">waarin het bij hem voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Kierkegaard was een bizarre figuur.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In zijn uiterlijk optreden had hij in vele opzichten overeenkomst met Socrates,</seg> <seg n="3.2.2">die hij zeer vereerde.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze laatste wist zich zo in de weg van zijn tijdgenoten te plaatsen,</seg> <seg n="3.3.2">dat zij hem niet voorbij konden lopen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En anderzijds stond hij soms op straat zo diep in gedachten verzonken,</seg> <seg n="3.4.2">dat ieder hem voorbijliep zonder dat hij het merkte.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zo ook Kierkegaard,</seg> <seg n="3.5.2">al is het dan op een heel andere manier.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij kan vergeleken worden met die hondjes in een eendenkooi,</seg> <seg n="3.6.2">die door hun plotseling verschijnen en verdwijnen op de kronkelpaadjes en tussen de schotjes die naar de fuik leiden,</seg> <seg n="3.6.3">de vogels in hun nieuwsgierigheid brengen waar zij ze hebben willen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Kierkegaards geschriften kan,</seg> <seg n="4.1.2">of liever,</seg> <seg n="4.1.3">moet men in twee rubrieken verdelen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Die waarin hij vrij-uit,</seg> <seg n="4.2.2">onder zijn eigen naam schrijft èn zijn pseudonieme werken,</seg> <seg n="4.2.3">waarin hij in gelijkenissen spreekt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Evenals in <choice><sic>iedere elijkenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">iedere gelijkenis</corr></choice> is het niet geheel zeker,</seg> <seg n="4.3.2">welke trekken geschikt en bestemd zijn,</seg> <seg n="4.3.3">om later ook 'vrij-uit' in een preek tot uitdrukking te worden gebracht en welke het zijn die spelenderwijze moeten dienen om de aandacht van de lezer in een bepaalde richting te leiden,</seg> <seg n="4.3.4">waar zij dan onder schot van de preek komt zoals bij bovengenoemde hondjes.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Tot deze pseudonieme werken behoort nu ook zijn boek over het begrip angst.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is niet een van de meer bizarre,</seg> <seg n="5.2.2">in de boven omschreven zin.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het geeft een soort systeem van psychologische staten in de toestand van wat hier met de vakterm 'angst' betiteld wordt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar het is wel een der moeilijkste werken van de schrijver;</seg> <seg n="5.4.2">misschien het moeilijkste.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dwz. het is moeilijk in bepaalde gevallen,</seg> <seg n="5.5.2">niet altijd en niet voor iedereen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De toegankelijkheid van dit boek hangt af van de mate van iemands oorspronkelijkheid.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Deze eigenschap betekent bij Kierkegaard het vermogen en de drang <pb n="456" ed="VW"/>om bij het denken en het doen van voren af te beginnen,</seg> <seg n="5.7.2">zonder zich te laten bepalen door wat er in de geschiedenis of in het eigen leven bijgekomen is.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Kierkegaard vindt daarin het wezen van het genie,</seg> <seg n="5.8.2">dat het altijd van Adam af weer begint.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Van deze zijde gezien kan men inderdaad ieder genie een kind noemen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men kan het genie ook van een andere kant bekijken,</seg> <seg n="6.2.2">voor zover het kosmisch en objectiverend is,</seg> <seg n="6.2.3">zoals dat bij Goethe zo sterk uitkomt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar de oorspronkelijkheid is niet minder wezenlijk<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="6.4"><seg n="6.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> kind is geniaal,</seg> <seg n="6.4.2">maar bij de meeste kinderen neemt de school deze genialiteit weg.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een enkele maal echter treedt ook daar,</seg> <seg n="6.5.2">wat Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n2" rend="superscript">2</ref> noemt,</seg> <seg n="6.5.3">een 'real assent',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="6.5.4">een herkenning van een zaak,</seg> <seg n="6.5.5">op en wordt de meester uitgeschakeld.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De leerling begint voor zichzelf.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De mate van genialiteit hangt af van het blijven van het kind in de man of in de vrouw.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In dit verband moet men zien een denkwijze,</seg> <seg n="7.1.2">die men existentialisme noemt en die heden ten dage nogal in de mode is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Met dat'mode'bedoel ik,</seg> <seg n="7.2.2">dat deze wi ze van bezinning niet in ieders handen helemaal op zijn plaats is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Kierkegaard is hierin een grootmeester en hij kent de grenzen van het gebruik en het verschil van toepassing in de psychologie,</seg> <seg n="7.3.2">de ethiek en de dogmatiek.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij hebben hier te doen met het eerste terrein,</seg> <seg n="7.4.2">de zielkunde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De eerste bewustwording van ons bestaan is een zekere duizeling voor de mogelijkheden daarvan,</seg> <seg n="8.1.2">die bij de meesten blijkbaar verloren gaat,</seg> <seg n="8.1.3">ofschoon wel niemand haar geheel kwijt zal raken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men moet deze duizeling of angst niet te zeer te boven gekomen zijn,</seg> <seg n="8.2.2">om de diepe psychologie van Kierkegaard te kunnen verstaan of liever te beseffen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij heeft in zijn jeugd een uitzonderlijke oefening genoten in het naar binnen gekeerde denken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zijn vader en de Jutlandse heide zijn daarbij zijn leermeesters geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Met de esthetische zijde van zijn wezen is het genie van Kierkegaard in staat geweest in dit denken altijd weer van voren af te beginnen en dat heeft het hem mogelijk gemaakt de gangen en wendingen,</seg> <seg n="8.5.2">die deze angst of duizeling in de latere perioden van het mensenleven blijft volgen en voltrekken,</seg> <seg n="8.5.3">na te speuren en te beschrijven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Omtrent iedere soort van deze angst en elke fase van deze duizeling weet hij bescheid en daardoor is hij ook een experimenteel psycholoog van de eerste orde.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Hij behoeft zijn materiaal niet uit handboeken of dichters bijeen te zoeken,</seg> <seg n="8.7.2">of in de leer te gaan bij Shakespeare,</seg> <seg n="8.7.3">Byron of Shelley,</seg> <seg n="8.7.4">maar heeft genoeg,</seg> <seg n="8.7.5">zoals hij zelf zegt,</seg> <seg n="8.7.6">aan vijf mannen,</seg> <seg n="8.7.7">vijf vrouwen en tien kinderen,</seg> <seg n="8.7.8">om alles te weten te komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Men kan hem als psycholoog vergelijken met Augustinus.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Alleen ligt het terrein van zijn onderzoek dieper in de ziel dan de memorie,</seg> <seg n="8.9.2">waarover de <pb n="457" ed="VW"/>kerkvader zo goed bescheid weet.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Het zijn de meer verborgen schachten van de platonische herinnering,</seg> <seg n="8.10.2">waarin hij afdaalt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik merkte reeds op,</seg> <seg n="9.1.2">dat de angst bij Kierkegaard geen synoniem is van vrees.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is geen angst voor iets,</seg> <seg n="9.2.2">maar voor een niets.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Voor een mogelijkheid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat komt wel heel sterk uit als Kierkegaard ontkent,</seg> <seg n="9.4.2">dat dieren angst kunnen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het is ook niet de angst der heidenen,</seg> <seg n="9.5.2">geen animisme,</seg> <seg n="9.5.3">geen primitieve angst.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Zij ligt verder terug.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het is angst voor de geest,</seg> <seg n="9.7.2">die zich als een gestalte,</seg> <seg n="9.7.3">een lokkende mogelijkheid openbaart,</seg> <seg n="9.7.4">maar verdwenen is als men er naar grijpt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De grondvorm van de angst komt voor in de staat der onschuld,</seg> <seg n="9.8.2">als natuur en ziel in vrede samenwonen en de geest als een hachelijke mogelijkheid in de nabijheid komt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Het dier is niet op de geest aangelegd en daarom kent het deze angst niet;</seg> <seg n="9.9.2">de mens echter wel.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Deze ziet voor zich de mogelijkheid van de kennisse des goeds en des kwaads,</seg> <seg n="9.10.2">de scheiding,</seg> <seg n="9.10.3">het oordeel,</seg> <seg n="9.10.4">de zonde,</seg> <seg n="9.10.5">de schuld.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In deze toestand ziet men deze dingen echter niet als zodanig voor zich,</seg> <seg n="10.1.2">niet als zonde,</seg> <seg n="10.1.3">niet als schuld,</seg> <seg n="10.1.4">niet als een bepaald iets.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zonde is geen psychologisch begrip en schuld ook niet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zodra er sprake is van zonde of schuld hebben wij het terrein van het esthetische,</seg> <seg n="10.3.2">van de psychologie verlaten en zijn wij in de preek aangeland,</seg> <seg n="10.3.3">de andere zijde van Kierkegaards werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Tussen beide is geen overgang.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Er is een onverklaarbare sprong,</seg> <seg n="10.5.2">waarna men zich uit de toestand van angst ziet overgebracht onder het oordeel der wet en schuldig is geworden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Men verkeert dan als geest onder de prediking.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De onschuld is verloren en men moet door het geloof worden gered.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het zou kunnen schijnen,</seg> <seg n="11.1.2">dat Kierkegaard de zonde als een noodzakelijk doorgangspunt ziet voor de mens om tot volmaking te komen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat is echter niet het geval.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Juist niet.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De overgang uit de onschuld naar de zonde,</seg> <seg n="11.4.2">uit de angst tot de geest,</seg> <seg n="11.4.3">laat hij onverklaard.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hij spreekt daarover niet vrij-uit,</seg> <seg n="11.5.2">maar in gelijkenissen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het is er hem om te doen zulke gemakkelijke verklaringen en glijdende overgangen uit ons denken weg te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Men moet,</seg> <seg n="12.2.2">om Kierkegaard te verstaan,</seg> <seg n="12.2.3">ook denken aan de tijd waarin hij leefde,</seg> <seg n="12.2.4">de eerste helft der vorie eeuw.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij had in Denemarken te doen met de theoloog Martensen en met de prediker-bisschop <choice><sic>Mynster. en daarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Mynster,</corr></choice></seg><choice><sic>Mynster. en daarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="12.3.2"><choice><sic>Mynster. en daarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">en daarachter</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n4" rend="superscript">4</ref> staat Hegel.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Deze theologie is hem te glad,</seg> <seg n="12.4.2">te glijdend met haar overgangen van de these door de <pb n="458" ed="VW"/>antithese naar de synthese.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dit denken en prediken is hem te esthetisch en rekent niet genoeg met de diepere spanningen in ons bestaan;</seg> <seg n="12.5.2">onze zoete angsten,</seg> <seg n="12.5.3">waaruit wij in één ogenblik geslingerd kunnen worden in de zonde en de schuld,</seg> <seg n="12.5.4">waarin de preek ons nog alleen wat heeft te zeggen als Openbaring van een genadige God.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Daarom zijn voor Kierkegaard niet het <hi rend="italic">zijn</hi> en het <hi rend="italic">worden</hi> de eerste categorieën,</seg> <seg n="12.6.2">zoals bij Hegel,</seg> <seg n="12.6.3">maar de <hi rend="italic">oorsprong</hi> en de <hi rend="italic">sprong.</hi></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zo roept hij steeds om wat hij 'overgangsbepalingen' noemt,</seg> <seg n="12.7.2">waardoor de stroefheid van de synthese en de ernst van het leven aan het licht komen en de onmiddellijkheid van het esthetische leven wordt verstoord.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Kierkegaard was steeds bezig de genoeglijkheid van het christendom zijner tijdgenoten uit te hollen en hen uit hun esthetische levenshouding weg te lokken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Hij deed dat door,</seg> <seg n="13.1.2">kameleontisch,</seg> <seg n="13.1.3">in allerlei <choice><sic>geestelijke. kostuums</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geestelijke kostuums</corr></choice> en houdingen hen als een Deense Socrates tot het bewustzijn te brengen van wat er schuilt in de hoeken van het hart;</seg> <seg n="13.1.4">in ons geval nu,</seg> <seg n="13.1.5">de angsten der ziel,</seg> <seg n="13.1.6">die verborgen zijn achter de zonde van de geest en die zich daarmee weer opnieuw vermengen en waaruit met sprongen telkens nieuwe zonden voortkomen,</seg> <seg n="13.1.7">tot het demonische toe.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Angsten voor niets en toch oorspronkelijker ten opzichte van de werkelijkheid des levens dan iedere verklaarbare oorzaak en doordenkbare afleiding.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu,</seg> <seg n="14.1.2">honderd jaar later,</seg> <seg n="14.1.3">hebben wij in de wereldgebeurtenissen een beter commentaar op Kierkegaards werken,</seg> <seg n="14.1.4">dan zijn tijdgenoten er een bezaten.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hoe geweldig Hegel en Marx onze tijd ook hebben beïnvloed,</seg> <seg n="14.2.2">er is toch ook een besef ontstaan,</seg> <seg n="14.2.3">dat de geest in een vijandige houding tot de ziel kan staan en omgekeerd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Voor onze ogen hebben wij de chaos zien ontstaan,</seg> <seg n="14.3.2">die daarbij optreedt,</seg> <seg n="14.3.3">de met sprongen te voorschijn komende zonden,</seg> <seg n="14.3.4">het sadisme en de machtswellust.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Onverklaarbaar en onafleidbaar met als achtergrond de angst voor een niets,</seg> <seg n="14.4.2">het nihilisme,</seg> <seg n="14.4.3">cuiminerende in de angst voor het goede,</seg> <seg n="14.4.4">het demonische,</seg> <seg n="14.4.5">als bij Kierkegaard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Deze wereldhistorische kritiek op een esthetische levenshouding stelt Kierkegaard in het gelijk.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zijn anonieme geschriften geven niet ronduit zijn eigen mening weer.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Hij zal dus niet steeds gelijk willen hebben ten opzichte van deze werken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Er blijft ook in deze wereld der angsten steeds de uitweg,</seg> <seg n="14.8.2">dat de mogelijkheid een niets is.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De mogelijkheid is ook nooit noodwendig een mogelijkheid tot zondigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Wij zijn niet gedetermineerd om te vallen en onder te gaan.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Maar er zijn feiten die ons in het gezicht staren.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">En achter deze feiten toont Kierkegaard ons de psychologische diepten die er achter liggen,</seg> <seg n="14.12.2">de achtergronden in onze natuur en onze ziel,</seg> <seg n="14.12.3">waarvan wij een aangeboren<pb n="459" ed="VW"/> bewustzijn meebrengen.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Wij kunnen daarmee echter twee kanten uit.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Wij kunnen blijven het kind in onszelf en dan leert Kierkegaard ons dat wij het noodlot tot onze vader zullen hebben.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Wij kunnen echter ook de feiten laten spreken,</seg> <seg n="14.15.2">de zonde waarin wij gevallen zijn erkennen,</seg> <seg n="14.15.3">zonder ze te willen verklaren en vergoelijken.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Dan spreekt de prediking ons toe en wij zullen de macht ontvangen een kind van God genaamd te worden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daarom spreekt deze Deense apostel zijn psychologie uit onder een pseudoniem.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De reeks van zijn religieuze geschriften,</seg> <seg n="15.2.2">zijn prediking,</seg> <seg n="15.2.3">staat op zijn eigen naam.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ook dit boek over het begrip angst,</seg> <seg n="15.3.2">dat met ongelooflijke scherpte aan waarneming is geschreven,</seg> <seg n="15.3.3">dat bewonderenswaardig is in zijn systematiek,</seg> <seg n="15.3.4">staat op een schuilnaam.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik heb er slechts hier en daar een enkele toets uit kunnen aanbrengen in dit artikel.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ik mocht er niet aan denken er een exposé van te geven.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Maar hoe rijk en diep de inhoud ook moge zijn,</seg> <seg n="15.6.2">men zou tegen Kierkegaards bedoelingen ingaan,</seg> <seg n="15.6.3">als men de scheiding tussen de beide reeksen van zijn geschriften uit het oog verloor.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het is niet zijn bedoeling ons in deze wereld der zoete angsten en plotselinge duivelssprongen terug te leiden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Kierkegaard schrijft geen Faust.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wel kent hij misschien beter dan iemand anders Gretchen en Mephistopheles.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij is echter een prediker van de ernst,</seg> <seg n="16.4.2">hoe vreemd zijn uitbeelding in zijn esthetische geschriften soms ook moge zijn.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit moet men bij de bestudering van zijn boek over de angst ook voor ogen houden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men moet zich niet laten bedriegen door de systematische weergave.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het werk is geschreven als 'een eenvoudig,</seg> <seg n="17.3.2">psychologisch,</seg> <seg n="17.3.3">wegwijzend onder 1 zoek in de richting naar het dogmatisch probleem van de erfzonde',</seg> <seg n="17.3.4">zo staat op het eerste blad.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En de erfzonde hoort niet in de psychologie,</seg> <seg n="17.4.2">maar in de dogmatiek thuis.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="455" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. S.Kierkegaard, Angst<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">. </corr></choice>Uit het Deensch vertaald door S.van Praag, Amsterdamz.j., p. 51.</p></note>
<pb n="456" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 136.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">J.H.Newman, An Essay in Aid of a Grammar of Assent Londen 1870, 1889</hi><hi rend="superscript">8</hi><hi rend="italic">,passim,</hi> .n. p. 75 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Kierkegaard, a.w., p. 164.</p></note>
<pb n="457" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 51.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 50-56.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 76.</p></note>
<pb n="458" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 153 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 145 v.</p></note>
<pb n="459" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Het begrip 'angst' bij Kierkegaard</hi> verscheen in <hi rend="italic">IdW.</hi> 2 (27.6.1947) nr. 39, p. 1 v. Het werd opnieuw opgenomen in <hi rend="italic">KTh.</hi> 30 (1979) nr. 3, p. 178-182 (pag.). Kierkegaard publiceerde <hi rend="italic">Het begrip angst</hi> onder het pseudoniem Vigilius Haufniensis in 1844. In dit werk strijdt hij tegen twee fronten: enerzijds tegen de filosofie van Hegel en zijn Deense volgelingen die de mens reduceren tot een instrument van de Geest in zijn ontwikkeling, anderzijds tegen de interpretatie van de erfzondeleer in het piëtisme waarin hij een fatalisme bespeurde dat de vrijheid van de mens ophief en daarmee zijn schuld-voor-God als persoonlijke schuld. Zie in het verband van N.' artikel ook <hi rend="italic">Psychologie en Evangelie, in</hi> VW., dl. 2, p. 98-118, m.n. p. 108 vv. Wij citeren steeds de vertaling van S. van Praag, Amsterdam z.j.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor Newman VW., dl. 3, p. 276-292, m.n. p. 291, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Kierkegaards vader, Michael Pedersen Kierkegaard (1768-1838) was volgens de gangbare Kierkegaard-literatuur een opmerkelijk man, gekenmerkt door een strenge hernhutterspiëtistische vroomheid en een grote zwaarmoedigheid. Als jongen had hij op de Jutlandse heide schapen gehoed en door zware ontberingen tot wanhoop gebracht, God vervloekt. Dit voorval droeg hij zijn hele leven als een zware last met zich mee en stempelde de atmosfeer in zijn gezin. Van hem erfde Sören zijn zwaarmoedigheid, die hem, blijkens nagelaten notities, van zijn jeugd beroofde.</p></note>
<pb n="460" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.het-begrip-angst-bij-kierkegaard.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="460" ed="VW"/>H. L. Martensen (1808-1884), Deens theoloog, vanaf 1840 hoogleraar te Kopenhagen, vanaf 1854 bisschop van Seeland als opvolger van Mynster. M. is een vertegenwoordiger van de Vermittiungstheologie welke op het spoor van Hegel en Schleiermacher een verbinding beoogde van godsdienst en moderne wetenschap. Deze eenheid van geloven en kennen fundeerde M. in de leer van het testimonium Spiritus sancti. Toen Martensen na de dood van Mynster in 1854 deze in een gedachtenisrede prees als een recht waarheidsgetuige, ging K. over tot een felle aanval waarin hij stelde dat bij de vertegenwoordigers van de Deense kerk de navolging van Christus had plaatsgemaakt voor een geraffineerde huichelarij.</p><p>J. P. Mynster (1775-1854), Deens theoloog, vanaf 1834 bisschop van Seeland. Begaafd prediker. M. stond <choice><sic>als zielzorgen in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">als zielzorger in</corr></choice> hoge achting bij K.s vader. Hij wilde de Deense christenheid losmaken van de invloed van het rationalisme en deze voeren naar een positief, luthers georiënteerd christendom, verbonden met de romantische filosofie van Schelling en Novalis.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>III. Opstellen over cultuur en geschiedenis</head>
<div type="publication" n="35" xml:id="noordmans4.iets-over-dickens" decls="#bibl-noordmans4.iets-over-dickens">
<pb n="463" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Iets over Dickens<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik iets over Dickens ga schrijven,</seg> <seg n="2.1.2">dan doe ik dat niet in de eerste plaats met het oog op z'n betekenis in de letterkunde. 't Is mij te doen om z'n theologie.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar theologie in heel wijde zin,</seg> <seg n="2.2.2">zo ergens waar men op Evangelie,</seg> <seg n="2.2.3">mensenleven,</seg> <seg n="2.2.4">karakterkunde en letterkunde een 'Vierländerblick' kan hebben.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dickens' theologie voor z'n eigen persoon was heel eenvoudig.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hij was trouw bijbellezer en gaf dat boek ook aan z'n kinderen gaarne mee in het leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Z'n felle afkeer van huichelarij,</seg> <seg n="2.5.2">die hij ook in z'n boeken niet moede wordt te geselen,</seg> <seg n="2.5.3">bracht hem in een bepaalde periode van z'n leven dicht aan de grens van het historisch christendom.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Maar hij keerde op z'n schreden terug en bleef verder tot het einde een belijder van Jezus als de Zaligmaker.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Er is echter een andere theologie bij ieder schrijver van betekenis;</seg> <seg n="3.1.2">z'n kijk op 'goden en mensen',</seg> <seg n="3.1.3">op 'werken en dagen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f2" rend="superscript">aa</ref></seg> <seg n="3.1.4"><hi rend="italic">als kunstenaar,</hi></seg> <seg n="3.1.5"><hi rend="italic">die</hi> meestal slechts zeer onvolkomen met z'n bewuste,</seg> <seg n="3.1.6">persoonlijke geloofsbelijdenis samenvalt,</seg> <seg n="3.1.7">omdat hij voor hemzelf grotendeels verborgen blijft.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Inspiratie is altijd min of meer mechanisch;</seg> <seg n="3.2.2">dwz. zij brengt vormen mee,</seg> <seg n="3.2.3">waaraan de greep en het begrip van de bezielde zelf onschuldig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zulke diepere lijnen bij Dickens op te willen sporen,</seg> <seg n="4.1.2">lijkt op 't eerste gezicht wat gezocht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dickens is humorist en is begonnen met,</seg> <seg n="4.2.2">per maand,</seg> <seg n="4.2.3">heel Engeland en half Amerika te laten lachen,</seg> <seg n="4.2.4">met z'n uitgave van de <hi rend="italic">Pickwick Papers.</hi></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij is ook sentimenteel en herinnert soms nog even aan de natte periode in de literatuur uit het laatst der achttiende eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ook dit laatste brengt hem natuurlijk geen stap nader bij de theologie.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">- Maar in Dickens' humor en sentiment komen gestalten op,</seg> <seg n="4.5.2">die hij zelf niet heeft opgeroepen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Hijzelf is de eerste om dit te verkondigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f3" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij kan ze niet maken zoals hij wil en als hij het een enkele maal doet,</seg> <seg n="4.7.2">bederft hij ze.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Er is meer-dan-Dickens in diens romans en in dat 'meer-dan' schuilt een eigen theologie.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Gunning heeft ten opzichte van Agnes Wickfield uit <hi rend="italic">Copperfield</hi> gezegd,</seg> <seg n="4.9.2">dat de enige onrechtvaardigheid van Dickens hierin bestaat,</seg> <seg n="4.9.3">dat hij <pb n="464" ed="VW"/>het christelijk geloof de eer onthoudt van het te <hi rend="italic">noemen</hi> als de bezieling,</seg> <seg n="4.9.4">zonder welke Agnes onmogelijk zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f4" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Zo eenvoudig zie ik de theologie achter deze figuren niet en zou daarom ook niet van onrechtvaardigheid durven spreken.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Wat Dickens getoond heeft zonder het te noemen,</seg> <seg n="4.11.2">daarvan heeft hij de naam niet geweten.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het is een geluk,</seg> <seg n="4.12.2">dat hij geen 'christelijke' boeken heeft geschreven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het bovenstaande is niet slechts van toepassing op z'n rijpere werken;</seg> <seg n="5.1.2">het is er al dadelijk in de <hi rend="italic">Pickwick Club.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men heeft van dat boek gezegd,</seg> <seg n="5.2.2">dat het begint met spotten en eindigt met bidden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het begint spelenderwijs.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Enige figuren of poppen worden opgezet en de grappen en kwinkslagen van de schrijver knallen daar omheen,</seg> <seg n="5.4.2">zoals die van een impressario bij een Jan Klaassen-spel.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hij trekt met z'n kast rond en verzint overeenkomstig tijd en plaats humoristische situaties.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Langzamerhand verandert dit echter.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het toneel verliest z'n toevalligheid en gaat over in niets minder dan het goede,</seg> <seg n="5.7.2">oude Engeland,</seg> <seg n="5.7.3">met z'n zeden en gewoonten,</seg> <seg n="5.7.4">z'n instellingen,</seg> <seg n="5.7.5">z'n verkiezingen,</seg> <seg n="5.7.6">rechtswezen,</seg> <seg n="5.7.7">kostscholen en 'debtors-prisons'.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Met sommige van die instituten heeft Dickens een appeltje te schillen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">In zoverre is hij ook een der eerste sociale schrijvers der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Hij neemt het op voor de 'kleine luyden',</seg> <seg n="5.10.2">en dat was toen nog niet altijd een aanbeveling,</seg> <seg n="5.10.3">evenmin als men het Thackeray<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n4" rend="superscript">4</ref> altijd dank heeft geweten,</seg> <seg n="5.10.4">dat hij wat scherp onder de hogere standen had rondgekeken.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Tendens-schrijver wordt Dickens echter niet.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Hij blijft in de sfeer van de humor,</seg> <seg n="5.12.2">waar de waarheid belangeloos wordt gezegd en waar aan God het laatste woord gelaten wordt.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">En daarin ontwikkelen z'n boeken juist hun hogere kwaliteiten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Mr. Pickwick is in het begin absoluut belachelijk en op het einde van de roman absoluut sympathiek.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hoe heeft deze overgang plaats en hoe is hij te verklaren?</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik wil beginnen met op een parallel te wijzen:</seg> <seg n="6.3.2">Cervantes' Don <hi rend="italic">Quichotte.</hi></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Beide helden beginnen hun loopbaan als volkomen karikaturen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ze schijnen opgevoerd te worden voor het plezier van een verloren uur.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Naarmate echter de schrijver de lachers op z'n zijde krijgt,</seg> <seg n="6.6.2">vergaat hem de moed om mee te lachen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Achter de volstrekt belachelijke staat de laatste Lacher en de schrijver ziet Hem daar.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dan keert hij zich om en wordt de apostel van z'n held.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Hij keert zich tegen z'n eigen publiek en verkondigt hun het evangelie van een hoger idealisme of idiotisme.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hij meet daaraan de intekenaren op de afleveringen van z'n boek,</seg> <seg n="6.10.2">al die representatieve figuren en laat hen te schande worden aan de man in de kooi,</seg> <seg n="6.10.3">of de schuldgevangenis of het gesticht voor zenuwlijders.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Zo doet Cervantes,</seg> <seg n="6.11.2">zo Dickens,</seg> <seg n="6.11.3">zo Dostojewski.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In verband hiermee zou ik willen wijzen op de overeenkomst tussen Sancho<pb n="465" ed="VW"/> Panza en Samuel Weller.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De laatste is zeker geen kopie van de eerste.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij treedt pas in de tweede helft van het boek op. Des te merkwaardiger is het,</seg> <seg n="7.3.2">dat Dickens z'n held dan ook nog zulk een eenvoudige,</seg> <seg n="7.3.3">een getrouwe meegeeft.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het markeert de overgang van spotten tot bidden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">- Beide malen ziet de dienaar heel goed de dwaasheid van z'n meester en beweegt soms betekenisvol achter diens rug de wijsvinger langs het voorhoofd.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En toch heeft hij hem lief.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij ziet,</seg> <seg n="7.7.2">wat voor wijzen en verstandigen verborgen blijft,</seg> <seg n="7.7.3">dat daar,</seg> <seg n="7.7.4">waar de slagen vallen,</seg> <seg n="7.7.5">ergens het middenpunt der wereld is.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een vergelijking met Cervantes leert ons nog iets anders bij Dickens zien.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ditmaal niet de overeenkomst,</seg> <seg n="8.2.2">maar het verschil tussen beide.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Menigeen zal vinden,</seg> <seg n="8.3.2">dat deze schrijvers niet naast elkaar genoemd mogen worden,</seg> <seg n="8.3.3">omdat de Spaanse zo schitterend is.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Eigenlijk vind ik Cervantes ook onvergelijkelijk.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar voor een deel komt dat,</seg> <seg n="8.5.2">omdat Dickens ons zoveel nader staat.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De eerste voert de katholieke ridder op,</seg> <seg n="8.6.2">de tweede de protestantse burger.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Welk een verkleining van alle verhoudingen ligt daarin opgesloten!</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Dat komt uit in de kwaliteiten van het toneel,</seg> <seg n="8.8.2">waarop de helden optreden,</seg> <seg n="8.8.3">maar bovenal in de verhouding van heer en knecht.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De Hidalgo en z'n knecht staan op een afstand van wolken en grond.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De één heeft ideeën,</seg> <seg n="8.10.2">de ander behoeften.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Pickwick en <choice><sic>Welier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Weller</corr></choice> staan veel dichter bij elkaar.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">En zo zijn in alle opzichten de verhoudingen kleiner.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Zullen we Dickens daarvan een verwijt maken?</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Taine<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n5" rend="superscript">5</ref> heeft het gedaan en daarmee voor tientallen jaren de Dickens-kritiek bedorven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij beweert,</seg> <seg n="9.3.2">dat de Engelse novellist geen grote figuren heeft kunnen scheppen,</seg> <seg n="9.3.3">omdat hij gevangen zit in een puriteinse moraal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f5" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het kwaad heeft geen ruimte in z'n boeken,</seg> <seg n="9.4.2">zodat het leven,</seg> <seg n="9.4.3">bij gebrek aan deze negatieve pool,</seg> <seg n="9.4.4">zich geen afstanden kan nemen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het stoot onmiddellijk tegen de omtrek van de conventie en wordt dan verwrongen tot huichelarij,</seg> <seg n="9.5.2">dat veelvuldige motief in Dickens' werken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Men kan de betrekkelijke juistheid dezer kritiek toegeven,</seg> <seg n="10.1.2">zonder daaruit kleinerende consequenties te trekken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Eer het tegendeel.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De verklaring van de werking van Dickens' kunst ligt juist in de eerbied,</seg> <seg n="10.3.2">die hij voor zekere grenzen heeft.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">1 Daardoor wordt hij gedwongen zich aan z'n grote tekst,</seg> <seg n="10.4.2">het Engelse leven,</seg> <seg n="10.4.3">te houden.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het is ongetwijfeld,</seg> <seg n="10.5.2">wat omtrek betreft,</seg> <seg n="10.5.3">een kleiner gegeven,</seg> <seg n="10.5.4">wanneer Dickens uit de excentriciteiten van de voorzitter van de Pickwick Club de Engelse gentleman moet laten naar voren komen,</seg> <seg n="10.5.5">dan wanneer Cervantes ons de beminnelijke ridder Gods te voorschijn tovert uit de hallucinaties van een getroubleerde lezer van ridderromans.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar wat aan omtrek ingeboet wordt,</seg> <seg n="10.6.2">kan winst betekenen aan <pb n="466" ed="VW"/>geestelijkheid.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In <hi rend="italic">Pickwick</hi> althans is zeer spiritueel de wijze,</seg> <seg n="10.7.2">waarop de wat uitbundige lachlust,</seg> <seg n="10.7.3">die het uiterlijk en de gestes van de hoofdpersoon opwekken,</seg> <seg n="10.7.4">langzamerhand verstilt tot een glimlach,</seg> <seg n="10.7.5">waarbij de humor nog slechts dient als een sympathieke atmosfeer,</seg> <seg n="10.7.6">waarin we de omtrekken van de gentleman zien opkomen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De tekst,</seg> <seg n="11.1.2">waaraan Dickens gebonden is,</seg> <seg n="11.1.3">het puriteinse leven,</seg> <seg n="11.1.4">is een sterk geestelijk motief.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Nergens is dan ook de moderne mechanisering van het beroepsleven zo vroeg en zo hevig als een nood gevoeld als in Engeland.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In Romaanse en katholieke landen en zelfs nog enigszins in lutherse streken stuit die mechanisering min of meer af op de omtrek van het persoonlijk leven.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Daar staan dans,</seg> <seg n="11.4.2">gezang,</seg> <seg n="11.4.3">ritueel,</seg> <seg n="11.4.4">levensvormen,</seg> <seg n="11.4.5">een zekere uiterlijkheid gereed om de inwerking op de geest te ondervangen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het puriteinse leven heeft deze bolwerken niet.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het gaat veel directer over in het zakenleven en gaat daarin veel meer op. De geest is daar als een open stad,</seg> <seg n="11.6.2">van alle kanten bedreigd.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Daarom moet hij held zijn of slachtoffer.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dickens heeft dat in z'n tekst gelezen als misschien niemand anders.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In <hi rend="italic">Christmas Carol</hi> heeft hij in de figuur van Scrooge laten zien een ingedroogde geest,</seg> <seg n="12.2.2">wien ook het Kind in de kribbe,</seg> <seg n="12.2.3">de laatste vreugde van de Engelsman,</seg> <seg n="12.2.4">koud laat.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En zo gaf hij er meerdere.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Merkwaardig is uit dit oogpunt een vergelijking tussen <hi rend="italic">Jack</hi> van Daudet<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n6" rend="superscript">6</ref> <hi rend="italic">en David Copperfield.</hi></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De boeken hebben verscheidene punten van overeenkomst.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een kostschool,</seg> <seg n="13.3.2">een fabriek en de vlucht van een kleine jongen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In het Franse boek is vooral de kostschool een hel.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In het Engelse de fabriek,</seg> <seg n="13.5.2">waaruit de jongen wegloopt.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Dickens kon het weten,</seg> <seg n="13.6.2">want het hoofdstuk:</seg> <seg n="13.6.3"><hi rend="italic">Op eigen kosten</hi> is bijna letterlijk weergave van wat hij schriftelijk over een vroege levenservaring biechtte aan z'n latere biograaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f6" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Er is in dat hoofdstuk van Copperfield en bijna nog meer in die brieven aan Forster een stemming als die,</seg> <seg n="13.7.2">welke boven Dante's hel geschreven staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f7" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Alleen,</seg> <seg n="13.8.2">de hel van Dante is bont en kleurig vergeleken bij de grauwe vaalheid van deze Engelse,</seg> <seg n="13.8.3">waar de rat het spectrum van de wanhoop laat zien aan enkele jongens,</seg> <seg n="13.8.4">die te werk gesteld zijn in een kelderbuurt van Londen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dickens-Copperfield was één van hen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De beschrijving van de geestelijke nood van dit kind "of excellent abilities,</seg> <seg n="14.2.2">and with strong powers of observation,</seg> <seg n="14.2.3">quick,</seg> <seg n="14.2.4">eager,</seg> <seg n="14.2.5">delicate,</seg> <seg n="14.2.6">and soon hurt bodily or mentally",<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f8" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="14.2.7">is nog veel aangrijpender dan die van de lijdensdagen van de kleine Jack bij <choice><sic>Dandet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Daudet</corr></choice>.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Jack is een stukje van de maatschappij,</seg> <seg n="14.3.2">waarin hij bijna omkomt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hij is produkt van het Parijs,</seg> <seg n="14.4.2">waar de ruimte is,</seg> <seg n="14.4.3">die Taine Dickens toewenst.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">- <pb n="467" ed="VW"/>Copperfield komt uit de warmte van een Engels home;</seg> <seg n="14.5.2">hij heeft een echte moeder gehad,</seg> <seg n="14.5.3">hij is geestelijk gebakerd en voelt in elke vezel pijn door de aanraking met een onbarmhartig zakenleven.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Op Dickens zelf heeft deze aanraking met negentiende-eeuwse arbeids-ontzieldheid,</seg> <seg n="14.6.2">waartegen Thomas Hood,</seg> <seg n="14.6.3">Maurice en Kingsley<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n7" rend="superscript">7</ref> als profeten zijn opgetreden,</seg> <seg n="14.6.4">nog wel diepere sporen nagelaten dan op z'n romanheld Copperfield.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Zij heeft een dode plek in z'n leven gebrand,</seg> <seg n="14.7.2">waarnaar hij niet durft omkijken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Vijfentwintig jaar lang werd er in de familie Dickens nooit één enkel woord over gerept.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De reuk van sommige ingrediënten,</seg> <seg n="14.9.2">die in de werkplaats moesten dienen,</seg> <seg n="14.9.3">deed de latere schrijver soms een andere straat nemen om er aan te ontkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f9" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Z'n vader nam hem tenslotte,</seg> <seg n="14.10.2">na een familie-twist,</seg> <seg n="14.10.3">van de fabriek af,</seg> <seg n="14.10.4">terwijl z'n moeder</seg> <seg n="14.10.5">- de familie had met geldelijke zorgen te kampen</seg> <seg n="14.10.6">- pleitte voor terugzending.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Dickens schrijft:</seg> <seg n="14.11.2">"<choice><sic>l never afterwards</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I never afterwards</corr></choice> forgot,</seg> <seg n="14.11.3"><choice><sic>1 never shall forget, 1 never can forget</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I never shall forget,</corr></choice></seg><choice><sic>1 never shall forget, 1 never can forget</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="14.11.4"><choice><sic>1 never shall forget, 1 never can forget</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I never can forget</corr></choice>,</seg> <seg n="14.11.5">that my mother was warm for my being sent back."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f10" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Deze bijna in de vorm van een eed gegeven verklaring bewijst meer dan iets anders,</seg> <seg n="14.12.2">hoe deze tijd in Dickens' herinnering staat ingeprent.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Het lijden van de kleine knaap,</seg> <seg n="14.13.2">onder een arbeid,</seg> <seg n="14.13.3">die hem beledigde,</seg> <seg n="14.13.4">liet in z'n geest een litteken na als dat van Rosa Dartle uit <hi rend="italic">Copperfield.</hi></seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Men is geneigd te denken,</seg> <seg n="14.14.2">dat een eeuwigheid nauwelijks lang genoeg zou zijn,</seg> <seg n="14.14.3">om het te doen vergroeien.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het is aan zulke motieven,</seg> <seg n="15.1.2">dat Dickens' boeken hun werking ontlenen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men merkt,</seg> <seg n="15.2.2">dat hij schrijft in het land,</seg> <seg n="15.2.3">waar Bunyan z'n <hi rend="italic">Christenreize</hi> en z'n <hi rend="italic">Heilige Oorlog</hi> dichtte.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het land van George Fox en z'n Inwendig Licht.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hier heeft men kennis aan een binnenwereld,</seg> <seg n="15.4.2">waar verloren en gewonnen kan worden,</seg> <seg n="15.4.3">waar waarheid of leugen,</seg> <seg n="15.4.4">liefde of haat van meer betekenis zijn dan regen of zonneschijn,</seg> <seg n="15.4.5">voorspoed of tegenspoed.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In de tekening van deze wereld heeft de schrijver over weinig hulpmiddelen te beschikken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hier gelden streng het eerste en het tweede gebod tegen afgoderij en beeldendienst.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Alles moet eenvoudig en innerlijk zijn.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De hele santenkraam van heksen en demonen,</seg> <seg n="16.4.2">keizers,</seg> <seg n="16.4.3">koningen,</seg> <seg n="16.4.4">helden,</seg> <seg n="16.4.5">ridders,</seg> <seg n="16.4.6">rovers,</seg> <seg n="16.4.7">kathedralen en wat dies meer zij blijft op stal staan.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En wat er overblijft wordt dan door een verder herhaald:</seg> <seg n="16.5.2"><hi rend="italic">gij zult niet</hi> steeds meer vereenvoudigd tot puriteinse soberheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Des te meer treft ons,</seg> <seg n="17.1.2">hoe geheimzinnig het licht is,</seg> <seg n="17.1.3">dat over dit leven trilt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hoe fascinerend de gestalten die zich daarin bewegen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Telkens staat een figuur stil in eeuwigheidslicht en ontroert ons.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ook de schrijver ziet het met ons,</seg> <seg n="17.4.2">want evenmin als wij heeft hij volkomen macht over deze wezens.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zo wanneer Copperfield aan 't eind van de vakantie voor 't laatst z'n moeder ziet staan:</seg> <seg n="17.5.2">"It was cold still weather;</seg> <seg n="17.5.3">and not a hair of her head,</seg> <seg n="17.5.4">or a fold <pb n="468" ed="VW"/>of her dress,</seg> <seg n="17.5.5">was stirred,</seg> <seg n="17.5.6">as she looked intently at me,</seg> <seg n="17.5.7">holding up her child."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f11" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zo ziet hij haar later altijd in z'n slaap.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Forster heeft Dickens' talent 'a sleepless creative fancy'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f12" rend="superscript">k</ref> genoemd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dickens zelf laat Copperfield van z'n autobiografie zeggen,</seg> <seg n="18.2.2">dat zij is z'n 'written memory'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f13" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij identificeert zichzelf hier ongetwijfeld met z'n hoofdpersoon.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De eenheid van deze beide,</seg> <seg n="18.4.2">van scheppende fantasie en herinnering,</seg> <seg n="18.4.3">van projectie op de toekomst en schaduwbeeld in het verleden is het wezen van vele figuren uit z'n romans.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Ze hebben dan niet het concrete van het leven van de dag.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Marionetten heeft men ze genoemd.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Maar ze worden dat niet door gebrek aan,</seg> <seg n="18.7.2">maar door overvloed van geest.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Als voorwerpen van,</seg> <seg n="18.8.2">written memory' zijn ze fantomen,</seg> <seg n="18.8.3">die opdoemen uit het verleden en als produkten van 'creative fancy' hebben ze een magisch 'spel' rondom zich,</seg> <seg n="18.8.4">dat hun betekenis in de toekomst verlegt.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Daartussen staan ze in het heden als verschijningen uit een andere wereld,</seg> <seg n="18.9.2">die ons niet dadelijk alles kunnen zeggen wat ze weten.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Ook als ze alles gezegd hebben en het boek uit is,</seg> <seg n="18.10.2">nemen ze nog het grootste stuk van hun geheim mee.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Uriah Heep</hi> bijv. is een demon.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij heeft genoeg boze geest in zich om mee te spelen in <hi rend="italic">Macbeth</hi> of ieder ander stuk criminele historie van dezelfde sterkte.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar over zoveel ruimte heeft Dickens niet te beschikken.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Deze duivel moet geperst worden in het lichaam van een notarisklerk.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het'foul is fair and fair is foul'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f14" rend="superscript">m</ref> klinkt niet statig door de lucht,</seg> <seg n="19.5.2">maar moet met veel moeite ontcijferd worden uit enkele notariële akten.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Deze onreine geest heeft niet te beschikken over woeste plaatsen en kan niet varen in een kudde zwijnen,</seg> <seg n="19.6.2">maar moet zich vergenoegen met het blazen in de neusgaten van het wagenpaard van tante Betsy.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f15" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Daardoor raakt de figuur zo buitengewoon zwaar geladen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Dickens moet een gewoon mens tekenen in een zeer conventionele samenleving.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En naarmate het thema minder uitwerking en variaties verkrijgt,</seg> <seg n="19.9.2">wordt het zelf versterkt.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Naarmate deze boze minder ruimte heeft om zich uit te leven in 't groot,</seg> <seg n="19.10.2">ziet men z'n wezen-zelf te beter.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Uriah is onreine geest in mensengedaante.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Men kan uit <hi rend="italic">Copperfield</hi> een heel vocabularium samenlezen van woorden,</seg> <seg n="20.1.2">gebruikt om hem te tekenen,</seg> <seg n="20.1.3">die een meer dan gewoon-morele afkeer verraden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ze vertolken tegelijk het gevoel,</seg> <seg n="20.2.2">dat we hebben bij het aanraken van een pad of hagedis.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De kilheid van Uriah's altijd klamme handen,</seg> <seg n="20.3.2">de verticale kurketrekkers-bewegingen,</seg> <seg n="20.3.3">die z'n lichaam onophoudelijk uitvoert,</seg> <seg n="20.3.4">de kwaliteit van z'n hoofd,</seg> <seg n="20.3.5">dat niet anders is dan de voortzetting van z'n altijd in werking zijnde strot,</seg> <seg n="20.3.6">dat alles is tekening van een soort <hi rend="italic">bezetenheid.</hi></seg></s><pb n="469" ed="VW"/> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Deze heeft echter niets bovennatuurlijks,</seg> <seg n="20.4.2">doch blijft geheel moreel,</seg> <seg n="20.4.3">zodat de boze geest niet anders is dan een buitengewoon ongunstig karakter.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De werking,</seg> <seg n="21.1.2">die daardoor verkregen wordt,</seg> <seg n="21.1.3">is heel eigenaardig.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dat het hier over een mens gaat,</seg> <seg n="21.2.2">brengt geen matiging in de beoordeling,</seg> <seg n="21.2.3">maar verscherpt die.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De tekening van Uriah's nachtrust op Copperfields kamer voor het vuur is uiting van een bijna religieuze weerzin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f16" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar bezwering kan hier niet baten,</seg> <seg n="21.4.2">want 'Pudel' en 'Kern' <choice><sic>zij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn</corr></choice> in dit geval één.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f17" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">- Wanneer bij een andere gelegenheid Copperfield z'n gewone terughouding ineens laat varen en Heep een geduchte kaakslag toedient,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f18" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="21.5.2">maakt dat op de lezer een indruk,</seg> <seg n="21.5.3">soortgelijk aan die bij het zien van de inktvlek op Luthers kamer op de Wartburg.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar thans wijkt de boze niet,</seg> <seg n="21.6.2">omdat hij als mens een middel bij de hand heeft,</seg> <seg n="21.6.3">dat hem in de gelegenheid stelt te blijven.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">En dat middel is de... vergeving.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f19" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">- Slechts eens komt een milder beoordeling aan het woord,</seg> <seg n="21.8.2">als Uriah gezien wordt in verband met het sociale milieu in z'n jeugd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f20" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Maar het geheel heeft geen sociale strekking.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Er is in deze figuur iets van de radicale boosheid van de 'foul fiend' zelf.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Heel anders is de uitkomst van deze morele vereenvoudiging bij een andere figuur uit <hi rend="italic">Copperfield.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik bedoel Steerforth.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Deze is Mephisto en Faust tegelijk.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het grootste stuk van z'n karakter is Mephisto.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar Dickens heeft ook hier geen ruimte voor een splitsing tussen het bovennatuurlijke en het natuurlijke.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Om twee redenen niet.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Ten eerste is z'n kunst protestants,</seg> <seg n="22.7.2">zodat het bovennatuurlijke aan de morele sfeer gebonden is.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">En in de tweede plaats is ze puriteins.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">De hoofdpersoon kan geen Faust zijn.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Copperfield is als Hildebrand in de <hi rend="italic">Camera,</hi></seg> <seg n="22.10.2">in wie de verstandigheid en de moraal zijn belichaamd.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Hij kan de afwijkingen des levens als beelden in zich opnemen,</seg> <seg n="22.11.2">maar er niet zelf in staan.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Steerforth moet dus beide helften van de tweeëenheid,</seg> <seg n="22.12.2">bovennatuurlijke boosheid en menselijke zwakheid in zich verenigen.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij is Copperfields 'bad angel',</seg> <seg n="22.13.2">zoals Agnes het noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f21" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="22.13.3">maar in werkelijkheid z'n eigen.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Soms merkt men even,</seg> <seg n="22.14.2">dat het ook anders had kunnen zijn.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Een zo scherpziend persoontje als Miss Mowcher vergist zich een ogenblik en houdt Copperfield voor de geïnteresseerde bij de schaking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f22" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Het was een vergissing.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">We hebben in Steerforth Mephisto als gewoon mens.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Hij kritiseert het beste wat Dickens geschapen heeft,</seg> <seg n="22.18.2">de Peggotty's en richt alle onheil aan,</seg> <seg n="22.18.3">dat er aan te richten is.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">- Intussen behoudt <pb n="470" ed="VW"/>hij z'n menselijke beminnelijkheid en op het strand,</seg> <seg n="22.19.2">waarop de storm z'n lijk werpt,</seg> <seg n="22.19.3">rust z'n hoofd op z'n arm in de slaap des doods,</seg> <seg n="22.19.4">precies zoals Copperfield die houding van hem kende uit z'n kostschooljaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f23" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Steerforth is ook een demon,</seg> <seg n="23.1.2">maar hij staat veel dieper in de menselijkheid dan Uriah.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zijn wezen is een moraliteit,</seg> <seg n="23.2.2">al is het een verkeerde <choice><sic>moraiiteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">moraliteit</corr></choice>.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Uriah stoot af als een onreine geest;</seg> <seg n="23.3.2">Steerforth trekt bijna ieder aan,</seg> <seg n="23.3.3">die met hem in aanraking komt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dickens heeft juist in deze figuur zo sterk laten zien de projectie van het menselijke op verleden en toekomst beide.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Reeds in het begin werpt hij z'n schaduw op de kleine Emily,</seg> <seg n="23.5.2">als het kind aan het strand een ogenblik overmoedig haar evenwicht in gevaar brengt boven de golven.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Als ze enkele ogenblikken later veilig zich terugtrekt,</seg> <seg n="23.6.2">huivert Copperfield,</seg> <seg n="23.6.3">als hij er later soms aan terugdenkt,</seg> <seg n="23.6.4">voor haar terugkeer in het leven.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hem komt het voor,</seg> <seg n="23.7.2">alsof haar verdronken vader z'n kind toen tot zich heeft willen lokken,</seg> <seg n="23.7.3">omdat de dode,</seg> <seg n="23.7.4">die alles weet,</seg> <seg n="23.7.5">ook haar toekomst zag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f24" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">- Maar ook het einde van Steerforth kondigt zich het hele boek door aan.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Buitengewoon treffend is deze visie gegeven als Copperfield de laatste maal voor de noodlottige storm Mrs.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Steerforth en Rosa Dartle bezoekt en haar ziet zitten op het terras voor haar landhuis,</seg> <seg n="23.10.2">terwijl de nevelen oprijzen als een zee,</seg> <seg n="23.10.3">gereed om haar te verzwelgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f25" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Zo trekt ook hier de puriteinse vereenvoudiging van een gegeven (Mephisto-Faust) het bovennatuurlijke wel diep in de menselijkheid,</seg> <seg n="23.11.2">maar des te meer treft ons,</seg> <seg n="23.11.3">hoe de morele levensgang overloopt van het ongewone,</seg> <seg n="23.11.4">hoe verleden en toekomst elkaar daarin de hand reiken over het heden heen en een zeldzame geheimzinnigheid schemert rondom elk woord en elke daad.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Naast Steerforth zou men als een vrouwelijke demon Rosa Dartle kunnen stellen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ook haar karakter is tot de grenzen van het menselijke geladen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ze heeft op sommige momenten iets wat Copperfield zelf 'unearthly'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f26" rend="superscript">y</ref>,</seg> <seg n="24.3.2">noemt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">We verlangen nu echter meer ons bezig te houden met die grote groep in Dickens' 1 hoofdwerk,</seg> <seg n="24.4.2">waarvan de sympathieën,</seg> <seg n="24.4.3">zoals hij het zelf noemt,</seg> <seg n="24.4.4">liggen 'on the right side of things'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f27" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dat de schrijver in het verdelen van de rollen naar rechts en links niet vrij is,</seg> <seg n="24.5.2">blijkt heel merkwaardig uit het karakter,</seg> <seg n="24.5.3">dat hij Miss Mowcher gaf.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Dit kleine persoontje is heel duidelijk een duiveltje uit de onder-morele sfeer.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Ze was vrij naar het leven getekend.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Maar ze ontdekte zichzelf in de eerste afleveringen van Dickens' roman en zond bitter beklag bij deze in.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">De schrijver had veel verdriet en wendde haar karakter naar de goede zijde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f28" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Wie Miss Mowcher in origineel <pb n="471" ed="VW"/>geweest moge zijn,</seg> <seg n="24.10.2">in Dickens' 'creative fancy' was deze wijziging een fout Dit karakter werd er geheel onwaarschijnlijk door gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Aan de goede kant der dingen staat met haar sympathieën bovenal de Peggotty-groep.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het eert Dickens en nog meer de Schepper van de zesde dag,</seg> <seg n="25.2.2">dat de goede mensen in dit boek minder overdreven lijken dan de slechte.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Mr. Peggotty in <hi rend="italic">Copperfield</hi> is voor Engelands literatuur van onschatbare waarde.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hier is een mensenleven van de uiterste eenvoudigheid.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Aan de buitenkant is geen enkele versiering aangebracht.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Z'n woning is een opgekalfaterde boot.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar waar hij is,</seg> <seg n="26.5.2">daar is een huis,</seg> <seg n="26.5.3">een thuis voor wie het niet hebben.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">'Lorn lone creatures' verzamelen zich rondom hem op een natuurlijke en vanzelfsprekende wijze.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Voor het verlorene brandt daar <choice><sic>alti d</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">altijd</corr></choice> een lamp en blijft de deur ongesloten.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Als een goede herder trekt hij rond om het verloren schaap te zoeken,</seg> <seg n="26.8.2">totdat hij hetzelve vindt.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Hij heeft macht ontvangen zonden te vergeven en treurigen te troosten.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">In een 'outcast' van de maatschappij spreekt hij vertrouwen uit,</seg> <seg n="26.10.2">niet half,</seg> <seg n="26.10.3">maar 'full and free'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f29" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">En deze,</seg> <seg n="26.11.2">Martha,</seg> <seg n="26.11.3">raakt hem aan 'as if there was some healing virtue in him'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f30" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Deze Magdalène ontvangt van hem een zending,</seg> <seg n="26.12.2">een roeping,</seg> <seg n="26.12.3">om,</seg> <seg n="26.12.4">evenals hij,</seg> <seg n="26.12.5">het verlorene te zoeken en het klinkt als een eed,</seg> <seg n="26.12.6">wanneer ze met een stem,</seg> <seg n="26.12.7">die niet hoger rijst dan haar adem,</seg> <seg n="26.12.8">belooft "to speak to her,</seg> <seg n="26.12.9"><choice><sic>if 1 should ever</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">if I should ever</corr></choice> find her;</seg> <seg n="26.12.10">shelter her,</seg> <seg n="26.12.11">if I have any <choice><sic>sheiter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">shelter</corr></choice> to divide with her."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f31" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Er is in Dickens weinig directe verwijzing naar het Evangelie en dat was het wat Gunning een onrechtvaardigheid noemde.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Peggotty is een gewone Engelse vissersman en heeft niets in of aan zich van een heilsoldaat.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Wan<hi rend="italic">neer Copperfield</hi> een tendensroman was geweest zou hij heel wat'christelijker'zijn uitgevallen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar het is nauwelijks mogelijk voor een heel volk het christen ke volkomener uit te beelden dan hier is geschied.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De uiterste vereenvoudiging maakt hier tegelijk volkomen universeel.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Er is niemand die op deze zeeman niet de schaduw van Christus ziet vallen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">En toch is Mr. Peggotty de meest natuurlijke figuur uit het boek.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Hij is als uit het marmer van het Engelse volksmateriaal gehouwen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Prachtig is z'n houding en taal tegenover Mrs.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Steerforth,</seg> <seg n="27.10.2">een van de beste passages,</seg> <seg n="27.10.3">die ooit geschreven zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f32" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">- Er is zelfs bij hem nauwelijks iets te merken van het geheimzinnige,</seg> <seg n="27.11.2">dat vele van Dickens' mensen omgeeft,</seg> <seg n="27.11.3">het onwezenlijke,</seg> <seg n="27.11.4">dat hen kenmerkt.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Z'n leven is niet slechts een moraliteit,</seg> <seg n="27.12.2">maar een realiteit.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Het bovennatuurlijke blijft niet halverwege rondom hem,</seg> <seg n="27.13.2">maar gaat in z'n leven <pb n="472" ed="VW"/>op. De geest straalt niet om hem heen,</seg> <seg n="27.13.3">doch schijnt als goedheid uit z'n bestaan naar buiten.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">On the right side of things spookt het minder dan aan de andere zijde.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Veel minder realistisch zijn buiten de Peggotty-groep,</seg> <seg n="28.1.2">eveneens aan de goede kant,</seg> <seg n="28.1.3">weer andere personen gegeven.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Er zijn er die iets hebben van ideeën,</seg> <seg n="28.2.2">die,</seg> <seg n="28.2.3">om met Plato te spreken,</seg> <seg n="28.2.4">deel hebben aan de idee van het goede,</seg> <seg n="28.2.5">maar wat ver van de werkelijkheid blijven.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Ik denk aan Mr. Dick en Dr. Strong,</seg> <seg n="28.3.2">waarvan de een heel onnozel,</seg> <seg n="28.3.3">de ander heel geleerd was,</seg> <seg n="28.3.4">maar die toch beide tot dezelfde orde van geesten behoren.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Ze vinden elkaar dan ook in de loop van het boek.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">De 'dictionary' van de doctor is al even dwaas als de 'memorial' van de zwakzinnige.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Op een eigenaardige,</seg> <seg n="28.6.2">kabbalistische manier heeft Dickens,</seg> <seg n="28.6.3">opzettelijk of niet,</seg> <seg n="28.6.4">hun beiden het getal 1649 als openbaringsgetal toegelegd.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Voor Mr. Dick weet ieder dat in verband met het sterfjaar van King Charles.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Maar ook Dr. Strong heeft dit getal,</seg> <seg n="28.8.2">als een van z'n leerlingen uitrekent,</seg> <seg n="28.8.3">dat de dictionaire klaar zal komen in 1649 jaren.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Wanneer dit toeval is,</seg> <seg n="28.9.2">dan is het des te merkwaardiger.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Agnes,</seg> <seg n="29.1.2">de goede,</seg> <seg n="29.1.3">is ongetwijfeld weer veel voller van ware menselijkheid.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zij doet denken aan een paar mooie regels van Wordsworth:<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<lg><l n="30.1"><seg n="30.1.1">"A perfect woman,</seg> <seg n="30.1.2">nobly planned,</seg></l><l n="30.2"><seg n="30.2.1">To warn,</seg> <seg n="30.2.2">to comfort,</seg> <seg n="30.2.3">and command;</seg></l><l n="30.3"><seg n="30.3.1">And yet a spirit still,</seg> <seg n="30.3.2">and bright</seg></l><l n="30.4"><seg n="30.4.1">With something of angelic light."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f33" rend="superscript">f</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Ze is Copperfields leidsvrouw door het leven.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ze heeft in de hoogste graad de vrouwelijke eigenschap van een sfeer rondom zich te scheppen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">En in die sfeer leeft tot het einde toe het betere-ik van de held van het boek.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">En toch houdt ook zij iets abstracts.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Emily,</seg> <seg n="32.2.2">Copperfields speelgenoot uit z'n jeugd en Dora,</seg> <seg n="32.2.3">z'n child-wife,</seg> <seg n="32.2.4">zijn ongetwijfeld veel reëler scheppingen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Agnes is door Dickens geschapen meer uit een ledig,</seg> <seg n="32.3.2">een gemis,</seg> <seg n="32.3.3">dan uit een volheid,</seg> <seg n="32.3.4">een bezit.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zij vervult alles in het boek in zulk een volkomen mate,</seg> <seg n="32.4.2">omdat ze de laatste trap der werkelijkheid niet heeft bereikt.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">- Copperfield ziet haar van 't begin af in 'angelic light'.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het licht,</seg> <seg n="32.6.2">dat om haar gestalte speelt,</seg> <seg n="32.6.3">doet hem altijd denken aan een gebrand kerkraam,</seg> <seg n="32.6.4">dat hij in z'n jeugd ergens zag.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Deze associatie treft hem het eerst als hij haar,</seg> <seg n="32.7.2">na de eerste ontmoeting,</seg> <seg n="32.7.3">een trap in het statige huis van haar vader ziet opgaan;</seg> <seg n="32.7.4">'in the grave light of the old staircase'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f34" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Rondom haar is altijd iets van de geheimzinnig gedempte atmosfeer van een domkerk.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Haar wezen is dienende,</seg><pb n="473" ed="VW"/> <seg n="32.9.2">harmonische beweging in het heiligdom.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Een der standen van haar leven</seg> <seg n="32.10.2">- een tweede,</seg> <seg n="32.10.3">na de kerkraam-visie</seg> <seg n="32.10.4">- waarin Copperfield haar wezen zuiver ziet uitgedrukt,</seg> <seg n="32.10.5">is die,</seg> <seg n="32.10.6">waarin zij met opgeheven hand ten hemel wijst.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Zo ziet hij haar als ze hem Dora's dood aankondigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f35" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Zo ziet hij haar later in de geest telkens weer."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f36" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Agnes is 'a spirit'.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ze is Copperfields 'good angel',</seg> <seg n="33.2.2">z'n beschermengel.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Zulke 'Wesensschau' is kenmerkend voor de schrijver.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Telkens breekt ze door het verhaal heen,</seg> <seg n="33.4.2">ook bij andere personen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Dan daalt de betekenis van de handeling op de tweede plaats.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">En het eeuwigheidslicht houdt de figuur enkele ogenblikken vast.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Merkwaardig is in dat opzicht een 'apercu',</seg> <seg n="33.7.2">waarin Uriah en Agnes samen gezien worden.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">"<choice><sic>l saw Uriah</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I saw Uriah</corr></choice> watch her while she greeted us,</seg> <seg n="33.8.2">and he reminded me of an ugly and rebellious genie watching a good spirit. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f37" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit etherisch karakter van Agnes komt ook heel sterk uit in haar verhouding tot Dora.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zelden zal wel een tweede huwelijk als levensprobleem zo volmaakt harmonisch door een schrijver zijn opgelost.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dat is echter alleen mogelijk,</seg> <seg n="34.3.2">doordat Agnes in de hiërarchie der geesten een hogere rang bekleedt dan Dora.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zij leven in twee verschillende sferen en staan elkaar daardoor evenmin in de weg als de hemelgeesten bij Swedenborg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dora leeft in de staat der onschuld,</seg> <seg n="34.5.2">verstandelijk zowel als zedelijk.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Agnes in die der heiligheid.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">De rang van Agnes is hoger,</seg> <seg n="34.7.2">haar sfeer wijder dan die van Dora.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Haar omtrek sluit de verhouding van David en Dora in.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">David heeft Dora pas recht lief in de nabijheid van Agnes en zo Dora David.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Agnes is het element,</seg> <seg n="34.10.2">waarin die liefde pas kan gedijen.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">"By her presence,</seg> <seg n="34.11.2"><choice><sic>Dora and 1 must</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dora and I must</corr></choice> be happier than anywhere."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f38" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">At first sight gaat Dora schuil onder haar vleugelen.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">En haar laatste adem blaast ze uit aan haar borst.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Dora is de bruid van Davids 'undisciplined' hart.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Agnes de 'dear presence' zonder welke hij niets was.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Deze beide staan elkander niet in de weg;</seg> <seg n="35.1.2">in de tijd niet en in de eeuwigheid niet.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ook het laatste niet.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Op het ogenblik dat hij Agnes wint,</seg> <seg n="35.3.2">zegt hij haar,</seg> <seg n="35.3.3">dat door haar ogen de geest van z'n 'child-wife' hem aanziet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f39" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dickens weet vaak meesterlijk,</seg> <seg n="35.4.2">wat hij als het wezen van z'n personen ziet,</seg> <seg n="35.4.3">met een paar woorden,</seg> <seg n="35.4.4">ik zou bijna zeggen,</seg> <seg n="35.4.5">op formule te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f40" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Zo hier,</seg> <seg n="35.5.2">wanneer<pb n="474" ed="VW"/> hij op de laatste bladzijde van z'n boek Agnes een 'presence' noemt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Wat we zouden moeten omschrijven als een geest,</seg> <seg n="35.6.2">die op onverklaarbare wijze haar aanzijn laat merken,</seg> <seg n="35.6.3">altijd en overal.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Er is nog één van de karakters uit <hi rend="italic">Copperfield,</hi></seg> <seg n="36.1.2">die ik niet kan voorbijgaan.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij behoort tot de Peggotty-groep.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Little Em'ly.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">In het verhaal,</seg> <seg n="36.4.2">de handeling van het boek,</seg> <seg n="36.4.3">is ze eigenlijk met Copperfield de hoofdpersoon.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Zij staat met diens moeder in de frisse morgendauw van z'n jeugdherinneringen.</seg></s></p>
<lg><l n="37.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="37.1.1">"A dancing Shape,</seg> <seg n="37.1.2">an Image gay."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f41" rend="superscript">n</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="38.1"><seg n="38.1.1">En wanneer haar fabel verteld is en ze over de reling van het schip,</seg> <seg n="38.1.2">hangende aan de arm van haar oom,</seg> <seg n="38.1.3">nog ééns zichtbaar wordt voor Copperfield,</seg> <seg n="38.1.4">om dan uit het gezicht te verdwijnen,</seg> <seg n="38.1.5">dan is het boek eigenlijk uit en wat er nog komt is aanhangsel.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Zelfs het huwelijk met Agnes.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Em'ly behoort tot de Peggotty-groep.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">En ook van haar geldt,</seg> <seg n="39.2.2">wat ik zei van Mr. Peggotty,</seg> <seg n="39.2.3">dat ze meer werkelijkheid aan zich heeft dan vele andere Dickens-figuren.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">In haar leven is historie.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ze is niet enkel een portret,</seg> <seg n="39.4.2">dat Hildebrand-Copperfield in z'n camera obscura opneemt.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Geen idee,</seg> <seg n="39.5.2">die hij telkens weer stempelt op een figuur,</seg> <seg n="39.5.3">zonder dat daaruit een rechte levende eenheid worden wil.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Ze is een Engels meisje.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Ze gehoorzaamt ook niet aan de regel van Dickens om òf 'on the right side of things' òf aan de andere zijde te gaan staan.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Ze is goed en toch slecht.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Ze is slecht en toch goed.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ofschoon Em'ly met Copperfield de hoofdpersoon van de roman is,</seg> <seg n="40.1.2">staat ze toch niet middenin z'n leven.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ze staat er een weinig naast.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Ik heb boven al een reden gegeven,</seg> <seg n="40.3.2">waarom dit niet anders kon. Er is misschien nog een andere.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Copperfield is een Adam Bede-figuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Hij is,</seg> <seg n="40.5.2">wat z'n tante noemt,</seg> <seg n="40.5.3">'natural,</seg> <seg n="40.5.4">rational'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f42" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Hij staat wat naast de diepten des levens.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Dickens</seg> <seg n="40.7.2">- en hier vul ik zijn naam in voor Copperfield</seg> <seg n="40.7.3">- heeft deze wel gezien en ook beschreven,</seg> <seg n="40.7.4">meesterlijk beschreven,</seg> <seg n="40.7.5">maar zelf stond hij er ook een weinig naast.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Hij heeft ze beter beschreven,</seg> <seg n="40.8.2">dan waar hij het wezen doorzag,</seg> <seg n="40.8.3">waar hij 'Wesensschau' kon uitoefenen.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Hij heeft ze objectief beschreven en waar hij dat gedaan heeft en de dingen hun donkerheid heeft gelaten,</seg> <seg n="40.9.2">daar is hij geniaal geweest.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Daar heeft hij gezien dingen,</seg> <seg n="40.10.2">waarvoor hij geen naam wist en die hij niet op formule kon brengen.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Daar begint de theologie van de <hi rend="italic">kunstenaar.</hi></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Het is juist daarom,</seg> <seg n="41.1.2">dat de Peggotty-groep zich aftekent in <hi rend="italic">Copperfield</hi> als een berg-massief.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hier zwijgt alle spot;</seg> <seg n="41.2.2">zelfs de humor durft slechts <pb n="475" ed="VW"/>zacht meespreken.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Hier is de verwondering van een groot schrijver aan het woord,</seg> <seg n="41.3.2">die vormen en gestalten ziet opkomen boven de vlakte van z'n eigen geest.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Hier worden Schepping en Evangelie aangeschouwd,</seg> <seg n="41.4.2">die hem dwingen de werkelijkheid en de waarheid te schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De karakters in de Peggotty-groep worden niet,</seg> <seg n="42.1.2">zoals sommige andere,</seg> <seg n="42.1.3">eerst als poppen opgezet,</seg> <seg n="42.1.4">die dan langzamerhand leven beginnen te krijgen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Ze zijn geen produkten van een humoristische fantasie.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dadelijk,</seg> <seg n="42.3.2">van het begin af aan,</seg> <seg n="42.3.3">hebben ze een eigen leven,</seg> <seg n="42.3.4">dat de schrijver slechts heeft te volgen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Ze worden volkomen in ernst genomen,</seg> <seg n="42.4.2">van het begin tot het eind.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dickens leeft sympathiek hun leven mee.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">- Bij hen komt men ook niet de eindeloze herhalingen tegen,</seg> <seg n="42.6.2">die bij andere personen zo opvallend zijn.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Idiosyncrasieën,</seg> <seg n="42.7.2">zoals die zo sterk opvallen bij Betsey Trotwood,</seg> <seg n="42.7.3">bij Mrs.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Micawber met haar 'papa and mama' en Mr. Micawber zelf,</seg> <seg n="42.8.2">die z'n wezen altijd weer uitdrukt in het maken van punch en het tekenen van schuldbewijzen.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Van dat alles is er bij de Peggotty's niets.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Ze leven 'einmalig'.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Ze treden in de historie van het boek niet op als manifestaties van een ideeënen geestenwereld,</seg> <seg n="42.11.2">waarboven Dickens als schepper troont,</seg> <seg n="42.11.3">maar vervullen hun lot en bestemming als werkelijke mensen iedere dag.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Daarom is de geest,</seg> <seg n="43.1.2">die in deze figuren woont,</seg> <seg n="43.1.3">nog een andere.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Bij vele is de schrijver het zelf,</seg> <seg n="43.2.2">die ze geest inblaast.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">We hebben er niet over te klagen,</seg> <seg n="43.3.2">dat hij over te weinig geest beschikt.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Hij heeft in overvloed.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar Dickens kan tegen de Schepper zelf niet op. De Peggotty's zijn werkelijke mensen,</seg> <seg n="43.5.2">wien God zelf de adem in de neusgaten geblazen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Reeds boven merkte ik op,</seg> <seg n="44.1.2">dat dit ook blijkt uit het minder geheimzinnige,</seg> <seg n="44.1.3">weiniger spookachtige van hun leven.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Bij de Peggotty's heeft het ogenblik,</seg> <seg n="44.2.2">het heden meer betekenis dan bij vele anderen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het wordt daar minder uitgewist tussen verleden en toekomst.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Dickens zelf was een zeer sensitieve natuur en had een sterk orgaan voor het occulte,</seg> <seg n="44.4.2">zoals <choice><sic>merkwaardigerwiize</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">merkwaardigerwijze</corr></choice> vele Angelsaksen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De Peggotty's leven meer in het licht van de dag en geven daarin blijk geen scheppingen van Dickens te zijn.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Dickens' pen raakt hier het diepst de werkelijkheid aan.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zo zien we dan in Em'ly een mensenleven uitgebeeld.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Men merkt nog heel goed dat het Dickens is,</seg> <seg n="45.2.2">die schrijft.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Haar levensloop verdwijnt,</seg> <seg n="45.3.2">na de zonnige jeugd,</seg> <seg n="45.3.3">bijna geheel achter de schermen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Het zijn als schaduwen op een doek geworpen en daarvan afgelezen.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Uit deze terughouding spreekt grote eerbied,</seg> <seg n="45.5.2">die zou kunnen worden weergegeven met de woorden,</seg> <seg n="45.5.3">waarmee hij Mr. Peggotty's aandacht beschrijft,</seg> <seg n="45.5.4">als hij <choice><sic>voor't</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voor 't</corr></choice> eerst weer van z'n nicht hoort:</seg> <seg n="45.5.5">"he seemed to pursue her figure through the narrative,</seg> <seg n="45.5.6">and to let every other shape go by him,</seg> <seg n="45.5.7">as if it were nothing."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f43" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zeldzaam hoog staat in dit opzicht de beschrijving of liever aanduiding van haar zielestrijd <pb n="476" ed="VW"/>voor de vlucht.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Copperfield passeert de deur van een kleine kamer,</seg> <seg n="45.7.2">die donker was en had "an indistinct impression of her being within it,</seg> <seg n="45.7.3">cast down upon the floor.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">But,</seg> <seg n="45.8.2">whether it was really she or whether it was a confusion of the shadows in the room,</seg> <seg n="45.8.3">1 don't know now."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.iets-over-dickens.f44" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">In deze duisternis,</seg> <seg n="46.1.2">waarin een mensenziel worstelt en die niet meer van deze wereld is en daarom niet beschreven kan worden,</seg> <seg n="46.1.3">is een heiligdom aangewezen van nog andere orde dan dat,</seg> <seg n="46.1.4">waarin Agnes wordt gezien,</seg> <seg n="46.1.5">stijgende in geheimzinnig licht.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Dat laatste is misschien de sfeer der engelen Gods.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het eerste is de donkerheid,</seg> <seg n="46.3.2">waarin Christus is ingegaan om verzoening te doen achter het voorhangsel van het Heilige der Heiligen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="463" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie het fragment uit Dickens' brief aan zijn jongste zoon in J. Forster, <hi rend="italic">The Life of Charles Dickens,</hi> 2 dln., Londen 1911, dl. 2, p. 420 v.: "... <choice><sic>1 put a New Testament</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I put a New Testament</corr></choice> among your books .... because it is the best book that ever was, or will be, known in the world</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f2" type="foot" place="foot" n="aa"><p>Zinspeling op Hesiodus' leerdichten <hi rend="italic">theokonia</hi> en <hi rend="italic">Erga kai nmerai.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f3" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie Forster, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 310: "As to the way in which these characters have opened out, that is to me one of the most surprising processes of the mind in this sort of invention. Given what one knows, what one does not know springs up."</p></note>
<pb n="464" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f4" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">De christelijke roman, in Ernst en Vrede</hi> 4 (1856), p. 259.</p></note>
<pb n="465" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f5" type="foot" place="foot" n="d"><p>Niet letterlijk gevonden. Vgl. H. Taine, <hi rend="italic">Histoire de la littérature anglaise,</hi> 5 dln., dl. 5, Parijs 1878 (herziene druk), p. 1-66. De gedachte bijv. in p. 41 vv.</p></note>
<pb n="466" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f6" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Forster, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 22-36.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f7" type="foot" place="foot" n="f"><p>Dante Alighieri, <hi rend="italic">Divina Commedia,</hi> <choice><sic>Inferno 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Inferno III</corr></choice>, 1-9. Vgl. de slotregel: "Laat varen alle hoop, gij die hier intreedt."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f8" type="foot" place="foot" n="g"><p>Forster, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 23. <hi rend="italic">David Copperfield, hfdst.</hi> <choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">11</corr></choice>; in de Clarendon-uitgave, Oxford 1981 (waaruit we hier steeds citeren), p. 132.</p></note>
<pb n="467" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f9" type="foot" place="foot" n="h"><p>Forster, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f10" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="468" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f11" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Copperfield,</hi> slot hfdst. 8, p. 104.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f12" type="foot" place="foot" n="k"><p>Forster, a. w., dl. 2, p. 115.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f13" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Copperfield,</hi> begin hfdst. 48, p. 589.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f14" type="foot" place="foot" n="m"><p>Shakespeare, <hi rend="italic">Macbeth, act</hi> 1, scene 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f15" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Copperfield, hfdst.</hi> 15, p. 187 v.</p></note>
<pb n="469" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f16" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. w., hfdst. 25, p. 328.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f17" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zinspeling op Goethe's <hi rend="italic">Faust</hi> 1, Studierzimmer, vs. 1323.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f18" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Copperfield,</hi> hfdst. 42, p. 529.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f19" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., hfdst. 42, p. 530.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f20" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> hfdst. 39, p. 490 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f21" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., hfdst. 25, p. 313.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f22" type="foot" place="foot" n="u"><p>A . w., hfdst. 32, p. 395.</p></note>
<pb n="470" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f23" type="foot" place="foot" n="v"><p>A. w., slot hfdst. 55, p. 681.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f24" type="foot" place="foot" n="w"><p>A. w., hfdst. 3, P. 3 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f25" type="foot" place="foot" n="x"><p>A. w., hfdst. 46, P. 575.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f26" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> hfdst. 29, p. 372.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f27" type="foot" place="foot" n="z"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f28" type="foot" place="foot" n="a"><p>Forster, a. w., dl. 2, p. 108.</p></note>
<pb n="471" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f29" type="foot" place="foot" n="b"><p>Copperfield, hfdst. 47, p. 584.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f30" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> hfdst. 47, p. 585 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f31" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> hfdst. 47, p. 584.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f32" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie <hi rend="italic">a. w.,</hi> hfdst. 32, p. 399-401.</p></note>
<pb n="472" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f33" type="foot" place="foot" n="f"><p>Slotregels van <hi rend="italic">Poems of the Imagination,</hi> nr. 8 (1804), opgenomen in <hi rend="italic">The Poetical Works of William Wordsworth,</hi> E. de Selincourt ed., dl. 2, Oxford 1944, p. 214.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f34" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Copperfield,</hi> hfdst. 15, p. 191.</p></note>
<pb n="473" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f35" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., slot hfdst. 53, p. 658.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f36" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zo bijv. in de slotzinnen van het boek: "So may I, when realities are melting from me like the shadows which I now dismiss, still find thee near me, pointing upward!"</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f37" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., hfdst. 52, p. 639.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f38" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., hfdst. 34, p. 419.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f39" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., hfdst. 62, p. 739: "... even out of thy true eyes, in that same time, the spirit of my child-wife looked upon me, saying it was well."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f40" type="foot" place="foot" n="m"><p>*Een prachtig voorbeeld van dit vermogen van de schrijver is het, als hij Mrs. Micawber van haar man laat zeggen, dat 'Mr. Micawber's abilities (are) peculiarly requiring space' (hfdst. 54, p. 662). Inderdaad! Homerus zou hem de <hi rend="italic">brede</hi> Micawber genoemd hebben.*</p></note>
<pb n="474" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f41" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Poems of the Imagination,</hi> nr. 8, in <hi rend="italic">The Poetical Works of William Wordsworth, E</hi> - de Selincourt ed., dl. 2, p. 213.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f42" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Copperfield,</hi> hfdst. 19, p. 234.</p></note>
<pb n="475" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f43" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> hfdst. 46, p. 576.</p></note>
<pb n="476" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.f44" type="foot" place="foot" n="q"><p>A. w., hfdst. 30, p. 379.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.'opstel <hi rend="italic">Iets over Dickens</hi> verscheen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 82 (1928) nr. 4, p. 97-1 10. Veel gegevens over Dickens ontleende N. hoogstwaarschijnlijk aan het werk van <choice><sic>Diekens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dickens</corr></choice>' vriend en biograaf John Forster (1812-1876), <hi rend="italic">The Life of Charles Dickens</hi> (<choice><sic>3 dan., 1871-1873</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">3 dln., 1871-1873</corr></choice>, herziene uitgave 2 dln., 1876, welke in N.' bezit was). Charles J. H. Dickens (1812-1870), door velen beschouwd als een der grootste romanschrijvers van het Victoriaanse tijdperk. Na een armoedige jeugd werkte D. zich op tot journalist en schrijver. Veel vroege levenservaring verwerkte hij in zijn boeken. Bekendheid verwierf hij door de publikatie van zijn <hi rend="italic">Pickwick Papers</hi> (volledige titel: <hi rend="italic">The Posthumous Papers of the Pickwick Club),</hi> korte, humoristische teksten bij tekeningen die vanaf 1836 in maandelijkse afleveringen verschenen. Samen met A <hi rend="italic">Christmas Carol</hi> (1843) en het semi-autobiografische <hi rend="italic">David Copperfield</hi> (1850) wordt het tot D.' grootste werk gerekend. Kenmerkend voor D.' werken is een grote verbeeldingskracht, gevoel voor dramatiek en een buitengewoon observatievermogen. In de uiteenlopende karakters die hij tekende, hekelde hij de huichelarij en onverdraagzaamheid van zijn tijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De Engelse letterkunde in de achttiende eeuw werd gekenmerkt door een verstandelijk classicisme, dat zich uitte in vormen als leerdichten en satires (o.a. Alexander Pope). Tegen het eind van de achttiende eeuw zette een romantische reactie in, waarin sentimentele gevoelens de vrije loop kregen. Het werk van romantici als James Macpherson en Thomas Percy kreeg grote invloed en werd o.a. vertaald en nagevolgd door Goethe en Herder.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zo bijv. met de zgn. 'debtors-prisons', gevangenissen voor mensen die grote financiële schulden hadden gemaakt. In zijn jeugd kwam D.' vader in een dergelijke gevangenis terecht, hetgeen diepe indruk op Charles maakte. Zie J. Forster, <hi rend="italic">The Life of Charles Dickens,</hi> Londen <choice><sic>191 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">1911</corr></choice>, <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice> 1, p. 18 v, D. heeft deze ervaringen -m. n. verwerkt in zijn tekening van de geschiedenis van Wilkins Micawber in <hi rend="italic">David Copperfield.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor Thackeray VW., dl. 1, p. 283, noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Taine (1828-1893), Franswijsgeer, historicus en kunstcriticus, hoogleraar aan de Ecole des Beaux Arts (1864). In aansluiting aan het positivisme van Comte stond hij op het terrein van de literaire kritiek de toepassing voor van een wetenschappelijk determinisme. In de inleiding van <hi rend="italic">Histoire de la littérature anglaise</hi> (4 dln., 1864, vanaf 1869 in 5 dln.) zegt hij dat de ontwikkeling van ieder kunstwerk bepaald wordt door drie factoren: ras van de kunstenaar, zijn milieu en de omstandigheden die hem bewegen (1e moment). T. had grote invloed, o.a. op schrijvers als Zola en Maupassant.</p></note>
<pb n="477" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="477" ed="VW"/>Zie VW., dl. 1, p. 268 en 283, noot 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Th. Hood (1799-1845), Engels dichter en schrijver van voornamelijk humoristisch werk. Evenals Maurice (zie VW., dl. 1, p. 148, noot 6) en Kingsley (zie VW., dl. 1, p. 51, noot 8) vestigde H. in zijn werk de aandacht op de uitputtende kinderarbeid in de mijnen en op de wantoestanden onder het hongerende naaisters- en kleermakersgilde, bijv. in zijn bekend geworden <hi rend="italic">The Song of the Shirt </hi><choice><sic>(1 843</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20"><hi rend="italic">(1843</hi></corr></choice>).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie voor Wordsworth VW., dl. 2, p. 83, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n9" type="end" place="end" n="9"><p>E. Swedenborg (1688-1772), Zweeds natuuronderzoeker, natuurfilosoof en mysticus. S. had een aanzienlijke staat van dienst op het terrein van de natuurwetenschappen, toen hij in 1743 een religieuze crisis doormaakte, waardoor hij overging van de wetenschap naar de theosofie. In zijn leer neemt hij het bestaan aan van een rijk van geesten waarmee de mens, zelf een geestelijk wezen, in gemeenschap kan leven. Bekendste werk van S. is zijn <hi rend="italic">Arcana coelestia</hi> (8 <choice><sic>din</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dln</corr></choice>., 1749-1756), waarin hij de bouw van het heelal wil verklaren. Kant heeft S.s filosofie gekritiseerd in zijn <hi rend="italic">Träume eines Geistersehers</hi> (1766). Aanhangers van S. hebben na zijn dood de 'kerk van het nieuwe Jeruzalem' opgericht.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.iets-over-dickens.n10" type="end" place="end" n="10"><p>In de figuur Adam Bede tekende de Britse schrijfster George Eliot in haar gelijknamige novelle (1859) het karakter van een handwerkend, bekwaam man met een eenvoudig geloof, waarschijnlijk op basis van herinneringen aan haar vader. Zie voorts p. 38, noot 12.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="36" xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis" decls="#bibl-noordmans4.onverdacht-getuigenis">
<pb n="478" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Onverdacht getuigenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Het puritanisme in de Atlantische wereld</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Over het puritanisme hoort men nu vaak spreken als over een afgedane zaak.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het zou</seg> <seg n="3.2.2">- zo meent men dan</seg> <seg n="3.2.3">- van bekrompenheid getuigen,</seg> <seg n="3.2.4">als men het in bescherming zou willen nemen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Men ziet er een verminking van het leven in,</seg> <seg n="3.3.2">die geleid zou hebben tot een voor alle tijden exemplaire huichelarij.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zelfs in kerkelijke kringen schijnt het soms tot de <hi rend="italic">bon ton</hi> te behoren om op dit terrein blijk te geven van Verlichting.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De klassieke periode voor deze afwijzende houding is de Engelse <hi rend="italic">Restauratie</hi> geweest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Onder de regering van Karel 11 heeft het 'vrolijke Engeland' van Shakespeare zich gewroken op de poging van Cromwells Rondkoppen om in Engeland een theocratie te stichten naar het model van Genève.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het echte type van de huichelaar is een schepping van deze Restauratie en was ontleend aan de puriteinse réveils.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Nergens komt dat type later zoveel voor als in de Engelse literatuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daarom,</seg> <seg n="4.5.2">wanneer het puritanisme in geding is,</seg> <seg n="4.5.3">mag men dit verschijnsel niet verkleinen tot een toevallige inzinking in de kerkelijke vroomheid:</seg> <seg n="4.5.4">een degeneratie-symptoom in de Reformatie.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men mag niet doen alsof het een zedelijkheid-in-een-hoekje was.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het is een beweging geweest met een stuwende kracht van ongemene betekenis voor de Atlantische wereld.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Macaulay en Walter Scott<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n3" rend="superscript">3</ref> hebben,</seg> <seg n="4.8.2">voor wat Engeland betreft,</seg> <seg n="4.8.3">aan deze betekenis van het puritanisme recht gedaan.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Wanneer men het afwijst,</seg> <seg n="4.9.2">moet men weten wat men doet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik heb pas van de Franse existentialiste en feministe Simone de Beauvoir <hi rend="italic">L'Amérique au jour le jour</hi> gelezen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De schrijfster heeft een reis van vier maanden door de Verenigde Staten gemaakt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zij heeft getracht een ontmoeting te bewerkstelligen tussen zich en deze landen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zij heeft geprobeerd vier maanden lang Amerikaanse te worden en heeft haar best gedaan New York,</seg> <seg n="5.4.2">Chicago,</seg> <seg n="5.4.3">Californië,</seg> <seg n="5.4.4">Texas,</seg> <seg n="5.4.5">het Zuiden in zich op te nemen en er zich aan kwijt te raken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij heeft dat willen doen als existentialiste,</seg> <seg n="5.5.2">op de manier van Sartre.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Van mensen en nachten</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dat houdt twee dingen in.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ten eerste,</seg> <seg n="7.2.2">dat het bij het zoeken van de existentie om <hi rend="italic">de mens</hi> gaat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dit existentialisme nu wil een humanisme zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En het tweede wat daarin ligt opgesloten is,</seg> <seg n="7.4.2">dat men de 'basfonds',</seg> <seg n="7.4.3">de onderste lagen van het mens-zijn wil leren kennen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Aan beide eisen voldoet dit boek.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Amerika,</seg> <seg n="8.2.2">dat is voor deze auteur <hi rend="italic">mensen</hi><pb n="479" ed="VW"/> en nog eens <hi rend="italic">mensen.</hi></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Geen instellingen of inrichtingen,</seg> <seg n="8.3.2">geen politiek of techniek.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar de mensenzee,</seg> <seg n="8.4.2">die <hi rend="italic">New York</hi> heet,</seg> <seg n="8.4.3">fascineert haar van top tot teen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zij duikt er tweemaal in onder voor langere tijd.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En dan die ande<hi rend="italic">re,</hi></seg> <seg n="8.6.2"><hi rend="italic">Chicago,</hi></seg> <seg n="8.6.3">waarheen zij ook weer terug moet.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">En verder vooral <hi rend="italic">het Zuiden,</hi></seg> <seg n="8.7.2">met zijn dubbele massa,</seg> <seg n="8.7.3">blank en donker,</seg> <seg n="8.7.4">torsende aan de vloek der Reconstructie van 1869.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En eindelijk de dertien miljoen negers,</seg> <seg n="8.8.2">nu niet alleen als vrije slaven in het Zuiden,</seg> <seg n="8.8.3">maar als kaste ook in de noordelijke staten.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Om al deze mensen te leren kennen,</seg> <seg n="9.1.2">duikt zij dan heel diep in de <hi rend="italic">Amerikaanse nachten,</hi></seg> <seg n="9.1.3">in letterlijke en figuurlijke zin.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Simone de Beauvoir heeft,</seg> <seg n="9.2.2">zo komt het de lezer van dit boek voor,</seg> <seg n="9.2.3">haar halve tijd besteed aan het bezoeken van bioscopen,</seg> <seg n="9.2.4">kroegen,</seg> <seg n="9.2.5">dansgelegenheden,</seg> <seg n="9.2.6">nachtclubs,</seg> <seg n="9.2.7">vaak op de rij af.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En wanneer zij er genoeg van heeft,</seg> <seg n="9.3.2">dan komen,</seg> <seg n="9.3.3">zoals te Chicago,</seg> <seg n="9.3.4">de nachtasiels aan de beurt en de 'bars' waar de verschoten,</seg> <seg n="9.3.5">schiere mensen staan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het Amerikaanse <hi rend="italic">keep smiling,</hi></seg> <seg n="9.4.2">dat vaak tot in de 'funeral-homes' wordt volgehouden,</seg> <seg n="9.4.3">wordt dan van onderen bekeken.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Er is bij deze gang door de 'bas-fonds' eigenlijk maar één uitzondering.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De negers zoekt zij niet alleen in hun 'dancings',</seg> <seg n="9.6.2">waar zij niet genoeg kan krijgen van hun 'jazz',</seg> <seg n="9.6.3">maar ook in hun kerken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dat is een merkwaardige onderscheiding die zij hun te beurt doet vallen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1"><hi rend="italic">Het puriteinse leven</hi></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij schijnen nu wel heel ver van het puritanisme af te zijn.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Is zo'n boek nu juist niet een afdoend bewijs,</seg> <seg n="11.2.2">dat de levenshouding van de <hi rend="italic">Pilgrimfathers</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n5" rend="superscript">5</ref> tegenover het complete fenomeen:</seg> <seg n="11.2.3"><hi rend="italic">mens,</hi></seg> <seg n="11.2.4">in steden als New York,</seg> <seg n="11.2.5">Chicago,</seg> <seg n="11.2.6">New Orleans of een stadsgebied als Harlem,</seg> <seg n="11.2.7">het grote negerkwartier in New York,</seg> <seg n="11.2.8">geen betekenis meer heeft?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Simone de Beauvoir komt daartegen op en het is daarom dat ik dit onverdachte getuigenis onder de aandacht van de lezer wens te brengen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik heb reeds op één component van het Amerikaanse leven gewezen,</seg> <seg n="11.4.2">waartegenover deze auteur een uitzondering maakt:</seg> <seg n="11.4.3">de negers.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Er is een tweede,</seg> <seg n="11.5.2">dat haar boeit en waartegenover zij een opmerkelijke ontvankelijkheid toont.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het zijn de mensen in Nieuw-Engeland,</seg> <seg n="11.6.2">de regelrechte afstammelingen van de oude puriteinen;</seg> <seg n="11.6.3">Nederlanders en Britten.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wanneer de schrijfster daar bekende onderwijs-inrichtingen bezoekt als te Wellesley voor meisjes,</seg> <seg n="11.7.2">dan lijdt haar gewone houding min of meer schipbreuk.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Zij moet natuurlijk op tijd naar bed,</seg> <seg n="11.8.2">maar voelt zich toch zeer behaaglijk op de logeerkamers,</seg> <seg n="11.8.3">die haar doen denken aan een kliniek en een klooster.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Buitengewoon interessant is het,</seg> <seg n="12.1.2">een zekere verlegenheid bij haar op te <pb n="480" ed="VW"/>merken tegenover de 'college-girls'.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">"Hoe meer ik met ze praat",</seg> <seg n="12.2.2">schrijft ze,</seg> <seg n="12.2.3">"hoe moeilijker het wordt een mening over haar te hebben."</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Sommigen leefden helemaal voor haar toilet en haar 'dates'.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Anderen schenen haar toe ernstig en degelijk te zijn.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">"Maar",</seg> <seg n="12.5.2">zeiden de meisjes,</seg> <seg n="12.5.3">"degenen die frivool schijnen,</seg> <seg n="12.5.4">zijn dat niet altijd." "'t Is er ons niet voor alles om te doen,</seg> <seg n="12.5.5">een man te vinden."</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">"Wij willen ons nuttig maken in de wereld."</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De auteur vond ze allemaal,</seg> <seg n="12.7.2">één voor één,</seg> <seg n="12.7.3">persoonlijkheden.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het betrof hier een 'elite',</seg> <seg n="12.8.2">"maar",</seg> <seg n="12.8.3">aldus de schrijfster,</seg> <seg n="12.8.4">"op Franse lyceums of universiteiten zou men niet veel meisjes vinden,</seg> <seg n="12.8.5">die in ernst zulke dingen zeiden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het is een beetje schokkend,</seg> <seg n="13.1.2">als men dan moet opmerken,</seg> <seg n="13.1.3">hoe onze existentialiste zich voor haar schroom schadeloos stelt door met een oudere Frangaise,</seg> <seg n="13.1.4">die haar toeschijnt vrijere opvattingen te huldigen dan de andere leraressen,</seg> <seg n="13.1.5">een onderonsje te gaan houden,</seg> <seg n="13.1.6">om ook hier te proberen de 'bas-fonds' te weten te komen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik vind dat de lelijkste bladzijde uit het boek.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er blijkt wel iets.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er blijkt zelfs,</seg> <seg n="13.4.2">dat deze onderwijzeres het vorige jaar in Frankrijk met een selectie uit de leerlingen een proef genomen heeft.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De uitslag daarvan strekt het puritanisme van Nieuw-Engeland tot ere.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De auteur komt tot de slotsom,</seg> <seg n="13.6.2">dat onder deze mensen de omgang der jonge lieden,</seg> <seg n="13.6.3">ook onder veel vrijere en gewaagde vormen,</seg> <seg n="13.6.4">in wezen puriteins blijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">De gekooide vogel</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Een tweede ervaring ten opzichte van dit historisch puritanisme maakte Simone de Beauvoir te Harvard,</seg> <seg n="15.1.2">met een directrice van een andere school.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij lijkt mij sprekend genoeg om ze hier weer te geven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Bedoelde dame leek haar een typische figuur voor Nieuw-Engeland.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Bij meerdere,</seg> <seg n="15.4.2">zowel gehuwde als ongehuwde,</seg> <seg n="15.4.3">reeds oudere onderwijzeressen,</seg> <seg n="15.4.4">had zij een maagdelijke en opvallende frisheid opgemerkt,</seg> <seg n="15.4.5">waarvoor geen equivalent bestond in haar ervaring in Frankrijk.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Zij schrijft:</seg> <seg n="15.5.2">"De minste emotie kleurt haar wangen met een brandend rood;</seg> <seg n="15.5.3">soms knijpt de timiditeit haar de keel dicht;</seg> <seg n="15.5.4">soms weer schitteren haar ogen van een kinderlijk enthousiasme.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">In haar borst huist een vogel,</seg> <seg n="15.6.2">met glanzende veren,</seg> <seg n="15.6.3">die met de vleugels slaat;</seg> <seg n="15.6.4">hij vliegt tegen de tralies,</seg> <seg n="15.6.5">hij is nooit vrij geweest en zal het ook nooit zijn;</seg> <seg n="15.6.6">maar hij is levend,</seg> <seg n="15.6.7">hij klapwiekt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze ervaring met de leraressen wijst in dezelfde richting als die met de 'girls'.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij hebben beide betrekking op de weerstanden in het leven en op de naïeve blijheid en zelfbewuste eigendommelijkheid,</seg> <seg n="16.2.2">die de eerbiediging daarvan doet geboren worden.</seg></s> <pb n="481" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="16.3"><seg n="16.3.1">De auteur bracht ook een bezoek aan de plaatsen waar Thoreau,</seg> <seg n="16.3.2">Hawthorne,</seg> <seg n="16.3.3">Emerson,</seg> <seg n="16.3.4">Alcott hebben geleefd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zij leest er op een oud kerkhof de bijbelse voornamen der oude puriteinen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zij mengt dat alles een beetje door elkaar en merkt op,</seg> <seg n="16.5.2">dat wij hier wel ver van de wolkenkrabbers van <choice><sic>Wail Street</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wall Street</corr></choice>,</seg> <seg n="16.5.3">van Hollywood en de Far West af zijn en dat deze Sarah,</seg> <seg n="16.5.4">Abraham en Abigäïl gestorven zijn lang voor de geboorte van 'funeral-homes'en 'pin-up-girls'.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">"En toch",</seg> <seg n="16.6.2">aldus onze auteur,</seg> <seg n="16.6.3">"dit verleden,</seg> <seg n="16.6.4">dat zo snel verouderd schijnt te zijn,</seg> <seg n="16.6.5">komt men tegen op alle hoeken van het Amerikaanse leven."</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hier werden de moraal en de ideologie van het huidige Amerika gesmeed.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Men kan Chicago,</seg> <seg n="16.8.2">Los Angeles of Houston niet begrijpen als men vergeet,</seg> <seg n="16.8.3">dat de geesten der oude puriteinen er rondspoken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Als men de moeilijk-te-vinden weg naar het hart van Amerika zoekt,</seg> <seg n="16.9.2">moet men hier de sleutel van de eerste deur vragen.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Aldus Simone de Beauvoir.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.onverdacht-getuigenis.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">Schepsel en christen</hi></seg></s></head>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik wil de betekenis van zulke uitspraken niet overdrijven.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het zijn vluchtige reisindrukken,</seg> <seg n="18.2.2">die hier gegeven worden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ook maakt de schrijfster weinig onderscheid tussen het oude puritanisme en de latere Amerikaanse ideologieën.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">- Maar om hun onmiddellijkheid en onberedeneerdheid hebben deze indrukken een eigen waarde.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hier stoot deze existentialiste op een humanisme,</seg> <seg n="18.5.2">dat zich aan haar methodes onttrekt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Om het te leren kennen,</seg> <seg n="18.6.2">moet men het van boven benaderen en niet van beneden.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Men behoeft het ook niet af te takelen,</seg> <seg n="18.7.2">want dat heeft het zichzelf reeds gedaan en doet het nog steeds.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Inderdaad is het interessant niet alleen,</seg> <seg n="18.8.2">maar ook instructief om te zien hoe vreemd de spontane morele reactie in deze kringen haar modern Frans sentiment verwondert en tegelijk fascineert.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er lijkt mij overeenkomst te bestaan tussen haar verhouding tot de negers en die tot de puriteinen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het zijn de beide uitzonderingen in dit boek.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">In beide gevallen raakt zij,</seg> <seg n="19.3.2">niet als Sartre-humaniste,</seg> <seg n="19.3.3">maar als christenmens,</seg> <seg n="19.3.4">geboeid.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ik wees reeds op haar kerkgang bij de negers.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Niet alleen de 'jazz',</seg> <seg n="19.5.2">maar ook de preek trekt haar.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Zij voelt zich een beetje lidmaat van zulk een gemeente,</seg> <seg n="19.6.2">onder protest.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Van een kerkgang in Nieuw-Engeland heb ik niets gemerkt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Maar eigenlijk is haar bezoek aan deze streek in zijn geheel een kerkgang.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zozeer steekt het af tegen de andere delen van de reis.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Onder de negers gaat de auteur zich als <hi rend="italic">schepsel</hi> voelen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Hun animale blijheid verrukt haar.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Onder de puriteinen wordt ze zich min of meer als <hi rend="italic">christen</hi> bewust.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Haar existentialistische<pb n="482" ed="VW"/> methode doet het niet goed;</seg> <seg n="20.7.2">Amerika blijft voor haar een gesloten boek.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Zij moet de sleutel bij de puriteinen vragen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Laten wij niet te hard op het puritanisme afgeven!</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="479" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. S. de Beauvoir, <hi rend="italic">L'Amérique au jour le jour,</hi> Parijs 1948, p. 62 en 276 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 283.</p></note>
<pb n="480" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 283 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 285 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 291.</p></note>
<pb n="481" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie voor deze alinea a. w., p. 290 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 291.</p></note>
<pb n="482" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Onverdacht getuigenis,</hi> naar aanleiding van Simone de Beauvoir, <choice><sic>LAmérique</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">L'Amérique</corr></choice> <choice><sic>au jour Ie jour</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">au jour le jour</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Parijs 1948, in IdW. 7 (12.10.1951) nr. 2, p. 9 v.</p><p>Simone de Beauvoir (1908-1986), Frans schrijfster, sterk beïnvloed door het existentialisme van Jean-Paul Sartre met wie zij haar hele leven bevriend is geweest. Vanuit haar existentialistisch standpunt tracht ze de moderne mens als enkeling te begrijpen in de wisseling van zijn situaties en in zijn verhouding tot de hem omringende maatschappij. Behalve een groot aantal romans schreef ze belangrijke studies als bijv. <hi rend="italic">Le deuxième sexe</hi> (1949), waarin ze de problemen onderzoekt van een existentialistische ethiek aan de hand van een analyse van positie en rechten van de vrouw. Voor haar roman <hi rend="italic">Les mandarins</hi> (1954), een min of meer ironische tekening van de links-intellectuele kringen rond Sartre, ontving zij de Prix Goncourt. In deze roman verwerkt zij ook haar reis naar de Verenigde Staten in het voorjaar van 1947. Haar reisverslag dat N. hier bespreekt, schreef zij in dagboekvorm.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De Restauratie (Restoration) is de naam voor de periode in de Engelse geschiedenis welke begint in 1660 met het herstel van het huis Stuart. De hiermee ingeluide reactie op de strenge puriteinse levensstijl ten tijde van de regering van Cromwell uitte zich in een herleving van letterkunde en theater. Typerend zijn de zgn. Restoration comedies waarin de puriteinse moraal werd bespot. Het hier door N. genoemde type van de huichelaar dat sedert de Restauratie veelvuldig voorkomt in de Engelse literatuur, vindt men bijv. in het werk van Ch. Dickens. Zie N.'bespreking daarvan in dit deel, p. 463-477. Zie voor Cromwell en zijn Rondkoppen VW., dl. 5, p. 630, noot 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Walter Scott (1771-1832), Schots dichter, romanschrijver en historicus, vooral beroemd geworden door zijn historische romans, de zgn. Waverley-romans. Opvallend daarin is de humoristische en scherpe karaktertekening, zoals bijv. van de theologiserende, puriteinse boer David Deans in zijn meesterwerk <hi rend="italic">The Heart of Midlothian</hi> (1818). Ten onzent werkte S.s invloed door op o.a. Van Lennep en Bosboom-Toussaint.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Na de Burgeroorlog (1861-1865) werd in de Verenigde Staten op landelijk niveau een herstel ingezet van de Unie van Noordelijke en Zuidelijke Staten en op regionaal niveau gepoogd het door de oorlog geteisterde Zuiden weer op te bouwen. In 1867 werd de Reconstruction Act opgesteld waarbij het Zuiden in vijf militaire districten werd verdeeld, die bezet zouden blijven totdat overal de gelijkheid van negers volledig was aanvaard. Twee jaar later verkregen de negers het kiesrecht. Het effect van de Reconstructie was blanke intimidatie van de zijde van geheime genootschappen (zoals de Ku Klux Klan). Na de ontruiming van het militaire gezag in 1877 werden de negers langzamerhand hun pas verworven rechten weer ontnomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Pilgrimfathers is de naam van een groep Engelse puriteinen, die in het begin van de zeventiende eeuw naar de Nederlanden vluchtten als reactie op de vervolgingen onder Jacobus</p><p>1. Zij stonden in de geest van de Hervormers een zuivering voor van de liturgie van de anglicaanse kerk, een strenge zondagviering en een sobere levenswijze. Een deel van hen kwam in 1620 als eerste kolonisten naar Nieuw-Engeland, in het noordoosten van Amerika. De vestiging in Nieuw-Engeland breidde zich uit tot zes staten: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island en Connecticut. De puriteinse bevolking bleef tot het midden van de negentiende eeuw voornamelijk van Engelse afkomst. Sindsdien is door een toeloop van Italiaanse en <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> immigranten het karakter van de streek veranderd.</p></note>
<pb n="483" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.onverdacht-getuigenis.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="483" ed="VW"/>In de jaren dertig van de negentiende eeuw was Concord, Massachusetts, het centrum van een culturele en filosofische beweging, die sterke invloed had ondergaan van het Duitse idealisme en haar wortels had in het verzet tegen het toenmalige materialisme in de Amerikaanse literatuur en filosofie. Veel leden van deze 'transcendentalists' hadden een strenge puriteinse achtergrond. Zij zochten een radicaal individualisme te verbinden met sociale hervormingen. De schrijver H. D. Thoreau (1817-1862) is vooral bekend geworden door zijn <hi rend="italic">Walden, or Life in the Woods</hi> (1854), waarin zelfbespiegeling, natuurbeschrijvingen en maatschappijkritiek met elkaar verbonden zijn (zie ook VW., dl. 1, p. 323, noot 3). In de romans van zijn vriend N. Hawthorne (1804-1864), zelf afkomstig uit een vooraanstaand puriteins geslacht, is het probleem van de 'zonde' hoofdthema: de strijd tussen een benepen puriteinse levensvisie en brede menselijke verlangens en instincten. Zijn meest geprezen werk is <hi rend="italic">The Scarlet Letter</hi> (1850). R. E. Emerson (1803-1882), filosoof, dichter en essayist, was de leider van de beweging. Hij heeft een grote rol gespeeld in de overdracht van de Duitse filosofie, m. n. van romantiek en idealisme, naar Amerika. Kenmerkend voor zijn filosofie is de verbinding tussen een mystiek pantheïsme en een uitgesproken individualisme. Een bijzondere plaats nam A. B. Alcott (1799-1888) in, pedagoog, filosoof en dichter en fel propagandist van het transcendentalisme. A.s pedagogische ideeën hebben veel invloed gehad op het schoolwezen van zijn land. Hij was de vader van Louisa May Alcott (1832-1888), beroemd geworden door haar veelvertaalde boek <hi rend="italic">Little Women; or Meg, Jo, Beth andamy</hi> (1868-1869), waarin ze het harde familieleven in Nieuw-Engeland beschrijft.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="37" xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger" decls="#bibl-noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger">
<pb n="484" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De antropologie van een Sahara-vlieger<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<quote type="bible"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Wij hebben gezien zijn ster in het Oosten.</hi></seg></s></quote>
<bibl type="bible"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Mattheüs 2 : 2 (St.V.)</seg></s></bibl>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Richard Hillary,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.1.2">de bekend geworden vlieger uit de 'battle of Britain',</seg> <seg n="4.1.3">maakt in zijn meesterlijk geschreven boek <hi rend="italic">The Last Enemy</hi> de opmerking,</seg> <seg n="4.1.4">dat de piloot in de lucht 'zekere fundamentele dingen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f1" rend="superscript">a</ref> leert.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Deze uitspraak vindt men op wel zeer treffende wijze bevestigd onder de lezing van enkele werkjes van Antoine de Saint-Exupéry,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="4.2.2">die o.a. sommige lijnen over Frans-Afrikaanse woestijngebieden heeft bevlogen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De daarbij opgedane ervaringen hebben hem later aanleiding gegeven tot het schrijven van wat men een aantal <hi rend="italic">meditaties</hi> zou kunnen noemen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik denk nu vooral aan zijn <hi rend="italic">Terre des hommes</hi> en zijn <hi rend="italic">Lettre </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> un otage.</hi></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij gaan te werk naar de beste Franse tradities en trachten aan wat de auteur beleefd heeft een evidentie te geven,</seg> <seg n="4.5.2">waardoor deze ervaringen het karakter krijgen van 'maximes' of van 'caractères' of van iets dat het midden houdt tussen die beide.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wie ze uit deze boekjes bijeen leest,</seg> <seg n="4.6.2">krijgt een soort antropologie van een Sahara-vlieger,</seg> <seg n="4.6.3">die mij merkwaardig genoeg schijnt om te proberen enkele omtrekken daaruit te tekenen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het zijn inderdaad fundamentele dingen,</seg> <seg n="4.7.2">die een kritische betekenis hebben voor onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het eerste wat ons opvalt is,</seg> <seg n="5.1.2">dat de mens hier een scherp besef krijgt van de betekenis van richtingen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De Sahara schijnt</seg> <seg n="5.2.2">- aldus de schrijver</seg> <seg n="5.2.3">- zover men kan zien,</seg> <seg n="5.2.4">een uniforme zandvlakte te zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar in werkelijkheid bouwen onzichtbare diviniteiten haar een net van lijnen,</seg> <seg n="5.3.2">een geheimzinnige en levende musculatuur.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Alles oriënteert zich.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Alles polariseert zich.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Iedere ster stelt een richting vast,</seg> <seg n="5.6.2">die betekenis heeft.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het zijn allemaal sterren van de Drie Koningen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Zij dienen elk haar eigen god.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De ene geeft de richting aan naar een verre bron,</seg> <seg n="5.9.2">een andere die naar een uitgedroogde put.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Weer een andere wijst naar een onbekende oase,</seg> <seg n="5.10.2">waarvan de nomaden hebben verteld.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Zo voelt de mens zich gespannen en in leven gehouden door een veld van krachten,</seg> <seg n="5.11.2">die hem trekken of afstoten.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Hij wordt het centrum van een stelsel van kardinale lijnen.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">En daar de woestijn geen kostbare goederen kan aanbieden en het innerlijk leven,</seg> <seg n="5.13.2">wel verre van uit te doven,</seg> <seg n="5.13.3">er sterker wordt,</seg> <seg n="5.13.4">moet men wel erkennen,</seg> <seg n="5.13.5">dat deze mens allereerst leeft op onzichtbare prikkels.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">De mens wordt geregeerd door de Geest.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">In de woestijn ben ik zoveel waard als mijn diviniteiten het zijn.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Niet meer en niet minder.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <pb n="485" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.17"><seg n="5.17.1">Deze diviniteiten kunnen van verschillende orde zijn.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Ik denk nu aan een passage uit <hi rend="italic">Terre des hommes.</hi></seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">De auteur-vlieger moest met een paar kameraden een noodlanding maken in de buurt van een blokhuis in het zuiden van Marokko.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Hij trof er een oude,</seg> <seg n="5.20.2">Franse sergeant aan,</seg> <seg n="5.20.3">die met vijftien Senegalezen de post bezet hield.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">De man ontving hen als engelen uit de hemel.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">Men bracht op het terras van het blokhuis de nacht door met praten over de sterren.</seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">Er was niets anders om naar te kijken.</seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Maar de sterren waren er 'au complet'.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wel,</seg> <seg n="6.1.2">mijn richtingen ken ik wel,</seg> <seg n="6.1.3">zei de sergeant.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Die ster bijv. staat boven Tunis.</seg></s></p>
<lg><l n="7.1"><seg n="7.1.1">- Komt gij uit Tunis?</seg></l><l n="7.2"><seg n="7.2.1">- Neen mijn cousine woont er.</seg></l></lg>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Er ontstaat een heel lange pauze in het gesprek.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar de sergeant durft niets te verbergen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">- Eens zal ik naar Tunis gaan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">- Ik heb een keer aan de kapitein verlof gevraagd voor Tunis,</seg> <seg n="10.1.2">met het oog op die cousine.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En hij heeft mij geantwoord...</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">- Nu,</seg> <seg n="11.1.2">wat heeft hij gezegd?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">- En hij heeft mij geantwoord:</seg> <seg n="12.1.2">De wereld is vol cousines.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En,</seg> <seg n="12.2.2">omdat het minder ver was,</seg> <seg n="12.2.3">heeft hij mij naar Dakar gezonden.</seg></s></p>
<lg><l n="13.1"><seg n="13.1.1">- En is ze mooi,</seg> <seg n="13.1.2">je cousine?</seg></l><l n="13.2"><seg n="13.2.1">- Die van Tunis? Welzeker. Zij was een blondine.</seg></l><l n="13.3"><seg n="13.3.1">- Nee,</seg> <seg n="13.3.2">die van Dakar?</seg></l></lg>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dan komt het een beetje spijtige en melancholieke antwoord van de sergeant:</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">- Elle était nègre.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit begrip van de Sahara zegt De Saint-Exupéry pas recht gekregen te hebben,</seg> <seg n="16.1.2">toen hij te Lissabon en op de boot naar Amerika gelegenheid had de emigranten gade te slaan,</seg> <seg n="16.1.3">die in de oorlog hun geld in veiligheid brachten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij tekent ze,</seg> <seg n="16.2.2">zoals zij het casino van Estoril bevolkten en deden alsof er geen vuiltje aan de lucht was.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">"Lissabon zette op geluk,</seg> <seg n="16.3.2">in de hoop dat God het wel zou willen geloven."</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De emigranten speelden met fortuinen,</seg> <seg n="16.4.2">die misschien op datzelfde ogenblik hun betekenis al verloren hadden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">"De waarden in hun koffers waren misschien gedekt door fabrieken,</seg> <seg n="16.5.2">die reeds geconfisceerd waren of,</seg> <seg n="16.5.3">bedreigd als ze waren door luchtvloten,</seg> <seg n="16.5.4">reeds bezig waren in puin te vallen."</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Alles was irreëel.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het was een compleet poppenspel.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Maar triest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Op de boot vindt hij ze terug.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Om hen heen was eenzelfde soort lichte <pb n="486" ed="VW"/>angst als in het casino.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij trachtten zich tegenover elkaar te legitimeren.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zij haalden hun adresboekjes uit de zak,</seg> <seg n="17.4.2">de brokstukken van hun identiteit.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zij speelden alsof zij nog iemand waren.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Gij weet,</seg> <seg n="17.6.2">zeiden ze,</seg> <seg n="17.6.3">ik ben die en die... uit de stad... een vriend van die en die... kent gij hem?<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Men meent een satire van Horatius te lezen,</seg> <seg n="18.1.2">als deze lieden zo worden opgevoerd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij vertellen de geschiedenis van een verantwoordelijkheid,</seg> <seg n="18.2.2">die zij gedragen hebben of zelfs die van een misstap of welke andere historie ook,</seg> <seg n="18.2.3">alleen maar om ergens mee in verband te staan,</seg> <seg n="18.2.4">onverschillig waarmee.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar,</seg> <seg n="18.3.2">nu ze expatrieerden,</seg> <seg n="18.3.3">kon niets uit het verleden hun meer dienen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Zij voelden dat wel.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zoals Lissabon op geluk speelde,</seg> <seg n="18.5.2">zo de boot op terugkeer.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar het waren verloren zonen zonder vaderhuis achter zich.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Hun sterren begonnen te liegen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Hun diviniteiten losten zich op in een nevel.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">En daarmee ging het hunzelf evenzo,</seg> <seg n="18.9.2">want een mens is zoveel waard als zijn diviniteiten.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">"Het ontbrak hun niet aan geld,</seg> <seg n="18.10.2">maar aan gehalte,</seg> <seg n="18.10.3">dichtheid (densité)."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toen,</seg> <seg n="19.1.2">op die boot,</seg> <seg n="19.1.3">begreep de schrijver ineens zijn woestijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Een zeer fundamenteel ding werd hem duidelijk.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">"De Sahara heeft een meer echt leven dan een wereldstad en de stad waarin het krioelt van mensen wordt ledig als de essentiële polen van het leven van hun magnetische aantrekkingskracht zijn ontladen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De Sahara-mens is een type van de mens der toekomst,</seg> <seg n="20.1.2">die de bronnen van het leven en de polen van zijn bestaan zal hebben teruggevonden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In uiterste vereenvoudiging doet hij de fundamentele dingen zien,</seg> <seg n="20.2.2">die tot ons wezen behoren.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Wanneer men de ervaringen van deze vlieger en die,</seg> <seg n="20.3.2">welke hij heeft opgemerkt bij de inboorlingen op een paar formules zou mogen brengen,</seg> <seg n="20.3.3">dan zou men kunnen zeggen:</seg> <seg n="20.3.4">Die mens is een kleine hoeveelheid vocht tussen zon en zand;</seg> <seg n="20.3.5">hij is geschapen naar het beeld en de gelijkenis van zijn diviniteit,</seg> <seg n="20.3.6">de oase.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wat er gebeurt als hij de richting verliest,</seg> <seg n="21.1.2">heeft de auteur drastisch beschreven in een hoofdstukje uit <hi rend="italic">Terre des hommes,</hi></seg> <seg n="21.1.3">waarin verteld wordt hoe hij met zijn mecanicien in de buurt van de Egyptische grens een noodlanding moet maken,</seg> <seg n="21.1.4">zonder te weten waar.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men krijgt dan te lezen wat de zon en de wind in de woestijn met de mens doen,</seg> <seg n="21.2.2">als hij is afgedwaald van de plaats,</seg> <seg n="21.2.3">waarvan hij de beelddrager is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Voor een mens die een damp is,</seg> <seg n="22.1.2">krijgt het water de betekenis van een godheid.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">De schrijver vertelt hoe de Franse regering een drietal stamhoofden<pb n="487" ed="VW"/> uit de <hi rend="italic">dissidence,</hi></seg> <seg n="22.2.2">de ononderworpen Sahara,</seg> <seg n="22.2.3">naar Savoye liet reizen en hen bij een grote waterval bracht.</seg></s></p>
<lg><l n="23.1"><seg n="23.1.1">- Proef maar eens,</seg> <seg n="23.1.2">zei de gids.</seg></l><l n="23.2"><seg n="23.2.1">Eindelijk wilde hij weer vertrekken.</seg></l><l n="23.3"><seg n="23.3.1">- Wacht nog even...</seg></l></lg>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het leven vloeide daar voor hen uit de berg.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">- Wat is er nog meer te zien?</seg></s></p>
<lg><l n="25.1"><seg n="25.1.1">Kom...</seg></l><l n="25.2"><seg n="25.2.1">- We willen nog wachten.</seg></l><l n="25.3"><seg n="25.3.1">- Wachten waarop?</seg></l><l n="25.4"><seg n="25.4.1">- Op het einde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f10" rend="superscript">j</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Er is een overvloed,</seg> <seg n="26.1.2">ook voor de moderne mens,</seg> <seg n="26.1.3">die <hi rend="italic">onuitputtelijk moet</hi> heten.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De Saint-Exupéry gelooft dat ieder mens zijn ure heeft,</seg> <seg n="26.2.2">waarin dat hem geopenbaard kan worden.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Er is ook een <hi rend="italic">terre,</hi></seg> <seg n="26.3.2">waarin de <hi rend="italic">homme</hi> kan wassen;</seg> <seg n="26.3.3">een <hi rend="italic">terre des hommes.</hi></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Hij gelooft niet dat de sociologen die kweek zullen kunnen oefenen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De mensheid is geen koppel mestvee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het leven is een symposion,</seg> <seg n="27.1.2">een convivium,</seg> <seg n="27.1.3">dat met veel lichter toetsen gespeeld moet worden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zelfs het water in de woestijn</seg> <seg n="27.2.2">- aldus de schrijver is het niet zelf.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Want waarom zouden wij het dan met zoveel plezier delen?</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">'Le plaisir véritable est plaisir de convive'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De glimlach waarmee de redders het aan komen dragen!</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Daarbij voelde de auteur zich gelukkig!</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hij vindt het zo jammer,</seg> <seg n="28.1.2">dat daartoe zo weinig mensen <hi rend="italic">geboren</hi> worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het zouden kleine prinsen uit de legenden moeten zijn.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Maar er is niemand om ze te kweken.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Er is geen tuinman voor mensen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Toen heeft De Saint-Exupéry <hi rend="italic">Le petit prince</hi> geschreven,</seg> <seg n="29.1.2">waarin zo'n nieuwe mens ons geschilderd wordt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Daar lost de wereld zich niet op in een nevel,</seg> <seg n="29.2.2">maar in een glimlach.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">En toch ook in de Sahara.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="484" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>R. Hillary, <hi rend="italic">The Last Enemy</hi> (1942), Londen 1949, p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor deze alinea <choice><sic>A.deSaint</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">A. de Saint</corr></choice>-Exupéry, Lettre <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> un otage, <choice><sic>Parijs1944</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parijs 1944</corr></choice>,Z.j.<hi rend="superscript">31</hi> p.26-30.</p></note>
<pb n="485" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie voor deze alinea <choice><sic>A.deSaint</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">A. de Saint</corr></choice>-Exupéry, Terre des hommes, <choice><sic>Parijs1939</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parijs 1939</corr></choice>,Z.j.<hi rend="superscript">79</hi>,p.92-95.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>-Zie voor deze alinea <hi rend="italic">Lettre </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> un otage,</hi> p. 13-16.</p></note>
<pb n="486" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie voor deze en de volgende alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 17-22.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie <hi rend="italic">Terre des hommes,</hi> p. 131-187.</p></note>
<pb n="487" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 101-104.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p, 189 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Lettre </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> un otage,</hi> p. 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Vgl. Terre des hommes,</hi> p. 207 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">De antropologie van een Sahara-vlieger in IdW.</hi> 7 (11.1.1952) nr. 15, p. 116.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n2" type="end" place="end" n="2"><p>R. Hillary (1919-1943), Engels schrijver. H. was een bekwaam gevechtsvlieger die in 1940 werd neergeschoten in de <hi rend="italic">Battle of Britain.</hi> Hij overleefde het en schreef tijdens de lange periode van herstel <hi rend="italic">The Last Enemy,</hi> waarin hij zijn ervaringen in de luchtgevechten te boek stelde. Terug in dienst werd hij op 7 januari 1943 gedood. De <hi rend="italic">Battle of Britain</hi> had plaats in de zomer van 1940 na de capitulatie van Frankrijk.</p></note>
<pb n="488" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.de-antropologie-van-een-sahara-vlieger.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="488" ed="VW"/>A. de Saint-Exupéry (1900-1944), Frans schrijver en vliegenier. Zijn gedeeltelijk autobiografische romans zijn doortrokken van een humanisme waarin menselijke waardigheid, heldhaftigheid, verantwoordelijkheid en solidariteit centraal staan. Vooral bekend geworden is zijn <hi rend="italic">Le petit prince</hi> (1943), een filosofisch sprookje, geïllustreerd door de schrijver, met een scherpe tekening van mens en dier. In 1944 kwam hij om het leven bij een verkenningsvlucht boven bezet Frankrijk.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="38" xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film" decls="#bibl-noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film">
<pb n="489" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Tachtig jaar op de film<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Bedoeld zijn de jaren 1873-1953,</seg> <seg n="3.1.2">die tot heden de levensloop dragen van de schrijver van bovengenoemd boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij is een bekend econoom en historicus,</seg> <seg n="3.2.2">stichter en eerste rector van de Handelshogescholen te München en Berlijn,</seg> <seg n="3.2.3">die tegelijk bij de politieke geschiedenis van Duitsland op sommige zeer kritieke ogenblikken na was betrokken en die in dit boek een fragmentarisch overzicht geeft van de gebeurtenissen,</seg> <seg n="3.2.4">waarmee zijn tijd hem in aanraking bracht.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het zijn vooral ook de bekende figuren uit dit tijdperk,</seg> <seg n="3.3.2">die daarbij naar voren komen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En dan niet alleen die uit Duitsland,</seg> <seg n="3.4.2">maar ook die uit andere landen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dr. Bonn is een kosmopoliet,</seg> <seg n="3.5.2">die Engeland en Amerika bijna evengoed kent als zijn geboorteland en die ook enkele jaren doorbracht in Italië en Zuid-Afrika.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze levensloop past bij zijn afkomst.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij is een Jood,</seg> <seg n="4.2.2">afkomstig uit Frankfort.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Eigenlijk moet ik niet zeggen:</seg> <seg n="4.3.2">een Jood,</seg> <seg n="4.3.3">maar een Israëliet;</seg> <seg n="4.3.4">men merkt uit het boek niet of nauwelijks dat het door een Jood geschreven is.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij is evenmin een Israëliet van Abrahamswege;</seg> <seg n="4.4.2">hij is het van Adamswege;</seg> <seg n="4.4.3">zo algemeen mogelijk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij heeft,</seg> <seg n="4.5.2">wat de Marburger hoogleraar Cohen in de Israëliet wilde vinden,</seg> <seg n="4.5.3">iets transcendentaals.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Zijn geest bezit de algemene vormen,</seg> <seg n="4.6.2">die voor ieder soort van leven,</seg> <seg n="4.6.3">nationaliteit of welke eigenaardigheid ook passend schijnen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het kost hem geen moeite een Engelsman,</seg> <seg n="4.7.2">een Ier,</seg> <seg n="4.7.3">een Amerikaan te zijn.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Hij heeft vrienden de hele wereld door,</seg> <seg n="4.8.2">en is een graag geziene gast in de beste salons van ieder land.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij beweegt zich in de wereld met het gemak van iemand van vóór de toren van Babel.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dat verklaart ook zijn schrijfwijze.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dit Duitse boek is zo leesbaar,</seg> <seg n="4.11.2">dat het van een Fransman kon zijn.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Of liever:</seg> <seg n="4.12.2">de trant past bij iedere denominatie.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Het is niet gedacht,</seg> <seg n="4.13.2">maar vlotter:</seg> <seg n="4.13.3">geschreven.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">En niet geschreven,</seg> <seg n="4.14.2">maar vlotter:</seg> <seg n="4.14.3">verteld.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">De dingen zijn medegedeeld,</seg> <seg n="4.15.2">zoals een wereldburger dat geleerd heeft te doen in het salon.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Met voorname terughouding van eigen persoon en mening de dingen zelf,</seg> <seg n="4.16.2">die men in het midden wil brengen,</seg> <seg n="4.16.3">laten spreken en ze daartoe verfilmen,</seg> <seg n="4.16.4">zodat zij ook zelf 'salonfähig' worden en met een lichte,</seg> <seg n="4.16.5">niemand hinderende gratie midden door het gezelschap gaan.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Op de manier van het volgende:</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dr. Bonn was in 1938 in Engeland.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het was na de conferentie van München.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Chamberlain<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n3" rend="superscript">3</ref> van wie de schrijver een weinig hoge dunk heeft,</seg> <seg n="5.3.2">geloofde nog aan de vrede.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In een kring van waarnemers van buitenlandse <pb n="490" ed="VW"/>zaken was dr. Bonn op een avond genodigd.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hij wilde zich,</seg> <seg n="5.5.2">zo zei hij,</seg> <seg n="5.5.3">niet in de discussie mengen,</seg> <seg n="5.5.4">maar een geschiedenis ten beste geven.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij had gehoord,</seg> <seg n="5.6.2">dat Chamberlain Hitler had uitgenodigd om ergens in Schotland enige dagen met hem te komen vissen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hitler werd op een veelbelovende plek met een hengel neergezet<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> </corr></choice><s n="5.8"><seg n="5.8.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Ieder</corr></choice> was in de beste stemming en het weer was mooi.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Neville wierp juist een vlieg uit,</seg> <seg n="5.9.2">toen een luide knal weerklonk.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Een aanslag op Hitler?!!</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Hij snelde naar zijn gast,</seg> <seg n="5.11.2">die in het water staarde,</seg> <seg n="5.11.3">waar dode vissen op de oppervlakte dreven.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Hitler had met dynamiet gevist.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Chamberlain had moeite zijn humeur te bedwingen en probeerde hem uit te leggen,</seg> <seg n="5.13.2">dat men zoiets in Engeland niet deed.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Maar Hitler overschreeuwde hem:</seg> <seg n="5.14.2">"Maar zo doe ik het;</seg> <seg n="5.14.3">heb je dan mijn boek niet gelezen?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Er zijn twee Duitslanden.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Van het éne heet de hoofdstad Berlijn;</seg> <seg n="5.16.2">van het andere Frankfort.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Het ene hebben wij leren kennen door Bismarck en Von Hindenburg.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Het andere door Goethe en Schiller.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">Deze beide laatsten waren de schutspatronen van onze gymnasiale opleiding,</seg> <seg n="5.19.2">die onder Duitse beademing stond.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Wij zagen de Oudheid door een schemer van romantiek,</seg> <seg n="5.20.2">waardoor wij met die Oudheid in een zekere organische verbinding bleven.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">Het Romeinse keizerrijk scheen nog maar pas beëindigd,</seg> <seg n="5.21.2">sedert de keizer zich naar de Balkan terugtrok,</seg> <seg n="5.21.3">om het rijk ter annexatie aan Pruisen over te laten.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">Symbolisch daarvoor was de annexatie van Frankfort in 1866.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">Het was de oude keizerstad,</seg> <seg n="5.23.2">waar de keizers gekozen en gekroond werden.</seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Door haar ondergang als zodanig en de pruisificering van West-Duitsland werd onze latiniteit versmald en te zeer buiten de geschiedenis geplaatst.</seg></s> <s n="5.25"><seg n="5.25.1">Zij bleef voortaan te literair en te logisch.</seg></s> <s n="5.26"><seg n="5.26.1">De legende van de Germanen kon herleven en zij deed dat.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wie het boek van dr. Bonn leest,</seg> <seg n="6.1.2">krijgt een merkwaardig specimen van deze dingen voor ogen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hier is nu een echte Duitser uit Frankfort,</seg> <seg n="6.2.2">de opvolgster van Rome in het Noorden,</seg> <seg n="6.2.3">die een mentaliteit vertoont,</seg> <seg n="6.2.4">welke universeel genoemd kan worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Pruisen en Berlijn zijn hem vreemd gebleven.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Voor hem is</seg> <seg n="6.4.2">- men merkt het overal in zijn boek</seg> <seg n="6.4.3">- de Pruisische 'Drili' het grote kwaad in de politiek.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij ziet niet,</seg> <seg n="6.5.2">waarom Duitsland geen goede parlementariërs had kunnen opleveren.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Mannen als Von Bennigsen,</seg> <seg n="6.6.2">Bamberger,</seg> <seg n="6.6.3">Von Stauffenberg en Windthorst<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n5" rend="superscript">5</ref> waren wel van dat hout gesneden.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar Bismarck wilde creaturen,</seg> <seg n="6.7.2">geen collega's. Zijn karakter had,</seg> <seg n="6.7.3">aldus dr. Bonn,</seg> <seg n="6.7.4">het Duitse politieke leven vergiftigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor een liberaal als onze auteur,</seg> <seg n="7.1.2">wiens talenten toch in de hele wereld geschat werden,</seg> <seg n="7.1.3">was er dan ook in het verjonkerde<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n6" rend="superscript">6</ref> Duitsland geen rechte arbeidsmogelijkheid,</seg> <seg n="7.1.4">zolang Wilhelm II keizer was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wel vond hij die te <pb n="491" ed="VW"/>München.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Beieren bleef ook na de vereniging van alle Duitse landen onder Wilhelm 1 een anti-Pruisische instantie in het rijk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">München speelt daarbij een merkwaardige rol.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het werd een soort asiel voor iedere Duitser,</seg> <seg n="7.5.2">die de vroegere Duitse Bond,</seg> <seg n="7.5.3">die te Frankfort daagde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="7.5.4">niet vergeten kon en die de veelvoudigheid van het oude keizerrijk,</seg> <seg n="7.5.5">dat zich naar Oostenrijk had teruggetrokken,</seg> <seg n="7.5.6">met heimwee bleef gedenken.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ook voor degene,</seg> <seg n="7.6.2">die zich de vluchtige kansen herinnerde,</seg> <seg n="7.6.3">die in 1848 te Frankfort verspeeld waren op een Duits rijk van liberale makelij en die ten tweeden male verspeeld waren door de vroegtijdige dood van keizer <choice><sic>Frederik 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Frederik III</corr></choice> op 18 juni 1888.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">München zelf overigens was een stad zonder historie,</seg> <seg n="7.7.2">een residentiedorp rondom het hof,</seg> <seg n="7.7.3">de ministeries,</seg> <seg n="7.7.4">het leger en de kerk;</seg> <seg n="7.7.5">zonder rechte burgerij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Men zou kunnen zeggen dat het uit een historische verveling was opgebouwd door de prachtlievende,</seg> <seg n="7.8.2">gekke koningen van Beieren,</seg> <seg n="7.8.3">die zich de leiding van het rijk hadden zien ontglippen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">- Ik herinner mij nog levendig dit aspect van nieuwheid en opzettelijkheid van een verblijf van een paar dagen in het voorjaar van 1893,</seg> <seg n="7.9.2">hetzelfde voorjaar,</seg> <seg n="7.9.3">waarin dr. Bonn er student werd.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wie deze dingen bedenkt,</seg> <seg n="8.1.2">verstaat gemakkelijker,</seg> <seg n="8.1.3">hoe München,</seg> <seg n="8.1.4">hoofdstad van het conservatieve Beieren,</seg> <seg n="8.1.5">op het einde van de Eerste Wereldoorlog en bij de val van het keizerrijk,</seg> <seg n="8.1.6">een paar maal een revolutiecentrum kon worden;</seg> <seg n="8.1.7">eerst in november 1918 en,</seg> <seg n="8.1.8">na de dood van Kurt Eisner,</seg> <seg n="8.1.9">in het sovjet-avontuur van april 1919.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En hoe later,</seg> <seg n="8.2.2">uit reactie,</seg> <seg n="8.2.3">voor Beieren en voor de orde,</seg> <seg n="8.2.4">tegen het democratisch socialisme van Berlijn in,</seg> <seg n="8.2.5">hier het nationaal-socialisme <choice><sic>van Ludendorff" en Hitier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-57">van Ludendorff</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n11" rend="superscript">11</ref><choice><sic>van Ludendorff" en Hitier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-57"> en Hitler</corr></choice> in reincultuur kon worden gekweekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men begrijpt dan ook met welke ogen dr. Bonn,</seg> <seg n="9.1.2">die van 1910-1920 rector van de Handelshogeschool te München was,</seg> <seg n="9.1.3">een man als Von Hindenburg<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n12" rend="superscript">12</ref> moest aankijken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De Frankforter liberaal,</seg> <seg n="9.2.2">die bijna al die jaren in München op een zijspoor stond en die pas in 1918 door de republiek in de praktische politiek werd betrokken.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Als lid van een onderzoekscommissie omtrent de schuld aan de oorlog had hij in 1919 gelegenheid een zitting met de veldmaarschalk bij te wonen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Meester in de fenomenologische beschrijving betastte hij hem als 't ware met de ogen,</seg> <seg n="9.4.2">bijna met de handen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hij geeft daarvan het volgende verslag:</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">"De veldmaarschalk was in uniform en leek wel een reusachtig standbeeld.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Grijs in't gezicht en over zijn figuur,</seg> <seg n="10.2.2">had hij het uit steen gehouwen,</seg> <seg n="10.2.3">mensgeworden afgodsbeeld van een of andere heidense Pruisische volksstam<pb n="492" ed="VW"/> kunnen zijn.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij bewoog zich stijf,</seg> <seg n="10.3.2">met zware schreden,</seg> <seg n="10.3.3">als een robot.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ik had gelegenheid enige woorden met hem te wisselen ...</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zijn gezicht was treurig,</seg> <seg n="10.5.2">niet ongoedig,</seg> <seg n="10.5.3">maar bijna zonder uitdrukking;</seg> <seg n="10.5.4">de ogen zeer moede,</seg> <seg n="10.5.5">zonder glans en bijna als van een dode.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het maakte de indruk van een levend lijk,</seg> <seg n="10.6.2">waarvan de ledematen zich nog bewegen,</seg> <seg n="10.6.3">maar van hetwelk de ziel al lang verdroogd is.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij scheen een overblijfsel uit een vroegere geologische periode,</seg> <seg n="10.7.2">toen alle schepselen in reusachtiger afmetingen en naar een eenvoudiger patroon geschapen waren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo wordt de laatste Pruis hier getekend.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">2</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wie Goethe's <hi rend="italic">Aus meinem Leben</hi> gelezen heeft</seg> <seg n="13.1.2">- vooral als hij het een halve eeuw geleden en op jongere leeftijd reeds kon doen</seg> <seg n="13.1.3">- behoudt steeds een indruk van een zekere behaaglijkheid van het Duitse leven in steden als Frankfort,</seg> <seg n="13.1.4">voordat de nieuwe Duitse eenheid begon te dagen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze onpolitieke levenswijze,</seg> <seg n="13.2.2">die ruimte liet voor de beloningen van een veelvormige menselijkheid,</seg> <seg n="13.2.3">oefent een sterke bekoring uit.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zij kweekte bij ons een gevoel van verwantschap,</seg> <seg n="13.3.2">dat wij ten opzichte van onze zuidelijke en westerse naburen in die mate niet konden hebben.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook wij voelden ons nog enigszins als delen van het heilige Roomse rijk;</seg> <seg n="13.4.2">een rijk in oplossing,</seg> <seg n="13.4.3">dat zijn leden toestond elk zijn eigen weg te gaan en eigen dingen te doen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Wij zongen,</seg> <seg n="13.5.2">als leerlingen van onze Latijnse scholen,</seg> <seg n="13.5.3">vaak bij voorkeur Duitse liederen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De mensen van omstreeks 1880 waren over het algemeen in de politiek ook nog pro-Duits.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het boek van dr. Bonn werkt ten opzichte van deze dingen zeer verhelderend.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het laat ons zien,</seg> <seg n="14.2.2">hoe het Roomse rijk,</seg> <seg n="14.2.3">dat zich in het Westen had overleefd,</seg> <seg n="14.2.4">zich naar het Oosten had teruggetrokken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Daar bestond het nog lijfelijk voort.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En de Duitsers,</seg> <seg n="14.4.2">die Bismarck verfoeiden,</seg> <seg n="14.4.3">konden er het patroon van een leven,</seg> <seg n="14.4.4">zoals zij dat gaarne hadden,</seg> <seg n="14.4.5">terugvinden.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En zo kon het gebeuren,</seg> <seg n="14.5.2">dat van het aartsconservatieve Oostenrijk een zekere liberale invloed uitging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">- Voor dit rudiment van het rijk van Karel de Grote had de Noord-Duitser begrijpelijkerwijze weinig achting.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Hij placht te zeggen dat de Beier,</seg> <seg n="14.7.2">die hij ook niet mocht,</seg> <seg n="14.7.3">een overgangsvorm was van mens tot Oostenrijker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Oostenrijk zag zich voor een taak gesteld,</seg> <seg n="14.8.2">die zwaarder was dan die,</seg> <seg n="14.8.3">welke Rome tegenover West-Europa en Karel de Grote tegenover Midden-Europa had te vervullen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Door Bismarck buiten de Duitse Bond <pb n="493" ed="VW"/>gesloten,</seg> <seg n="14.9.2">verloor het als Europese voorpost zijn ruggesteun en is het,</seg> <seg n="14.9.3">om zo te zeggen,</seg> <seg n="14.9.4">in de Balkan ondergegaan.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het kon deze volkenmenging op den duur niet aan en kwam er in om.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En zo kon het gebeuren,</seg> <seg n="15.1.2">dat uit deze heksenketel tenslotte de machten geboren werden,</seg> <seg n="15.1.3">die ook voor het werk van Bismarck noodlottig zouden worden:</seg> <seg n="15.1.4">het antisemitisme en het Duits-nationalisme.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dr. Bonn,</seg> <seg n="15.2.2">die enige tijd te Wenen heeft gestudeerd,</seg> <seg n="15.2.3">beschrijft ons de opkomst van deze beide als ooggetuige.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij laat ons zien de sterk-exotisch aandoende Joden uit de achterlijke delen van de monarchie,</seg> <seg n="15.3.2">vooral uit Galicië,</seg> <seg n="15.3.3">die te Wenen de beurs beïnvloedden;</seg> <seg n="15.3.4">halve Aziaten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En de Duitse minderheden,</seg> <seg n="15.4.2">die zich hoe langer hoe meer vreemdelingen gingen voelen in deze volkerenmenging en die om 'Anschluss' aan hun volksgenoten gingen vragen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">München is de invalspoort van het nationalisme en antisemitisme geweest,</seg> <seg n="15.5.2">doch de eigenlijke haarden lagen voor het eerste in Bohemen en voor het laatste in Wenen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Als Oostenrijker had dr. Bonn ook begrip voor de uiterlijke figuur van Hitler zelf.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Van moederszijde was de schrijver een Oostenrijker,</seg> <seg n="15.7.2">uit Vorarlberg.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Daar waren hem de gezichten van de Sloveense venters vertrouwd geworden,</seg> <seg n="15.8.2">die allerlei staaldraadwaren om hun hals droegen en het land doortrokken.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zij werden er 'muizevalkooplui' genoemd.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Ik herinner mij dat ze,</seg> <seg n="15.10.2">onder dezelfde naam,</seg> <seg n="15.10.3">in mijn jeugd ook hier te lande kwamen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">- Dr. Bonn,</seg> <seg n="15.11.2">die Hitler een paar maal van dichtbij had kunnen waarnemen,</seg> <seg n="15.11.3">vindt dat hij grote gelijkenis vertoonde met deze venters.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Dezelfde hoge jukbeenderen,</seg> <seg n="15.12.2">het strakke,</seg> <seg n="15.12.3">stijve paardehaar en de starre grijs-blauwe ogen.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">- Ik ken geen tekening van Hitler,</seg> <seg n="15.13.2">waarin het <hi rend="italic">sluike,</hi></seg> <seg n="15.13.3">dat aan zijn figuur eigen was,</seg> <seg n="15.13.4">zo goed werd getroffen.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Dr. Bonn houdt hem dan ook voor een typisch produkt van Oostenrijkse rasmenging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij hebben gezien,</seg> <seg n="16.1.2">hoe omineus de verhoudingen tussen Frankfort,</seg> <seg n="16.1.3">Berlijn,</seg> <seg n="16.1.4">München en Wenen waren.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Frankfort had echter ook vensters naar het Westen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Reeds vanouds was het een financieel centrum.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De oude bank- en handelshuizen waren in de laatste helft van de negentiende eeuw vooral door Joodse firma's,</seg> <seg n="16.4.2">die betrekkingen onderhielden met Londen en New York,</seg> <seg n="16.4.3">in de schaduw gesteld.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Ook kwam de industrie hier betrekkelijk vroeg op. Ook daarin speelde het Joodse element een rol.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Steeds meer vermengden de Joden zich met de andere bevolking.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De meeste neven van dr. Bonn huwden in de Engelse aristocratie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Aan deze Westerse gerichtheid gaf de <hi rend="italic">Frankfurter Zeitung</hi> uiting.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dr. Bonn wijdt een apart hoofdstukje aan het blad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij laat zien,</seg> <seg n="17.3.2">hoe het,</seg> <pb n="494" ed="VW"/><seg n="17.3.3">doordat de stad geen regeringscentrum was,</seg> <seg n="17.3.4">veel onafhankelijker was dan de andere grote bladen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het blad kreeg,</seg> <seg n="17.4.2">als orgaan van het liberale Duitsland,</seg> <seg n="17.4.3">een continentale allure.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het fungeerde ook als een onafhankelijke stem in de geld- en handelswereld,</seg> <seg n="17.5.2">ook buiten Duitsland.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dat dr. Bonn,</seg> <seg n="18.1.2">na zijn promotie te München,</seg> <seg n="18.1.3">in 1896 naar Engeland ging,</seg> <seg n="18.1.4">om er op het Brits Museum zijn economische studiën af te ronden,</seg> <seg n="18.1.5">is mede een teken van het bestaan van een,</seg> <seg n="18.1.6">ten dele latente,</seg> <seg n="18.1.7">solidariteit tussen het Continent en Engeland.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De volle ontwikkeling daarvan had aan de geschiedenis van ons werelddeel een andere richting kunnen geven.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De Duitse liberalen zagen wel dat het leven in het Roomse rijk te behaaglijk was geworden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Heine<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n13" rend="superscript">13</ref> had er mee gespot:</seg></s></p>
<lg><l n="19.1"><seg n="19.1.1">"Auf Kackstühlchen sassen sie da,</seg></l><l n="19.2"><seg n="19.2.1">Die sechsunddreissig Monarchen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f13" rend="superscript">m</ref></seg></l></lg>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Die liberalen wensten daarvan alleen maar niet verlost te worden <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la Bismarck.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Welnu,</seg> <seg n="20.2.2">aan Engeland konden zij zien,</seg> <seg n="20.2.3">dat het ook anders wel ging.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Dr. Bonn is van mening dat alleen Engeland Rome's gelijkwaardige erfgenaam is geweest.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Frankrijk,</seg> <seg n="20.4.2">Italië en Spanje waren veel sterker gelatiniseerd;</seg> <seg n="20.4.3">Engeland echter wist in de geest van Rome te regeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">In verband hiermede moet hier nog op twee dingen gewezen worden:</seg> <seg n="20.5.2">de Manchester School<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n14" rend="superscript">14</ref> en Home Rule.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dr. Bonn is van mening,</seg> <seg n="21.1.2">dat de eerste meestal verkeerd beoordeeld wordt.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij ziet meer de positieve kanten van het <hi rend="italic">laissez faire</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n15" rend="superscript">15</ref> dan wij dat meestal doen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij vindt in deze school een poging om het militaire geweld uit het politieke leven uit te schakelen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dat zij tegen de beschermende rechten was,</seg> <seg n="21.4.2">betekende dat zij het Engelse feodalisme beschouwde als drager van agressie naar buiten en monopolie naar binnen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Cobden<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n16" rend="superscript">16</ref> wilde een <pb n="495" ed="VW"/>internationale politiek:</seg> <seg n="21.5.2">vrijhandel,</seg> <seg n="21.5.3">een vrije zee,</seg> <seg n="21.5.4">afschaffing van het blokkaderecht en afbouw van de vloot.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Deze mensen predikten het einde van alle imperialisme en vrijlaten der koloniën;</seg> <seg n="21.6.2">vervanging van annexatie door vreedzaam verkeer tussen de volkeren;</seg> <seg n="21.6.3">van heerschappij door handel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zo gezien is de Manchester School thans,</seg> <seg n="22.1.2">honderd jaar later,</seg> <seg n="22.1.3">weer aan bod,</seg> <seg n="22.1.4">als program voor Europese solidariteit.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Uit dat oogpunt is buitengewoon interessant,</seg> <seg n="22.2.2">wat onze auteur zegt van het falen van die School in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De vraag of de conservatieven daaraan schuld waren,</seg> <seg n="22.3.2">beantwoordt hij ontkennend.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De reden die hij opgeeft is verrassend.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het Engelse liberalisme zou verslagen zijn bij Königgrätz in 1866.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Daar leed het Pruisische liberalisme,</seg> <seg n="22.6.2">dat zijn ruggesteun had in Oostenrijk,</seg> <seg n="22.6.3">de nederlaag.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Sedertdien ging het liberalisme overal achteruit.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Oorlog en machtspolitiek kwamen weer in ere,</seg> <seg n="22.8.2">ook in Engeland.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Binnenslands bleef het nog bij de liberale beginselen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De Europese solidariteit blijkt wel heel duidelijk door deze gang van zaken.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dat het liberalisme,</seg> <seg n="23.2.2">genomen in zijn meest algemene Europese betekenis,</seg> <seg n="23.2.3">die het heden bezig is te herwinnen,</seg> <seg n="23.2.4">verslagen werd daar,</seg> <seg n="23.2.5">waar het 't minst eerbiedwaardig was,</seg> <seg n="23.2.6">in Oostenrijk,</seg> <seg n="23.2.7">geeft veel te denken.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Toch was dit het geval.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Oostenrijk kon liberaal zijn en heten,</seg> <seg n="23.4.2">omdat het een rijk-<choice><sic>inontbinding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in-ontbinding</corr></choice> was.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het Engelse liberalisme had het oog op een nieuw <hi rend="italic">United Nations.</hi></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Oostenrijk wist ook van 'laissez faire',</seg> <seg n="23.6.2">maar uit politieke laksheid.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Het Engelse had het oog op handelspolitiek-in-plaats-van-annexatie.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat Bismarck toch het Europese volkeren-liberalisme in Oostenrijk kon verslaan,</seg> <seg n="24.1.2">bewijst wel op heel merkwaardige wijze,</seg> <seg n="24.1.3">hoe solidair de Europese politiek is.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De leus van Joe Chamberlain omstreeks 1900 luidde zo:</seg> <seg n="24.2.2">'You must learn to think imperially'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat was de leer van Bismarck.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wie in de zeventiger jaren van de vorige eeuw geboren is,</seg> <seg n="26.1.2">evenals dr. Bonn,</seg> <seg n="26.1.3">herinnert zich de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> <hi rend="italic">Home Rule</hi> en haar promotor Gladstone als een paar zware stukken op het politieke schaakbord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Samen met koningin Victoria,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="26.2.2">wier naam aan een halve eeuw zulk een merkwaardig stempel geeft.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En Disraeli,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="26.3.2">Gladstone's tegenspeler.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het toenmalige leven is op onnavolgbare wijze beschreven in <hi rend="italic">Forsyte Saga</hi> van Galsworthy.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het karakter van Gladstone,</seg> <seg n="27.1.2">'the grand old man',</seg> <seg n="27.1.3">zoals hij tegen het eind van zijn politieke loopbaan vaak genoemd werd,</seg> <seg n="27.1.4">is verschillend beoordeeld.</seg></s><pb n="496" ed="VW"/> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Hij was een dynamische figuur,</seg> <seg n="27.2.2">maar men verweet hem politieke humbug en 'cant'.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ook het christelijk gehalte van zijn overtuiging werd verschillend gewaardeerd.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Een kritieke vraag daarbij is,</seg> <seg n="27.4.2">welke beweegredenen Gladstone er toe gebracht hebben om Gordon in Khartoem op te offeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Men heeft daarachter onbarmhartige politieke rancune gevonden,</seg> <seg n="27.5.2">omdat Gordon tegen de wil van de minister de bezetting had doorgezet.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wie echter rekening houdt met de ideeën en beginselen van de Engelse liberalen,</seg> <seg n="28.1.2">zoals wij die in ons vorig artikel bij de <hi rend="italic">Manchester School</hi> aantroffen en met de <hi rend="italic">Home Rule-politiek</hi> een halve eeuw later,</seg> <seg n="28.1.3">kan in Gladstone's houding tegenover Gordon ook iets heel anders vinden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Gordons doordringen in de Soedan was een uiting van het imperialisme,</seg> <seg n="28.2.2">dat later door Cecil Rhodes<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n24" rend="superscript">24</ref> in Zuid-Afrika zulke bittere vruchten zou dragen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Gladstone kan,</seg> <seg n="28.3.2">in de affaire-Gordon,</seg> <seg n="28.3.3">gezien worden als de liberaal,</seg> <seg n="28.3.4">die zich tegen dat imperialisme verzet en men kan dan zijn houding tegenover Gordon als een bittere noodzaak opvatten.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het is dan ook geen wonder,</seg> <seg n="29.1.2">dat een Duitse liberaal als dr. Bonn toen hij in 1896 in Engeland kwam zich diep interesseerde voor de kiezers achter Gladstone.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hoe kwam het dat op het Continent het liberalisme reeds overal lag te zieltogen,</seg> <seg n="29.2.2">terwijl het in Engeland nog hoopte uit de oppositie weer tot de macht te geraken?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">En hoe moest het worden verklaard,</seg> <seg n="29.3.2">dat het liberalisme op het vasteland,</seg> <seg n="29.3.3">anders dan het Britse,</seg> <seg n="29.3.4">meer of minder anti-kerkelijk gezind was?</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Om daarop een antwoord te vinden,</seg> <seg n="29.4.2">ondernam de schrijver een tocht door het midden en noorden van Engeland.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Daar vond hij de mensen die hij zocht,</seg> <seg n="29.5.2">de Engelse non-conformisten,</seg> <seg n="29.5.3">de lieden buiten de staatskerk.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">"Zij konden"</seg> <seg n="29.6.2">- schrijft dr. Bonn</seg> <seg n="29.6.3">- "voor hun zieleheil zorgen zonder de hulp van een geestelijke bureaucratie en hun wereldlijke aangelegenheden ordenen zonder een wereldlijke bureaucratie";</seg> <seg n="29.6.4">dingen die men in Pruisen tot op zekere hoogte aan de jonker en de dominee wilde overgelaten zien.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Gladstone vereerden zij als een soort plaatsbekleder Gods,</seg> <seg n="29.7.2">maar tegen Joe Chamberlain,</seg> <seg n="29.7.3">de imperialist en de verrader van hun partij,<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n25" rend="superscript">25</ref></seg> <seg n="29.7.4">koesterden zij een politieke haat,</seg> <seg n="29.7.5">zo groot als onze auteur nog nergens was tegengekomen.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Hun leven ging op in arbeid;</seg> <seg n="29.8.2">en deze reis openbaarde dr. Bonn de sterkte en taaiheid van de Engelse kleine middenstand. 's Zondags gingen zij meermalen ter kerk.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Hun karaktervastheid,</seg> <seg n="29.9.2">die soms tot geestelijke zwaarmoedigheid verviel,</seg> <seg n="29.9.3">was</seg> <seg n="29.9.4">- aldus dr. Bonn</seg> <seg n="29.9.5">- een der meest vaste steunpilaren van het Britse rijk.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Zij hadden geloof en ruggegraat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik heb dit getuigenis van onze schrijver enigszins uitvoerig weergegeven,</seg> <seg n="30.1.2">omdat hier in een zo recente publikatie recht gedaan wordt aan een Engels volksdeel,</seg> <seg n="30.1.3">dat zo vaak is miskend:</seg> <seg n="30.1.4">de puriteinen.</seg></s> <pb n="497" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="30.2"><seg n="30.2.1">'Home Rule' komt prachtig uit tegen de achtergrond van de annexatie van Oranje Vrystaat en Transvaal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De geschiedenis van Ierland vormt in de Nieuwste Geschiedenis een merkwaardige episode,</seg> <seg n="30.3.2">zonder parallel.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het land lijkt buiten Europa,</seg> <seg n="30.4.2">haast buiten de wereld te liggen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Z'n positie treft iets mystieks,</seg> <seg n="30.5.2">dat het verworven heeft door een lijden van vele eeuwen.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Het land is de kruisdrager van Europa geworden.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">En zo kwam er een historische schemering over dit volk te liggen,</seg> <seg n="30.7.2">waarin de dingen niet geheel werkelijk schijnen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">De geografische ligging past daarbij.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Het land ligt onwaarschijnlijk westelijk.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Het lijkt op het allerlaatste,</seg> <seg n="30.10.2">in der haast,</seg> <seg n="30.10.3">bij ons werelddeel gevoegd te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Zulke dingen moeten in dr. Bonn zijn omgegaan,</seg> <seg n="31.1.2">toen hij in de herfst van 1896 besloot om,</seg> <seg n="31.1.3">in plaats van zijn studies in Engeland,</seg> <seg n="31.1.4">de bakermat van de economie,</seg> <seg n="31.1.5">voort te zetten,</seg> <seg n="31.1.6">en in het Brits Museum de middeleeuwse staatshuishouding na te speuren,</seg> <seg n="31.1.7">deze ter plaatse zelf,</seg> <seg n="31.1.8">zoals zij in Ierland nog ten dele bestond,</seg> <seg n="31.1.9">te leren kennen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Want de drijfveren daartoe waren niet <hi rend="italic">geheel</hi> van wetenschappelijke aard.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Er kwam een soort heimwee bij,</seg> <seg n="31.3.2">dat ook blijkt uit de titel van zijn verhaal daaromtrent,</seg> <seg n="31.3.3">als hij het noemt:</seg> <seg n="31.3.4">het land van het verlangen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Ierland was voor continentale liberalen als dr. Bonn een stuk romantiek,</seg> <seg n="31.4.2">een soort politiek droomland geworden.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Het was heel verleidelijk zich een wijle daarin terug te trekken.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Men zou het kunnen noemen een schuilkelder voor twee wereldoorlogen;</seg> <seg n="31.6.2">Elyzeese velden aan 't eind der wereld.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het spreekt ook uit de natuurbeschrijvingen die hij geeft:</seg> <seg n="31.7.2">De hemel is bleek-blauw en ondoorzichtig,</seg> <seg n="31.7.3">alsof hij bedekt is met een sluier van nevelen,</seg> <seg n="31.7.4">waaruit de zonnestralen als draden van een spinsel uit ruwe zijde te voorschijn komen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Het land weet niet van zomer en winter.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Er heerst een soort duurzame overgang tussen voorjaar en herfst.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Nooit verdort het gras en de bodem bevriest zelden en de zomer is zo koel als elders het voorjaar.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Nergens is het gras zo groen als hier.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Het <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> landschap lijkt een aquarel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">In dit <hi rend="italic">Ultima Thule</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n27" rend="superscript">27</ref> heeft dr. Bonn drie jaren doorgebracht als gast van sommige Anglo-<choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> families.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daarna heeft hij nog zeven jaren zich beziggehouden met de oplossing van politieke en economische vragen,</seg> <seg n="32.2.2">die de Engelse kolonisatie in dit land hem stelde.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De resultaten heeft hij neergelegd in een lijvig werk in twee delen over die kolonisatie.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En in een klein,</seg> <seg n="32.4.2">in het Engels geschreven boek over het moderne Ierland en zijn agrarische problemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Er bestaat een raadselachtige tegenstelling tussen deze intense bemoeiingen en de primitiviteit van de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> economie.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het alternatief des levens schijnt hier immers te liggen tussen aardappelen en hongersnood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <pb n="498" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.7"><seg n="32.7.1">De meeste continentalen kennen de geschiedenis van Ierland dan ook niet anders dan als een sprookje van armoede en oproer.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Wat heeft Dublin ons te zeggen in vergelijking met Frankfort,</seg> <seg n="32.8.2">Berlijn,</seg> <seg n="32.8.3">München of Wenen?</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daarom juist doet Ierland ons aan als een mysterie.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het ligt in wat onze schrijver een 'Keltische schemering'<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f21" rend="superscript">u</ref> noemt.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dit volk is vrijwel buiten de geschiedenis van Europa gebleven en het volhardt daarin.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Terwijl het Latijn schier overal doordrong,</seg> <seg n="33.4.2">hebben</seg> <seg n="33.4.3">- aldus dr. Bonn</seg> <seg n="33.4.4">- Romeinse legioenen nooit hun voet op het 'Groene Eiland' gezet;</seg> <seg n="33.4.5">noch het Romeinse recht,</seg> <seg n="33.4.6">noch het Roomse woord heeft er ooit geheerst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Heel vroeg</seg> <seg n="33.5.2">- in de vierde eeuw</seg> <seg n="33.5.3">- reeds gekerstend,</seg> <seg n="33.5.4">bleef het twee of drie eeuwen buiten het bereik van de pauselijke kerkelijke organisatie.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">De geestelijkheid leeft in kloosterlijke verbanden,</seg> <seg n="33.6.2">die zich spontaan voortplantten en van waaruit een krachtige zendingsactie naar het Continent uitging.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dat de leren de naam hebben bij uitstek rooms-katholiek te zijn,</seg> <seg n="34.1.2">is toevallig.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het is een gevolg van de Engelse kerkhervorming onder Hendrik VIII.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Dit typisch oud-christelijke volk heeft zich daartegen onder de Stuarts verzet.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar het bleef daarbij zijn excentriciteit ten opzichte van Rome behouden,</seg> <seg n="34.4.2">zoals het ook in de middeleeuwen tegenover het kerkelijk universalisme was blijven doen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Deze excentriciteit hebben de leren duur moeten betalen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Zij hebben lang vooruit geleden,</seg> <seg n="34.6.2">wat Europa in de twintigste eeuw ondergaat,</seg> <seg n="34.6.3">nu het in vele opzichten in zijn geheel buiten het Rijk is komen te liggen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Als Caesar pensioneerde Cromwell zijn klompenregimenten met boerderijen.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Hij dreef daartoe na de grote opstand onder Karel 1 de leren samen in Connaught,</seg> <seg n="34.8.2">de meest westelijk gelegen provincie,</seg> <seg n="34.8.3">als in een kamp van 'displaced persons'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f23" rend="superscript">w</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Nu,</seg> <seg n="35.1.2">eindelijk,</seg> <seg n="35.1.3">aan het eind van de geschiedenis van het Romeinse rijk,</seg> <seg n="35.1.4">zijn de staatsregelingen van dit mysterieuze volk de namen van 'Home Rule' en 'Vrijstaat' gaan dragen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Mag Europa,</seg> <seg n="35.2.2">mag de christenheid daarin een profetie beluisteren?</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="489" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. het fragment over Cohen in dit deel, p. 173 v.</p></note>
<pb n="490" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie voor deze alinea M. J. Bonn, <hi rend="italic">So macht man Geschichte.</hi> Bilanz eines Lebens, München 1953, p. 371 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 41.</p></note>
<pb n="491" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie voor deze tekening van de stad München <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 142 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Een beschrijving van de ontwikkelingen in München in a.w.,hoofdstuk <choice><sic>Xl en X11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">XI en XII</corr></choice>(p.178-218).</p></note>
<pb n="492" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 239.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. a. w., p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 67.</p></note>
<pb n="493" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie voor deze alinea a. w., p. 65-68.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 21 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 39-45.</p></note>
<pb n="494" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Waarschijnlijk citeerde N. uit zijn hoofd. De aangehaalde regels in andere volgorde in <hi rend="italic">Der Tannhäuser.</hi> Eine Legende (1836), opgenomen in de bundel Neue Gedichte (1844),nr. 3: "Und als ich auf dem Sankt Gotthard stand, Da hört ich Deutschland schnarchen; Es schlief da unten in sanfter Hut Von sechsunddreissig Monarchen. In Schwaben besah ich die Dichterschul, Gar liebe Geschöpfchen und Tröpfchen! Auf kleinen Kackstühlchen sassen sie dort, Fallhütchen auf den Köpfchen." Zie H. Heine, <hi rend="italic">Werke in vier Bänden,</hi> München-Wien 1982, dl. 1, p. 272.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Bonn, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 363.</p></note>
<pb n="495" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 76 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 77.</p></note>
<pb n="496" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 77-80.</p></note>
<pb n="497" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Das Land der Sehnsucht</hi> is de titel van hoofdstuk 5 <hi rend="italic">(a. w.,</hi> p. 88-109).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>-Zie voor deze natuurbeschrijvingen <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 89 en 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Het tweedelig boek over de kolonisatie verscheen Stuttgart enz. 1906, onder de titel <hi rend="italic">Die englische Kolonisation in Irland. Modern Ireland and her Agrarian Problem,</hi> Dublin enz. 1906, vert. uit het Duits door T. W. Rolleston, werd oorspronkelijk gepubliceerd in Ar<hi rend="italic">chiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik,</hi> W. Sombart, M. Weber en E. Jaffé eds., dl. 19, Tübingen 1904, p. 140-172 en in dl. 20, Tübingen 1905, p. 554-609 onder de titel <hi rend="italic">Die arische Agrarfrage.</hi> Zie ook <hi rend="italic">So macht man Geschichte,</hi> p. 109 en 111 -</p></note>
<pb n="498" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>A. w., p. 103.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Zie voor deze alinea <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 95</p></note>
<pb n="499" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="499" ed="VW"/><hi rend="italic">Tachtig jaar op </hi><choice><sic>defilm</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">de film</hi></corr></choice> verscheen in drie afleveringen in IdW. 8 (25.9.1953) nr. 50, p. 391 v.; <hi rend="italic">IdW.</hi> 9 (2.10.1953) nr. 1, p. 1 v.; <hi rend="italic">IdW.</hi> 9 (9.10.1953) nr. 2, p. 9 v. N. schreef deze artikelen naar aanleiding van M. J. Bonn, <hi rend="italic">So macht man Geschichte.</hi> Bilanz eines Lebens, München 1953. Aan het slot van het laatste artikel plaatste N. het volgende P.S.: "Slechts enkele gegevens heb ik aan het boek van dr. Bonn ontleend, maar ik heb ze zó gegroepeerd, dat zij samen, naar ik hoop, kans geven op enig historisch perspectief."</p><p>M.J.Bonn(1873-1965), Duits econoom en historicus, van Joodse afkomst<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">. </corr></choice>Vanaf 1910 was B.hoogleraar en later directeur van de Handelshogeschool te München, vanaf 1920 van de Handelshogeschool te Berlijn. Na de Eerste Wereldoorlog trad hij op als adviseur in herstelbetalingskwesties. In <choice><sic>1933vluchtte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1933 vluchtte</corr></choice> hij en werd hoogieraarte Londen (School of Economies). Daarnaast vervulde hij gastdocentschappen in de Verenigde Staten en Canada.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Op de conferentie van München (29 en 30 september 1938), waar Mussolini fungeerde als bemiddelaar tussen enerzijds de Franse minister-president Daladier en de Engelse eerste minister Neville Chamberlain en anderzijds de Duitse Führer, werd besloten de Duitstalige gebieden van Tsjecho-Slowakije aan Hitler toe te wijzen. Onder druk van de westerse mogendheden bewilligde de Tsjechoslowaakse regering in deze beslissing. Chamberlain dacht met deze concessie aan Hitler de vrede in Europa gered te hebben.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n3" type="end" place="end" n="3"><p>A. N. Chamberlain (1869-1940), Engels conservatief staatsman wiens kwaliteiten vooral lagen op het terrein van de binnenlandse politiek (soc. verzekeringen, woningbouw). Als opvolger van Baldwin werd hij in 1937 eerste minister. In zijn politiek van verzoening ('appeasement') bleek zijn gebrek aan inzicht in de internationale verhoudingen, m. n. bij de conferentie van München (zie noot 2). Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog volgde Churchill hem op. Bonn zegt van hem in <hi rend="italic">So macht man Geschichte</hi> (p. 371): "Er war aus dem gleichen Holze geschnitzt wie so viele deutsche Oberbürgermeister, die sich verhältnismässig spät im Leben in den Irrgarten der grossen Politik verirrt haben und den Ausweg mit Hilfe einer städtischen Topographen zu finden hoffen."</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In 1806 had de laatste keizer van het oude Duitse keizerrijk (het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie), Frans 11 uit het huis Habsburg, zich door het optreden van de Franse keizer Napoleon moeten terugtrekken naar Oostenrijk. Het grootste deel van de Duitse natie kwam daardoor onder Franse invloed (op Pruisen en Oostenrijk na). Na 1862 begon Bismarck naar een Duitse eenheid onder Pruisische leiding en zonder Oostenrijk te streven. Door de rivaliteit om de macht in de Duitse landen ontstond in 1866 de Pruisisch Oostenrijkse oorlog die in datzelfde jaar ten gunste van Pruisen werd beëindigd (slag bij Königgrätz). De overwinning maakte Pruisen door de annexatie van Hannover, Keurhessen, Nassau en Frankfort a.d. Main tot een aaneengesloten geheel. De pruisificering leidde in 1867 tot de vorming van de zgn. Noordduitse Bond, in 1871, na een overwinning in de Frans-Duitse oorlog, tot de stichting van het (tweede) Duitse keizerrijk te Versailles door Bismarck, waarbij de Pruisische koning Wilhelm 1 Duits keizer werd.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n5" type="end" place="end" n="5"><p>R. von Bennigsen (1824-1902), Duits liberaal politicus. Na de annexatie van Hannover in 1866 vertegenwoordigde hij de nat. lib. partij in de Rijksdag en was hij president van het Pruisische parlement van 1873 tot 1879. Tijdens de Kulturkampf steunde hij Bismarck; na diens wending naar een protectionistisch stelsel werd hij tegenstander van Bismareks politiek. L. Bamberger (1823-1899), Duits liberaal politicus en econoom, van Joodse afkomst. Hij bewerkte de oprichting van de Reichsbank en de overgang van Duitsland tot de gouden standaard. Toen Bismarck in 1878 de vrijhandel opgaf brak B. met hem en ging met de links-liberalen over tot de oppositionele vrijzinnige partij (1884), evenals de liberale politicus en jurist F. A. Freiherr Schenk von Stauffenberg (1834-1901). L. Windthorst (1812-1891), Duits katholiek politicus. Speelde een belangrijke rot als leider van de centrumpartij (in 1870 opgericht) die zich tijdens de Kulturkampf keerde tegen Bismarcks poging het katholieke kerkelijk leven onder staatstoezicht te brengen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n6" type="end" place="end" n="6"><p>'Junker' is de benaming voor de Duitse, m.n. de Oostpruisische adel en grootgrondbezitters.<pb n="500" ed="VW"/> Doordat zich in Duitsland niet een sterke, onafhankelijke liberale burgerij ontwikkelde, zoals in Engeland, konden de 'Junker' tot 1914 een grote rol spelen in politiek, bestuur en leger.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De abdicatie van keizer Wilhelm 11 had plaats op 28 november 1918.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De Duitse Bond is de naam van de Duitse Statenbond die haar eerste zitting had op 5 november 1816 te Frankfort, kort na de napoleontische oorlogen. Zij beijverde zich voor handhaving van autonomie van de afzonderlijke staten en verzette zich tegen liberalisme en constitutionele stromingen. Na de oorlog in 1866 (zie noot 4) viel de Bond uiteen.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n9" type="end" place="end" n="9"><p>In 1848 brak in Frankfort, in navolging van andere landen in Europa, een revolutie uit die in staat en maatschappij een constitutie en liberale hervormingen wilde invoeren, en <choice><sic>hovendien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bovendien</corr></choice> van Duitsland een eenheidsstaat wilde maken. Na een kort succes kregen reactionaire krachten weer de overhand. <choice><sic>Frederik 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Frederik III</corr></choice> (1831-1888), Duits keizer uit het huis Hohenzollern was anders dan zijn vader Wilheim 1 en zijn zoon Wilheim 11 liberaal-humanitaire opvattingen toegedaan die hem in conflict brachten met Bismarck. Hij stierf in 1888 na slechts 100 dagen keizer te zijn geweest.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n10" type="end" place="end" n="10"><p>November 1918 ontstond in München als reactie op het einde van de Eerste Wereldoorlog een revolutionaire beweging die de stoot gaf tot de zgn. republiek van Weimar, met als gevolg de ineenstorting van het keizerrijk. De keizerlijke regering werd vervangen door een raad van volkscommissarissen bestaande uit meerderheids- en onafhankelijke socialisten. Overal werden naar Russisch model arbeiders- en soldatenraden opgericht. Leider van de novemberrevolutie was Kurt Eisner (1867-1919), Duits soc. dem. politicus en schrijver, van Joodse afkomst. Hij was o.a. redacteur van het soc. dem. <hi rend="italic">Vorwärts.</hi> Kort na de moord op E. werd in april 1919 door links-radicale revolutionairen in München een radenrepubliek geproclameerd. Enkele weken daarna maakten Pruisische en Zuidduitse vrijkorpsen een eind aan de radenregering.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n11" type="end" place="end" n="11"><p>E. Ludendorff (1865-1937), Duits generaal en politicus, voornaamste medewerker van Von Hindenburg (zie noot 12). L. bracht in 1917 rijkskanselier Von Bethmann-Holiweg ten val en forceerde de onbeperkte onderzeebootoorlog. De nederlaag van het leger in 1918 herleidde hij tot de revolutie van de linkse groeperingen (dolkstootlegende). Van 1924 tot 1928 had hij zitting in de Rijksdag. L. was overtuigd antisemiet en promotor van het nationaal-socialisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n12" type="end" place="end" n="12"><p>P. L. H. A. von Beneckendorff und von Hindenburg (1847-1934), Duits veldheer en staatsman, verwierf bekendheid door zijn overwinningen op de Russen in 1914. In 1918 leidde hij de terugtocht van het leger uit Frankrijk alsmede de demobilisatie. Als rijkspresident (1925) steunde hij de pogingen tot herstel van de economische depressie (1929<choice><sic>­</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">-</corr></choice>1932) en bevorderde hij de verzoeningspolitiek met het buitenland. Toen tijdens zijn tweede presidentschap geen rechtse meerderheidsregering kon worden gevormd, deed H . een beroep op de nationaal-socialisten. Op 30 januari 1933 benoemde hij Hitler als rijkskanselier.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie voor Heine VW., dl. 1, p. 335.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n14" type="end" place="end" n="14"><p>De Manchester School is een liberale richting in de Engelse economische politiek die, steunend op de klassieke economie (A. Smith), streefde naar staatsonthouding op economisch terrein. Leiders waren R. Cobden (1804-1865) en J. Bright (1811-1889). Hun Anti-Corn-Law-League slaagde erin dat in 1846 de graanrechten werden afgeschaft en geleidelijk ook andere invoerrechten werden verlaagd, waardoor de vrijhandel werd bevorderd. Met het zgn. Cobdenverdrag in 1860 ging ook Frankrijk over tot vrijhandel.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n15" type="end" place="end" n="15"><p>'Laissez faire, laissez aller' is de door J. Stuart Mill geïntroduceerde uitdrukking waarmee het economisch liberalisme van de negentiende eeuw werd gekarakteriseerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie VW., dl. 5, p. 207 v.</p></note>
<pb n="501" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n19" type="end" place="end" n="19"><p><pb n="501" ed="VW"/>W. E. Gladstone (1809-1898), Brits staatsman, was aanvankelijk Tory maar ging over naar de liberalen. G. was viermaal minister-president. In die functie zocht hij de belangen te behartigen van verdrukte naties en minderheden en keerde hij zich tegen de imperialistische politiek van Disraeli. Voor het grotendeels katholieke Ierland hief hij de Anglicaanse Kerk als staatskerk op. In 1870 vaardigde hij de eerste Land Act uit om de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> pachters in staat te stellen hun nationaal grondbezit opnieuw te verwerven. In 1886 poogde G. Home <choice><sic>Ruie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Rule</corr></choice> (zelfbeschikking) te geven aan Ierland, wat door voorstanders van de Unie (unionisten) in zijn eigen partij onder leiding van J. Chamberlain (1836-1914) en door de conservatieven verworpen werd. Ook een tweede poging in 1893 mislukte. Ondanks het verzet van Ulster (Noord-Ierland) werd in 1921 de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> Vrijstaat (zonder <choice><sic>UIster</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ulster</corr></choice>) opgericht. In 1949 werd Ierland een republiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Victoria (1819-1901) was koningin van Groot-Brittannië en Ierland van 1837 tot 1901. Bovendien keizerin van Brits Indië van 1876 tot 1901. Politiek lag haar sympathie bij de conservatieven (Disraeli) en hun imperialisme. contra Gladstone wilde zij de Anglicaanse Kerk als staatskerk handhaven.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n21" type="end" place="end" n="21"><p>B. Disraeli (1804-1881), Brits conservatief staatsman en schrijver, tegenstander van Gladstone's politiek inzake Home Rule. Zijn buitenlands beleid was gericht op uitbreiding en versterking van het Britse rijk. O.a. verschafte hij koningin Victoria de keizerstitel van Indië (1876) en verwierf hij Cyprus voor Engeland op het congres van Berlijn (1878).</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n22" type="end" place="end" n="22"><p>In de romancyclus <hi rend="italic">The Forsyte Saga,</hi> het hoofdwerk van de Engelse roman- en toneelschrijver John Galsworthy (1867-1933), wordt het verhaal verteld van een generatie van mensen uit de gegoede stand, wier leven gekenmerkt wordt door een conflict tussen bezit en persoonlijke ontplooiing. Het werk heeft evenals andere romans van G. een sociaalkritische strekking.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Ch. G. Gordon (1833-1885), Brits generaal die o.a. werkte aan de verkenning en onderwerping van de Soedan, werd in 1884 door de regeringen van Engeland en Egypte naar de Soedan gezonden om de Britse garnizoenen en Egyptenaren te evacueren die aangevallen waren door islamitische rebellen, de <choice><sic>Mabdisten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Mahdisten</corr></choice>. Pas aangekomen in de Soedan werd G. te Khartoem ingesloten en tien maanden belegerd door de rebellen. Toen eindelijk Engelse versterkingen kwamen opdagen, was G. twee dagen tevoren door de Mahdisten gedood.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n24" type="end" place="end" n="24"><p>C. J. Rhodes (1853-1902), Brits kolonisator en bestuurder, stichter van Rhodesië (sinds 1980 Zimbabwe). R. wilde de verschillende republieken en koloniën van Zuid-Afrika tot één staat smeden onder Britse vlag. Daarin tegengewerkt door Paul Kruger, die de <choice><sic>onafliankelijkheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onafhankelijkheid</corr></choice> van de Zuidafrikaanse Republiek (= Transvaal) wilde handhaven, bewerkte hij het uitbreken van de Tweede Boerenoorlog in 1899 tussen de Boerenrepublieken en Groot-Brittannië, die de Britse annexatie van Oranje Vrystaat en Transvaal in 1902 tot gevolg had.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie noot 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie noot 24. De annexatie van Oranje Vrystaat en Transvaal tot Britse kroonkolonie werd spoedig gevolgd door de toekenning van zelfbestuur. In 1910 verenigden de beide Boerenrepublieken zich met de Kaapkolonie en Natal in één zelfregerende staat, de Unie (vanaf 1961: Republiek) van Zuid-Afrika.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n27" type="end" place="end" n="27"><p>'Uitima Thule' betekent in figuurlijke zin: afgelegen gebied.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Van 1846 tot 1849 werd Ierland door de mislukking van de aardappeloogst geteisterd door hongersnood terwijl het <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> graan naar Engeland werd uitgevoerd. Ruim 700.000 mensen stierven. Gevolg was nieuwe onlusten en een massale emigratie naar Amerika.</p></note>
<note xml:id="noordmans4.tachtig-jaar-op-de-film.n29" type="end" place="end" n="29"><p>De opstanden in Ierland begonnen nadat in 1560 de Anglicaanse Kerk staatskerk was geworden waardoor de katholieke leren verplicht werden anglicaanse godsdienstoefeningen bij te wonen en deze kerk financieel te steunen. In 1651 onderdrukte Cromwell de onder Karel 1 begonnen opstand op buitengewoon bloedige wijze en gaf vervolgens de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> landerijen ter bewoning aan zijn soldaten.</p></note>
</div>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
