<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans5" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 5</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.17">Versie 1.17, <date when="2026-11-20">2026-11-20</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/5</pubPlace>
<idno type="git">543fbf51fc97980197343c4712bc45b4e6ecd1cd</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">5</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1984">1984</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-2608-5</idno>, <extent>p. 24–680</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans5.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant" n="1"><title>De tegenwoordige positie van de predikant</title><idno type="number">1</idno><biblScope unit="page" from="24" to="35"/><date when="1921" type="inhoud">1921</date><note type="dating">Lezing te Meppel, door N. gedateerd 'plm. 1920', maar volgens de annotatie gehouden na de invoering van het traktementsreglement op 15.1.1921.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal" n="2"><title>Sociale mogelijkheid en algemeen sociaal ideaal</title><idno type="number">2</idno><biblScope unit="page" from="35" to="38"/><date when="1920" type="bron">1920</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 2 (15.6.1920) nr. 5.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.isolement" n="3"><title>Isolement</title><idno type="number">3</idno><biblScope unit="page" from="39" to="48"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 3 (15.2.1921) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht" n="4"><title>Antwoord op 'Macht is recht'</title><idno type="number">4</idno><biblScope unit="page" from="48" to="51"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Ingezonden stuk in de NRC. van 9.4.1921.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.mobilisatie" n="5"><title>Mobilisatie</title><idno type="number">5</idno><biblScope unit="page" from="51" to="54"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 3 (15.9.1921) nr. 7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.bondsorganisatie" n="6"><title>Bondsorganisatie</title><idno type="number">6</idno><biblScope unit="page" from="54" to="57"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 3 (15.10.1921) nr. 8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.pastorale-ethiek" n="7"><title>Pastorale ethiek</title><idno type="number">7</idno><biblScope unit="page" from="57" to="60"/><date when="1921" type="bron">1921</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 3 (15.12.1921) nr. 10.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922" n="8"><title>De taak der besturen in 1922</title><idno type="number">8</idno><biblScope unit="page" from="60" to="62"/><date when="1922" type="bron">1922</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 4 (15.5.1922) nr. 4.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.roeping-en-loon" n="9"><title>Roeping en loon</title><idno type="number">9</idno><biblScope unit="page" from="62" to="65"/><date when="1922" type="bron">1922</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 4 (15.5.1922) nr. 4.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk" n="10"><title>Antwoord op 'Afschaffing van eigendomsrecht in de Hervormde Kerk'</title><idno type="number">10</idno><biblScope unit="page" from="65" to="68"/><date when="1924" type="bron">1924</date><note type="dating">Ingezonden stuk in de NRC. van 11.3.1924.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode" n="11"><title>Professor Van Apeldoorn en de synode</title><idno type="number">11</idno><biblScope unit="page" from="68" to="71"/><date when="1924" type="bron">1924</date><note type="dating">Ingezonden stuk in de NRC. van 17.4.1924.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling" n="12"><title>De bevoegdheid tot traktementsregeling</title><idno type="number">12</idno><biblScope unit="page" from="71" to="75"/><date when="1924" type="bron">1924</date><note type="dating">Ingezonden stuk in de NRC. van 11.5.1924.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.een-oud-synodaal-recht" n="13"><title>Een oud synodaal recht</title><idno type="number">13</idno><biblScope unit="page" from="75" to="79"/><date when="1924" type="bron">1924</date><note type="dating">Ingezonden stuk in de NRC. van 3.6.1924.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht" n="14"><title>Het eschatologisch karakter van kerkelijke tucht</title><idno type="number">14</idno><biblScope unit="page" from="82" to="88"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 5 (3.1.1930) nr. 10.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.wat-wil-kerkopbouw" n="15"><title>Wat wil Kerkopbouw?</title><idno type="number">15</idno><biblScope unit="page" from="88" to="97"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Lezing gehouden op de conferentie van Kerkopbouw te Bilthoven, 9-10 april 1931; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.geest-en-hoofdzaak" n="16"><title>Geest en hoofdzaak</title><idno type="number">16</idno><biblScope unit="page" from="98" to="98"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Verschenen in KO. 1 (8.5.1931) nr. 3.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.organisatie-en-waarheid" n="17"><title>Organisatie en waarheid</title><idno type="number">17</idno><biblScope unit="page" from="99" to="103"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Verschenen in KO. 1 (10.7.1931) nr. 8 = AWCC. 7 nr. 37.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw" n="18"><title>Boekbespreking van 'Kerkopbouw'</title><idno type="number">18</idno><biblScope unit="page" from="103" to="105"/><date when="1931" type="bron">1931</date><note type="dating">Bespreking van Lindebooms brochure (1931) in KO. 1 (7.8.1931) nr. 10.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.leertucht" n="19"><title>Leertucht</title><idno type="number">19</idno><biblScope unit="page" from="105" to="113"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Lezing gehouden op 20.5.1932 te Bilthoven voor het moderamen van Kerkopbouw.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.op-een-dood-spoor" n="20"><title>Op een dood spoor</title><idno type="number">20</idno><biblScope unit="page" from="114" to="116"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Ingezonden artikel in AWCC. 8 (3.6.1932) nr. 31.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-vuist-der-kerk" n="21"><title>De vuist der kerk</title><idno type="number">21</idno><biblScope unit="page" from="116" to="121"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 8 (8.7.1932) nr. 36.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw" n="22"><title>Kerkherstel en Kerkopbouw</title><idno type="number">22</idno><biblScope unit="page" from="124" to="136"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 1 (mei, juni 1932) nrs. 11-12 en 2 (juli 1932) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.pacificatie" n="23"><title>Pacificatie</title><idno type="number">23</idno><biblScope unit="page" from="136" to="141"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 2 (1.11.1932) nr. 5.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.wat-is-een-leek" n="24"><title>Wat is een leek?</title><idno type="number">24</idno><biblScope unit="page" from="141" to="146"/><date from="1932" to="1933" type="bron">1932–1933</date><note type="dating">Verschenen in twee delen in IPK. 2 (dec. 1932 en jan. 1933) nrs. 6-7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal" n="25"><title>Presbyteriaal of episcopaal</title><idno type="number">25</idno><biblScope unit="page" from="147" to="150"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 2 (februari 1933) nr. 8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerk-en-natie" n="26"><title>Kerk en natie</title><idno type="number">26</idno><biblScope unit="page" from="151" to="156"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 2 (april 1933) nr. 10.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst" n="27"><title>De kerkorde der toekomst</title><idno type="number">27</idno><biblScope unit="page" from="156" to="159"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 2 (mei 1933) nr. 11.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.heilig-conservatisme" n="28"><title>Heilig conservatisme</title><idno type="number">28</idno><biblScope unit="page" from="159" to="162"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in IPK. 3 (nov. 1933) nr. 5.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk" n="29"><title>Een voorstel tot reorganisatie der Nederlandse Hervormde Kerk</title><idno type="number">29</idno><biblScope unit="page" from="162" to="169"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in APK. 1 (18.1.1934 en 8.2.1934).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.beginselen-van-kerkorde" n="30"><title>Beginselen van kerkorde</title><idno type="number">30</idno><biblScope unit="page" from="172" to="193"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Brochure in de reeks van Kerkopbouw, Assen (najaar 1932).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.beginselen-van-het-rapport" n="31"><title>Beginselen van het Rapport</title><idno type="number">31</idno><biblScope unit="page" from="193" to="203"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Lezing op de conferentie Kerkopbouw-Kerkherstel 1933, waarschijnlijk 12 september 1933; manuscript.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel" n="32"><title>Kerkopbouw - Kerkherstel</title><idno type="number">32</idno><biblScope unit="page" from="203" to="209"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Toespraak gehouden op 10 mei 1933 te Deventer (datum op het manuscript).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht" n="33"><title>Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw toegelicht</title><idno type="number">33</idno><biblScope unit="page" from="209" to="226"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Brochure van Kerkopbouw, Baarn 1933 (woord vooraf gedateerd 22.10.1933).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw" n="34"><title>Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw</title><idno type="number">34</idno><biblScope unit="page" from="226" to="231"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. (27.10.1933) nr. 11.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw" n="35"><title>Twee lezingen over Kerkopbouw</title><idno type="number">35</idno><biblScope unit="page" from="231" to="241"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Eerste lezing gehouden op 30 november 1933 te Utrecht; de tweede tussen oktober 1933 en juli 1934, vermoedelijk november 1933.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.deur-en-hengsel" n="36"><title>Deur en hengsel</title><idno type="number">36</idno><biblScope unit="page" from="242" to="243"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in KO. 2 (dec. 1933) nr. 8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerk-en-schare" n="37"><title>Kerk en schare</title><idno type="number">37</idno><biblScope unit="page" from="246" to="249"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 9 (1.9.1933) nr. 44; overgenomen in Hervormd Amsterdam 4.11.1933.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.terug-tot-de-kerk" n="38"><title>Terug tot de kerk</title><idno type="number">38</idno><biblScope unit="page" from="249" to="256"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in Hervormd Amsterdam 1 (30.12.1933) nr. 19.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-kerk-in-1935" n="39"><title>De kerk in 1935</title><idno type="number">39</idno><biblScope unit="page" from="256" to="258"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Verschenen in KO. 4 (mei 1935) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem" n="40"><title>De kerk als zendingsprobleem</title><idno type="number">40</idno><biblScope unit="page" from="258" to="270"/><date when="1936" type="inhoud">1936</date><note type="dating">Lezing waarbij N. zelf 'Deventer 1936' aantekende, gehouden op verzoek van Kraemer tijdens diens zendingsactie.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerk-en-orde" n="41"><title>Kerk en orde</title><idno type="number">41</idno><biblScope unit="page" from="271" to="274"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 13 (8.1.1937) nr. 10; later in Zoeklichten (1949).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.achttienzesentachtig" n="42"><title>Achttienzesentachtig</title><idno type="number">42</idno><biblScope unit="page" from="276" to="278"/><date when="1933" type="bron">1933</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 10 (8.12.1933) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.evangelie-en-volkskerk" n="43"><title>Evangelie en volkskerk</title><idno type="number">43</idno><biblScope unit="page" from="278" to="295"/><date when="1934" type="inhoud">1934</date><note type="dating">Brochure die de NRC. van 23 maart 1934 citeert en waarop Haitjema in NKL. van mei 1934 reageerde.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.hamer-en-nijptang" n="44"><title>Hamer en nijptang</title><idno type="number">44</idno><biblScope unit="page" from="295" to="297"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in KO. 3 (juni 1934) nr. 2.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.odium-schuiven" n="45"><title>Odium schuiven</title><idno type="number">45</idno><biblScope unit="page" from="297" to="299"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Verschenen in KO. 3 (september 1934) nr. 5.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkelijke-leertucht" n="46"><title>Kerkelijke leertucht</title><idno type="number">46</idno><biblScope unit="page" from="299" to="305"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Lezing gehouden op 13 september 1934 voor de Gelders-Overijsselse predikantenvereniging.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-doleantie" n="47"><title>De Doleantie</title><idno type="number">47</idno><biblScope unit="page" from="305" to="310"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 12 (7.2.1936) nr. 15.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk" n="48"><title>De naaste toekomst der kerk</title><idno type="number">48</idno><biblScope unit="page" from="312" to="325"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Toespraak op de ledenvergadering van Kerkopbouw te Utrecht op 14.6.1935.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.stellingen-over-kerkorde" n="49"><title>Stellingen over kerkorde</title><idno type="number">49</idno><biblScope unit="page" from="325" to="326"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Stellingen kennelijk bestemd voor de moderamenvergadering van Kerkopbouw van 29.11.1936.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935" n="50"><title>Inleiding voor vergadering Kerkopbouw 29 november 1935</title><idno type="number">50</idno><biblScope unit="page" from="326" to="332"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Inleiding voor de Kerkopbouw-vergadering van 29 november 1935.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel" n="51"><title>Toespraken over Kerkopbouw - Kerkherstel</title><idno type="number">51</idno><biblScope unit="page" from="333" to="346"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Twee toespraken: waarschijnlijk 15.6.1936 (moderamen) en 13.10.1936 (ledenvergadering te Utrecht).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen" n="52"><title>Reacties op de reorganisatie-voorstellen</title><idno type="number">52</idno><biblScope unit="page" from="346" to="353"/><date when="1936" type="bron">1936</date><note type="dating">Verschenen in KO. 5 (november, december 1936) nrs. 7-8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.rondom-het-akkoord" n="53"><title>Rondom het Akkoord</title><idno type="number">53</idno><biblScope unit="page" from="353" to="356"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in KO. 5 (januari 1937) nr. 9.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.geest-en-orde-54" n="54"><title>Geest en orde</title><idno type="number">54</idno><biblScope unit="page" from="358" to="360"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in KO. 5 (maart 1937) nr. 11.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkorde" n="55"><title>Kerkorde</title><idno type="number">55</idno><biblScope unit="page" from="361" to="391"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Lezing gehouden op 6.4.1937 op de predikantenvergadering te Utrecht.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift" n="56"><title>Kerkorde en beroep op de Schrift</title><idno type="number">56</idno><biblScope unit="page" from="391" to="403"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Artikelenreeks in KO. van april tot oktober 1937.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.gewijzigde-leertucht" n="57"><title>Gewijzigde leertucht</title><idno type="number">57</idno><biblScope unit="page" from="403" to="406"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in KO. 6 (oktober 1937) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk" n="58"><title>Het vierde ambt in de Hervormde Kerk</title><idno type="number">58</idno><biblScope unit="page" from="407" to="410"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in KO. 6 (oktober 1937) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid" n="59"><title>Het reorganisatie-ontwerp (de noodzakelijkheid)</title><idno type="number">59</idno><biblScope unit="page" from="410" to="416"/><date when="1937" type="schatting" cert="low">ca. 1937</date><note type="dating">Manuscript zonder datum; een onbekende noteerde '± 1937', wat past bij de plaats tussen de stukken van 1937.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-reorganisatievoorstellen" n="60"><title>De reorganisatievoorstellen</title><idno type="number">60</idno><biblScope unit="page" from="416" to="420"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 14 (5.11.1937) nr. 1.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.ambt-en-dienst" n="61"><title>Ambt en dienst</title><idno type="number">61</idno><biblScope unit="page" from="420" to="423"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Verschenen in KO. 6 (november 1937) nr. 7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.geest-en-orde-62" n="62"><title>Geest en orde</title><idno type="number">62</idno><biblScope unit="page" from="424" to="428"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Toespraak door N. gedateerd 'moderamen KO. - herfst 1937', mogelijk 15.11.1937.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde" n="63"><title>Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde</title><idno type="number">63</idno><biblScope unit="page" from="430" to="485"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Brochure verschenen tussen 28.4.1938 en 25.6.1938 (reeks Onze Tijd nr. 6).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-spanning-in-de-kerk" n="64"><title>De spanning in de kerk</title><idno type="number">64</idno><biblScope unit="page" from="485" to="490"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Verschenen in AWCC. 14 (24.6.1938) nr. 34.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase" n="65"><title>De reorganisatie in een nieuwe fase</title><idno type="number">65</idno><biblScope unit="page" from="490" to="504"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Verschenen in OEV. 13 (okt. 1938) nr. 4.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.waarom-ben-ik-hervormd" n="66"><title>Waarom ben ik hervormd?</title><idno type="number">66</idno><biblScope unit="page" from="505" to="506"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Verschenen in Hervormd Nederland, 24 november 1938.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.een-constituante" n="67"><title>Een Constituante</title><idno type="number">67</idno><biblScope unit="page" from="506" to="514"/><date when="1940" type="bron">1940</date><note type="dating">Lezing gehouden in februari 1940 te Amersfoort voor het Reorganisatie-comité.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker" n="68"><title>Boekbespreking van G. Ph. Scheers, 'Philippus Jacobus Hoedemaker'</title><idno type="number">68</idno><biblScope unit="page" from="514" to="517"/><date when="1940" type="bron">1940</date><note type="dating">Bespreking van een boek uit 1939 in Nieuwe Theologische Studiën 23 (1940) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerk-of-beweging" n="69"><title>Kerk of beweging</title><idno type="number">69</idno><biblScope unit="page" from="520" to="528"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 23 (februari 1946) nr. 2.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.militia-christi" n="70"><title>Militia Christi</title><idno type="number">70</idno><biblScope unit="page" from="528" to="535"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Verschenen in WNHK. 30 (15.6.1946) nr. 24; later in Zoeklichten.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-uitzicht-der-kerk" n="71"><title>Het uitzicht der kerk</title><idno type="number">71</idno><biblScope unit="page" from="536" to="539"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Ongepubliceerde studie, volgens de redactie geschreven rond de jaarwisseling 1946-1947.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerk-en-wereld" n="72"><title>Kerk en wereld</title><idno type="number">72</idno><biblScope unit="page" from="540" to="548"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Lezing gehouden in 1947 voor de Jonge Kerk te Wageningen.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.prediking-en-liturgie" n="73"><title>Prediking en liturgie</title><idno type="number">73</idno><biblScope unit="page" from="548" to="552"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Verschenen in IdW. 4 (25.3.1949) nr. 26.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.legendenvorming" n="74"><title>Legendenvorming</title><idno type="number">74</idno><biblScope unit="page" from="552" to="557"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Verschenen in IdW. 5 (15.9.1950) nr. 48.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie" n="75"><title>Discussie over een kerkrechtelijke kwestie</title><idno type="number">75</idno><biblScope unit="page" from="558" to="569"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Verschenen in WNHK. 30 (12.10.1946) nr. 41.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.regeer-en-beheer" n="76"><title>Regeer en beheer</title><idno type="number">76</idno><biblScope unit="page" from="570" to="579"/><date when="1948" type="bron">1948</date><note type="dating">Verschenen in WNHK. 32 (24.4.1948) nr. 17; later in Zoeklichten.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.kerkelijke-tucht" n="77"><title>Kerkelijke tucht</title><idno type="number">77</idno><biblScope unit="page" from="579" to="582"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Verschenen in IdW. 5 (11.11.1949) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-emeritaat" n="78"><title>Het emeritaat</title><idno type="number">78</idno><biblScope unit="page" from="583" to="586"/><date when="1948" type="bron">1948</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 25 (okt. 1948) nr. 10.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht" n="79"><title>Terug naar het canonieke recht</title><idno type="number">79</idno><biblScope unit="page" from="586" to="589"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Verschenen in WNHK. (28.1.1950) nr. 48.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet" n="80"><title>Zo ver gaat dit niet!</title><idno type="number">80</idno><biblScope unit="page" from="590" to="592"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 27 (juni 1950) nr. 6.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.de-senectute" n="81"><title>De senectute</title><idno type="number">81</idno><biblScope unit="page" from="592" to="596"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 27 (juli 1950) nr. 7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.oudendag" n="82"><title>Oudendag</title><idno type="number">82</idno><biblScope unit="page" from="596" to="599"/><date when="1954" type="bron">1954</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 31 (juli/aug. 1954) nr. 7/8.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.liquidatie" n="83"><title>Liquidatie</title><idno type="number">83</idno><biblScope unit="page" from="600" to="603"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Verschenen in OBNP. 29 (7.7.1952) nr. 7.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.het-canonieke-recht" n="84"><title>Het canonieke recht</title><idno type="number">84</idno><biblScope unit="page" from="604" to="617"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Voordracht van april 1950, verschenen in Wending 5 (april 1950) nr. 2.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.instituut-en-volk" n="85"><title>Instituut en volk</title><idno type="number">85</idno><biblScope unit="page" from="617" to="630"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Verschenen als nr. 2 van Geschriften betreffende de orde der NHK., oktober 1952.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk" n="86"><title>Brief inzake minderhedenvraagstuk</title><idno type="number">86</idno><biblScope unit="page" from="631" to="635"/><date when="1954" type="bron">1954</date><note type="dating">Brief aan het moderamen van de Generale Synode, gedateerd 24.10.1954.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.bijlage-1-hoofdmomenten-uit-de-reorganisatiestrijd-in-de-nederlandse-hervormde-kerk" n="87"><title>Bijlage 1: Hoofdmomenten uit de reorganisatiestrijd in de Nederlandse Hervormde Kerk</title><biblScope unit="page" from="638" to="648"/><note type="dating">Redactioneel overzicht, geen tekst van N.; het bestrijkt de periode van het Reglement van 1816 tot de kerkorde van 1951.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.bijlage-2-kerkorde-artikelen" n="88"><title>Bijlage 2: Kerkorde-artikelen</title><biblScope unit="page" from="648" to="666"/><note type="dating">Redactionele bijlage met kerkorde-artikelen van het Reglement van 1816 tot de kerkorde van 1951; geen tekst van N.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting" n="89"><title>Bijlage 3: Lezingen in samenvatting</title><biblScope unit="page" from="666" to="680"/><date from="1938" to="1939" type="inhoud">1938–1939</date><note type="dating">Krantenverslagen van lezingen van N. gehouden tussen februari 1938 en april 1939.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>á→à</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>l→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>spatie voor aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>spatie na het nummer</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>spatie in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>eindnootverwijzing 7 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>II (het tweede deel: het stuk verscheen in twee nummers van IPK) gelezen als 11</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>punt voor de nootverwijzing weggevallen</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>afbreekstreepje</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>eindnootverwijzing 1 stond als ' achter de titel</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>voetnootverwijzing f stond als d aan het woord vast (eerbiedigend); komma hersteld</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>spatie in getallenreeks</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>I→1 in getal</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>eindnootverwijzing 8 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>eindnootverwijzing 2 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-24"><catDesc>eindnootverwijzing 6 stond als e aan het woord vast (voorgeschrevene); punt hersteld</catDesc></category><category xml:id="reason-25"><catDesc>eindnootverwijzing 5 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-26"><catDesc>eindnootverwijzing 9 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-27"><catDesc>eindnootverwijzing 3 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-28"><catDesc>voetnootverwijzing g stond als d aan het woord vast (besprekend); punt hersteld. Zonder deze verwijzing werd eindnootverwijzing 9 (achter 'retoriek') als voetnoot g gelezen</catDesc></category><category xml:id="reason-29"><catDesc>eindnootverwijzing 30 stond als r aan het woord vast (apostolischer)</catDesc></category><category xml:id="reason-30"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-31"><catDesc>eindnootverwijzing 51 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-32"><catDesc>OCR: «l.» voor «1.»</catDesc></category><category xml:id="reason-33"><catDesc>dubbel gezette tekst verwijderd</catDesc></category><category xml:id="reason-34"><catDesc>'Daar' aangevuld: de OCR heeft hier een pagina dubbel en het begin van de zin ontbreekt</catDesc></category><category xml:id="reason-35"><catDesc>streepje tussen getallen</catDesc></category><category xml:id="reason-36"><catDesc>eindnootverwijzing 85 stond als " in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-37"><catDesc>voetnootverwijzing e ontbrak; in de bron staat hier een losse komma achter de punt; noot e ('Ibidem', nl. NRC. van 11 aug. 1938, als c en d) past bij de aangehaalde conclusie der commissie</catDesc></category><category xml:id="reason-38"><catDesc>eindnootverwijzing 25 stond als e aan het woord vast (opgekomene); punt hersteld</catDesc></category><category xml:id="reason-39"><catDesc>spatie voor de punt van het nummer</catDesc></category><category xml:id="reason-40"><catDesc>voetnootverwijzing e stond als e aan het woord vast (utrumquee)</catDesc></category><category xml:id="reason-41"><catDesc>spatie in het woord</catDesc></category><category xml:id="reason-42"><catDesc>spatie</catDesc></category><category xml:id="reason-43"><catDesc>eindnootverwijzing 18 stond als l" in de tekst</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.17" when="2026-11-20">Bijbelverwijzingen overal als 'Jes. 20 : 2' en '3-9' (niet meer '20: 2', '20:2', '20 :2' of '1 -11'). Beter herkend: lijsten met 'en' en komma ('Spr. 1 : 7 en 15 : 33', 'Hand. 2 : 41, 4 : 4'), reeksen over een hoofdstuk heen ('Kol. 3 : 18-4 : 1'), 'Numeri 16 en 1 Koningen 21'. Hersteld: reeksen die het volgende hoofdstuk als eindvers lazen ('Kol. 3 : 18-4'), door de OCR gesplitste eindverzen ('Fil. 2 : 4-1 1'), een weggevallen streepje tussen getallen ('Luk. 18 : 914', '(19291932)').</change><change n="1.12" when="2026-11-03">VW 5: 'Elk teken dat ook Rome variabel is' (stond 'Eik teken'); VW 6: 'een kennisleer, die verstandig wil zijn' (stond 'di.')</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.9" when="2026-11-01">Thema's aangevuld door lezen (nieuwe personen en onderwerpen), verwijzingen naar andere delen in de noten gelinkt, jaartallen voor zeven brieven, en Wie is wie: de personen uit de noten</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.2" when="2026-10-16">Bijbelverwijzingen: lijsten in hetzelfde boek ('Spr. 22 : 2; 29 : 13') ook na de eerste plaats herkend, ook over een regeleinde heen (22 verwijzingen erbij)</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="division"><head>I. De tegenwoordige positie van de predikant</head>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant" decls="#bibl-noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant">
<pb n="24" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De tegenwoordige positie van de predikant<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Geen vogel kan boven zichzelf uitvliegen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.2">zegt</seg> <seg n="2.1.3">- ik meen</seg> <seg n="2.1.4">- Heine naar aanleiding van Goethe's <hi rend="italic">Dichtung und Wahrheit,</hi></seg> <seg n="2.1.5">waarin deze een kritische beschouwing van zijn eigen leven geeft.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Zo is het ook moeilijk voor een predikant om over de positie van de predikant te spreken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En toch heb ik op vererende uitnodiging van uw moderamen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n3" rend="superscript">3</ref> op mij genomen enige inleidende gedachten te formuleren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik ben mij wel bewust van het hachelijke van mijn taak.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Enerzijds geldt het hier een geestelijk ambt dat,</seg> <seg n="4.2.2">hoe men het ook wendt of keert,</seg> <seg n="4.2.3">te midden van andere ambten en beroepen als een eenling staat.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het is met niets anders te vergelijken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het staat in direct verband met de komst van het Godsrijk op aarde,</seg> <seg n="4.4.2">zodat het niet bepaald in het kader van de wereldse dingen behoeft te passen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Jezus zond zijn discipelen uit,</seg> <seg n="4.5.2">twee bij twee,</seg> <seg n="4.5.3">en liet ze niet toe iets overtolligs mee te dragen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Geen goud,</seg> <seg n="4.6.2">nu ja,</seg> <seg n="4.6.3">maar ook geen zilver.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar ook zelfs geen kopergeld.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Geen twee rokken,</seg> <seg n="4.8.2">nu ja,</seg> <seg n="4.8.3">maar ook geen schoenen,</seg> <seg n="4.8.4">geen staf ...</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">(Matth. 10).</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Deze Evangelieboden zijn geen leden van de maatschappij;</seg> <seg n="4.10.2">ze zijn vrij van belasting en behoeven geen eten en geen drinken.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Vijf broden en twee vissen zijn voldoende voor een hele gemeente tot onderhoudens toe (Luk. 9 : 10-17).</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik zet opzettelijk deze dingen in een toon,</seg> <seg n="5.1.2">die u omtrent mijn bedoeling min of meer onzeker maakt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Die toon waarin ik deze dingen hier plaatste is niet helemaal zuiver.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Gij hoort er een dissonant in en zijt niet volkomen zeker of ik wel helemaal in ernst ben.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Gij verdenkt mij dat ik op het kantje van railleren ben en gij neemt mij dat al half en half kwalijk.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik voel zelf het pijnlijke van het geval.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Intussen heb ik het niet in mijn macht deze dissonant terstond in akkoorden op te lossen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De dissonant is er en zodra ik begon met de ideële kant van het ambt naar voren te brengen,</seg> <seg n="6.2.2">mengt de valse klank zich er in.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hier liggen twee rijken naast elkaar en als ik in het ene een woord spreek of een toon aansla,</seg> <seg n="6.3.2">geeft dat in het andere een klank die er niet mee harmonieert.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men noemt dat op het orgel bijspraak en die bijspraak bestaat in sterke mate voor de tegenwoordige positie van de predikant.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Men kan niet goed noemen dat goud,</seg> <seg n="6.5.2">dat zilver en dat kopergeld,</seg> <seg n="6.5.3">die twee rokken,</seg> <seg n="6.5.4">die schoenen,</seg> <seg n="6.5.5">die vrijdom van belasting,</seg> <seg n="6.5.6">dat eten en dat drinken of we horen de valse klank.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Die valse klank,</seg> <seg n="7.1.2">dat is voor mij het ellendigste in de tegenwoordige positie van de predikant.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik zal niet zeggen dat ook vroeger niets van die aard bestond.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar thans is hij schier overheersend geworden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het ambt is als een gescheurde klok die zijn gave metaalklank verloren heeft en door eigen geluid een fatale barst verraadt.</seg></s> <pb n="25" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.5"><seg n="7.5.1">Misschien denkt iemand dat we het ongelukkig hebben getroffen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Dat is toevallig,</seg> <seg n="7.6.2">meent hij,</seg> <seg n="7.6.3">bij een bepaalde perikoop uit het Evangelie.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">We zouden het dan nog op een andere manier kunnen proberen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik kies daartoe,</seg> <seg n="8.1.2">wat zeer voor de hand ligt,</seg> <seg n="8.1.3">de pastorale brieven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Meer in de lijn kan men zich toch niet houden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Bovendien zijn we hier uit de berglucht van het Koninkrijk der hemelen in de evangeliën reeds in de kamerlucht der kerk gekomen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij hebben er te doen niet met apostelen en profeten,</seg> <seg n="8.4.2">maar met ouderlingen en diakenen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hier herhaalt zich echter het zo pas opgemerkte toch weer.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het is weliswaar niet zó pijnlijk meer.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De grond waarop we hier staan is niet zo hoogheilig als de evangelische bodem.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar we merken het toch evengoed op als we de perikopen over onze kerkelijke ambten lezen:</seg> <seg n="8.8.2">de dubbele eer,</seg> <seg n="8.8.3">het dubbele traktement,</seg> <seg n="8.8.4">de definitie van een ouderling,</seg> <seg n="8.8.5">de definitie van een diaken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Er is bijspraak zodra we de statige woorden horen,</seg> <seg n="8.9.2">bijspraak uit een empirische wereld.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hier zou aanleiding zijn om erop te wijzen dat hieraan nooit te ontkomen is.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">We zouden er zelfs Plato bij kunnen halen en zeggen dat tussen idee en werkelijkheid steeds discrepantie bestaat.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ik wil echter thans die gedachtenlijn niet opgaan maar slechts constateren dat wat onze kerkelijke wereld betreft dit gebrek aan harmonie zo pijnlijk is geworden dat het voortbestaan van ons ambtelijk leven ermee gemoeid is.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Velen zullen het boekje van collega Rutgers kennen over <hi rend="italic">Karakter en bezwaren van het predikantschap.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De schrijver heeft de moed zijner overtuiging gehad en heeft het ambt verlaten.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Sedert zocht hij het ambt terug.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En juist in dat heen en weer lopen komt de dramatiek in onze positie uit.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik heb het steeds als een moedige daad van collega Rutgers beschouwd dat hij de in zijn boekje geformuleerde gedachten publiceerde.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Zoiets wordt niet van alle zijden even goed opgenomen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Er ontstaat veel onverantwoordelijk geteem,</seg> <seg n="10.7.2">zodra een man eerlijk de dingen zegt zoals ze zijn.,</seg> <seg n="10.7.3">Mij lijkt het dat in dit boekje op duidelijke wijze rekenschap is gegeven van de spanning in het predikantschap.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Nu dit werkje,</seg> <seg n="10.8.2">dat bij Kruyt te Amsterdam werd uitgegeven,</seg> <seg n="10.8.3">bestaat,</seg> <seg n="10.8.4">kan ik mij van de taak ontslagen rekenen dezelfde dingen op minder gelukkige wijze te zeggen dan Rutgers het deed.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik herinner alleen aan de daar gevolgde gedachtengang.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De schrijver ziet in de verbinding van een kerkelijk ambt met een character indelebilis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n6" rend="superscript">6</ref> met het even eerwaardige ambt van huisvader de oorzaak van een ondragelijke scheur in het leven.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Door het hoogheilig werk van de uitdeling der -sacramenten,</seg> <seg n="11.3.2">die voor hem gereserveerd blijft en waartoe niemand anders gerechtigd is,</seg> <seg n="11.3.3">is de predikant lid van een priesterlijke orde.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hij is een heilig man,</seg> <seg n="11.4.2">afgezonderd van de wereld en als Godsman loopt hij door zijn gemeente.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hij voelt zich elk ogenblik geroepen het hoogheilig karakter van zijn stand hoog te houden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Daarnaast is hij echtgenoot.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Door huwelijk en gezinsleven is hij zo hecht mogelijk in het maatschappelijk raderwerk <pb n="26" ed="VW"/>ingeschakeld.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Mooi is wat Rutgers zegt en ik onderschrijf het ten volle:</seg> <seg n="11.8.2">"Juist van een eerlijk gevoerde,</seg> <seg n="11.8.3">onbesmet gehouden strijd om het bestaan ontvangt huwelijk- en gezinsleven zijn hoogste sanctie."</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De predikant is verplicht zich in deze particuliere liefdedienst in te leven als in de algemene liefdedienst van het kerkelijk ambt.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Tegelijktijdig kan deze tweeërlei dienst niet met volle kracht geoefend worden.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Of het een of het ander lijdt schade.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Zijn publiek ambt wordt min of meer ontwijd door de particuliere eisen die hij moet stellen en zijn toewijding zelfs problematisch als men eraan denkt dat ze haar voedingsbodem vaak meer in het gezin dan in de gemeente vindt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer wij vragen naar de oorzaken waarom wij in onze dagen zo sterk de dissonant horen bij het vernemen van de idealen van ons ambt,</seg> <seg n="12.1.2">dan geloof ik dat met beschouwingen als van Rutgers terdege rekenschap zal moeten worden gehouden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het is de vraag of er in het predikantsambt nog niet een stuk klerikalisme is blijven steken,</seg> <seg n="12.2.2">of de predikant nog niet half pastoor is gebleven en of de misère die ongetwijfeld aanwezig is voor een deel hiermee samenhangt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij zijn ongetwijfeld in steeds geringere mate klerikaal.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De pastoor in ons verliest steeds meer veld.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ik denk aan vader <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Brakel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="12.5.2">wiens huisvrouw nooit zonder kloppen de studeerkamer van haar man zou binnenkomen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Is thans nog iemand van de collega's in staat te verklaren dat zijn vrouw zich ten opzichte van de ambtelijke ruimte in zijn huis gedraagt als vroeger de bedaagde maagd van de pastoor?</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De gemeente echter houdt aan de eis vast.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij denkt ten opzichte van de predikant in de categorieën van de bergrede en de uitzendingsrede.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zij vindt goud,</seg> <seg n="13.3.2">zilver en kopergeld in zijn gordel onnodig;</seg> <seg n="13.3.3">de dubbele eer uit de pastorale brieven is onder haar evangelische bemoeiingen niet opgenomen en ouderlingen en diakenen zijn voor haar even vaste geloofsbegrippen als de drie zaligmakende dieren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n8" rend="superscript">8</ref> in de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat gedeelte in de kerk wat men in Friesland en misschien ook wel elders het 'vierkant' noemt en dat onder protestanten de plaats inneemt van het koor in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="13.4.2">dat vierkant is voor de gemeente een soort heilige der heiligen met dit onderscheid dat de gewone priester en zelfs de 'gemene Levieten'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n9" rend="superscript">9</ref> er mogen binnengaan.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Degenen die daar plaats nemen gaan dan ook veelal niet op gewone huiselijke wijze naar hun zitplaats,</seg> <seg n="13.5.2">maar in de orde van een religieuze mars schrijden ze naar het 'Semenerie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik heb op zulke dingen niet al te veel tegen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In het Engelse parlementire leven vindt men allerlei oude gebruiken van historische oorsprong die ons een volk doen kennen dat zichzelf eert.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Men behoeft zich toch ook niet te gedragen als iemand die gister uit de lucht gevallen is.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar ze wijzen ons op resten van klerikaal denken en voelen en zo komen we er dikwijls mee in conflict.</seg></s> <pb n="27" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.5"><seg n="14.5.1">Nu wil ik in deze algemene beschouwingen niet blijven hangen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Ik vermoed dat het moderamen,</seg> <seg n="14.6.2">toen het mij vroeg deze inleiding te houden,</seg> <seg n="14.6.3">aan iets meer concreets gedacht heeft.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Tot 'clearing of the ground'.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Moge het voorafgegane voldoende zijn.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik ga dan meer of minder in aansluiting aan het vooraf gezegde enkele meer praktische kwesties aanroeren.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De voornaamste lijkt mij de vraag of op de duur de geïsoleerde,</seg> <seg n="15.2.2">ambtelijke positie van de predikant houdbaar is.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Die positie veronderstelt een gerede schat van uitdeelbare goederen,</seg> <seg n="15.3.2">sacramentele en geestelijke.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Aan de hoeveelheid van dit heilsgoed kan niets worden toe- of afgedaan.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Overal in den lande,</seg> <seg n="15.5.2">in stad en dorp,</seg> <seg n="15.5.3">is bij kerkstichting een zelfstandig centrum van uitdeling ingesteld.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Hoeveel daarvan gebruik maken is betrekkelijk onverschillig.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De geïnstitueerde kerk Lutkewierum is even eerwaardig als die van Groot-Mokum.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De predikant is aangesteld als uitdeler van het heilsgoed.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Hij is aan de kerk verbonden.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Hij is in zekere zin haar plaatselijk eigendom.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Hij leeft van het plaatselijk altaar.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Voor de beoordeling van het predikantswerk komt dan slechts in aanmerking in hoeverre hij de sacramentele en geestelijke handelingen volgens de daarvoor bestaande voorschriften tot een goed einde brengt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Men kan een uitstekend predikant zijn,</seg> <seg n="16.2.2">zonder ook maar enigszins georiënteerd te zijn in de eigenlijke geestelijke,</seg> <seg n="16.2.3">zedelijke,</seg> <seg n="16.2.4">maatschappelijke of politieke wereld.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Natuurlijk overdrijf ik nu,</seg> <seg n="17.1.2">maar voor wie begrijpend wil luisteren mag ik het er zo bij laten.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik laat het er daarom bij,</seg> <seg n="17.2.2">zonder direct allerlei voorzichtige reserves te maken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Nu zal ongetwijfeld de opmerking gemaakt worden dat we praktisch zulke enigszins archaïstische trekken van ons ambt toch vanzelf herstellen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat we als we het anders opvatten er daarmee ook zijn.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat moet ik echter bestrijden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het gaat goed zolang alles rustig toegaat.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Zolang het ambtelijke fungeren en het persoonlijke werken min of meer paisible naast elkaar verloopt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Er zijn echter tal van gevallen waarin er gekozen moet worden.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Waarin,</seg> <seg n="18.7.2">als ge kiest voor een mannelijk,</seg> <seg n="18.7.3">geestelijk,</seg> <seg n="18.7.4">zedelijk,</seg> <seg n="18.7.5">sociaal werken,</seg> <seg n="18.7.6">uw ambtelijk fungeren grote schade lijdt.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Gij hebt minder hoorders en gij doopt minder kinderen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Gij neemt minder lidmaten aan.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Uw gemeente doet niet wat men 'bloeien' noemt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit kan zeer penibel worden als een kerkelijk bestuur op de een of andere wijze zich met ons werk bemoeit als het tot een conflict komt.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dan kunnen er inderdaad goddeloze dingen in de kerk gebeuren.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik hoorde een paar jaar geleden spreken van een predikant wiens naam ik niet noemen zal noch de provincie waar hij woonde.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Hij was op Den Dolder als zenuwpatiënt.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Als verklaring werd mij genoemd:</seg> <seg n="19.5.2">hij was het geweten van zijn gemeente,</seg> <seg n="19.5.3">maar het provinciaal kerkbestuur heeft hem in het ongelijk <pb n="28" ed="VW"/>gesteld.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Of het waar is,</seg> <seg n="19.6.2">weet ik niet.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Maar dat het mogelijk is,</seg> <seg n="19.7.2">weet ik zeker.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">En in zulke gevallen behoorde een enquéte uit de predikantenwereld de zaak te onderzoeken.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De kerkelijke besturen hebben na te gaan of de ambten fungeren.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Anders niets.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Met de ethiek van het werk bemoeien ze zich niet;</seg> <seg n="19.11.2">alleen met de machinale functie van het ambt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wie fungeert is onkwetsbaar.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De reglementen,</seg> <seg n="20.2.2">men ziet het direct als men een bundel ter hand neemt,</seg> <seg n="20.2.3">zijn ingesteld op de verkiezing en de uitoefening van bepaalde functies,</seg> <seg n="20.2.4">maar geven geen regelen voor eigenlijke geestelijke arbeid.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Stel nu dat een predikant werkelijk consciëntieus geestelijk werk doet.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij constateert niet alleen dat het de rechtvaardige zal wélgaan en de goddeloze kwalijk,</seg> <seg n="21.2.2">wat deze allebei roerend met hem eens zijn,</seg> <seg n="21.2.3">maar hij noemt ook een schaap een schaap en een bok een bok en een wolf een wolf.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij doet dit niet met onfeilbaar goddelijke wetenschap,</seg> <seg n="21.3.2">maar naar zijn eerlijke mannelijke overtuiging,</seg> <seg n="21.3.3">zodat hij ook wel eens mis is.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hij wacht niet altijd totdat de kerkeraad in deze met meerderheid van stemmen ambtelijk een oordeel heeft uitgesproken,</seg> <seg n="21.4.2">maar gedraagt zich als particulier,</seg> <seg n="21.4.3">particuliere dingen particulierlijk onderscheidende,</seg> <seg n="21.4.4">wat bij het geestelijk onderscheiden dichter komt dan distincties op grond van reglementsartikelen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Hij laat de adem van zijn neus,</seg> <seg n="21.5.2">die God hem daarin geblazen heeft,</seg> <seg n="21.5.3">niet altijd totaal regelmatig op- en nedergaan totdat hij er zachtjes weer uitgaat,</seg> <seg n="21.5.4">maar hij snuift ook een enkele maal met zijn adem en het haar op zijn hoofd verheft zich als bij Mozes om het aanbidden van het gouden kalf in de gemeente.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In één woord,</seg> <seg n="21.6.2">hij gedraagt zich als een mens en niet als een functionaris.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Hij werkt met zijn hart en niet alleen met zijn ambtsapparaat.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dan zal vast en zeker het ambtelijk werk daaronder lijden.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Het kan ertoe leiden dat kerkelijke besturen moeten gaan beoordelen in hoeverre dit toelaatbaar is.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Zij moeten reglementen handhaven die zijn opgesteld om de richtige functionering der ambten te handhaven.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Wat dan?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dan blijkt de zonderlingste verhouding die mogelijk is.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het is mogelijk dat gij enige jaren met de rug tegen de muur uw positie in de gemeente verdedigd hebt,</seg> <seg n="22.2.2">ten koste van nachtrust,</seg> <seg n="22.2.3">van rust om te werken,</seg> <seg n="22.2.4">ten koste van de kost van uw gezin zelfs.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De hongerstraf is uit de middeneeuwen nog in de kerk overgebleven.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Gij hebt dat gedaan om uw gewetensrust te bewaren,</seg> <seg n="22.4.2">om niet te blaffen met de honden in het bos en in een woord,</seg> <seg n="22.4.3">om in die korte tijd dat ge hier op de wereld rondloopt een man uit te maken.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wanneer nu de besturen aanleiding hebben om,</seg> <seg n="22.5.2">als de ambtelijke functies eronder lijden,</seg> <seg n="22.5.3">notitie van uw werk te nemen,</seg> <seg n="22.5.4">dan zijt ge wat de Duitsers noemen in een 'missliche Lage'.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De schijn is helemaal tegen u. Waarom functioneert de zaak niet,</seg> <seg n="22.6.2">daarvoor zijt ge toch in de eerste plaats?</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De predikant die een conflict heeft met zijn kerkeraad of andere gemeenteleden komt gewoon als beschuldigde voor de besturen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">In sommige besturen <pb n="29" ed="VW"/>wordt hij,</seg> <seg n="22.8.2">als voor een rechtbank,</seg> <seg n="22.8.3">op een armzalige biezen stoel geplaatst,</seg> <seg n="22.8.4">terwijl zijn collega's die hij heel toevallig in deze verhouding ontmoet,</seg> <seg n="22.8.5">uit fauteuils hun meest onaandoenlijke gezichten naar hem toewenden.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Geen spier op hun gelaat verraadt enige bekendheid met het slachtoffer.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Een formeel vragenverhoor wordt hem afgenomen,</seg> <seg n="22.10.2">waarna procesverbaal moet worden getekend.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Een raadsman is de beschuldigde ontzegd.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Hij kan zonder opgave van redenen per telegraaf worden ontboden uit de pastorie zonder dat hij weet wat er aan de hand is.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij heeft geen gelegenheid de algemeen christelijke idee te ontvouwen die hem bij zijn werk leidt.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Hij kan niet uitleggen waarom hij in dit of dat geval zus of zo handelde omdat meestal de tijd het niet toelaat.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Hij wordt langs het reglement gelegd en o wee als er ergens een centimeter te kort schiet.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Bij getuigenissen geeft zijn woord evenveel en even weinig als dat van de leugenachtigste aller gemeenteleden.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Nu zal in onze kerk dit euvel zich betrekkelijk weinig laten gevoelen,</seg> <seg n="22.17.2">ik erken het,</seg> <seg n="22.17.3">maar dat komt voor een deel omdat predikanten over het algemeen zeer voorzichtiglijk wandelen in hun gemeente,</seg> <seg n="22.17.4">meer dan goed voor de gemeente is.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">En voor een ander deel hierom dat de actieve predikanten voor de expansie van hun geest ruimte zoeken buiten het gemeentelijk leven.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Wanneer echter,</seg> <seg n="22.19.2">wat toch eigenlijk nodig is,</seg> <seg n="22.19.3">deze voorzichtigheid werd afgelegd en de volle activiteit op de gemeente als zodanig werd gericht,</seg> <seg n="22.19.4">zodat ze geestelijk,</seg> <seg n="22.19.5">zedelijk en sociaal onder de persing van de geest van actieve predikanten kwam,</seg> <seg n="22.19.6">dan zouden dergelijke situaties zich in ruime mate ontwikkelen.</seg></s> <s n="22.20"><seg n="22.20.1">In de statuten van een vereniging van sociale predikanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n11" rend="superscript">11</ref> werd nu reeds een artikel opgenomen waarbij als doel gesteld wordt elkaar te helpen tegen de besturen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Is het niet wonderlijk dat de kerk haar dienaren uitzendt zonder dat ze belangstelt in de leidende idee van hun werk?</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zonder althans te informeren op welke wijze hij de verhouding tussen zijn reglementaire verplichting en zijn zedelijke motieven ziet?</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Het functionaire werk van de predikant,</seg> <seg n="23.3.2">voor zover de besturen daarin belangstellen,</seg> <seg n="23.3.3">is opus operatum.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Zo plaatst de kerk haar dienaren op hun post en ziet verder niet naar hen om.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Met een gepaste toespraak worden ze bevestigd en verder aan hun lot overgelaten,</seg> <seg n="23.5.2">wat soms wil zeggen aan de heidenen overgeleverd.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Ook de zending doet dit laatste,</seg> <seg n="23.6.2">maar ze blijft achter de gezondene staan,</seg> <seg n="23.6.3">ze rekent dat hij de christelijke idee vertegenwoordigt,</seg> <seg n="23.6.4">beoordeelt zijn conflicten vanuit die idee,</seg> <seg n="23.6.5">stelt hem meer op een lijn met de jonge gemeenteleden die hij moet besturen en onderhoudt zijn gezin.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Zo is de organisatie waarmee de predikant te maken heeft bij zijn werk er een waar hij zelf totaal buiten staat.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Onze kerk heet een <choice><sic>dominceskerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">domineeskerk</corr></choice>,</seg> <seg n="24.2.2">maar ze is het niet.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De dominees,</seg> <seg n="24.3.2">zodra ze gaan besturen,</seg> <seg n="24.3.3">zijn geen echte dominees.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ze verliezen contact met het eigenlijke werk;</seg> <seg n="24.4.2">ze worden beurtelings rechters,</seg> <seg n="24.4.3">wetgevers of regenten,</seg> <seg n="24.4.4">maar zijn geen dominees meer.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het <pb n="30" ed="VW"/>duidelijkst merkt men dit bij het hoogste wetgevende,</seg> <seg n="24.5.2">rechtsprekende en besturende lichaam,</seg> <seg n="24.5.3">de synode,</seg> <seg n="24.5.4">afgezien van de kwaliteiten der synodeleden.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Waar ter wereld is een college dat zoveel sisyfusarbeid met zulk een zelfgenoegzame eerwaardigheid verricht?</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Dat meer gelijkend op een kegelclub dan op een geestelijk college het ene jaar met tien tegen negen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n13" rend="superscript">13</ref> steeds weer omkegelt wat het het vorig jaar met tien tegen negen opzette?</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Wie,</seg> <seg n="24.8.2">die niet geheel buiten de eigenlijke arbeid staat,</seg> <seg n="24.8.3">kan zich de weelde veroorloven van een dergelijk spelen met de jaren,</seg> <seg n="24.8.4">ja met de eeuwen?</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Er zijn allerlei allernoodzakelijkste regelingen aan de orde inzake beroepingswerk,</seg> <seg n="25.1.2">pensioenregeling,</seg> <seg n="25.1.3">ruiling van predikanten,</seg> <seg n="25.1.4">verplaatsing van predikanten,</seg> <seg n="25.1.5">werkverschaffing voor predikanten in kleine gemeentes,</seg> <seg n="25.1.6">arbeidsverdeling,</seg> <seg n="25.1.7">samenwerking van predikanten,</seg> <seg n="25.1.8">specialisatie van de arbeid naar ieders charisma,</seg> <seg n="25.1.9">enz. enz.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dingen die overal elders reeds lang afgehandeld zijn of in snel tempo worden afgewikkeld.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Tegenover zulk een,</seg> <seg n="25.3.2">gedurende meer dan een eeuw door achterstand overlopend arbeidsprogram,</seg> <seg n="25.3.3">bewaart de synode een denkwijze die thuis zou behoren in een tijd voor Noach toen de mensen 969 jaar oud werden.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Toen behoefde een pensioenregeling niet zo vlug afgewerkt te worden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Over reorganisatie is jarenlang gesproken.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hoogstaande mannen als Gunning c.s. hebben zich ervoor gespannen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Als op een stootkussen is alles doodgelopen in de synode.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De synode zit behaaglijk op de wip van tien/negen en negen/tien en denkt er niet aan het spelletje te staken.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ten opzichte van diere organisatie heeft men ook onder predikanten in wijde kring in een niet uit het hoofd te praten vrees geleefd.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De vrees van kerkelijk lijfsbehoud.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De vrees is hier waarschijnlijk ook slechte raadgeefster gebleken.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Zeker is dat thans de reorganisatie moet betekenen een andere organisatie.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Op andere,</seg> <seg n="26.9.2">veel meer rechtstreekse,</seg> <seg n="26.9.3">veel intenser wijze behoort de organisatie der kerk er een te zijn van kerkelijke werkers.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">De regentencolleges van thans zijn uit de achttiende eeuw.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">De getrapte verkiezingen,</seg> <seg n="26.11.2">de provinciale autonomie,</seg> <seg n="26.11.3">het herinnert aan en is regelrecht afkomstig van de oude republiek.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Heeft dat alles in de kerk zijn tijd nu nog niet gehad?</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Wij zien nu op welk een ontzettende wijze de oude kerkelijke organisatie te kort schiet.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Wat is,</seg> <seg n="26.14.2">te midden van de algemene oriëntering aan nieuwe toestanden waarmee men in sommige gevallen reeds jaren klaar is,</seg> <seg n="26.14.3">zieliger dan het gescharrel dat onze hervormde kerkelijke wereld te zien geeft?</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Ik denk aan de Raad van beheer te midden der Noordhollandse kerkvoogden.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Ook al bewonder ik niet wat de Raad van beheer tot nog toe presteerde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="26.16.2">toch zeg ik:</seg> <seg n="26.16.3">zij wonen daar als schapen te midden der wolven.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Tegenover een geest als daar openbaar werd,</seg> <seg n="26.17.2">voelen we ons solidair met de Raad van beheer.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wij zouden omgekeerd ook gaarne zien dat de Raad van beheer tegenover deze mammonistische wereld zich <hi rend="italic">organisatorisch</hi> dichter bij de predikantenwereld voelde en zich aan haar oriënteerde.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Niet met de synode zal <pb n="31" ed="VW"/>de Raad van beheer de mammon in de kerk overwinnen,</seg> <seg n="27.2.2">alleen met de predikanten zelf.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wanneer men onder de indruk komt van wat de bladen over zulk een vergadering berichten,</seg> <seg n="28.1.2">dan voelen we dat er een kloof bestaat tussen arbeid en beheer in de kerk,</seg> <seg n="28.1.3">die niet juridisch maar geestelijk moet worden uitgevochten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het is waar,</seg> <seg n="28.2.2">de Noordhollandse kerkvoogden zijn het enfant terrible in deze kring,</seg> <seg n="28.2.3">maar welk een geest komt er ons uit tegemoet.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Conservatiever en onbekeerlijker,</seg> <seg n="28.3.2">meer ante-diluviaans dan de vóórnoachitische wereld en vóór-hellenische samen roepen ze niet:</seg> <seg n="28.3.3">après <choice><sic>nous Ie déluge</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">nous le déluge</corr></choice>,</seg> <seg n="28.3.4">maar na ons de chaos.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Terwijl de collecties voor weduwen en emeriti chronisch dreigen te worden,</seg> <seg n="28.4.2">hebben ze nog maar één stokpaardje:</seg> <seg n="28.4.3">de autonomie van het beheer.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Tegenover dergelijke machten,</seg> <seg n="29.1.2">bestuursmacht zowel als beheersmacht,</seg> <seg n="29.1.3">kan de predikantenstand zich de weelde van onveranderlijk voortbestaan niet veroorloven.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hier geldt het 'serrez les rangs'.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Voor de zogenaamde vrije beroepen schijnt dit een bijzonder moeilijk ding te zijn,</seg> <seg n="29.3.2">maar in het bijzonder voor de predikantenstand.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Staan we er allemaal nog wat vreemd voor en zullen er ongetwijfeld bondsleden zijn die pas langzamerhand met de idee van een echte predikantenorganisatie vertrouwd kunnen raken,</seg> <seg n="29.4.2">dit is bij alle zogenaamd vrije beroepen het geval.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">En toch zien wij dat allerwegen deze bezwaren moeten wijken voor de noodzakelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Geen mens kan nu nog zeggen hoe zich dit organisatorisch element in de vrije beroepen ontwikkelen zal.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">En het allerminst kan men dit ten opzichte van de predikantenstand.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het 'vrije' of 'liberale' staat hier meer dan ergens op de voorgrond en is met de mentaliteit van de stand tot een geheel vergroeid.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Historisch heeft het de taaiste wortels en het is niet te verwachten of zelfs te wensen dat dit alles eens overboord zal worden geworpen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Intussen behoren wij van die mentaliteit en die historische positie alleen het goede te behouden.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Niemand van ons zal willen dat alleen wij voor de lessen des tijds de oren zullen sluiten.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het zou belachelijk zijn als we met onverstoorbaar zelfbehagen het kruien van de eeuw rondom ons aankeken zonder daarbij over onze eigen gedragslijn na te willen denken.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Enkele schaduwkanten van het 'liberale' in ons beroep kennen we nu langzamerhand wel.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De meesten hebben die aan den lijve gevoeld.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het is gebrek aan solidariteit.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Wij staan 'vrij' naast elkaar.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Wie een traktement geniet ver boven het gemiddelde voelt het niet te zeer als een onbillijkheid dat zij n buurman ver beneden het gemiddelde staat.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hoe sterk het kerkelijk terrein deze ligging heeft,</seg> <seg n="31.6.2">blijkt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n15" rend="superscript">15</ref> wel allermeest hieruit dat het nieuwe reglement,</seg> <seg n="31.6.3">dat bedoelde gelijkheid te scheppen,</seg> <seg n="31.6.4">vanzelf scheefzakt in de richting van het oude 'liberale' standpunt.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Nergens is de gelijkheid zo moeilijk te bereiken als in de kerk.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">De 'vrije' beroepen en allermeest het predikantswerk missen bovendien behoorlijk verband met de huidige <pb n="32" ed="VW"/>maatschappij.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">De pastorie staat ten opzichte van de maatschappij als een vogelnest tegen een huis of als de intellectueel in Rusland,</seg> <seg n="31.9.2">die als onproduktief werker van de distributie is uitgesloten.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">De manier waarop zijn levensonderhoud aan een onwillige kerkelijke maatschappij moet worden afgedwongen,</seg> <seg n="31.10.2">geeft hem zelfs het karakter van een parasiet.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Het 'liberaal' karakter van zijn bestaan berust op het bestaan van fondsen en is daarom met de gewraakte ongelijkheid onlosmakelijk verbonden.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">De meeste predikanten voelen dit wel en houden aan de oude positie vast.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Niet slechts in gevallen van hoog traktement,</seg> <seg n="31.13.2">er zullen tal van minimumlijders zijn die er precies zo onder staan.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Zij hangen aan het 'liberale' van hun positie in het leven.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Zelf ben ik er sterk aan gehecht.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wanneer we echter onze plaats in de samenleving op enkele bunders land willen blijven funderen,</seg> <seg n="32.1.2">dan loopt de zaak ten einde.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">In de gevallen' waarin het aantal bunders het grootst is het allereerst.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De predikant met een toevallig zeer hoog traktement heeft te midden van de algemene achterstand geen prettige positie meer.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Ook hij moet de collecte van weduwen en emeriti afkondigen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wanneer wij aan het 'liberale' in onze stand blijven hangen,</seg> <seg n="32.5.2">zal het ons gaan als een verarmde adel:</seg> <seg n="32.5.3">respectabel om zijn houding,</seg> <seg n="32.5.4">maar afgaande onder de standen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daarom is het gelukkig dat er een begin van nieuwe oriëntering is.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het karakter van ons werk zal onze plaats in het leven moeten bepalen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Heeft men ons niet meer nodig dan zullen wij verdwijnen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wij moeten echter eerst nog een kans hebben.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Wij zullen trachten onze plaats onder de zon te bepalen in verband met onze arbeid en niet in verband met enig dood fonds.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit kan zonder organisatie niet geschieden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zodra het feodale,</seg> <seg n="34.2.2">waarbij de predikant in ruil voor de opbrengst van enig plaatselijk goed omgekeerd ook dorpseigendom moet zijn,</seg> <seg n="34.2.3">verboden wordt,</seg> <seg n="34.2.4">komt hij in de lucht te hangen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Slechts een arbeidsorganisatie kan hem hier redden.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dat dit feodale in de verhouding zijn tijd gehad heeft,</seg> <seg n="34.4.2">weet nu wel iedereen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De misère van de laatste jaren heeft er de nekslag aan toegebracht.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De illusie van het 'vrije beroep' is verdwenen.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Daarom kan men de oplossing van allerlei moeilijkheden,</seg> <seg n="34.7.2">ook ten opzichte van de traktementen,</seg> <seg n="34.7.3">niet losmaken van allerlei oud-feodale toestanden.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het een is met het ander gemoeid.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">In zoverre kunnen we in de moeilijkheden van de Raad van beheer wel inkomen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het zal moeilijk zijn,</seg> <seg n="34.10.2">zolang hier en daar iedere honderd man een predikant wil hebben,</seg> <seg n="34.10.3">een bevredigende regeling te treffen.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Daarom moeten de regelen van de arbeid en niet de toevallige ligging van enig feodaal goed de werkkring van de predikant bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Tot een dergelijke aansluiting,</seg> <seg n="35.1.2">de aansluiting met de regelen van de arbeid,</seg> <seg n="35.1.3">zou ik ook de hier aanwezigen willen opwekken.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Wat in het algemeen tot de arbeiders is gesproken,</seg> <seg n="35.2.2">dat geldt ook voor de geestelijke werkers:</seg> <seg n="35.2.3">Arbeiders,</seg> <seg n="35.2.4">organiseert u!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="26" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Mt. 5-7; Mt. 10.</p></note>
<pb n="33" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="33" ed="VW"/>De redenen, waarom N.' artikelen over bovengenoemd, zo triviaal klinkend onderwerp, door de redactie werden opgenomen, zijn in de <hi rend="italic">Verantwoording opgesomd.</hi></p><p>Als achtergrondinformatie kunnen daarbij nog dienen: A. de Groot, <hi rend="italic">Noordmans en de Bond van Predikanten, in KTh.</hi> 30 (juli 1979) nr. 3, p. 220 vv. en G. W. Neven, <hi rend="italic">Tijdgenoot en getuige, studie over de theologie van dr. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Noordmans, dl.</hi> 1, diss. Kampen, Kampen 1980.</p><p>Blijkens eigen aantekeningen van de auteur hebben wij in nr. 1 te maken met een lezing (aan het slot staan de door ons weggelaten woorden: 'Ik heb gezegd'), gehouden 'plm. 1920','te Meppel'. Voor welk gehoor is onbekend (zie noot 3). De Bond van Nederlandse predikanten, mede door N. op 3.10.1918 opgericht, beijvert zich dan voor de verbetering van de predikantstraktementen. In het kader daarvan vindt deze samenkomst plaats. Een voorstel van de Bond was in 1919 door de synode afgewezen. De toen ingestelde commissie-Ellerts de Haan legde reeds in april 1920 een nieuw ontwerp op de tafel van een buitengewone synodevergadering. Uitgangspunten waren: 1. De regeling zou uitgaan van de landelijke kerk, niet van de plaatselijke gemeente. 2. Een minimum-traktement met schaal van fl 2500 - fl 3000 - fl 3500 werd gewaarborgd. 3. Tien <choice><sic>tweejaarlijkseverhogingenáfl200</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">tweejaarlijkse verhogingen à fl 200</corr></choice>. 4. Kindergelden <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> <choice><sic>fl25-fl50-fl100</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">fl 25-fl 50-fl 100</corr></choice>.Deze gelden moesten komen uit: <hi rend="italic">a.</hi> 10% van alle kerkegoederen, b. rente uit fonds 'Schraalste' (dit fonds, in 1879 opgericht - vgl. Regl. op het fonds tot verbetering der schraalste predikantstraktementen - was in de loop der jaren zeer versterkt door de Vereniging 'Aanpakken', die er de steeds toenemende kapitaalsrente in stortte), c. hoofdelijke omslag der leden. De april-synode nam de voorstellen aan, maar gaf tegelijk opdracht aan een commissie-ad hoe te praten met Algemeen College van Toezicht, Vereniging van kerkvoogdijen en Bond van predikanten en voorts met J. R. Slotemaker de Bruine, die zelf een concept-reglement opgesteld had (zie n. 32.17 . De cie. kwam met tal van ingrijpende amendementen: 1. Wel centrale regeling, maar pláátselijke inning van gelden. 2. Instelling van een zgn. Raad van Beheer, die de quota der gemeenten moest vaststellen en toezien op de betaling ervan. 3. Besparingen op verhogingen en kindergelden. 4. Bepaling, dat gemeenten niet mogen beroepen in geval van weigering van betaling der quota (zie n. 10.9, 10). Op 18.8.1920 werd het voorstel in deze vorm aangenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Heine spreekt over het vermogen van Goethe ons de dingen te laten zien zoals ze zijn, niet gekleurd door zijn gevoel. G., zegt H., is zich van dit vermogen niet bewust "wie es ja natürlich ist dass kein Vogel über sich selbst hinauszufliegen vermag". Vgl. H. Heine, <hi rend="italic">Sämtliche Werke,</hi> Reisebilder I Norderney, dl. 5, Hamburg 1884, p. 66. Goethe's autobiografie heette: <hi rend="italic">Aus meinem Leben, Dichtung und Wahrheit,</hi> Weimar 1809-1830.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Wellicht is bedoeld het moderamen van de ring-Meppel; mogelijk ook van de classis (dit laatste minder waarschijnlijk, aangezien N. voor collega's lijkt te spreken). - De Bond poogde toentertijd in den lande begrip en medewerking te winnen voor zijn actie. - Een ring (thans meer een samenvoeging van gemeenten) was onder vigueur van het Regl. meer een samenvoeging van predikantsplaatsen, vooral voor onderlinge hulp, m.n. tijdens vacature. Vgl. Kerkorde ord. 1 art. 32 en 33; ord. 2 art. 8; Reglementen der NHK., AR. art. 26. In de kerkorde heet de 'ring' uit de reglementen: 'breed-ministerie'. Deze 'geestelijke werkgemeenschap' functioneert in het kader van de ring-nieuwe-stijl, zoals ook de derde hem opgedragen taak aangeeft: 'versterking van het geestelijk leven der ... gemeenten'. Ord. 13, 7, lid 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Dubbele eer: zie 1 Tim. 5 : 17 v.; opzieners en diakenen: ziel Tim. 3 : 1-13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n5" type="end" place="end" n="5"><p>A. R. Rutgers (1883-1942), hervormd predikant o.a. te Usselo (1921) en Rotterdam (1932). Overtuigd pacifist en bestrijder van het nationaal-socialisme. Overleed te Dachau. Bedoelde publikatie: <hi rend="italic">Karakteren bezwaren van het predikantschap,</hi> Amsterdam z.j. (= 1914), p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Character indelebilis: met de wijding wordt aan de priester van de R.-K. kerk een <pb n="34" ed="VW"/>wezenseigenschap verleend, welke hem nimmer kan ontnomen worden, aangezien de eigenschap aan zijn wezen werd toegevoegd, hem in de ziel ingedrukt. Vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion Symbolorum,</hi> nr. 852.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Dirk Gerryts of Theodoris <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Brakel(1608-1669), hervormd predikant te <choice><sic>Beersen Jellum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Beers en Jellum</corr></choice>, Den Burg en Makkum. Schreef o.a. <hi rend="italic">De trappen des geestelijken levens,</hi> Amsterdam 1670; na zijn dood uitgegeven door zijn zoon Wilhelmus a Brakel. De trappen: kind, jongeling, vader. Er is invloed van Bernard van Clairvaux. Toch: gereformeerd mysticus, met sterk pastoraal motief.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De sprekende slang in het paradijs, de sprekende ezelin van Bileam en de schuilplaats biedende vis van Jona.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Naast de ouderlingen "die in het Woord arbeiden", treden ouderlingen die over de kerk "Opzicht hebben en haar regeren": "tot hulp ende assistentie, gelijk in het O.T. de gemene Leviten in den dienst des Tabernakels den Priesteren toegevoegd waren . . Klassiek-gereformeerd formulier voor de bevestiging van ouderlingen en diakenen, daterend van 1586.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Het woord is op de Friese Akademie onbekend; bedoeld is de ruimte binnen het doophek rondom de kansel.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Een vereniging mogelijk mede opgericht door G. Horreüs de Haas en H. T. de Graaf. Vgl. voor hun visie n. 2.2. Sociaal anders geïntendeerd was de Arbeidersgemeenschap van Woodbrookers, opgericht in 1919 met medewerking van W. Banning. Voorzitter was De Graaf. Het blad heette <hi rend="italic">Omhoog.</hi> Vgl. J. Lindeboom, <hi rend="italic">Geschiedenis der Woodbrookers van</hi> 1908-1958, Lochem 1958, n. <hi rend="italic">5 11,2.</hi> 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Term uit de r.-k. sacraments- en ambtsleer: het objectieve sacramentele gebeuren zelf, afgezien van de intentie, waarmee het bediend en ontvangen wordt, bevat de genade en draagt deze ook doeltreffend over aan wie niets in de weg legt. Vgl. Denz. nr. 849, 85 1. Zie ook <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 186: "een liturgische handeling die gelovig meeleven niet nodig heeft".</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Art. 56 <hi rend="italic">AR.</hi> regelt de samenstelling der synode aldus: 13 predikanten en 6 ouderlingen, afgevaardigd door de prov. kerkbesturen en de Waalse cie. Men zat voor drie jaar; elk jaar trad 1/3 af. Een vacature van een predikantsplaats kon de classicale vergadering, vervolgens het provinciaal kerkbestuur, vervolgens de synode doen omgaan van rechts naar links of andersom. - Vgl. voor de 10/9-verhouding J. Reitsma-J. Lindeboom, <hi rend="italic">Geschiedenis van de hervorming en de hervormde kerk der Nederlanden</hi> 4. Utrecht 1933, p. -563 v. Zo bijv. 1914: schrapping 'geest en hoofdzaak' aangenomen; 1915: verworpen;1 916: modus vivendi aangenomen, waarna verworpen; 1918: Reglement op de filiaalgemeenten verworpen. Deze tendens zet zich verder voort. Zie n. 14. I.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n14" type="end" place="end" n="14"><p>De Raad van beheer, die de bijdragen der gemeenten moest vaststellen, ontmoette direct na zijn optreden (1 5.1.<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1921</corr></choice>) gevarieerde tegenstand: a. van de zijde der protesterende kerkvoogdijen, geadviseerd door mr. L. J. van Apeldoorn; hun verzet werd gebroken na het verlies van de zaak-Ouddorp (proces door die kerkvoogdij op advies van Van A. aangespannen tegen de synode) in 1928-<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>, zie n. 13.3, 9; b. van de Vereniging van kerkvoogdijen (opgericht 1920), die opkwam voor de onafhankelijkheid der plaatselijke kerkvoogdijen mbt. de financiering der traktementen; c. van de Bond van Nederlandse predikanten (zie n. 1. 1). - C. J. Bartels (zie n. 48.26), medeoprichter van de Vereniging van kerkvoogdijen, werd de eerste directeur van de Raad. De Bond van Ned. Predikanten (opgericht 1918 o.a. door M. J. A. de Vrijer en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, met als secretaris D. Boer) verweet de Raad inschikkelijkheid bij niet-betaling, waardoor de regeling ten gevolge van ontduiking gevaar liep haar doel te missen. D. Boer was in de kritiek fel, N. meer gematigd; De V. poogde te bemiddelen. In feite stegen de traktementen belangrijk. Vgl. De V.s artikel <hi rend="italic">Boer en ik, OBNP.</hi> 23 (januari 1946) nr. l; zie ook Reitsma en Lindeboom,a.w., p. 565 vv. en A. de Groot, <hi rend="italic">Noordmans en de Bond van Predikanten, in KTh.</hi> 30 (juli 1979) nr. 3.</p></note>
<pb n="35" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-tegenwoordige-positie-van-de-predikant.n15" type="end" place="end" n="15"><p><pb n="35" ed="VW"/>Uit deze constatering blijkt dat het tijdstip van de lezing valt na 15.1.1921, toen het Reglement op de predikants-traktementen van kracht werd. Uit de praktijk zijn de manco's van de regeling en haar hantering reeds gebleken.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal" decls="#bibl-noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal">
<pb n="35" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Sociale mogelijkheid en algemeen sociaal ideaal<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Met belangstelling las ik het 'Ingezonden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n2" rend="superscript">2</ref> van De Haas en De Graaf<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n3" rend="superscript">3</ref> in het mei-nummer van <hi rend="italic">Het Orgaan.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De 'sociale mogelijkheid' en het 'algemeen sociaal ideaal' mogen zeker niet uit het oog worden verloren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar gebeurt dat inderdaad in het ontwerp?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Inzenders gaan uit van een minimum van fl 3500 + 2000 + 800.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wanneer dit te veel is,</seg> <seg n="3.2.2">bewijst het slechts dat de progressieve schaal:</seg> <seg n="3.2.3">2500 3000</seg> <seg n="3.2.4">- 3500,</seg> <seg n="3.2.5">in verband met zielental,</seg> <seg n="3.2.6">niet deugt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Een gezin met vier kinderen,</seg> <seg n="3.3.2">op een kleinere plaats,</seg> <seg n="3.3.3">zonder onderwijsinrichtingen in de nabijheid,</seg> <seg n="3.3.4">en fl 2500 als aanvangssalaris,</seg> <seg n="3.3.5">zal niet gemakkelijk sociale naijver opwekken.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Datzelfde gezin,</seg> <seg n="3.4.2">naar een stad verplaatst,</seg> <seg n="3.4.3">verbetert zich met 1000 + onderwijsinrichtingen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Met vier studerende kinderen betekent dit gemakkelijk verdubbeling van het inkomen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Men zou dus kunnen vragen of het ontwerp hier ook in strijd komt met,</seg> <seg n="3.6.2">nu niet een 'algemeen',</seg> <seg n="3.6.3">maar een <hi rend="italic">kerkelijk</hi> sociaal ideaal.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Daarmee ware echter nog niet gezegd,</seg> <seg n="3.7.2">dat de positie van zulk een gezin financieel zo rooskleurig zou zijn,</seg> <seg n="3.7.3">dat het met het 'algemeen sociaal ideaal' in conflict zou komen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dat betwijfel ik toch nog.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Mocht er echter zo iets bestaan,</seg> <seg n="3.9.2">dan geldt dit uitsluitend voor deze categorie.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze betere positie is door de opstellers van het ontwerp gemotiveerd met een ideële overweging,</seg> <seg n="4.1.2">het presteren van meer arbeid in grotere gemeenten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik wil die overweging hier laten gelden,</seg> <seg n="4.2.2">waarbij ik aanneem dat inzenders dit ook doen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar dan concludeer ik,</seg> <seg n="4.3.2">dat voor de verhoging van 10 x 200 eveneens deze ideële motieven moeten gelden.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wie twintig jaar lang ijverig gewerkt heeft,</seg> <seg n="4.4.2">behoort niet meer even arm te zijn als aan 't begin.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En dit toch wensen inzenders.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Waarom,</seg> <seg n="4.6.2">vragen ze,</seg> <seg n="4.6.3">moet de verhoging blijven als de kinderen groot zijn?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij wensen de predikant een elastisch financieel pak aan te meten,</seg> <seg n="4.7.2">dat hem nauwsluitend omringt.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De bepaling van het salaris houdt hier verband alleen met de meer materiële noden van het leven.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Uit een oogpunt van een algemeen sociaal ideaal lijkt mij dit echter niet juist gezien.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">De opvoeding der kinderen zal in de regel <pb n="36" ed="VW"/>een zekere expansie aan het leven hebben gegeven,</seg> <seg n="4.10.2">die in iedere familie bekend mag heten.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Een flinke man,</seg> <seg n="4.11.2">in de kracht van 't leven,</seg> <seg n="4.11.3">koestert instinctief de wens om hard te werken,</seg> <seg n="4.11.4">ten einde in staat te zijn financieel deze expansie te kunnen dragen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En het lijkt mij een kapitale fout van kerkelijke sociale ethiek,</seg> <seg n="4.12.2">dit proces voor het predikantsgezin onmogelijk te maken.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarmede ware de <hi rend="italic">welstand</hi> uit het leven van dit gezin weggenomen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En daarmede zou het in onze maatschappij een uitzonderingspositie verkrijgen,</seg> <seg n="5.2.2">die mij voorlopig zeer ongewenst voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het valt gemakkelijk in te zien,</seg> <seg n="6.1.2">waarin deze uitzonderingspositie zou bestaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ze zou in de eerste plaats bestaan ten opzichte van de opvoeding der kinderen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wanneer de <hi rend="italic">gehele</hi> verhoging van 10 x 200 + 800,</seg> <seg n="6.3.2">voor een gezin met vier kinderen,</seg> <seg n="6.3.3">beschouwd wordt als uitsluitend nodig om dat viertal te voeden en een maatschappelijke positie te bezorgen,</seg> <seg n="6.3.4">dan lijkt mij dat een overdrijving van de overigens uitnemende idee der kindergelden,</seg> <seg n="6.3.5">Daarmede zou dan eigenlijk de kerk de zorg voor de opvoeding der kinderen op zich hebben genomen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een half-Spartaanse gedachte,</seg> <seg n="6.4.2">die mij niet aantrekt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De predikant moet zelf in staat zijn z'n kinderen groot te brengen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En waar zijn werk geen kapitaalvorming meebrengt,</seg> <seg n="6.6.2">moet de traktementsverhoging hem daartoe in staat stellen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wordt deze echter na de opvoeding ingetrokken,</seg> <seg n="6.7.2">dan blijken de kinderen op kosten der kerk te zijn grootgebracht.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Schrijnender echter dan bij de opvoeding zou na de opvoeding der kinderen de uitzonderingspositie van het predikantsgezin aan 't licht treden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De predikant,</seg> <seg n="7.2.2">die een tijdlang maatschappelijk,</seg> <seg n="7.2.3">al bleef hij in de achterhoede,</seg> <seg n="7.2.4">gelijke tred zou hebben gehouden met andere intellectuelen,</seg> <seg n="7.2.5">zou in z'n leven plotseling een kritiek ogenblik bereiken,</seg> <seg n="7.2.6">een mutatie-periode,</seg> <seg n="7.2.7">die hem onder geheel andere klassen terecht bracht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Na twintig- of dertigjarige arbeid zou hij bevinden geen stap vooruit gekomen te zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Midden in z'n werk werd hij dan plotseling op pensioen gesteld.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hem werd een soort wachtgeld op de dood toegekend,</seg> <seg n="7.5.2">omdat met de opvoeding der kinderen de expansie van z'n leven gerekend werd als een rijpe vrucht van hem te zijn afgevallen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Van welstand als basis voor persoonlijke expansie ware dan geen sprake.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><choice><sic>leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> kan zich gemakkelijk realiseren welke funeste gevolgen dit zou hebben.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dit gezin zou niet in staat zijn het bredere familieleven,</seg> <seg n="8.2.2">dat toch na de opvoeding der kinderen niet weer te niet gedaan wordt,</seg> <seg n="8.2.3">te dragen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Aangeknoopte relaties zouden moeten worden verbroken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De middelen om een meer veelzijdig geworden arbeid voort te zetten,</seg> <seg n="8.4.2">zouden in vele gevallen ontbreken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Daarom komt het mij voor dat de wasdom van een gezin hier veel te materialistisch is gezien en dat dit kerkelijk-ideaal beslist in botsing komt met een algemeen sociaal ideaal.</seg></s> <pb n="37" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.6"><seg n="8.6.1">Er is tweeërlei oogpunt,</seg> <seg n="8.6.2">waaruit men het zou kunnen verdedigen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Men kan,</seg> <seg n="8.7.2">in de eerste plaats,</seg> <seg n="8.7.3">van mening zijn,</seg> <seg n="8.7.4">dat uit de <hi rend="italic">gehele</hi> sociale ethiek de idee 'welstand' moet verdwijnen en dat elk gezin zolang tot het strikt noodzakelijke moet worden beperkt,</seg> <seg n="8.7.5">tot er voor alle een gemeenschappelijk overschot ontstaat.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Men ziet dan in die welstand een vorm van kapitalisme.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Ziet men dit eenmaal zo,</seg> <seg n="8.9.2">dan kan men het predikantsgezin als een ideaal-type willen opstellen voor de gehele maatschappij.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Hierin ligt een bedoeling,</seg> <seg n="8.10.2">die niet te miskennen valt,</seg> <seg n="8.10.3">en het materialisme,</seg> <seg n="8.10.4">waarover we boven klaagden,</seg> <seg n="8.10.5">blijkt dan een ideële achtergrond te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het lijkt mij echter dat de kerk,</seg> <seg n="9.1.2">ook indien ze deze beschouwing deelde,</seg> <seg n="9.1.3">het predikantsgezin voor een dergelijk doel niet mag gebruiken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat gezin staat 'jure suo' in de burgerlijke samenleving en het ware een klerikalisme,</seg> <seg n="9.2.2">dat herinnert aan paus Gregorius Vll,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="9.2.3">wanneer men het een uitzonderingspositie oplegde van buiten af.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Niemand mag het daartoe exploiteren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De tweede overweging,</seg> <seg n="10.1.2">die de voorgestelde maatregel zou kunnen billijken,</seg> <seg n="10.1.3">is minder sociaal en meer algemeen geestelijk.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En hier raak ik het diepste motief van inzenders.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Men vreest,</seg> <seg n="10.3.2">dat op de maatschappelijke ladder het predikantsgezin te ver van de laagste trappen komt af te liggen voor vruchtbaar geestelijk contact.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Daarom zou men zich opzettelijk,</seg> <seg n="10.4.2">ook wanneer het om andere redenen niet nodig was,</seg> <seg n="10.4.3">meer bekrompen levensvoorwaarden willen opleggen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">- Dit is een zeer ernstige gedachte.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het komt mij echter voor en ik trachtte dit boven aan te wijzen,</seg> <seg n="10.6.2">dat dit beneden de grens,</seg> <seg n="10.6.3">die het ontwerp trekt,</seg> <seg n="10.6.4">slechts geschieden kan door de begrippen <hi rend="italic">stand en welstand</hi> uit het kerkelijk sociaal ideaal weg te snijden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dit ideaal krijgt dan tegenover het algemeen sociaal ideaal een <hi rend="italic">ascetisch</hi> karakter.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Vond het ingang,</seg> <seg n="10.8.2">dan ware het gewenst,</seg> <seg n="10.8.3">dat het predikantsgezin geheel daarop werd ingericht.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Aan dat gezin mochten dan ten opzichte van kleding enz. de algemene sociale eisen niet meer gesteld worden.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Een eenvoudiger lijfdracht zou tegelijk het uiterlijk teken van de ascetische moraal van het gezin moeten vertonen.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Men mene niet dat ik hier railleer.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Wanneer het predikantsgezin tussen de ascetische eisen der kerk en de algemene sociale eisen in de klem raakt,</seg> <seg n="10.12.2">dan bleef geen andere uitweg over dan deze consequenties te trekken.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Het zou dan tevens kunnen blijken of een protestantse kerk daarvan gediend is.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu begin ik met te zeggen dat de kerk het recht niet heeft zulk een moraal op te leggen aan haar dienaren.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Evenmin als ze het predikantsgezin mag exploiteren voor sociaal ideaal-type,</seg> <seg n="11.2.2">mag ze het voor haar eigen geestelijke doeleinden gebruiken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1"><hi rend="italic">Het gezin behoort niet aan de kerk.</hi></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1"><hi rend="italic">Het heeft eigen onvervreemdbare rechten.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En bovenal wanneer de kerk een ascetische eis <pb n="38" ed="VW"/>aan het gezin van de predikant ging stellen,</seg> <seg n="11.5.2">zou dit ongeoorloofd zijn<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="11.6"><seg n="11.6.1">Men kan echter menen,</seg> <seg n="11.6.2">dat de predikanten zelf,</seg> <seg n="11.6.3">uit vrije keuze,</seg> <seg n="11.6.4">zich in deze weg mogen begeven.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En hier moet wel worden onderscheiden.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het zou veel te ver gaan te beweren,</seg> <seg n="11.8.2">dat dit steeds ongeoorloofd ware.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Een man van karakter zal soms,</seg> <seg n="11.9.2">in verband met zijn roeping,</seg> <seg n="11.9.3">op geweldige wijze zijn gezin duperen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Hier liggen zware ethische moeilijkheden en grote dramatische spanningen in het leven.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">- Dit behoort echter tot de individuele ethiek.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Nooit mag in verband daarmee ook maar één sociale eis worden gesteld.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">En nooit mag men beginnen met zich,</seg> <seg n="11.13.2">allen te gelijk,</seg> <seg n="11.13.3">met kalm overleg,</seg> <seg n="11.13.4">reeds vooruit,</seg> <seg n="11.13.5">op zulk een basis te stellen.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Wie vooraf,</seg> <seg n="11.14.2">met weloverwogen inzicht,</seg> <seg n="11.14.3">een ascetisch levensideaal de voorkeur geeft,</seg> <seg n="11.14.4">blijve ongehuwd.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">En een gemeente,</seg> <seg n="11.15.2">die daarnaar gediend wenst te worden,</seg> <seg n="11.15.3">kieze een pastoor en geen predikant.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="35" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Beets wou dan juist met z'n vrouw op reis gaan.</p></note>
<pb n="38" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP. 2</hi> (1 5.6.1920) nr. 5. Dit artikel verscheen tussen de beide synodevergaderingen van april en augustus 1920 (zie n. 1.1).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. T. de Graaf en G. Horreüs de Haas schreven samen in <hi rend="italic">Het Orgaan</hi> 2 (mei 1920) nr. 4 <hi rend="italic">een Ingezonden.</hi> Zij betuigden hun instemming met de activiteiten van de Bond en van de cie. -Eilerts de Haan, maar waarschuwden voor de aanstoot die er uit kon voortkomen. In bepaalde gevallen nl. zou het kunnen voorkomen dat gemeenteleden, die slechts het zevende verdienden van het aan hun predikant gewaarborgde traktement, toch daarvoor zouden moeten kromliggen via hun aan hun lidmaatschap verbonden kerkelijke bijdrage. In plaats van ascese te bepleiten, wilden zij slechts aandacht vragen voor de grenzen van een "algemene sociale mogelijkheid en een algemeen sociaal ideaal". Zij komen vooral op tegen het doorlopen van de tweejaarlijkse verhogingen, ook nadat de kinderen volwassen zijn geworden en als regel niet meer of in sterk verminderde mate tot last van hun ouders komen. In een naschrift hierbij stipuleert de redactie, dat niet de Bond maar de kerk zelf dit reglement ontworpen heeft; dat de Bond nooit kan instemmen met het vooropstellen van een minimumtraktement als van meer belang dan periodieke verhogingen, noch ook met het verwaarlozen van de pensioenregeling (in het bijzonder die van weduwen en wezen)-</p></note>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n3" type="end" place="end" n="3"><p>H. T. de Graaf (1875-1930), hervormd predikant o.a. te Sneek en Zutfen (periode, waarin contact met N. te Laren, Gld. bestond). Hoogleraar te Leiden in de encyclopedie en in de wijsbegeerte van de godsdienst. Schreef o.m. <hi rend="italic">Het eeuwig goed,</hi> Arnhem 1923. Vgl. H. Faber, <hi rend="italic">Het christelijk humanisme van dr. H. T. de Graaf,</hi> Assen 1963; A. J. Rasker, <hi rend="italic">De Nederlandse hervormde kerk vanaf </hi><choice><sic>l795</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"><hi rend="italic">1795</hi></corr></choice><hi rend="italic">, haar geschiedenis en haar theologie in de negentiende en twintigste eeuw,</hi> Kampen 1974, p. 219-223. G.Horreüs. de Haas (1879-1943), hervormd predikant o.a. te Sneek en Zwolle. Schreef <hi rend="italic">o.m. Moderne theologie. Beginsel en problemen,</hi> Assen 1940. Vgl. Dr. Meia Albarda, <hi rend="italic">Wat baat het een mens? Over het leven en denken van dr. G. Horreüs de Haas,</hi> Assen/Amsterdam 1977; A. J. Rasker, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 231, 272.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Bedoeld is het ontwerp van de synodale cie.-Eilerts de Haan. Zie n. I. I.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.sociale-mogelijkheid-en-algemeen-sociaal-ideaal.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 5.7.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans5.isolement" decls="#bibl-noordmans5.isolement">
<pb n="39" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Isolement<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het door de synode aangenomen reglement op de predikantstraktementen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n2" rend="superscript">2</ref> brengt weer eens bijzonder duidelijk het isolement van de predikant in de Ned.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Herv.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Kerk onder de aandacht.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ook vroeger was er reden genoeg om zich daarvan rekenschap te geven.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Thans echter meer dan ooit,</seg> <seg n="2.5.2">nu de <hi rend="italic">gevestigde</hi> predikanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n3" rend="superscript">3</ref> in bovengenoemd reglement buiten de wet gezet worden.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De wetgever ging er van uit,</seg> <seg n="2.6.2">dat ze zo ver in het wak drijven,</seg> <seg n="2.6.3">dat ze met de langste stok niet te bereiken zijn.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Pas de vacature geeft genoegzame grond onder de voet om een reddingspoging te wagen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Een kerkelijk reglement,</seg> <seg n="3.1.2">waarbij alle gevestigde predikanten,</seg> <seg n="3.1.3">uit wier nood het geboren werd,</seg> <seg n="3.1.4">uitgeschakeld worden,</seg> <seg n="3.1.5">is wel een merkwaardig ding.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En niets kon helderder het isolement van de hervormde predikant belichten dan deze proeve van wetgeving.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Immers ook al voert men aan,</seg> <seg n="3.3.2">dat de kerkelijke wet niet zuiver juridisch moet beschouwd worden en dat ze in dit geval rekent op de morele gezindheid der gemeente,</seg> <seg n="3.3.3">zodat het merendeel der gevestigden toch kan worden ingeschakeld,</seg> <seg n="3.3.4">dan blijft toch ongetwijfeld een zeker procent over,</seg> <seg n="3.3.5">waarmee dit niet het geval zal zijn.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1"><choice><sic>Ideëel ezien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Ideëel gezien</corr></choice> zullen het de voortrekkers zijn,</seg> <seg n="3.4.2">waarmee dit het geval is.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De pioniers die hun tenten in een zekere geestelijke eenzaamheid hebben opgeslagen,</seg> <seg n="3.5.2">waardoor ze de aansluiting missen,</seg> <seg n="3.5.3">die vereist wordt voor de morele gezindheid,</seg> <seg n="3.5.4">waarop in het reglement wordt gerekend.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een gebrek aan aansluiting<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n4" rend="superscript">4</ref> dat zich,</seg> <seg n="3.6.2">als in het Evangelie,</seg> <seg n="3.6.3">gemakkelijk verscherpt tot conflict.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het zijn deze voorposten der kerk,</seg> <seg n="4.1.2">die zeer zeker buiten de wet gesteld zijn,</seg> <seg n="4.1.3">en aan wie het rapport van de commissie voor de consideraties de goed bedoelde raad gaf,</seg> <seg n="4.1.4">zo spoedig mogelijk hun gemeente te verlaten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij zullen het gevoel hebben tot een terugtrekkend en verslagen leger te behoren,</seg> <seg n="4.2.2">dat hun niet langer dekking biedt,</seg> <seg n="4.2.3">maar op hun vooruitgeschoven post voor eigen risico laat.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zij zullen de neiging gevoelen,</seg> <seg n="4.3.2">de formatie waartoe ze behoren van lafhartigheid te beschuldigen,</seg> <seg n="4.3.3">ja wat erger is,</seg> <seg n="4.3.4">van aansporing tot lafhartigheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Slechts in één geval zal deze beschuldiging achterwege kunnen blijven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En wel wanneer de beweging enkel een <hi rend="italic">tactisch</hi> karakter draagt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wanneer dit reglement de eerste helft uitmaakt van een werk,</seg> <seg n="5.3.2">dat in twee tempo's volbracht moet worden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Slechts dan,</seg> <seg n="5.4.2">wanneer dit reglement op de <hi rend="italic">vacatures</hi></seg> <seg n="5.4.3">- want dat is het toch</seg> <seg n="5.4.4">- de erkenning inhoudt dat er ten opzichte van de <hi rend="italic">gevestigde</hi> predikanten andere middelen nodig zijn,</seg> <seg n="5.4.5">zodat men ze hier uitliet.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">En wanneer men van plan is die andere middelen aan te wenden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Natuurlijk is dit laatste stuk van het werk ongelijk moeilijker.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het reglement op de vacatures,</seg> <seg n="6.2.2">dat nu gereed is,</seg> <seg n="6.2.3">bevat de erkenning dat het <pb n="40" ed="VW"/>reglementair onmogelijk is.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarmee is de zaak echter niet uit.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het reglementaire en financiële gezichtspunt kan in de kerk het laatste niet zijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het gaat ook niet alleen om de financiën van het predikantsgezin,</seg> <seg n="6.5.2">maar om de morele positie van de predikant.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het is voor de kerk een morele vraag van de eerste rang of er nog genoeg solidariteitsgevoel en ten slotte courage in dat lichaam zit,</seg> <seg n="6.6.2">om haar voorposten,</seg> <seg n="6.6.3">die voor haar de kastanjes uit het vuur halen,</seg> <seg n="6.6.4">met alle macht de rug te dekken.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En voor de toekomst van het predikantswerk zal dit van beslissende betekenis zijn.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De gevestigde werker,</seg> <seg n="6.8.2">die merkt dat z'n isolement volkomen is en dat het lichaam waartoe hij behoort hem op kritieke momenten eenvoudig in de kou laat staan,</seg> <seg n="6.8.3">zal voor z'n kinderen een ander geestelijk verband zoeken.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wij zoeken in laatste instantie niet een financiële maar een morele positie.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wij wensen verlost te worden uit ons isolement.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Vergeleken bij dit tweede stuk van het werk is de opstelling van het reglement op de predikantstraktementen (op de vacatures) een peulschilletje geweest.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Want daartoe is nodig de oplossing van de beheerskwestie én van de bestuurskwestie.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Niemand schrikke hier echter voor de lange termijn,</seg> <seg n="7.3.2">alsof wij de twintigste eeuw er bij zouden willen nemen,</seg> <seg n="7.3.3">waar men zich reeds een eeuw lang met deze vragen bezighield.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Deze kwesties moeten worden <hi rend="italic">doorgehakt.</hi></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Van de synode verwachten wij dit natuurlijk niet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij kan het ook niet.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar ik zie langzamerhand het psychologisch moment naderen,</seg> <seg n="7.7.2">waarop het <hi rend="italic">van een andere zijde</hi> mogelijk zal zijn.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Het is een kwestie van temperament,</seg> <seg n="7.8.2">hoe lang de oplossing op zich zal laten wachten.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het hangt af van de mentaliteit van het corps geestelijke werkers in de kerk,</seg> <seg n="7.9.2">waaronder wij wel in de eerste plaats maar niet uitsluitend predikanten verstaan.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Wanneer hier het ambtelijk isolement,</seg> <seg n="7.10.2">met de daardoor gekweekte gezindheid,</seg> <seg n="7.10.3">die in de beste gevallen christelijke lijdzaamheid en in de slechtste Jan-Salie-geest moet heten,</seg> <seg n="7.10.4">met al de tussenliggende schakeringen,</seg> <seg n="7.10.5">vervangen wordt door een arbeidsgemeenschap met de daarmee verbonden solidariteit,</seg> <seg n="7.10.6">dan is de sfeer voor de oplossing geschapen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">De bijl ligt alreeds aan de wortel der bomen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wij hebben daarbij allereerst het oog op de kerkvoogdij.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wij kunnen eerbied hebben voor oude rechtsinstellingen en voor historische continuïteit.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar het kan ook van ziekelijke artisticiteit getuigen en van gebrek aan zedelijke ernst,</seg> <seg n="8.3.2">wanneer men er niet mee kan breken als 't moet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Nu schijnt juist in de laatste tijd het onaantastbare van de vrijheid van het beheer meer dan ooit bevestigd.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ik heb hier het oog op de schitterende studies van mr. L. J. van Apeldoorn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.5.2">wiens buitengewoon helder gestelde geschriften,</seg> <seg n="8.5.3">ook voor leken op dit terrein,</seg> <seg n="8.5.4">door hun massaal bewijsmateriaal en meeslepende betoogtrant,</seg> <seg n="8.5.5">grote overtuigingskracht bezitten.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="8.6.2">dat wij aan deze juridische logica moeten trachten te ontkomen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wij moeten de instelling aan haar eigen historiciteit te gronde laten gaan.</seg></s> <pb n="41" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.8"><seg n="8.8.1">Aan de hand van het werk <hi rend="italic">over de kerkelijke goederen in Friesland van Van</hi> Apeldoorn wil ik deze lijn hier even uitstippelen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In de middeleeuwen stond de kerkvoogdij vrij goed ingevoegd in het canonieke en civiele recht.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Bovendien waakte de overheid wegens het publiekrechtelijk karakter der kerk over haar.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De kerkvoogdij had dus naar alle zijden contact.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Bestuur en beheer waren niet gescheiden.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De pastor was,</seg> <seg n="9.5.2">althans in Friesland,</seg> <seg n="9.5.3">medekerkvoogd en de deken hoorde jaarlijks de kerkerekening.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Naast of in plaats van de deken hoort ook de grietman de rekening.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">In Drente en waarschijnlijk ook wel elders visiteerde de deken eenmaal 's jaars de kerken,</seg> <seg n="9.7.2">kerkhoven en pastoriehuizen;</seg> <seg n="9.7.3">werd er gebrek bevonden aan kerk of pastoriehuis,</seg> <seg n="9.7.4">dan vervielen de kerkvoogden in een boete.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Waren de inkomsten der kerk onvoldoende,</seg> <seg n="9.8.2">dan ontstond de verplichting van een omslag.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Voor vervreemding van kerkegoed was aanvankelijk de medewerking van de pastoor,</seg> <seg n="9.9.2">later consul van 't Hof<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n6" rend="superscript">6</ref> nodig.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De Hervorming bracht ten opzichte van de kerkegoederen als grote innovatie:</seg> <seg n="10.1.2">de scheiding van bestuur en beheer.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De middeneeuwse parochie is een instituut.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Stemgerechtigd maar ook belastingplichtig waren degenen,</seg> <seg n="10.3.2">die geacht werden de kerk geïnstitueerd te hebben.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De gereformeerde gemeente is een vergadering,</seg> <seg n="10.4.2">die naast de middeneeuwse stichting ontstaat.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij heeft geen goederen,</seg> <seg n="10.5.2">dan waarvan ze zelf eigenaar is.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Haar diakonie staat naast een parochiale armenzorg.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Haar ouderlingen en diakenen worden gekozen volgens een ander stemrecht dan de predikant.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De eersten worden gekozen door de gemeenteleden,</seg> <seg n="10.8.2">de laatsten door de kerkstichters.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De predikant,</seg> <seg n="10.9.2">de koster,</seg> <seg n="10.9.3">de schoolmeester (zeer dikwijls één met de koster) en een bepaalde categorie armen blijven in de middeneeuwse stichting.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Over deze laatste heeft de geref. gemeente generlei zeggenschap.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Alleen als opvolger van de pastoor is de predikant mede-kerkvoogd.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Met deze scheiding van bestuur en beheer begint de misère.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is,</seg> <seg n="11.2.2">meen ik,</seg> <seg n="11.2.3">een fout van de gereformeerden geweest,</seg> <seg n="11.2.4">dat ze voor de nieuwe gemeente ook het beheer niet hebben opgeëist.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dit zou een juridische revolutie geweest zijn,</seg> <seg n="11.3.2">maar ze was nodig geweest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Nu gingen,</seg> <seg n="11.4.2">en dat was een spiritualistische fout,</seg> <seg n="11.4.3">ziel en lichaam der kerk uiteen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Er kwam een scheiding tussen de gereformeerde gemeente en de brede gemeente.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Uiterlijk blijft alles gelijk.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De overheid waakt over het kerkelijk goed als soeverein.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De kerkeregeling wordt door grietman en secretaris gehoord.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Bij gebleken noodzakelijkheid moet een omslag geheven worden.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Tot onderhoud van gebouwen kunnen kerkvoogden worden verplicht.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">De stand van 't traktement behoort tot de zorg van overheid en gemeente.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Maar 't <hi rend="italic">canonieke recht</hi> is verbroken.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">De geestelijke band ontbreekt.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">En ieder die de hoofdstukken bij mr. Van Apeldoorn naleest over deze tijd of bladert in de acta van Reitsma en Van Veen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n7" rend="superscript">7</ref> voelt de koude,</seg> <seg n="11.14.2">waarin predikant en geref. gemeente staan in tegenstelling met de tijden der kerkstichting zelve.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">De <pb n="42" ed="VW"/>geschiedenis van 't beheer na de Reformatie is eigenlijk doorlopend een geschiedenis van ontbinding.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit heeft tweeërlei groot inconveniënt meegebracht:</seg> <seg n="12.1.2">1. kon op deze wijze de eigenlijke gemeente haar kracht niet ontwikkelen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij bleef gekoppeld aan de middeneeuwse parochie die in staat van ontbinding verkeerde;</seg> <seg n="12.2.2">en 2. bleef de predikant in de parochie achter,</seg> <seg n="12.2.3">waartoe hij,</seg> <seg n="12.2.4">na 't wegvallen van het canonieke recht,</seg> <seg n="12.2.5">enkel nog in civielrechtelijke betrekking stond.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Met het canonieke recht vielen de morele factoren uit die betrekking weg en bleven alleen de juridische over.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Geen priesterlijke hand reikte meer in de verhoudingen in.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dat de betrekking civielrechtelijk was,</seg> <seg n="13.1.2">merkten de predikanten terdege.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De Ged.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Staten van Friesland gewaagden in een resolutie van 6 dec.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">1592 van "'t moeyelicke naeloopen,</seg> <seg n="13.4.2">maningen,</seg> <seg n="13.4.3">jae ergerlicke executien,</seg> <seg n="13.4.4">welcke middelen den predicanten moeten doen ende gebruycken om hun gelt ofte onderhout uyt handen van de foechden te becomen"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.f1" rend="superscript">a</ref> en de synode van Sneek in 't jaar 1593 overwoog of de predikant met 'gotloese kerckfoechden' de administratie wel mocht hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij overwegen of men geen 'froeme kerckfoechden behoert te kesen,</seg> <seg n="13.5.2">al ist dat sij arm sijn'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De synode bepaalde zich tot de verzuchting:</seg> <seg n="13.6.2">och,</seg> <seg n="13.6.3">waren alle kerkvoogden vroom! ...</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Gelukkig,</seg> <seg n="14.1.2">uit dit oogpunt althans,</seg> <seg n="14.1.3">was de publiekrechtelijke positie der kerk dezelfde gebleven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De overheid,</seg> <seg n="14.2.2">Staten en grietman hielden toezicht of grepen in.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Door de Staten werd een minimum-traktement vastgesteld;</seg> <seg n="14.3.2">en de synode van Leeuwarden in 1612 vermaande de classes geen beroepingen te approberen 'dan die met's landts resolutie conform zijn'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dr. Hoog<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n8" rend="superscript">8</ref> zou dit misschien 'knijpwraak'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n9" rend="superscript">9</ref> noemen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Immers streng genomen was het een zaak tussen parochie en Staten.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De geref. gemeente stond er buiten.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij vervolgen deze geschiedenis verder niet in bijzonderheden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">We vergelijken de laatstgetekende toestand alleen nog met die van heden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De verkiezing van de predikant is,</seg> <seg n="15.3.2">na lange verwikkelingen,</seg> <seg n="15.3.3">uit de handen van de oude kerkstichters in die van de hervormde gemeente overgegaan.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zelfs het beheer der kerkelijke goederen berust thans,</seg> <seg n="15.4.2">nadat de floreenplichtigen verloren,</seg> <seg n="15.4.3">in verreweg de meeste,</seg> <seg n="15.4.4">hoewel lang niet alle gevallen,</seg> <seg n="15.4.5">bij diezelfde gemeente.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Men zou dus kunnen menen dat daarmee de predikant uit zijn isolement is verlost.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit is echter allerminst het geval.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Veeleer werd z'n positie nog eenzamer.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Allereerst betekent het feit,</seg> <seg n="16.3.2">dat bestuur en beheer beide in handen van <pb n="43" ed="VW"/>de hervormde gemeente kwamen,</seg> <seg n="16.3.3">niet dat beide voortaan minder gescheiden zouden zijn.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij geloven niet,</seg> <seg n="16.4.2">dat de zeer modeste aanspraken,</seg> <seg n="16.4.3">die de synode nu reeds lange jaren op 't beheer laat gelden,</seg> <seg n="16.4.4">in rechten kunnen worden sterk gemaakt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dat de gemeente het beheer heeft,</seg> <seg n="16.5.2">verandert aan het plaatselijk karakter van de stichting niets.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat de gemeente voogd of regent werd,</seg> <seg n="16.6.2">verschaft dus de predikant geen lucht.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij blijft in de stichting.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarbij komt dat hij langzamerhand de enige geïnterneerde in de stichting is geworden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De schoolmeester maakte zich,</seg> <seg n="17.2.2">als een gesplitste cel,</seg> <seg n="17.2.3">eerst van de koster los en daarna uit de voeten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De buiten-armen drosten eveneens.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Beide vonden aansluiting aan 't staatsverband.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De predikant bleef over met ... de koster.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dat laatste werd echter meestal een bijbetrekking.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Zodat praktisch de predikant de enige geïnterneerde is.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daarmee is echter zijn isolement nog niet voldoende aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er is meer.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Van de drieërlei rechtsbescherming,</seg> <seg n="19.2.2">het canonieke recht,</seg> <seg n="19.2.3">het privaatrecht en het publieke recht waarvan de middeneeuwse pastor profiteerde,</seg> <seg n="19.2.4">viel met de Reformatie eerst het canonieke weg.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De vorige eeuw zag echter ook het publiekrechtelijk karakter der kerk verbleken,</seg> <seg n="19.3.2">zodat thans alleen het privaatrecht overblijft.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het publieke recht,</seg> <seg n="19.4.2">waarnaar na de Reformatie de Staten ingrepen en dat de geref. predikant redde,</seg> <seg n="19.4.3">helpt de hervormde predikant niet meer.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wat dit betekent is duidelijk.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wanneer thans het onderhoud van kerk of pastorie wordt verzuimd,</seg> <seg n="20.2.2">komt niet alleen geen deken een boete opleggen,</seg> <seg n="20.2.3">maar ook grietman of Staten kunnen niet te hulp geroepen worden.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Geen deken,</seg> <seg n="20.3.2">maar ook geen grietman met secretaris hoort de kerkerekening.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De gemeente,</seg> <seg n="20.4.2">die 't beheer heeft,</seg> <seg n="20.4.3">hoort die zelf.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wanneer de inkomsten onvoldoende zijn kan geen kerkelijke maar evenmin een burgerlijke overheid dwingen tot een omslag.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Geen Staten bemoeien zich meer met de vaststelling van een minimum-traktement.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">En de vervreemding van kerkegoederen valt buiten de aandacht van de overheid.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dit alles valt nog slechts onder het privaatrecht.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Want ook het nieuwe canonieke recht dat de synode in haar reglementen schept,</seg> <seg n="21.2.2">interesseert onze rechtbanken slechts zeer matig.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Nu zou men kunnen overwegen wat er privaatrechtelijk nog van te maken is.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De verplichting bijv. tot onderhoud ener pastorie zou misschien voor de rechter kunnen worden sterk gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Niemand zal echter voorlopig van zulk een actie veel verwachten.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het privaatrecht mist vooralsnog de morele overwegingen,</seg> <seg n="22.2.2">die een plaats kunnen innemen in canoniek en publiek recht.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het loopt formeel-juridisch.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het isolement van de hervormde predikant is hiermee volkomen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">In de middeneeuwse stichting,</seg> <seg n="23.2.2">waarin hij is opgesloten,</seg> <seg n="23.2.3">kan hij,</seg> <seg n="23.2.4">zonder dat er een haan naar kraait,</seg> <seg n="23.2.5">worden uitgehongerd.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Men kan trachten hem door slecht onderhoud uit z'n pastorie te drenzen als een muis,</seg> <seg n="23.3.2">of uit te roken als een bij</seg> <seg n="23.3.3">- De kerkelijke overheid wordt daarbij slechts zeer langzaam en dan nog <pb n="44" ed="VW"/>zeer matig warm en kan er bovendien niets aan doen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De wereldlijke overheid laat het absoluut koud.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">In de stichting is men van alle moreel verband afgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hierbij wens ik niet te generaliseren of te overdrijven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ik weet zeer goed,</seg> <seg n="24.2.2">dat in vele gevallen de kerkvoogd niet meer het karakter draagt van regent ener stichting maar,</seg> <seg n="24.2.3">zoals de secretaris van de Bond het wil,</seg> <seg n="24.2.4">van penningmeester der gemeente.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Ik weet dat er te allen tijde met gebrekkige instellingen goed werk is te verrichten.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">En geen welwillend kerkvoogd behoeft zich hierbij als persoon getroffen te gevoelen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar ook dan nog blijft alles toevallig en de eigenlijke positie blijkt slechts in de minder gunstige gevallen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">En niets ware gemakkelijker dan materiaal te verzamelen om deze omtrekken te kleuren.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Wij laten dit echter opzettelijk na,</seg> <seg n="24.7.2">om principieel te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het is wel eigenaardig dat sommigen de onafhankelijkheid dezer stichting nog niet voldoende vinden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dr. Hoog acht <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">het '</corr></choice>knijpwraak'wanneer de besturen,</seg> <seg n="25.2.2">bij te laag traktement,</seg> <seg n="25.2.3">hun medewerking bij de beroeping weigeren.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dat ontbrak er nog slechts aan,</seg> <seg n="25.3.2">dat ook in de vacature de ring gesloten werd en de stichting zich automatisch in het bezit van een nieuwe geïnterneerde zou kunnen stellen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Overigens zullen sommige der voor deze behandeling in aanmerking komende kerkvoogdij en,</seg> <seg n="25.4.2">zich misschien verbaasd hebben in dr. Hoogs betoog als <hi rend="italic">voorwerp</hi> van 'knijpwraak' voor te komen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hoe zal nu de gevestigde predikant uit z'n isolement worden verlost,</seg> <seg n="26.1.2">zodat na de vacature de deuren der maatschappelijke gevangenis niet achter hem dichtgaan.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wij verwachten dit niet van de actie der synode ten opzichte van het beheer.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wij plaatsten ons op het standpunt van mr. Van Apeldoorn en daar schijnt het uitgesloten.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Om te beginnen zou echter de privaatrechtelijke positie van de predikant kunnen worden versterkt.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De vacature biedt gelegenheid om ook ten opzichte van onderhoud der pastorie bepalingen bij de beroeping te doen vastleggen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Een commissie van controle kon daarbij worden aangewezen.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De kerk moet geen predikant weerloos in de stichting laten gaan.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">In de tweede plaats behoren de besturen hun morele onaandoenlijkheid te laten varen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Al is het dat het kerkrecht de burgerlijke rechter niet meer tot leidraad strekt,</seg> <seg n="27.2.2">toch komt het nog wel hier en daar in het burgerlijk recht in.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Het prov. kerkbestuur van N.-Holland gaf in dit opzicht het voorbeeld.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Het dreigde sommige kerkvoogden op morele gronden met afzetting.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Dit zou niet in iedere gemeente mogelijk zijn,</seg> <seg n="27.5.2">maar toch in veel wijder kring dan thans geschiedt.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Verder is door de secretaris van de Bond en anderen reeds gezegd,</seg> <seg n="28.1.2">dat er een wet behoort te komen op de stichtingen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Ook de regering behoort haar onaandoenlijkheid te laten varen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zoals ze reeds op zo menig terrein,</seg> <seg n="28.3.2">waar <pb n="45" ed="VW"/>vroeger willekeur heerste,</seg> <seg n="28.3.3">de wet stelde,</seg> <seg n="28.3.4">zo is het hoog tijd dat 't ook hier gebeurt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarmede zijn we er echter nog niet.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het gaat ten slotte om onze <hi rend="italic">morele</hi> positie.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Wij verlangen uit ons isolement te komen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Onze publiekrechtelijke positie moet versterkt worden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Thans staan uit dit oogpunt de papieren der kerk nog lager dan de Russen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Men denke slechts aan de motie-Oud en aan het befaamde bankbiljet van 1919.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De regering acht onze arbeid volkomen 'Privatsache'.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De vroegere verhouding van kerk en staat is misschien op 't punt geheel afgewikkeld te worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Het is echter waarschijnlijk dat vanaf dit nul-punt terstond de rijzing zal beginnen en een nieuwe verhouding van geestelijk en politiek terrein zal intreden.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Het is merkwaardig dat de politiek 't meest geavanceerden onder ons,</seg> <seg n="29.10.2">sommige religieuze socialisten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n13" rend="superscript">13</ref> hun verlangen daarnaar beginnen kenbaar te maken.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Geen geestelijke beweging gedijt ten slotte buiten verband met 't geheel.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Wij hebben derhalve op politiek terrein te arbeiden aan de opheffing van ons isolement.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">En last not least.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">- Al het bovenstaande is nog al van lange adem en eist geduld.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wij hebben daarbij te rekenen met factoren,</seg> <seg n="30.3.2">die niet in onze macht zijn.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Onze eigen organisatie echter,</seg> <seg n="30.4.2">als solidair geheel van geestelijke werkers,</seg> <seg n="30.4.3">kunnen wij ongehinderd en in sneller tempo ontwikkelen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Hier moeten wij de morele aansluiting herwinnen,</seg> <seg n="30.5.2">die wij in onze ambtelijke positie verloren.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Daarbij zullen wij niet moeten aarzelen veel van onze prerogatieven op te offeren.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wij kunnen daarbij echter slechts winnen en hebben niets te verliezen dan een diepe eenzaamheid.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Wie uit de parochie wil moet langer geen pastoor willen zijn.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Het middeneeuwse ambt staat totaal geïsoleerd in de huidige samenleving en de kerk als stichting heeft alle contact verloren.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Aan de moderne arbeidsorganisatie hebben wij ons aan te sluiten.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Dan zal er ook weer sentiment en temperament in kerkelijke kring opleven.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Thans dooft het ambtelijk isolement alle vuur omdat er geen geleiding bestaat.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Het is ongelooflijk wat in de kerkelijke wereld gebeuren kan,</seg> <seg n="30.13.2">zonder een noemenswaardige ontlading van verontwaardiging.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">In ieder solidair verbond zouden zulke dingen een uitbarsting verwekken.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">De kerk echter is vergeten wat een banbliksem is.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het zal menig predikant moeilijk vallen de morele aansluiting aan een geestelijke arbeidsorganisatie te bewerkstelligen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij is in vele gevallen een representatieve,</seg> <seg n="31.2.2">soms decoratieve figuur.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">In de stichting leerde hij z'n ziel in lijdzaamheid te bezitten,</seg> <seg n="31.3.2">wanneer ieder mensenkind gereageerd zou hebben.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Zal de aansluiting in voldoende mate gelukken?</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">We moeten het hopen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Naarmate het gebeurt zullen de sterke gevoelens weer door het geheel gaan lopen,</seg> <seg n="32.2.2">die er nodig zijn om af te rekenen met een instelling,</seg> <seg n="32.2.3">die in de loop der historie haar plichten verloor en enkel haar rechten behield,</seg> <seg n="32.2.4">die daardoor tot een kweekplaats werd van willekeur.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In <pb n="46" ed="VW"/>de economische crisis die wij beleefden is deze instelling in zulk een mate in gebreke gebleven,</seg> <seg n="32.3.2">dat ze het recht van mee te spreken Moreel verloren heeft.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Hier tiert nog onbedwongen het 'sweating system'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n14" rend="superscript">14</ref> en met het oog op de stemming der gemeente in haar kwaliteit van beheerderes moesten nog pas emeriti en weduwen aan de honger worden prijsgegeven.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Zij werden opgeofferd aan een autonomie,</seg> <seg n="32.5.2">die in haar wezen niets bijbels heeft,</seg> <seg n="32.5.3">maar in haar mammonistisch individualisme een der laatste overblijfselen is van het onbedwongen kapitalisme uit het midden der negentiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Boven deze ongerechtigheden tronen in ongelooflijke goedmoedigheid de kerkelijke besturen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">In vele gevallen vergenoegen zij zich met de orde en geven de gerechtigheid prijs.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Willen ze zich voor de laatste gaan interesseren dan zullen ze één van tweeën moeten doen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Of ze zullen met alle hun ten dienste staande middelen de positie van de gevestigde predikant moeten gaan dekken.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ze zullen met bestuursmiddelen een invasie moeten doen in de stichting.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Of wanneer ze dit niet willen of niet kunnen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n15" rend="superscript">15</ref>,</seg> <seg n="33.6.2">zullen zij moreel het recht verliezen van opzicht en tucht over de gevestigde predikant.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Wie vogelvrij verklaard wordt krijgt het recht als vrijbuiter op te treden.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze laatste opmerking klinkt zeer gewaagd,</seg> <seg n="34.1.2">maar heeft een goede,</seg> <seg n="34.1.3">praktische betekenis.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De besturen zullen haar ook niet uit de weg kunnen gaan.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Naarmate het blijkt dat de bestuursorganisatie niet tegen de situatie is opgewassen,</seg> <seg n="34.3.2">zullen de predikanten,</seg> <seg n="34.3.3">zoals ze aanvankelijk doen,</seg> <seg n="34.3.4">zichzelf moeten helpen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zij zullen een verband zoeken,</seg> <seg n="34.4.2">waar meer sentiment en meer temperament zit dan in de kerkelijke organisatie.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">In dit verband zullen ze niet alleen orde maar ook gerechtigheid zoeken.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">En ze zullen maatregelen moeten beramen,</seg> <seg n="34.6.2">waarvoor ee meer ruimte nodig hebben dan de reglementen hun geven.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Die ruimte zullen de besturen,</seg> <seg n="34.7.2">als ze zichzelf onmachtig verklaren,</seg> <seg n="34.7.3">hun moeten geven.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Maw. de arbeidsorganisatie zal in de reglementen moeten worden opgenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.isolement.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Langs deze weg zal de beheerskwestie moeten worden doorgehakt.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Jonge mannen,</seg> <seg n="35.2.2">die frank en vrij uit de maatschappij en van de academie komen,</seg> <seg n="35.2.3">mogen niet langer worden opgesloten in een stichting,</seg> <seg n="35.2.4">waarin ze aan de hoogste willekeur zijn overgeleverd en waarin in sommige gevallen de obscuurste individuen hun karakter zoeken in te deuken.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij voelen ons sterk genoeg deze stichting te slechten,</seg> <seg n="35.3.2">zodra ons isolement verbroken is.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="42" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.isolement.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Van Apeldoorn, <hi rend="italic">De kerkelijke goederen</hi> enz., dl. 2, p. 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Reitsma en Van Veen, <hi rend="italic">Acta</hi> enz., dl. 6, p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Van Apeldoorn, a. w., p. 81.</p></note>
<pb n="46" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.isolement.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Hier raken we de oplossing der bestuurskwestie, die we hier verder niet behandelen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n1" type="end" place="end" n="1"><p>OBNP. 3 (15.2,<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1921</corr></choice>) nr. 1. Met 'isolement' is bedoeld het isolement van de predikant binnen een organisatie die niet bij machte was bestaande structuren als 'de stichting' te <pb n="47" ed="VW"/>doorbreken en een geestelijk functioneren van haar werkers te effectueren. In feite versterkte de bestaande organisatie bedoeld isolement. Zie voor de achtergronden ook van dit art.: n. 1. l.; 4. l; vgl. dr. A. de Groot, <hi rend="italic">a. w.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. juichte het tot stand komen van het nieuwe reglement toe. De bezwaren van tegenstanders als dr. Hoog zoals: inbreuk op rechten plaatselijke gemeente en ongeoorloofde druk in vacaturetijd etc. deelde hij niet. Maar hij doorzag dat met dit regl. het eigenlijke werk niet gedaan was. De isolerende structuur der kerk bleef gehandhaafd. Om grondige verbetering teweeg te brengen, 'moesten knopen doorgehakt'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Te weten: de predikanten die aan hun standplaats verbonden zijn. Voor hen kon niets gedaan worden in geval van onwilligheid tot betaling van de verschuldigde bedragen door de kerkvoogdij der plaatselijke gemeente. Alleen wanneer de standplaats vacant werd, kon er druk worden uitgeoefend tot verbetering. Zie n. 1. 1; 2.1; 4.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor N.' aandacht voor 'onaangepasten' zie ook zijn artikel <hi rend="italic">Liquidatie</hi> (nr. 83).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Mr. L. J. van Apeldoorn, geb. 1886, van 1921-1945 hoogleraar rechtswetenschap te Amsterdam. Schreef o.a.: <hi rend="italic">De kerkelijke goederen in Friesland,</hi> diss. Utrecht, Leeuwarden 1915; <hi rend="italic">De synode en de kerkegoederen,</hi> Leeuwarden 1919; <hi rend="italic">De synode en de predikantstraktementen, Welke houding moeten de gemeenten aannemen tegenover het Synodale reglement op de predikantstraktementen? Een advies,</hi> Arnhem 1924.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Deken (priester uit r.-k. hiërarchie, zich bevindend tussen bisschop en pastoor); grietman (bestuurder van een der dertig grietenijen of rechtsdistricten, waarin Friesland verdeeld was); consul van 't Hof; de rekening horen (= financieel toezicht): termen uit aangehaald werk van dr. Van Apeldoorn (p. 220-225).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. Reitsma en S. D. van Veen, <hi rend="italic">Acta der prov. en particuliere synoden,</hi> 8 dln., Groningen 1892-1899.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Dr. 1. M. J. Hoog <choice><sic>(1 858</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1858</corr></choice>-1928), hervormd predikant o.a. te Nijmegen (van 1900 af). N. reageerde in dit artikel dus blijkbaar niet slechts op het nieuwe reglement, maar mede op de kritiek van Hoog daarop. N,' reactie lokte een felle pennestrijd uit en wel als volgt: l.M.J. Hoog, <hi rend="italic">Macht is recht, Ingezonden,</hi> NRC. 4.4.1921. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> N.' reactie hierop in nr. 4. Jaren later vlamt de discussie weer op: Hoog, <hi rend="italic">Afschaffing van eigendomsrecht, ingez. NRC.</hi> 13.2.1924. N., reactie <hi rend="italic">NRC.</hi> 11.3.1924. Vervolgens begeeft N. zich dieper in een uiteenzetting met prof. Van Apeldoorn: <hi rend="italic">Prof. Van Apeldoorn en de synode, NRC.</hi> 17.4.1924; <hi rend="italic">De bevoegdheid tot traktementsregeling, NRC. 1</hi> 1.5.1924; <hi rend="italic">Een oud synodaal recht, NRC.</hi> 3.6.1924.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Te weten: iemand zijn schrielheid betaald zetten met schrielheid. Zie verder n. 4.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Hoogrentende waardepapieren, door de tsaristische regering ter financiering van de industrialisatie uitgegeven, door tallozen, ook in Nederland, aangekocht en vervolgens door de nieuwe machthebbers waardeloos verklaard.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Bij de Tweede Kamer werd door de minister van financiën De Vries een wetsontwerp 'Wijziging en verhoging van het zevende hoofdstuk B der rijksbegroting voor het dienstjaar 1919' ingediend, waarin als duurtetoeslag op rijkstraktementen van predikanten, r.-k. geestelijken en opperrabbijnen een bedrag van fl 345.000 werd opgevoerd. Dit zou neerkomen op per persoon fl 100 (vandaar 'bankbiljet'). Zie <hi rend="italic">Hand. St. Gen.,</hi> Bijlagen 1918-1919, Bijlagen vel 486, 1-5. De motie-Oud luidde: "De Kamer, van oordeel dat de voorgenomen uniforme duurtetoeslag op de traktementen van bedienaren van de godsdienst moet worden vervangen door een bijslag van twintig pct. op het rijkstraktement, gaat over tot de orde van de dag." Over dit alles werd uitvoerig gedebatteerd, waarbij uiteraard de gehele verhouding kerk-staat aan de orde kwam. Het ging vooral om artikel 17 1, vgl. <hi rend="italic">Hand. St. Gen.</hi> 11 1919-1920, elfde verg. 24.10.1919; zie VW., dl. 1, p. 387 en n. 32.19. De motie-Oud werd verworpen (30-25 stemmen), het wetsontwerp aangenomen (38-17 stemmen). Vgl. ook <hi rend="italic">OBNP. 1</hi> (nov. 1919) nr. 8, p. 8 v. Van de periode 1860-1880 af tot op nu is de kwestie omstreden en onopgelost. Vgl. <hi rend="italic">Het geld van </hi><pb n="48" ed="VW"/><hi rend="italic">de kerk,</hi> Werkboek samengesteld door D. de Lange, Serie Oecumene, Baarn <choice><sic>197 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1971</corr></choice>. In de Hervormde Kerk bracht zij velen op de been. Op een landelijke vergadering op 7 juli 1919 te Utrecht sprak o.m. Hugo Visscher. Toen werd ook de stoot gegeven tot de oprichting van de Vereniging van Kerkvoogdijen (9.4.1920). Vgl. Weekblad <hi rend="italic">NHK.</hi> 3 (27 juni, 4 juli 1919) nrs. 26 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Een grondwetsherzieningscommissie was tussen 1918-1920 ook met artikel 171 bezig geweest om tot wijziging te komen of door afkoop of door een nieuwe regeling, waarvan ook de kerken die na 1816 ontstaan waren zouden profiteren. Er kwam veel verzet, zodat de regering het artikel liet bestaan. Er werd een nieuwe commissie ingesteld olv. prof. Anema om de rechtspositie der kerken te bezien. In 1923 kwam dr. Visscher (zie n.22.24) met een voorstel in het parlement waarbij de regering uitgenodigd werd orde op zaken te stellen in de NHK. Uitgegaan zou moeten worden van vele afzonderlijke plaatselijke kerken, die in feite en ook in rechten als de eigenlijke kerken zouden moeten worden aangemerkt. Er kwam afdoende tegenkanting van chr.-hist. (dr. Schokking) en vrijzinnige zijde (mr. Dresselhuys). Enig resultaat: de positie van de NHK. was in het midden van de aandacht van de volksvertegenwoordiging geplaatst. Een belangrijk deel van J. Th. de Visser, <hi rend="italic">Kerk en Staat,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dl.</corr></choice> 3, Leiden 1927, wordt gevormd door de geschiedenis van artikel 171 (voorheen 168); vgl. p. 298, 360, 430-539. Zie ook n. 63.57.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 1. 1 l; 2.2. Gedacht is aan figuren als G. Horreüs de Haas en H. T. de Graaf; vooral aan de Woodbrookers, die N. kende door Barchem; zeker ook aan B. de Ligt. Zie artikel <hi rend="italic">Mobilisatie (nr.</hi> 5).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Het eisen van de grootste werkprestatie tegen de laagste betaling.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n15" type="end" place="end" n="15"><p>In zijn bovengenoemd stuk <hi rend="italic">(Ingezonden)</hi> in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 4.4.1921 keert dr. Hoog zich met felheid tegen deze uitspraak. Hij noemt het "eenvoudig onderstboven lopen van bestaande rechtstoestanden". Bestuur heeft over beheer niets te zeggen. Als zij blijven bij "de noodlottige tactiek van beroepen niet goed te keuren zullen zij de kerk in kort geding om hals brengen".</p></note>
<note xml:id="noordmans5.isolement.n16" type="end" place="end" n="16"><p>In deze zin is zowel het verband tussen de strijd voor de predikantstraktementen en de strijd om de reorganisatie van de NHK. als het grondbeginsel van de reorganisatie naar N.' inzicht geformuleerd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht" decls="#bibl-noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht">
<pb n="48" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Antwoord op'macht is recht'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In het avondblad van maandag 4 april komen onder het opschrift <hi rend="italic">Macht is recht</hi> beschouwingen voor van dr. Hoog<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n2" rend="superscript">2</ref> te Nijmegen,</seg> <seg n="2.1.2">waarin o.m. ook aandacht geschonken wordt aan enkele uitdrukkingen uit en de strekking van mijn artikel in het februari-nummer van het <hi rend="italic">Orgaan van de Bond van Predikanten.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het zij mij vergund van mijn kant enkele opmerkingen te maken over een paar uitdrukkingen uit en de strekking van het artikel van dr. Hoog.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Eerst de uitdrukkingen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">- Het lijkt mij zeer onvoorzichtig van dr. Hoog,</seg> <seg n="3.2.2">als verdediger der kerkvoogdijen,</seg> <seg n="3.2.3">om geheel onnodig de brandkasten van <pb n="49" ed="VW"/>die colleges te noemen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Menig lezer die geen kerkrecht heeft bestudeerd en aldoor de nood der kerk hoorde verluiden zal haar bestaan niet hebben vermoed.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Hij zal gedacht hebben dat,</seg> <seg n="3.4.2">evenals bij de staat,</seg> <seg n="3.4.3">onvoldoende soldij wijst op een lege schatkist.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Deze lezer zal thans merken dat alles hier geheel anders is.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dr. Hoog zal hem moeten uitleggen hoe het mogelijk was dat op oudjaar die schandelijke collecte voor weduwen en emeriti<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n4" rend="superscript">4</ref> nodig was en tegelijkertijd de kerkvoogdijen brandkasten behoeven.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Dat is nu kerkrecht,</seg> <seg n="3.7.2">zal hij moeten zeggen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">- Als de lezer dan maar niet antwoordt:</seg> <seg n="3.8.2">liever Turks dan kerks.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een tweede uitdrukking:</seg> <seg n="4.1.2">vrijbuiterij,</seg> <seg n="4.1.3">die ik zelf gebruikte en waarover dr. Hoog valt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij stelt de mogelijkheid dat met dat woord nog iets meer bedoeld is dan de opneming van de predikanten-arbeids-organisatie in de reglementen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De weinig parlementaire wijze waarop dr. Hoog deze gedachte inkleedt blijve op zijn collegiale rekening staan en houdt ons hier verder niet op. Daarvoor is de zaak te belangrijk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu begin ik met op te merken dat de inschakeling van een kerkelijke arbeidsorganisatie geen kleinigheid zou zijn.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wat zou daarbij van de oude organisatie nog overblijven?</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De achttiende-eeuwse kerkinrichting met haar regenten-colleges,</seg> <seg n="5.3.2">haar getrapte verkiezingen,</seg> <seg n="5.3.3">haar provinciale autonomie staat ten dode opgeschreven.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hoe lang meent dr. Hoog dat de beheerstoestanden,</seg> <seg n="5.4.2">zoals wij die kennen,</seg> <seg n="5.4.3">het tegenover die nieuwe organisatie zouden uithouden?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Die weg wilde ik wijzen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Intussen geef ik toe dat het woord 'vrijbuiter' iets 'dikker' was dan deze toepassing.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een geladen pen stelt haar bijzondere eisen aan de exegese.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een deel dier lading bleef zonder uitweg.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Te dik was het woord niet.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Men vrage zich af wat de kerkelijke werker,</seg> <seg n="6.6.2">vooralsnog zonder eigen organisatie,</seg> <seg n="6.6.3">moet doen onder een achttiendeeeuws bestuur en een middeleeuws beheer?</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Kan hij anders dan vrijbuiter zijn?</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dikwijls heeft hij geen andere keuze dan zich een gesel van touwkens (Joh. 2 : 15),</seg> <seg n="6.8.2">in dit geval woordekens,</seg> <seg n="6.8.3">te maken en ruimte te maken in het dubbele carré dat des zondags symbolisch hem gevangen houdt,</seg> <seg n="6.8.4">de tafels der wisselaars om te keren en hun zitstoelen (Mt. 21 : 12;</seg> <seg n="6.8.5">Mk. 1 1 <hi rend="italic">:</hi> 15) om te werpen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Dit werk is hier en daar in volle gang.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Is dat geen vrijbuiterij?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Na de uitdrukkingen nog iets over de strekking van het artikel <hi rend="italic">Macht is recht.</hi></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dr. Hoog achtte mijn betoog gevaarlijk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik zie dat gevaar in het zijne.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wanneer op civiel terrein het formele recht tot onzedelijkheid leidt,</seg> <seg n="7.4.2">grijpt de burgerlijke rechter in of de wetgever of de publieke opinie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In een huis waar een man zijn vrouw of kinderen mishandelt dringen wij binnen,</seg> <seg n="7.5.2">tegen de wet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Volgens dr. Hoog is de kerk een zo onmondig lichaam dat zij zelfs gehouden is tot medewerking ten opzichte van handelingen,</seg> <seg n="7.6.2">die ze uit een moreel oogpunt veroordeelt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zij moet approberen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n6" rend="superscript">6</ref> goedkeuren,</seg> <seg n="7.7.2">al wat de <pb n="50" ed="VW"/>Mammon doet.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dieper vernedering is voor de kerk niet denkbaar.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Zij blijve,</seg> <seg n="7.9.2">naar haar oud recht,</seg> <seg n="7.9.3">approbatie weigeren van immorele handelingen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="50" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Ingezonden in NRC.</hi> 9.4.<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1921</corr></choice>, Avondblad C, als antwoord op een <hi rend="italic">Ingezonden</hi> van dr. 1.M.J. Hoog in <hi rend="italic">NRC. 4.4.1921 Macht is recht.</hi> Zie ook hier n. 1.1; 3.8; 10.9, 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 3.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De titel van het bedoelde artikel van N. was <hi rend="italic">Isolement</hi> 3 (15.2.<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1921</corr></choice>) nr. 1. Hoog, die in zijn NRC.-artikel de discussie in feite opende, reageerde met bedoeld ingezonden <hi rend="italic">Macht is recht.</hi> Hij stelt daarin o.a. dat: 'de nood der pastorieën' nog niet toestaat 'elk middel goed te keuren dat tot leniging van die nood wordt voorgesteld', op de wijze van N.: " 'Wie vogelvrij verklaard wordt krijgt het recht als vrijbuiter op te treden'. Duidelijk is deze bedreiging niet; vermoedelijk doelt collega N. alleen op de opneming van der predikanten arbeidsorganisatie in de reglementen - dat volgt althans; maar dan zijn de woorden toch nodeloos dik gemaakt, want een vrijbuiter die gereglementeerd wordt belooft een nogal kalm verloop; maar men kan achter de bedreiging ook verborgen zien het plan van deze dominee om de brandkast van de administrerende kerkvoogd zijner gemeente open te breken." Verder zegt N.: " 'de besturen hebben wel geen recht, dan moeten ze het zich maken, anders verliezen ze moreel enz.' ... Deze uiting acht ik gevaarlijker dan het dreigementje met vrijbuiters: het eenvoudig onderstboven lopen van bestaande rechtstoestanden waarmee men niet tevreden is, wordt goedgepraat met dat moreel, moreel recht staande boven het geschreven recht ... Macht alleen is nog geen recht." H. laakt in N., dat deze toegeeft, dat de besturen in wezen het recht missen in te grijpen zoals het nieuwe regl. voorschrijft, maar dat hij ze toch aanmoedigt zulks te doen.</p><p>Sterker: doen ze het niet, dan missen ze hun morele recht van controle over de predikant.</p><p>Hiertegenover stelt H.: macht is geen recht. Het regl. is wederrechtelijk ingevoerd. De handopeningsaanvraag (zie noot 6 en n. 1. l; 10.9; 1 0. 1 0) is uit de tijd. De kerk mag de overheid niet gebruiken als 'beulsknecht'. Trouwens: het zal wel blijken dat de gemeenten de quota niet kunnen betalen. - Voor Hoog is onbegrijpelijk dat N. enerzijds de visie van Van Apeldoorn (zie nr. 3), dat 'de stichting' (en zij alleen) eigenares is van het kerkegoed, onderschrijft, en dat hij anderzijds adviseert om een invasie te doen in 'de stichting'. H. ziet niet dat N. werkt met een ander kerkbegrip, dat niet geheel gesubsumeerd kan worden onder het wereldlijke recht. De hele reorganisatiestrijd is juist een botsing tussen deze twee visies. N. heeft Van A. nodig om scherp te accentueren hoe beklemd de predikant zit in zijn positie, maw. hoezeer de kerk als kerk gevangen zit in een haar niet passend juridisch kader. Maar juist omdat zij kerk is, kan zij zich niet neerleggen bij bestaande rechtstoestanden, maar moet zij middelen en wegen zoeken om zich uit die dodelijke omklemming te bevrijden in de richting van een orde, die de kerk en haar predikanten kerkelijk d.i. geestelijk kan doen functioneren.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>"Meermalen is de vraag overwogen, of aan de gemeenten niet de verplichting moet worden opgelegd jaarlijks voor de Beurs een collecte te houden. Laatstelijk is het voorstel daartoe afgewezen door de synode van 1919. Ook heeft men niet willen treden in het denkbeeld een vaste bijdrage bij wijze van quotum te eisen." Vgl. Regl. Alg. Wed. en Wezen Beurs art. 14, noot 2; vgl. voorts Reitsma-Lindeboom, a.w., p. 570, alwaar vermeld: "De oudejaarsavondcollecte door de Bond met zoveel succes in het leven geroepen ter leniging van de ogenblikkelijke nood der emeriti predikanten en -weduwen en -wezen ... Hiermee heeft zich de Bond veel warme vrienden gemaakt."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Typering van N.' schrijverschap!</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-macht-is-recht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Approbatie betekent ook de in art. 66 Reglement op de vacaturen bedoelde goedkeuring van het Classicaal bestuur, zonder welke geen beroep kan worden uitgebracht. Overigens <pb n="51" ed="VW"/>moet reeds bij de 'autorisatie' gebleken zijn, dat de gemeente geen achterstand heeft bij de Raad van beheer (art. 4 1). Het Classicaal bestuur zendt dit door de kerkeraad gedane verzoek om autorisatie (of: handopening) niet door aan het bevoegde departement (Financiën) als aan de financiële verplichtingen (classicale quota voor de kosten van het bestuur, consulents- en ringgelden plus kosten verbonden aan weduwen- en wezenbeurzen en de garantie van het predikantstraktement) niet is voldaan. Langs deze weg kreeg de kerk, ter bescherming van de predikanten, een greep op de kerkvoogdijen. Zie n. 1. l; 1. 14; 2. 1.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans5.mobilisatie" decls="#bibl-noordmans5.mobilisatie">
<pb n="51" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Mobilisatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De vraag laat zich stellen,</seg> <seg n="2.1.2">hoeveel leden van de Bond er zouden overblijven,</seg> <seg n="2.1.3">wanneer de traktements-actie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n2" rend="superscript">2</ref> volkomen gelukt of voorgoed mislukt zou zijn.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dit is geen academische vraag om gelegenheid te krijgen met de regelen van de waarschijnlijkheids-rekening te gaan werken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar ze sluit aan bij een opmerking,</seg> <seg n="2.3.2">die men telkens kan beluisteren,</seg> <seg n="2.3.3">dat de Bond een efemeer verschijnsel is,</seg> <seg n="2.3.4">in verband met een financiële crisis.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu moeten we de zaak nuchter bezien.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Er zullen wel leden in de Bond zijn op wie het rijmpje van toepassing is:</seg> <seg n="3.2.2">Om der wille van het smeer</seg> <seg n="3.2.3">- likt de kat de kandeleer.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wij zullen zelfs moeten veronderstellen,</seg> <seg n="4.1.2">dat voor het merendeel eigen of anderer financiële nood mede de stoot heeft gegeven tot aansluiting.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar dat wil niet zeggen,</seg> <seg n="4.2.2">dat,</seg> <seg n="4.2.3">nu de Bond er eenmaal is,</seg> <seg n="4.2.4">hij in het teken der financiën zou moeten of kunnen blijven staan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De grote vraag voor de Bond is inderdaad deze:</seg> <seg n="4.3.2">hoeveel leden zouden er overblijven na een slagen of mislukken der traktementsactie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ongetwijfeld zijn er daarnaast nog een aantal belangen te noemen,</seg> <seg n="5.1.2">die 't best door gemeenschappelijk optreden worden bevorderd,</seg> <seg n="5.1.3">maar 't is de vraag of deze op den duur het bestaan van een verband van 1200 predikanten met al de rompslomp daaraan verbonden zouden rechtvaardigen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wij moeten ons nu reeds duidelijk maken,</seg> <seg n="5.2.2">dat de financiën wel de aanleiding,</seg> <seg n="5.2.3">maar niet de reden van het bestaan van de Bond uitmaken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De eigenlijke reden hebben we te zoeken in de positie van de predikant in het algemeen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ook in vroeger eeuw kwam financieel het water de predikanten meermalen tot aan en tot over de lippen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En toch gaf dit nooit aanleiding tot een aaneensluiting als waarvan wij nu getuige zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Waarom was dit vroeger niet en nu wel mogelijk?</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De oorzaak moet liggen in veranderde positie.</seg></s> <pb n="52" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.6"><seg n="6.6.1">Voor historische uitweiding heb ik hier geen ruimte.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar toch wil ik even opmerken,</seg> <seg n="6.7.2">dat van huis uit de predikant in de calvinistische landen niet alleen preekheer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n3" rend="superscript">3</ref> is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Heel de strijd van Calvijn te Genève ging er om of de kerk een factor in het zedelijk,</seg> <seg n="6.8.2">maatschappelijk en politieke leven zou zijn,</seg> <seg n="6.8.3">of niet.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De positie der kerk in Amerika<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n4" rend="superscript">4</ref> berust geheel op deze aansluiting.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">En toch zijn in onze kerk de predikanten vrijwel <hi rend="italic">geïsoleerde preekheren</hi> geworden;</seg> <seg n="6.10.2">veelmeer naar lutherse,</seg> <seg n="6.10.3">dan naar gereformeerde trant.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er is iets aantrekkelijks in deze positie,</seg> <seg n="7.1.2">voor sommige naturen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Er ligt een ideaal in deze richting om,</seg> <seg n="7.2.2">meer bisschop dan gewoon mens,</seg> <seg n="7.2.3">alle echte strijd te vermijden,</seg> <seg n="7.2.4">elk conflict te schuwen,</seg> <seg n="7.2.5">tot elke prijs voor allen te willen blijven en het bewijs daarvan elke zondag in een volle kerk te ontvangen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De predikant,</seg> <seg n="7.3.2">die dit ideaal voor ogen heeft,</seg> <seg n="7.3.3">de <hi rend="italic">eigenlijke preekheer,</hi></seg> <seg n="7.3.4">moet buiten de politiek blijven.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij moet ook het maatschappelijke leven slechts bij uitzondering aanroeren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En hij mag van het zedelijk leven slechts bijkomstig werk maken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze opvatting van het ambt is zeer bepaald die van onze kerkelijke besturen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Onze hele reglementen-bundel is een reglementering van deze kerk-idee.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het is een reglement,</seg> <seg n="8.3.2">niet op actie,</seg> <seg n="8.3.3">maar op rust.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een preekheren-reglement.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">- De praktijk van kerkelijk bestuur sluit zich hierbij aan.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Politiek ligt,</seg> <seg n="8.6.2">om te beginnen,</seg> <seg n="8.6.3">mijlen ver buiten de gezichtskring van onze synode.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zij bederft de karakters,</seg> <seg n="8.7.2">zo hoort men er opmerken.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Alleen als de politieke rust in gevaar komt,</seg> <seg n="8.8.2">als in 't geval-De Ligt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.8.3">wordt de synode mobiel.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Overigens is de vraag of in stad en land God of de Mammon zal regeren,</seg> <seg n="8.9.2">in de synode weinig actueel.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hetzelfde geldt van maatschappelijk en zedelijk leven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De besturen kunnen heel wat verduwen op dit gebied.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De weduwen der kerk zelve hebben geen brood.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">"Lass sie betteln gehn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar als er ergens stagnatie komt in het geven van handjes na preek of vergadering of de rookwolkjes uit de Goudse pijp te fors dreigen uitgestoten te worden,</seg> <seg n="9.5.2">dan mist men smartelijk een artikel om ook deze ceremonies te regelen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In de predikheren-kerk is rust de normale toestand.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Deze geest heeft zich zelfs een eigen voertuig geschapen in de taal onzer kerkelijke circulaires.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Gregorius <choice><sic>V11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">VII</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n7" rend="superscript">7</ref> geldt als de schepper van een eigenaardige kerkelijke brief-stijl.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wanneer de geschiedenis daarvan geschreven werd,</seg> <seg n="10.3.2">zou men daarin waarschijnlijk niets aantreffen wat te vergelijken is met de manier <hi rend="italic">onzer</hi> kerkelijke rondschrijvens.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Geen statige bul komt er onder voor.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Geen pamflet als Mattheüs 23 tegen degenen,</seg> <seg n="10.5.2">die de huizen der <pb n="53" ed="VW"/>weduwen opeten.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Alles is rustig,</seg> <seg n="10.6.2">gedragen en gepast.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De vroomheid is hier in de stijl gevaren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu is de vraag of wij preekheren zullen blijven.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik vrees,</seg> <seg n="11.2.2">dat men ook hierbij dadelijk de richting-kwestie zal te pas brengen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In een preekherenkerk is de richtingstrijd de enige afleiding en een noodzakelijk euvel.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men zal zeggen,</seg> <seg n="11.4.2">dat het gaat tegen of voor <hi rend="italic">het ambt.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ik zie hier al bijv. socialistische en zgn. 'gereformeerde' predikanten tegenover elkaar.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">- Dit zou een wonderlijke verwarring zijn.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wanneer de 'gereformeerde' predikant preekheer wil blijven en de sociale predikant aansluiting aan de maatschappij zoekt,</seg> <seg n="11.7.2">dan is de laatste in dit opzicht de meest gereformeerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.mobilisatie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De richtingstrijd kan er buiten blijven.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De vraag</seg> <seg n="12.1.2">- voor alle richtingen</seg> <seg n="12.1.3">- is,</seg> <seg n="12.1.4">of wij,</seg> <seg n="12.1.5">in een calvinistische kerk,</seg> <seg n="12.1.6">waarvan het wezen actie moet zijn,</seg> <seg n="12.1.7">een gereglementeerde rust zullen bewaren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De bestaansreden van de Bond van Predikanten lijkt mij deze,</seg> <seg n="12.2.2">dat instinctief gevoeld wordt,</seg> <seg n="12.2.3">dat wij een organisatie nodig hebben,</seg> <seg n="12.2.4">die zich aanpast aan het werk dat we te doen hebben.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Een organisatie,</seg> <seg n="12.3.2">die ons niet van elkaar isoleert,</seg> <seg n="12.3.3">maar die ons mobiliseert.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="52" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Het eert de synode van dit jaar, dat zij het deurtje van de preekstoel weer opengezet heeft, door het verbod op het Kamerlidmaatschap op te heffen.</p></note>
<pb n="53" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Aan dit artikel in <hi rend="italic">OBNP.</hi> 3 (15.9.1921) nr. 7 ging vooraf een (vanwege het zuiver technisch karakter ervan niet opgenomen) artikel van N. in hetzelfde tijdschrift dd.15.4.1921, getiteld <hi rend="italic">Minimum-traktement.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De door de Bond van Ned. Predikanten ondernomen actie tot verbetering van de traktementen der predikanten, resulterend in het bekende reglement.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Predikheren, naam van de door Dominicus de Guzman (1 170-1212) gestichte orde der Dominicanen (O.P.), gericht op de verdediging van de leer der kerk; waren werkzaam in missie, Inquisitie en wetenschap; groot gezag ook door hun medelid Thomas van Aquino.</p><p>N.doelt hier niet enkel op deze orde, maar op <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>spontane doorbraak van het Woord ... in de kerk' van de latere middeleeuwen tengevolge van het optreden van de bedelorden. Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 8, p. 446 v. Vgl. voor de in noot a genoemde kwestie van de combinatie predikantschap met politieke functie: Handelingen Synode 1921, 20ste zitting, 11 augustus, p. 297 vv.: behandeling rapport over wijziging van art. 3, al. 2, Reglement op de kerkeraden en van art. 1, lid 1, Reglement op de vacaturen met betrekking tot voorstel schepping bepaling onverenigbaarheid lidmaatschap Staten Generaal met het ambt van predikant. W. J. Aalders pleitte sterk voor de schepping. Aangenomen in eerste lezing ( 10/9); volgend jaar weer ingetrokken.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor N.: het land der Pilgrimfathers, zie n. 55.25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Bart(holomeus) de Ligt (1883-1938), hervormd predikant te Nuenen (1910-1916; bediening neergelegd). Christen-anarchist en grondlegger polemologie <hi rend="italic">(Vrede als daad. Beginselen, geschiedenis en strijdmethode van de directe actie tegen oorlog,</hi> Arnhem 1931-1933). Schreef bij de honderdjarige herdenking van 1813, die door de synode aanbevolen was, <hi rend="italic">Profetie en volksfeest,</hi> Amsterdam 1913, dat als een bom insloeg; in <hi rend="italic">Profeet en volksnood,</hi> Schiedam 1914, reageerde hij kritisch op een oproep der synode tot herstel van de algemene vrede. Vgl. Gedenkboek <hi rend="italic">Bart de Ligt, 1883-1938,</hi> Arnhem 1939.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Uit het gedicht <hi rend="italic">Die Grenadiere;</hi> vgl. H. Heine, <hi rend="italic">Sämtliche Werke, Buch der Lieder, dl.</hi> 1, Hamburg 1884, p. 31.</p></note>
<pb n="54" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n7" type="end" place="end" n="7"><p><pb n="54" ed="VW"/>Hildebrand van Siena (1021-1085), genaamd Gregorius VII de Heilige, monnik van Cluny, langdurig aan de macht onder meerdere pausen; was steeds uit op de vrijheid der kerk en haar macht over de vorsten; bewerkte in 1059 de benoeming van de paus door de kardinalen; werd in 1073 door clerus en volk tot paus verheven; vernederde de Roomskoning Hendrik IV te Canossa (1077), waarna deze hem afzette (1084). Voerde het celibaat der priesters in en verbood de invloed der vorsten (via zgn. simonie en lekeninvestituur) op de benoeming van geestelijken. Over zijn regeren door correspondentie vgl.C.Mirbt, <hi rend="italic">Die Publizistik int Zeitalter Gregorius VII,</hi> Leipzig 1894; E. Caspar, <hi rend="italic">G. VII in seinen Briefen, Historische Zeitschrift 1924.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.mobilisatie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Er bestond een 'vereniging van sociale predikanten', zie n. 1.11. De vergelijking 'gereformeerd' en 'sociaal' schijnt te preluderen op die tussen Kerkherstel en Kerkopbouw.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans5.bondsorganisatie" decls="#bibl-noordmans5.bondsorganisatie">
<pb n="54" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bondsorganisatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bondsorganisatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Nu de secretaris ‘vrijgesteld’,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bondsorganisatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.2">is,</seg> <seg n="2.1.3">kan en moet de organisatie van de Bond ter hand genomen worden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Een vast bureau heeft geen voldoende aansluiting aan een vereniging,</seg> <seg n="2.2.2">die enkel bestaat in de vorm van 1200 leden + een bestuur.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De nieuwe functionaris mag niet rondlopen tussen een groep predikanten,</seg> <seg n="2.3.2">die meer of minder toevallig te hoop gelopen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit is zo vanzelfsprekend,</seg> <seg n="3.1.2">dat men er eigenlijk geen woord aan behoeft te verspillen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Toch vermoed ik,</seg> <seg n="3.2.2">dat de gedachte van serieuze organisatie nog weinig tot de leden doorgedrongen is.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zelfs het hoofdbestuur is nu pas zover op adem gekomen van de eerste aanloop,</seg> <seg n="3.3.2">dat aan dit belangrijke punt voldoende aandacht kan worden gewijd.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daardoor staan we er allemaal nog wat vreemd voor en zullen er ongetwijfeld bondsleden zijn,</seg> <seg n="3.4.2">die pas langzamerhand met de idee van een echte predikanten-organisatie vertrouwd kunnen raken.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dit is bij alle zgn. <hi rend="italic">vrije beroepen</hi> het geval.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En toch zien wij dat allerwege deze bezwaren moeten wijken voor de noodzakelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Geen mens kan nu nog zeggen hoe zich dit organisatorisch element in de ‘vrije beroepen’ ontwikkelen zal.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En het allerminst kan men dit ten opzichte van de predikantenstand.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het 'vrije' of 'liberale' staat hier meer dan ergens op de voorgrond en is met de mentaliteit van de stand tot een geheel vergroeid.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Historisch heeft het de taaiste wortels en het is niet te verwachten of zelfs te wensen,</seg> <seg n="4.4.2">dat dit alles ineens overboord zal worden geworpen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Intussen behoren we van die mentaliteit en die historische positie alleen het goede te behouden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Niemand van ons zal willen,</seg> <seg n="5.2.2">dat alleen wij voor de lessen des tijds de oren zullen sluiten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het zou belachelijk zijn,</seg> <seg n="5.3.2">als we met onverstoorbaar zelfbehagen het kruien der eeuw rondom ons aankeken,</seg> <pb n="55" ed="VW"/><seg n="5.3.3">zonder daarbij over onze eigen gedragslijn na te willen denken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">- Enkele schaduwkanten van het liberale in ons beroep kennen we nu langzamerhand wel.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De meesten hebben die aan den lijve gevoeld.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Er is gebrek aan solidariteit.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wij staan vrij naast elkaar.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Wie een traktement geniet ver boven het gemiddelde voelt het niet te zeer als een onbillijkheid,</seg> <seg n="5.8.2">dat zijn buurman beneden het gemiddelde staat.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Hoe sterk het kerkelijk terrein deze ligging heeft,</seg> <seg n="5.9.2">blijkt wel het allermeest hieruit,</seg> <seg n="5.9.3">dat het nieuwe reglement,</seg> <seg n="5.9.4">dat bedoelde gelijkheid te scheppen,</seg> <seg n="5.9.5">vanzelf scheef zakt in de richting van het oude 'liberale' standpunt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bondsorganisatie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Nergens is de gelijkheid zo moeilijk te bereiken als in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De 'vrije' beroepen,</seg> <seg n="6.1.2">en allermeest het predikantswerk,</seg> <seg n="6.1.3">missen bovendien behoorlijk verband met de huidige maatschappij.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De pastorie staat ten opzichte van de maatschappij,</seg> <seg n="6.2.2">als een vogelnest tegen een huis.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De bewoner is als de intellectueel in Rusland,</seg> <seg n="6.3.2">die als onproduktief werker van de distributie is uitgesloten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De manier,</seg> <seg n="6.4.2">waarop z'n levensonderhoud aan een onwillige kerkelijke maatschappij moet worden afgedwongen,</seg> <seg n="6.4.3">geeft hem zelfs het karakter van een parasiet.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het 'liberaal' karakter van z'n positie berust op het bestaan van fondsen en is daarom met de gewraakte ongelijkheid onlosmakelijk verbonden.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">- De meeste predikanten voelen dit wel en houden aan de oude positie vast.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Niet slechts in gevallen van toevallig hoog traktement.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Er zullen tal van minimum-lijders zijn,</seg> <seg n="6.8.2">die er precies zo onder staan.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Zij hangen aan het 'liberale' van hun positie in het leven.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Zelf ben ik er sterk aan gehecht.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer we echter onze plaats in de samenleving op enkele bunders land willen blijven funderen,</seg> <seg n="7.1.2">dan loopt de zaak ten einde.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In de gevallen,</seg> <seg n="7.2.2">waarin het aantal bunders het grootst is,</seg> <seg n="7.2.3">het allereerst.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De predikant met een toevallig zeer hoog traktement heeft te midden van de algemene achterstand geen prettige positie meer.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ook hij moet de collecte voor weduwen en emeriti afkondigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bondsorganisatie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wanneer wij aan het 'liberale' in onze stand blijven hangen zal het ons gaan als een verarmde adel;</seg> <seg n="7.5.2">respectabel om z'n houding;</seg> <seg n="7.5.3">maar afgaande onder de standen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bondsorganisatie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarom is het gelukkig dat er een begin van nieuwe oriëntering is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het karakter van ons werk zal onze plaats in het leven moeten bepalen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Heeft men ons niet meer nodig,</seg> <seg n="8.3.2">dan zullen wij verdwijnen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij moeten echter eerst nog een kans hebben.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij zullen trachten onze plaats onder de zon te bepalen in verband met onze arbeid en niet in verband met enig dood fonds.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit kan zonder organisatie niet geschieden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zodra het feodale,</seg> <seg n="9.2.2">waarbij de predikant in ruil voor de opbrengst van enig plaatselijk goed omgekeerd ook dorps-eigendom moet zijn,</seg> <seg n="9.2.3">verbroken wordt,</seg> <seg n="9.2.4">komt hij in de lucht te hangen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Slechts een arbeidsorganisatie kan hem hier redden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat dit feodale in de verhouding z'n tijd gehad heeft,</seg> <seg n="9.4.2">weet nu wel iedereen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De <pb n="56" ed="VW"/>misère van de laatste jaren heeft er de nekslag aan toegebracht.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De illusie van het 'vrije beroep' is verdwenen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom kan men de oplossing van allerlei moeilijkheden,</seg> <seg n="10.1.2">ook ten opzichte van de traktementen,</seg> <seg n="10.1.3">niet losmaken van allerlei oud-feodale toestanden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het een is met 't andere gemoeid.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In zoverre kunnen we in de moeilijkheden van de Raad van beheer wel inkomen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het zal moeilijk zijn om,</seg> <seg n="10.4.2">zolang hier en daar iedere anderhalf man en een paardekop een predikant wil hebben,</seg> <seg n="10.4.3">een bevredigende regeling te treffen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Daarom moeten de regelen van de arbeid en niet de toevallige ligging van enig feodaal goed de werkkring van de predikant bepalen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dit laatste maakt hem tot een lijfeigene.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu liggen er bijzondere moeilijkheden in de richting van een predikantenorganisatie.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De grootste hinderpaal is,</seg> <seg n="11.2.2">dat er een schijn-organisatie bestaat.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De kerkelijke organisatie lijkt veel op een predikantenorganisatie,</seg> <seg n="11.3.2">zodat men zelfs spreekt van een domineeskerk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In werkelijkheid gaan echter de zaken,</seg> <seg n="11.4.2">ook onze eigen <hi rend="italic">zaken,</hi></seg> <seg n="11.4.3"><hi rend="italic">precies</hi> buiten ons om.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Indien er iets duidelijk is geworden in de laatste tijd,</seg> <seg n="11.5.2">dan wel dit feit.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Wanneer een Bond van 1200 predikanten kritiek wil oefenen op geestelijk of financieel beleid in de kerk,</seg> <seg n="11.6.2">wordt dit van zekere zijde als ongepaste aanmatiging beschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit zal niet veranderen tenzij wij ons organiseren op doeltreffender wijze dan tot nog toe.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het ligt in de bedoeling van het hoofdbestuur deze winter iets te beproeven in deze richting.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij zullen trachten voor elke hervormde classis,</seg> <seg n="12.3.2">die hier slechts geografische betekenis heeft,</seg> <seg n="12.3.3">een correspondent te vinden,</seg> <seg n="12.3.4">die geregeld contact onderhoudt met het bureau in Den Haag.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Bij belangrijke bondsaangelegenheden kan dan overal een centrum van beraad en actie worden gevormd.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een communis opinio kan op die wijze worden geconstateerd of zo ze ontbreekt worden gevormd.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Plaatselijke ledenvergaderingen kunnen worden opgeroepen.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Vanuit het op die wijze gevormde centrum zal het dan mogelijk zijn nog kleinere kringen met correspondenten te vormen,</seg> <seg n="12.7.2">waarbij de ringen,</seg> <seg n="12.7.3">weer in geografische zin genomen,</seg> <seg n="12.7.4">dienst zullen kunnen doen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wanneer dan de vrijgestelde secretaris,</seg> <seg n="12.8.2">die thans meer mobiel wordt,</seg> <seg n="12.8.3">door persoonlijk bezoek bondsbelangen komt bespreken of behartigen,</seg> <seg n="12.8.4">kent hij overal een adres,</seg> <seg n="12.8.5">waarvan de voorbereiding kan uitgaan.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Een dergelijke regeling houdt het midden tussen de toestand waarin we thans verkeren en waarbij de Bond bestaat uit 1200 leden plus een bestuur en een volledige organisatie met afdelingen en onderafdelingen met vaste besturen,</seg> <seg n="13.1.2">waarvoor de geest in de Bond misschien nog niet rijp is.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dit laatste onderstelt ook een aantal vaste werkzaamheden,</seg> <seg n="13.2.2">die nog niet voldoende vaste vormen hebben aangenomen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een groot voordeel van de bedoelde regeling zou ook zijn,</seg> <seg n="13.3.2">dat de leden ter jaarvergadering niet geheel <pb n="57" ed="VW"/>onvoorbereid zullen verschijnen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Door meerder contact zal men op een aantal punten z'n wensen of bezwaren in zoverre zien verdichten,</seg> <seg n="13.4.2">dat een vruchtbare en zakelijke discussie van enkele uren de zaak verder brengt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Thans is dit niet het geval.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De ontmoeting der leden,</seg> <seg n="13.6.2">eens per jaar,</seg> <seg n="13.6.3">draagt een te incidenteel karakter,</seg> <seg n="13.6.4">waarbij een vruchtbare discussie niet zo maar ineens tot stand kan komen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Er liggen in de toestand,</seg> <seg n="14.1.2">zoals die zich nu ontwikkelt,</seg> <seg n="14.1.3">redenen te over voor de predikanten,</seg> <seg n="14.1.4">om zich niet lijdelijk maar actief te gedragen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De kerkelijke wereld rekent op de lijdelijkheid der predikanten.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De kerk permitteert zich de weelde van een fenomenaal conservatisme.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het ligt aan ons om,</seg> <seg n="14.4.2">door een klein beetje onverwachte activiteit,</seg> <seg n="14.4.3">daaraan een einde te maken en voorgoed.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="57" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.bondsorganisatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP. 3</hi> (15.10.1921) nr. 8. Korte samenvatting inhoud: De aaneensluiting der predikanten in een organisatie komt voort uit het inzicht in het tekortschieten van de liberale mentaliteit met zijn excessieve individualisme, inherent aan de bestaande (schijn)organisatie: zij is een domineeskerk zonder werkelijke invloed van de predikant. Kennelijk heeft N. gedeelten van dit artikel ontleend aan <hi rend="italic">De tegenwoordige positie van de predikant</hi> (nr. 1). Vgl. daarom de aldaar gegeven annotatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bondsorganisatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bedoeld is ds. D. Boer. Zie n. 1.14; 69.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bondsorganisatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 1.14; 10.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bondsorganisatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 4.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bondsorganisatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. het hebräïsme 'afgaande onder de mannen', bijv. in 1 Samuël 17 : 12 (St.V.).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans5.pastorale-ethiek" decls="#bibl-noordmans5.pastorale-ethiek">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Pastorale ethiek<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pastorale-ethiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het wordt hoe langer hoe duidelijker,</seg> <seg n="2.1.2">dat de crisis waarin het predikantsambt gekomen is,</seg> <seg n="2.1.3">niet een voorbijgaande impasse betekent.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het gaat om de toekomst van het werk zelf.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">En om de mogelijkheid en het karakter daarvan in de toekomst.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarom valt het misschien niet te betreuren,</seg> <seg n="2.4.2">dat het met de financiële regeling allerminst van een leien dakje gaat.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dit is erg jammer en erg lastig,</seg> <seg n="2.5.2">maar heeft althans dit voordeel,</seg> <seg n="2.5.3">dat zonneklaar blijkt,</seg> <seg n="2.5.4">hoe diep we in het moeras zitten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Misschien zal daaruit de overtuiging groeien,</seg> <seg n="3.1.2">dat niet alleen financieel,</seg> <seg n="3.1.3">maar naar alle zijden,</seg> <seg n="3.1.4">voor het predikantswerk nieuwe oriëntering nodig is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De machinerie,</seg> <seg n="3.2.2">waarmee wij moeten werken blijkt zo wanhopig verroest en de mentaliteit van de kringen,</seg> <seg n="3.2.3">waarin wij hebben te prediken,</seg> <seg n="3.2.4">zo bovenmate<pb n="58" ed="VW"/> conservatief,</seg> <seg n="3.2.5">dat de vraag ernstig onder de ogen moet worden gezien,</seg> <seg n="3.2.6">of daarmee voor de toekomst iets te bereiken valt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een van de hoofdpunten daarbij blijkt de vraag te zijn,</seg> <seg n="4.1.2">of er in de kerk ruimte zal zijn voor een arbeid naar eigen christelijke idee;</seg> <seg n="4.1.3">voor echt persoonlijk werk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De hele inrichting der kerk,</seg> <seg n="4.2.2">zoals die thans bestaat,</seg> <seg n="4.2.3">is gebaseerd op haar institutair karakter.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Er wordt verondersteld een gerede schat van uitdeelbare geestelijke en sacramentele goederen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Overal in den lande is,</seg> <seg n="4.4.2">bij kerkstichting,</seg> <seg n="4.4.3">een zelfstandig centrum van uitdeling ingesteld.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het is betrekkelijk onverschillig hoevelen daarvan gebruik maken.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De geïnstitueerde kerk van Lutkewierum is even eerwaardig als die van Amsterdam.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De predikant is de functionaris,</seg> <seg n="4.7.2">die met de uitdeling is belast.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ook hij is,</seg> <seg n="4.8.2">in zekere zin,</seg> <seg n="4.8.3">plaatselijk eigendom.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij leeft van het plaatselijk altaar.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">En de plaatselijke instellingen,</seg> <seg n="4.10.2">die de kosten dragen,</seg> <seg n="4.10.3">hebben tot op zekere hoogte het recht te verlangen,</seg> <seg n="4.10.4">dat de zaak functioneert.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De predikant is de Leviet uit Richteren 17,</seg> <seg n="4.11.2">wiens hand 'gevuld' wordt.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En die in ruil voor die 'tien zilverlingen,</seg> <seg n="4.12.2">de orde van klederen en de leeftocht',</seg> <seg n="4.12.3">aan de instellers van het 'Godshuis' de veilige verzekerdheid moet bijbrengen,</seg> <seg n="4.12.4">'dat de Here (hun) weldoen zal'.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Hier ware wel een bijbelse fundering voor de 'kerkvoogdij' te vinden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voor de beoordeling van het predikantswerk komt het er dan slechts op aan in hoeverre hij de geestelijke en sacramentele handelingen volgens de daarvoor bestaande voorschriften tot een goed einde brengt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men kan een uitstekend predikant zijn,</seg> <seg n="5.2.2">zonder thuis te zijn in de eigenlijke geestelijke,</seg> <seg n="5.2.3">zedelijke,</seg> <seg n="5.2.4">maatschappelijke en politieke wereld.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit laatste kan voor de kerkstichters zelfs lastig zijn,</seg> <seg n="5.3.2">in zover het de waan,</seg> <seg n="5.3.3">'dat de Here (hun) weldoen zal',</seg> <seg n="5.3.4">kan dreigen te verstoren.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarom zal soms de hand te gereder 'gevuld' worden,</seg> <seg n="5.4.2">naarmate die gevaarlijke inventaris ontbreekt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In vele,</seg> <seg n="6.1.2">misschien de meeste gevallen,</seg> <seg n="6.1.3">kan functioneren van het ambt en het gewone zedelijke handelen van de predikant naast elkaar plaats hebben of kunnen beide elkaar steunen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Er zijn echter gevallen waarin ze met elkaar in conflict komen,</seg> <seg n="6.2.2">waarin het mannelijk,</seg> <seg n="6.2.3">geestelijk,</seg> <seg n="6.2.4">zedelijk,</seg> <seg n="6.2.5">sociaal positie nemen in de wereld het ambtelijk fungeren bedreigt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men zal minder hoorders in de kerk hebben,</seg> <seg n="6.3.2">minder kinderen dopen,</seg> <seg n="6.3.3">minder lidmaten aannemen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De gemeente doet niet wat men 'bloeien' noemt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Een belangrijke vraag is nu,</seg> <seg n="7.1.2">hoe de kerk zich in zo'n geval zal houden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Want de gevallen waarin conflict ontstaat tussen het ambtelijk fungeren en het zedelijk handelen nemen toe en zullen dat steeds meer doen,</seg> <seg n="7.2.2">tenzij de kerk ten dode wordt opgeschreven.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Op welke wijze zal de predikant zich kunnen rechtvaardigen en welke instantie is er,</seg> <seg n="7.3.2">die z'n gedragslijn zal kunnen beoordelen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De kerkelijke besturen,</seg> <seg n="7.4.2">zoals wij die kennen,</seg> <seg n="7.4.3">kunnen dat niet.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij hebben volgens de reglementen na te gaan of de ambten <pb n="59" ed="VW"/>functioneren.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Anders niet.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Met de eigenlijke <hi rend="italic">ethiek</hi> van het werk,</seg> <seg n="7.7.2">de leidende idee van de arbeid,</seg> <seg n="7.7.3">laten ze zich niet in.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Wie fungeert is onkwetsbaar.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De reglementen,</seg> <seg n="7.9.2">men ziet het direct als men ze slechts even ter hand neemt,</seg> <seg n="7.9.3">zijn ingesteld op de verkiezing tot en de uitoefening van bepaalde functies.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maar ze geven nergens regels voor de eigenlijke arbeid.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit brengt de predikant in een tragische situatie.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Aan de ene zijde de financiële specialiteiten in de gemeente,</seg> <seg n="8.2.2">die het gehalte van z'n arbeid beoordelen naar de opbrengst der verhuurde zitplaatsen en anderzijds de besturen,</seg> <seg n="8.2.3">die zich niet kunnen inlaten met zoiets als pastorale ethiek en hoogstens een welwillende neutraliteit in acht kunnen nemen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Komt het werkelijk tot een conflict waarbij de besturen betrokken worden,</seg> <seg n="9.1.2">dan krijgt dit alles nog scherper accent.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Een predikant,</seg> <seg n="9.2.2">die zich ten opzichte van z'n arbeid te verantwoorden heeft,</seg> <seg n="9.2.3">zal dit nooit kunnen doen ten opzichte van de hoofdzaak.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij komt ook niet als gelijke,</seg> <seg n="9.3.2">maar als delinquent.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dit komt eigenaardig tot uitdrukking in de wijze waarop hij,</seg> <seg n="9.4.2">althans door sommige besturen,</seg> <seg n="9.4.3">ontvangen wordt.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De zetel waarop hij mag plaats nemen onderscheidt zich door een opvallende eenvoudigheid van die,</seg> <seg n="9.5.2">waarin de kerkelijke rechters zich bevinden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wanneer hij moreel en financieel gehavend is in de strijd voor de idee,</seg> <seg n="9.6.2">die de kerk vertegenwoordigt,</seg> <seg n="9.6.3">dan legt dit absoluut geen gewicht in de schaal.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het enige wat in een formeel kruisverhoor onderzocht wordt is,</seg> <seg n="9.7.2">of hij reglementair heeft gefunctioneerd.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Ontbreekt daaraan iets,</seg> <seg n="9.8.2">dan kan de hoogste pastorale ethiek hem niet redden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu zal in onze kerk dit euvel zich betrekkelijk zelden laten gevoelen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat komt echter voor een groot deel hiervan,</seg> <seg n="10.2.2">dat de predikanten zich met ongelooflijke voorzichtigheid in de gemeenten bewegen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En voor een ander deel,</seg> <seg n="10.3.2">dat actieve predikanten voor de expansie van hun persoonlijkheid ruimte zoeken buiten de kerkelijke gemeente.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij beleven hun eigen christelijke idee in wijde kring en hun leven in de gemeente blijft een tam functioneren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit alles is toch eigenlijk hoogst zonderling.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Is het niet vreemd dat de kerk als geheel geen notitie neemt van de leidende idee,</seg> <seg n="11.2.2">de ethiek van ons werk?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat zij,</seg> <seg n="11.3.2">zonder uitzondering eist,</seg> <seg n="11.3.3">dat deze ethiek zal wijken voor het opus operatum<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pastorale-ethiek.n2" rend="superscript">2</ref> van de ambtelijke functie?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dat de kerk haar dienaren met een gepaste toespraak in hun ambt bevestigt en hen verder aan hun lot overlaat?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De kerk is daarin verre onder de zending teruggezonken,</seg> <seg n="12.1.2">die leeft van de leidende idee van haar werk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wat moet men denken van de stabiliteit der kerk boven de zending,</seg> <seg n="12.2.2">als deze stabiliteit blijkt te berusten op het loslaten van een ethiek voor de arbeid?</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Een terugzinken op de mechanische functie?</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Is het niet zonderling dat vele predikanten uit voorzichtigheid hun geest <pb n="60" ed="VW"/>niet op de gemeente durven richten,</seg> <seg n="13.1.2">hun pastorale ethiek inruilen voor een pastorale functie?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zo krijgt de kerk het aanzien van een kaartenhuis,</seg> <seg n="13.2.2">waartegen men niet blazen mag.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dit is de kerkelijke misère,</seg> <seg n="14.1.2">de misère ook van de traktementen;</seg> <seg n="14.1.3">maar waarlijk niet alleen van de traktementen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Micha had op het 'Godshuis' kunnen laten schilderen:</seg> <seg n="15.1.2">Hier houdt men een Leviet.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Mutatis mutandis zou dit van menige gemeente kunnen gelden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze positie lijkt ons totaal onbegeerlijk zelfs met het goede <choice><sic>traktementdat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">traktement dat</corr></choice> deze vader der kerkvoogden betaalde.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Evangelie heeft ons wat potiger positie in de wereld toebedacht!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="60" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.pastorale-ethiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 3 (15.12.1921) nr. 10. In dit artikel raakt de strijd voor de traktementen geheel aan de reorganisatiebeweging. Beide keren gaat het om het inhoudelijk functioneren, om de plaats van de kerk in de wereld, om de ethiek van het ambt. Ook in dit artikel zijn er overeenkomsten met de <hi rend="italic">lezing de tegenwoordige positie van de predikant (nr.</hi> 1). Mogelijk heeft de meer militante houding van N. te maken met de slechte ervaringen in Suameer.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pastorale-ethiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 1. 1 2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922" decls="#bibl-noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De taak der besturen in 1922<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Voor de besturen in de Hervormde Kerk ligt dit jaar een gewichtige en moeilijke taak.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zeker,</seg> <seg n="2.2.2">de Raad van beheer is belast met de uitvoering van het Reglement op de traktementen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Deze bevoegdheid is echter slechts administratief.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De besturen zullen de punt er af moeten bijten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Voor de afwikkeling dezer gehele affaire en voor de toekomst onzer kerk zal er veel van afhangen hoe zij hun taak opvatten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In vele opzichten is het moment van historische betekenis.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Bestuur en beheer komen door dit reglement in een nieuwe verhouding.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De scheiding van deze beide,</seg> <seg n="3.3.2">die te kwader ure bij de kerkhervorming haar beslag kreeg,</seg> <seg n="3.3.3">wordt er niet door opgeheven.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ook grijpt de kerk niet in het beheer in.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Maar wel treedt de kerk met verhoogd zedelijk besef tegenover de beheerswereld op.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het bewustzijn dringt hoe langer hoe meer door dat het ellendig is dat de kerk zo ongelijk gepaard is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De kerk behoort moreel voorop te gaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Haar geest,</seg> <seg n="4.3.2">haar methode moet mobiel zijn tegenover haar taak.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Bij elke beweging echter vindt ze zich belemmerd door het eigenaardige tweeling-instituut,</seg><pb n="61" ed="VW"/> <seg n="4.4.2">waaraan ze gekoppeld is.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Een geest en een methode,</seg> <seg n="4.5.2">die op elk ander terrein reeds lang zijn verlaten,</seg> <seg n="4.5.3">voeren hier een luguber,</seg> <seg n="4.5.4">lang-overleefd bestaan.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En naar de wil en de gril van dit macabere wezen is de kerk verplicht haar bewegingen te regelen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Aan deze Shylock is het lichaam der kerk verkocht,</seg> <seg n="4.7.2">naar oud contract,</seg> <seg n="4.7.3">als weleer dat van de koopman van Venetië.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">En daaraan is niets te doen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Een contract is een contract en recht is recht.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Of zal misschien eerst de vrouw op de kerkelijke planken moeten verschijnen,</seg> <seg n="4.10.2">om aan onze getabberde heren duidelijk te maken,</seg> <seg n="4.10.3">dat aan de kerk het bloed niet mag worden afgetapt,</seg> <seg n="4.10.4">ook geen enkele druppel?</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">We hopen,</seg> <seg n="4.11.2">dat in onze besturen,</seg> <seg n="4.11.3">al zijn het voorshands maar mannen,</seg> <seg n="4.11.4">die daarin zitting hebben,</seg> <seg n="4.11.5">iets van de geest van Portia zal blijken gevaren te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zoveel willen we maar zeggen,</seg> <seg n="5.1.2">dat ook bij alle kwesties van recht en oud recht,</seg> <seg n="5.1.3">een zedelijke houding mogelijk en geboden is en van invloed kan zijn op onze rechtsbeschouwing.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De kerk geeft tekenen van verhoogd zedelijk besef tegenover de beheerskringen en zij moet daartegenover een houding aannemen,</seg> <seg n="5.2.2">waarin haar eigen geestelijke waardigheid tot uitdrukking komt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Niets zou fataler zijn,</seg> <seg n="5.3.2">dan wanneer men zich liet belezen om door zuiver formele redeneringen de geest en de methode uit beheerskringen op eigen terrein te introduceren.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De besturen hebben het leven en de geest der kerk te beschermen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit zal wel niet mogelijk zijn zonder conflicten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Maar waar ter wereld maakt men geschiedenis zonder conflicten?</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hier behoort geest tegenover geest te staan en liever dan dat men goedmoedig de mammonistische geest in de kerk vrij spel zou laten,</seg> <seg n="6.3.2">zou men moeten riskeren dat een tijdelijke stagnatie in de gang van zaken voor aller ogen het onmogelijke van de toestand duidelijk maakte.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze taak zal voor de besturen te belangrijker zijn,</seg> <seg n="7.1.2">daar men voor elk besluit of uitspraak geen steun zal vinden in de letter van het reglement.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Trouwens dat is ook niet nodig.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De rechter of bestuurder zet tot op zekere hoogte het werk van de wetgever voort.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Elke wet eist interpretatie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En elke uitspraak schept een antecedent.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ook daarbij hangt veel af van de geest en de houding,</seg> <seg n="7.6.2">die men aanneemt.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ik denk hierbij aan de kwestie van de ligger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Wanneer het reglement een minimum-aanvangstraktement eist,</seg> <seg n="7.8.2">moet dat dan op de ligger voorkomen?</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het reglement zegt het niet met zoveel woorden.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maar het bedoelde traktement dient toch ergens vastgelegd te zijn.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Een salaris is geen vrije jaarlijkse gift,</seg> <seg n="7.11.2">maar een som,</seg> <seg n="7.11.3">waarop men aanspraak kan maken.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">En voor deze vastigheid is de ligger de aangewezen plaats.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Derhalve zijn gemeenten,</seg> <seg n="7.13.2">waar na 1 januari 1922<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n4" rend="superscript">4</ref> de ligger geen minimum volgens 't reglement aanwijst,</seg> <seg n="7.13.3">in gebreke.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo zullen er dit jaar tal van kwesties rijzen,</seg> <seg n="8.1.2">waarin de besturen zich zullen hebben uit te spreken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Mogen ze zich daarbij van hun roeping bewust zijn,</seg> <pb n="62" ed="VW"/><seg n="8.2.2">om,</seg> <seg n="8.2.3">zich uitsluitend oriënterend aan humane en christelijke opvattingen,</seg> <seg n="8.2.4">het reglement te helpen uitvoeren of waar hun de middelen daartoe ontbreken,</seg> <seg n="8.2.5">door het aannemen van een eigen houding er toe mee te werken de kwestie van bestuur en beheer uit de juridische in de zedelijke sfeer te brengen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Op dat terrein is ze voor oplossing niet geheel onvatbaar.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="62" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 4 (15.5.1922) nr. 4. Het gaat over de gecompliceerde verhouding van bestuur en beheer. Hieraan vooraf gaat een Orgaan-artikel <hi rend="italic">Pensioenpremie,</hi> verschenen in hetzelfde Orgaan-nummer als <hi rend="italic">Pastorale ethiek,</hi> 3 (15.12.1921) nr. 10. N. keerde zich in dit niet opgenomen artikel tegen de plannen om aan de predikanten een verplichte pensioenpremie op te leggen. De traktementsregeling was immers nog niet geëffectueerd door weigerachtigheid van veel kerkvoogdijen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie <hi rend="italic">De koopman van Venetië,</hi> toneelstuk van William Shakespeare (1596/'97). Korte inhoud: Antonio, de koopman van V., wil zijn vriend, die Portia huwen wil, helpen met de bruidsschat. Hij moet deze lenen van Shylock, de Jood. Bij niet-betaling ontvangt S. een pond vlees uit het lichaam van A. Op de rechtszitting vermomt P. zich als rechtskundige, wijst S. het pond vlees toe, maar dringt aan op barmhartigheid. Als S. zich hard betoont wijst zij op de bepaling, dat bij het uitsnijden niet één druppel bloed vloeien mag.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Officiële beschrijving van de inkomsten aan de predikantsplaats verbonden, waaraan de predikant zijn financiële zekerheid ontleent.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-taak-der-besturen-in-1922.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie art. 26 Reglement op de predikantstraktementen. Dit reglement trad in werking op 15.1.1921 met dien verstande dat de betaling van de bijdragen aan de kas voor de predikantstraktementen en de uitkeringen daaruit een aanvang namen in 1922.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans5.roeping-en-loon" decls="#bibl-noordmans5.roeping-en-loon">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Roeping en loon<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mag men een predikantstraktement loon noemen of niet?</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">En is de beweging tot verbetering van deze traktementen een loonactie of is ze het niet?</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Deze beide vragen zouden waarschijnlijk,</seg> <seg n="2.3.2">ook wanneer ze in de Bond aan een referendum werden onderworpen,</seg> <seg n="2.3.3">ontkennend beantwoord worden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">En in de gemeente zou vermoedelijk de afwijzing van elke loonactie voor predikanten een nog veel beslister karakter dragen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu is 'loon' een goed Hollands woord en daarom wordt het wel eens,</seg> <seg n="3.1.2">als andere ronde woorden met duidelijke betekenis,</seg> <seg n="3.1.3">vermeden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Aan enkele lagere maatschappelijke klassen wordt het dan overgelaten een loon te verdienen,</seg> <seg n="3.2.2">terwijl de zgn. betere klassen het hunne omdopen in salaris,</seg> <seg n="3.2.3">honorarium,</seg> <seg n="3.2.4">presentiegeld,</seg> <seg n="3.2.5">tantième,</seg> <seg n="3.2.6">traktement enz.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In talrijke gevallen zal hierin de afkeer van het woord 'loonactie' gelegen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toch niet altijd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En om die overblijvende gevallen is het mij hier te doen.</seg></s> <pb n="63" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men is dan van mening dat een predikant geen loon behoort te ontvangen,</seg> <seg n="4.3.2">onder welke naam dan ook.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij heeft een <hi rend="italic">roeping</hi> te vervullen,</seg> <seg n="4.4.2">een goddelijke roeping,</seg> <seg n="4.4.3">waaraan hij gehoor geeft zonder daarbij aan enig verband te denken,</seg> <seg n="4.4.4">dat deze zou houden met z'n dagelijks brood.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wat de gemeente doet,</seg> <seg n="4.5.2">als ze hem salarieert</seg> <seg n="4.5.3">- sit venia verbo</seg> <seg n="4.5.4">- is slechts:</seg> <seg n="4.5.5">hem in staat stellen zich zonder broodzorgen aan die roeping te wijden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Aan deze opvatting is de gemeente gehecht.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daaraan is ook misschien de meerderheid der predikanten gehecht.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De twintigste-eeuwse werkelijkheid onderwerpt die theorie echter aan een harde proef,</seg> <seg n="5.3.2">waaronder ik geloof dat ze zal moeten bezwijken,</seg> <seg n="5.3.3">tot heil van gemeente en predikant beide.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Om met de laatste te beginnen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">God heeft een verband gelegd tussen arbeid en brood.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In het zweet uws aanschijns zult gij uw brood eten,</seg> <seg n="6.3.2">luidt het oude bijbelwoord (Gen. 3 : 19).</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Doel van alle arbeid is,</seg> <seg n="6.4.2">onder dit gezichtspunt,</seg> <seg n="6.4.3">het dagelijks brood.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Moet dit verband voor de predikant worden losgemaakt?</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Vormt hij een uitzondering op deze algemene regel?</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Is zijn arbeid zo bovenaards,</seg> <seg n="6.7.2">dat hij niet onder deze aardse norm valt?</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Op het boven aangeduide idealistische standpunt zou men dit moeten staande houden.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daardoor degenereert echter zowel de arbeid als het dagelijks brood in het dominees-leven,</seg> <seg n="6.9.2">als hun onderling verband totaal wordt losgemaakt.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Het is in menig predikants-leven de kanker die invreet in z'n moreel,</seg> <seg n="6.10.2">dat hij het gevoel heeft en er op aangezien wordt in de wei te lopen.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Omdat er geen duidelijk aanwijsbaar verband bestaat tussen z'n werk en z'n broodwinning.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Omdat z'n inspanning en z'n capaciteit generlei effect sorteren voor z'n gezin.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Omdat z'n salaris een toevalligheid is,</seg> <seg n="6.13.2">hem vaak door sinistere en boze geesten toegemeten,</seg> <seg n="6.13.3">waardoor hij verhinderd wordt in vrome solidariteit met de hele maatschappij te bidden:</seg> <seg n="6.13.4">geef ons heden ons dagelijks brood.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ook voor de gemeente zou het een geluk zijn als die overgeestelijke opvatting werd ter zijde gesteld.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zij schept leugenachtige verhoudingen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men moet steeds voorzichtig zijn bij het aanhoren van vrome stelregels,</seg> <seg n="7.3.2">wanneer deze tegelijk zo buitengewoon voordelig zijn voor de houders.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Nu de kerk voor zich het privilege opeist van schandelijke salariëring en zij haar dienaren en hun weduwen vrijwel ongepensioneerd laat gaan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n2" rend="superscript">2</ref> hebben haar leden niet het recht hyper-christelijke beweringen te lanceren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij behoren te beginnen de gewoon-christelijke begrippen,</seg> <seg n="7.5.2">die in de wereld toepassing hebben gevonden,</seg> <seg n="7.5.3">te eerbiedigen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tweemaal eerder in de geschiedenis heeft men getracht de dienaar der kerk in overgeestelijkheid gevangen te houden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De eerste maal heette het dat de ongewijde literatuur voor een zo geestelijk man overbodige weelde was.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men kent de toeleg van Julianus de Afvallige<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n3" rend="superscript">3</ref> die,</seg> <seg n="8.3.2">door Griekse en Romeinse schrijvers als voor geestelijken verboden boeken te verklaren,</seg> <seg n="8.3.3">hen cultuurloos wilde binden aan 't bijbelboek.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De kerk heeft die toeleg <pb n="64" ed="VW"/>afgewezen en eist van haar dienaren academische opleiding,</seg> <seg n="8.4.2">waaraan de Grieks-Romeinse beschaving ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De enkel-bijbelvaste oefenaar waardeert,</seg> <seg n="8.5.2">maar prefereert zij niet.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De tweede maal gold het kerkelijk ambt te heilig om de aardse verhoudingen van het huwelijk toelaatbaar te doen zijn.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Gregorius <choice><sic>V11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">VII</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n4" rend="superscript">4</ref> vond,</seg> <seg n="9.2.2">dat de daaraan verbonden beslommeringen de geestelijke roeping zouden vertroebelen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Nadat Luther onder het trekken aan het wiegetouw een van z'n machtigste koralen vond,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="9.3.2">waardeert de protestantse kerk in sommige gevallen het celibaat in verband met roeping,</seg> <seg n="9.3.3">maar prefereert zeer beslist de gehuwde pastor.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Thans is er weer iets los met de geestelijke roeping<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="10.2"><seg n="10.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> verdient z'n brood en vindt daarin z'n maatschappelijke eer.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In z'n gezin en in de wereld houdt hij het hoofd omhoog omdat hij dat kán.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Alleen de dominee,</seg> <seg n="10.4.2">goedheilig man,</seg> <seg n="10.4.3">mag het niet.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij zal niet met God en met ere z'n gezin onderhouden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij is daartoe een te geestelijk wezen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">En loon voor z'n arbeid een te aards begrip.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het komt er thans op aan om voor de derde maal het overgeestelijke als ongeestelijk te brandmerken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De goddelijke orde mogen wij niet omkeren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Omdat hij dat gedaan heeft wordt de predikant onzer dagen gelouterd in het vagevuur der kerkelijke demonen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">En gemeentelijke kwelduivels doen bij hem het besluit rijpen om de orde te zoeken,</seg> <seg n="11.4.2">die geldt voor elk goddelijk beroep in de hele maatschappij.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ditmaal is het pleit zo mogelijk nog ernstiger.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Want wat de eerste en tweede maal gewonnen werd,</seg> <seg n="12.2.2">staat tegelijk weer op't spel.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het gaat tegelijk weer om de cultuur van de predikant.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zonder maatschappelijke positie,</seg> <seg n="12.4.2">zonder literatuur,</seg> <seg n="12.4.3">zonder boek wordt hij bijbeloefenaar.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En wanneer het predikantswerk en z'n organisatie en z'n salariëring niet op nieuwe grondslagen geregeld<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n6" rend="superscript">6</ref> wordt,</seg> <seg n="12.5.2">zal er voor het predikantsgezin in talloze gemeenten geen houdbare plaats meer zijn,</seg> <seg n="12.5.3">moreel evenmin als financieel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.roeping-en-loon.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="64" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 4 (15.5.1922) nr. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Na optrekking der bedragen door de reglementen uit de jaren twintig bedroeg het pensioen der predikanten fl 1500 tot in 1939 toe. Weduwen ontvingen plm. fl 185 per jaar, nog eens aangevuld met max. fl 65 uit de 'hulpbeurs'. Het reglement op de predikantstraktementen betekende wel een verbetering, maar vaak werd het reglementaire bedrag niet gehaald. Hoog waren de aanvangsbedragen zeker niet: fl 2500 tot fl 3500. Het predikantspensioen bedroeg gemiddeld fl 840 tot fl <hi rend="italic">1500.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 70.9, 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 5.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Bedoeld is het koraal <hi rend="italic">Vom Himmel hoch da komm' ich her,</hi> waarover een meditatie in <hi rend="italic">Zondaar en bedelaar,</hi> p. 78 vv. Zie VW., dl. 8, p. 56 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 34.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.roeping-en-loon.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Nu volgen in het <hi rend="italic">Orgaan</hi> de drie hierna genoemde <hi rend="italic">artikelen: Vacaturegelden, 5</hi> (15.2.1923) nr. <hi rend="italic">l; Bis in idem, 5</hi> (15.6.1923) nr. 5 <hi rend="italic">en Reserveren of uitkeren, 8</hi> (15.11.1926) nr. 10.</p><p><pb n="65" ed="VW"/><hi rend="italic">Vacaturegelden:</hi> Voor de figuur van de 'ring' zie n. 1.3. N. ziet het gevaar, dat bij een bepaalde regeling, zoals voorgesteld aan de synodevergadering van 1922, de ringpredikanten bij hun reeds karige financiële positie te weinig zullen ontvangen van de welkome meevaller,t.w. de vacaturegelden, tot voordeel van enkele met rijke pastoralia begiftigde kerkvoogdijen. Onder hen waren er juist nogal wat 'niet-aangepasten' (t.w. aan het pas ingevoerde Reglement op de predikantstraktementen), die een vacature hadden welke zij niet vervulden en die zo 'slapende rijk' werden. Dat ging ten koste van de predikanten, wier traktementen nu wel iets verbeterd waren, maar waarvan de weduwen- en wezenpensioenen nog erbarmelijk waren. Konden aan dat soort noden de vacaturegelden niet ten goede komen?</p><p><hi rend="italic">Bis in idem:</hi> In dit artikel verwijt N. aan de verantwoordelijke lieden <choice><sic>rege ntenmentaliteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">regentenmentaliteit</corr></choice>, die niet bedacht is op de nood." Het zitten aan rechter- en linkerhand is geen zaak van regeren maar van dienen." "Ingeval van overlijden en invaliditeit der de kerk haar hele ambtenareneorps - met vrouw en kind - bijna naakt aan de dijk."</p><p><hi rend="italic">Reserveren of uitkeren:</hi> Er kan nog veel meer uitgekeerd worden, dat is billijker dan oppotten, waarvan enkele toch al goed betaalden profiteren, terwijl anderen daarvoor bloeden. Dat heeft een zorgvuldige narekening van <hi rend="italic">Verslag en rekening over </hi><choice><sic>1925 vande Raad</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">1925 van de Raad</hi></corr></choice> van beheer N. geleerd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk">
<pb n="65" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Antwoord op'afschaffing van eigendomsrecht in de Hervormde kerk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. Hoog is in het avondblad van zaterdag 23 februari weer op het oorlogspad gegaan tegen de Raad van beheer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is best te begrijpen dat de kruitlucht,</seg> <seg n="2.2.2">ontstaan door het advies van prof. Van Apeldoorn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.2.3">de Nijmeegse predikant voldoende prikkelde om hem naar zijn groot zijdgeweer te doen grijpen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Immers ook vroeger trok hij dat gaarne in volle lengte over de bestuurslichamen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Reeds de naam van de Raad van beheer prikkelt hem.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij vindt dat degenen die die raad ten doop hielden eigenlijk een vergissing begingen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ze gaven voor:</seg> <seg n="3.3.2">niet in het beheer in te grijpen en verleenden de boorling toch die omineuze titel.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Deze ergernis had de schrijver zich alvast kunnen besparen door art. 11 van het Reglement op de predikantstraktementen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n4" rend="superscript">4</ref> in te zien.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Daarin staat dat het beheer van de Raad gaat over de kas voor de predikantstraktementen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Er is toch zeker in Nederland geen kerkvoogd,</seg> <seg n="3.6.2">die daarop aanmerking maken kan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit slechts in het voorbijgaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Niet de naam maar de daad der besturen is in geding.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dr. Hoog,</seg> <seg n="4.3.2">schrijvende over de gedragslijn der synode,</seg> <seg n="4.3.3">verwijt de besturen dat ze listiglijk en valselijk zeggenschap zoeken te krijgen over <pb n="66" ed="VW"/>andermans eigendom.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daarbij stelt hij voorop dat de Nederlandse hervormde gemeenten eigenaressen zijn van de kerkgoederen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij noemt ze zelfs 'particuliere eigenaressen',</seg> <seg n="4.5.2">die 'op volstrekte wijze' over 'hun eigendom' kunnen beschikken.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De synode heeft dan,</seg> <seg n="4.6.2">eerst bij de verhuiskosten,</seg> <seg n="4.6.3">daarna bij de quota en eindelijk door de aanslagen van de Raad van beheer de beheerscolleges zoeken in te spinnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu is het van het grootste belang dat in deze kwestie,</seg> <seg n="5.1.2">die weer acuut gaat worden,</seg> <seg n="5.1.3">de dingen niet vertroebeld worden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het komt mij voor dat dr. Hoog zich daaraan zeer ernstig schuldig maakt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Allereerst gebruikt hij uitdrukkingen die niet door de beugel kunnen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ook wanneer men meent dat de gemeente eigenares is,</seg> <seg n="5.4.2">dan mag men ze geen 'particuliere eigenares' noemen,</seg> <seg n="5.4.3">die 'op volstrekte wijze' over haar eigendom kan beschikken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat is een voorstelling die geen zin heeft en slechts te verklaren is uit de behoefte om sterke expressies te gebruiken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De schrijver schijnt te willen zeggen dat de gemeenten ten opzichte van hun eigendom even vrij staan als een particulier tegenover het zijne.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar dan is het,</seg> <seg n="5.7.2">behalve dat het onjuist is uitgedrukt,</seg> <seg n="5.7.3">ook zeer beslist onwaar.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het is onnodig dat nader aan te wijzen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het is een voorstelling die,</seg> <seg n="5.9.2">bij mijn weten,</seg> <seg n="5.9.3">tevoren nog door niemand is gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ook dit is echter het ergste nog niet.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Erger is dat dr. Hoog in zijn betoog premissen en conclusies verbindt die niet bij elkaar horen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Voor de kwestie van het eigendomsrecht der kerkelijke goederen en de daaruit te trekken conclusies ten opzichte van de gedragswijze der synode stelt bij voorop de premissen van,</seg> <seg n="6.3.2">om een der bekendste vertegenwoordigers te noemen,</seg> <seg n="6.3.3">prof. Cannegieter.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En hij trekt daaruit de conclusie van,</seg> <seg n="6.4.2">om weer een enkele naam te noemen,</seg> <seg n="6.4.3">prof. Van Apeldoorn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">En dat geeft inderdaad een allervermakelijkste verwarring.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Prof. Cannegieter stelde,</seg> <seg n="6.6.2">teneinde het recht der synode om het beheer te regelen te kunnen concluderen,</seg> <seg n="6.6.3">als premisse het eigendomsrecht der hervormde gemeente.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Prof. Van Apeldoorn ontkent dat de hervormde gemeente eigenares is en trekt daaruit de conclusie dat de synode onbevoegd is tot beheerregeling.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Beiden trekken hun conclusie zuiver uit de premisse.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Maar wat bezielt dr. Hoog om de conclusie van prof. Van Apeldoorn uit de premisse van prof. Cannegieter te trekken?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Als de hervormde gemeente eigenares is van de kerkgoederen,</seg> <seg n="7.1.2">dan staat ze daartegenover als tegen de diaconie-goederen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De besturen hebben,</seg> <seg n="7.2.2">zolang men de kwestie van het recht der hele organisatie er buiten laat,</seg> <seg n="7.2.3">zeggenschap over deze laatste.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij vragen de rekeningen op,</seg> <seg n="7.3.2">leggen quota op,</seg> <seg n="7.3.3">geven voorschriften.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Datzelfde mogen de besturen doen als de gemeente eigenares is van de kerkgoederen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Prof. Van Apeldoorn ontkent dat de hervormde gemeente eigenares is van de kerkgoederen,</seg> <seg n="8.1.2">voorzover ze stichtingsgoederen zijn.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Voor deze goederen is geen aardse eigenaar aan te wijzen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wel hebben ze een aards <pb n="67" ed="VW"/>doel.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Pios usus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Om tot dit doel te geraken worden ze beheerd.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Dat beheer nu eens in deze,</seg> <seg n="8.6.2">dan weer in die handen geweest. 't Laatst kwam het,</seg> <seg n="8.6.3">door een rechterlijke dwaling,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="8.6.4">in handen van de hervormde gemeente.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Tussen de gemeente als bestuurslichaam en de gemeente als beheerslichaam is een kloof als tussen de arme Lazarus en de rijke man.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Op grond daarvan ontkent prof. Van Apeldoorn het recht der synode om het beheer te regelen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik vraag thans niet wie gelijk heeft.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik voor mij ben geneigd het er voor te houden dat de gemeente geen eigenares is en de synode niet bevoegd is tot het beheer.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Tegelijk echter ontken ik dat art. 41<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n9" rend="superscript">9</ref> van het Reglement op de vacaturen,</seg> <seg n="9.3.2">waarin de doorzending van de aanvraag om handopening<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n10" rend="superscript">10</ref> in verband wordt gebracht met verhuiskosten,</seg> <seg n="9.3.3">quota en voldoening aan art. 1 van het Reglement op de predikantstraktementen,</seg> <seg n="9.3.4">de bevoegdheid der synode te buiten gaat.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dit nader uit te werken is thans niet mijn bedoeling.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik wilde alleen maar aanwijzen hoe dr. Hoog,</seg> <seg n="10.1.2">die de hervormde gemeente wel als eigenares der kerkegoederen beschouwt en nog wel als een particuliere eigenares' bij vergissing een verkeerde conclusie achter zijn premisse plaatste.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="67" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Een Ingezonden</hi> in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 11.3.1924. Voor dr. Hoog zie n. 3.8. Het genoemde artikel is <hi rend="italic">een in gezonden</hi> in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 23.2.1924, <hi rend="italic">getiteld Afschaffing van eigendomsrecht in de Hervormde Kerk.</hi> Dr. 1. M. J. Hoog betoogt daarin het volgende: "De onderscheiden gemeenten van de Nederl. Hervormde Kerk zijn ieder op zichzelf genomen eigenaressen van meer of minder goederen, deze gemeenten zijn rechtspersoon die, in geval van nood, haar eigendommen tegen aanranding moeten verdedigen ... Is het mogelijk de rechtsgrondslag aan te wijzen waarop het ingrijpen van de synode in het beheer rust, de rechtsgrondslag waarop zij laat grabbelen in de particuliere eigendommen der gemeenten? ... De malligheid dat de Raad, die officieel Raad van beheer is gedoopt, eigenlijk bij vergissing zo is genoemd, omdat beheer toch weer géén beheer is, breng ik alleen als zodanig in herinnering. Intussen zal'deze creatie (= de Raad van beheer - red.) spoedig het machtigste lichaam in de Hervormde Kerk ... zijn' (mr. Bartels)." Hoog vraagt of het niet mogelijk is "dit despotisme te keren" en besluit: "Wellicht zal de nieuw opgekomen beweging onder de kerkvoogdijen ... gesteund door het advies van prof. Van Apeldoorn al dit mogelijke doen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 1. l; 1. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 3.3; 4.3; 4.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>"Er bestaat een Raad van beheer. Hem is opgedragen: a. het beheer van de kas voor de predikantstraktementen; <hi rend="italic">b.</hi> de vaststelling van de bijdragen, door de gemeenten te betalen; c. de bepaling van de uitkering uit de kas vlg. art. 6 al. 2 (mbt. toelage aan onvermogende kerkvoogdijen - red.). De Raad van beheer is rekenplichtig aan de synode."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Dr. Hoog (art. zie boven): "Zoals een spin een grote vlieg ... met een telkens handig aangebrachte omwinding weerloos maakt, zo heeft de synode meer dan een halve eeuw telkens weer kleine bepalingen gemaakt ... liggende op beheersgebied ... tot bestuursmaatregelen gecamoufleerd . . ." Zo bijv. "verplichting roepende gemeente verhuiskosten te betalen"; of ook: "een beroep werd niet goedgekeurd als aan de kwasi-bestuursbepaling niet was voldaan . . ." <hi rend="italic">Voor verhuiskosten</hi> zie Reglement op de vacaturen <pb n="68" ed="VW"/>art. 73; <hi rend="italic">voor quota</hi> zie Reglement op de kosten van <choice><sic>hetbestuurder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">het bestuur der</corr></choice> NHK. t.w. de bijdrage der gemeenten vastgesteld door de algemene synodale cie. op grond van een omslag en een indeling in tien klassen, jaarlijks over te maken aan quaestor-classis, bestemd voor de Algemene kas. Deze werd voorts gevoed door rijkstoelagen en bijdragen van diaconieën; <hi rend="italic">voor aanslagen</hi> zie Reglement op de predikantstraktementen art. 8-1 1, t.w. de bijdrage der gemeenten aan de Centrale kas van de Raad van beheer, door de laatste op grond van draagkracht vastgesteld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Prof. dr. T. Cannegieter (1846-1929),zie VW., dl. 3,p. 367, n. 3; n. 15.1 1. C. had in 1919 een concept-regeling, voorziende in een behoedzame uitbreiding van de zeggenschap van bestuur over beheer, ingediend, o.a. door verkiezing van beheer door de provinciale kerkbesturen. Door de aanneming en invoering van het Reglement op de predikantstraktementen kwam het voorstel niet verder. C. schreef o.a. <hi rend="italic">De NHK. en de kerkelijke goederen harer gemeenten,</hi> Haarlem 1920.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Fondsen ingesteld en bestemd om aangewend te worden in verband met de kerk en het godsdienstige leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Bedoeld is het arrest van de Hoge Raad van 2.1.1846 <hi rend="italic">(Weekblad van het recht</hi> nr.674), dat de ongrondwettigheid van het Reglement van 1816 niet betwist maar aanneemt dat het "rebus ipsis et factis" t.w.door aanneming en naleving van de kerk toch verbindende kracht had gekregen. Hierdoor heeft de Hoge Raad onder het hervormd kerkgenootschap een andere rechtsgrondslag willen schuiven dan het K.B. van 7.1.1816. Aldus Van A. Hij ziet in die aanvaarding een fictie en daarmee de zgn. rechtsgrondslag ondeugdelijk.</p><p>Zie o.a. zijn Et, <hi rend="italic">synode en de predikantstraktementen</hi> ... <hi rend="italic">Een advies,</hi> Arnhem 1924, P. 12 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 4.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.antwoord-op-afschaffing-van-eigendomsrecht-in-de-hervormde-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>D.i. de toestemming van de minister van Financiën aan een kerkeraad om het <choice><sic>rij kstraktement</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">rijkstraktement</corr></choice>, verbonden aan een standplaats, te ontvangen voor een te beroepen predikant.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode" decls="#bibl-noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode">
<pb n="68" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Professor van Apeldoorn en de synode<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Bij zijn bestrijding van de synodale bevoegdheid inzake beheer en traktementsregeling gebruikt prof. Van Apeldoorn tweeërlei argumentatie.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De eerste gaat uit van zijn historischonderzoek naar eigendom,</seg> <seg n="2.2.2">bestemmingen beheer der kerkelijke goederen in Friesland en wordt hoofdzakelijk gevolgd in zijn brochure <hi rend="italic">De synode en de kerkegoederen</hi> van 1919.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zij steunt op het onderscheid tussen parochie en gemeente.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De parochie is een middeleeuwse formatie en correspondeert met kerkstichting.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De gemeente is een kring van geestelijk gelijkgezinden,</seg> <seg n="2.5.2">die zich in de parochie vormt,</seg> <seg n="2.5.3">na de Reformatie.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het beheer,</seg> <seg n="2.6.2">dat oorspronkelijk prerogatief is der kerkstichters,</seg> <seg n="2.6.3">blijft parochiaal bepaald,</seg> <seg n="2.6.4">ook wanneer het later in andere handen komt.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het bestuur gaat over de gemeente en mist de bevoegdheid zich met parochiale zaken te bemoeien.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Zo ziet deze jurist bestuur en beheer als <pb n="69" ed="VW"/>twee evenwijdige lijnen,</seg> <seg n="2.8.2">die elkaar nooit kunnen raken,</seg> <seg n="2.8.3">ook al schijnen ze oor het oog hoe langer hoe meer samen te vallen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">in het onlangs verschenen <hi rend="italic">Advies</hi> wordt een ander uitgangspunt gekozen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Niet uit de oorsprong van het beheer wordt hier geargumenteerd,</seg> <seg n="3.2.2">maar uit de oorsprong van het bestuur.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De schrijver tracht aan te tonen dat de bestuursmacht in het Algemeen Reglement haar eigen grens vindt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wat haar daarin niet werd opgedragen behoort niet tot haar bevoegdheid.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Beheer en traktementsregeling vallen er buiten en daarmee is ten eeuwigen dage aan de synode het recht ontzegd zich 'er mee in te laten.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze bewijsvoering draagt een ander karakter dan de eerst aangewezene.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wanneer men op de parochiale gesteldheid van kerkegoed en predikantstraktement de grens aftekent,</seg> <seg n="4.2.2">waarop elke bestuursregeling moet stuiten,</seg> <seg n="4.2.3">dan stelt men deze beide daarmede eigenlijk buiten de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ze kunnen hun betekenis hebben voor de Hervormde Kerk,</seg> <seg n="4.3.2">maar staan toch buiten het kader der kerk.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De stelling kan dan verdedigd worden,</seg> <seg n="4.4.2">gelijk dat ook plaats heeft,</seg> <seg n="4.4.3">dat de 'pius usus',</seg> <seg n="4.4.4">na het wegvallen der parochie niet tot een gezindheid in de voormalige parochie behoeft of behoort beperkt te blijven;</seg> <seg n="4.4.5">of zelfs aan een andere gezindheid zou moeten worden afgestaan.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het is bekend dat de 'gereformeerden'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n2" rend="superscript">2</ref> de gedachte aan een van deze beide oplossingen nog niet hebben losgelaten.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar ook wanneer men zover niet gaat,</seg> <seg n="4.6.2">dan blijft het op dit standpunt toch een blote toevalligheid dat beheer en vruchtgebruik beide bij de hervormde gemeente zijn.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ze zijn dan ook langs geheel verschillende weg en in geheel verschillende eeuw bij de hervormde gemeente terechtgekomen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Daaruit laat zich dan de conclusie trekken dat de band tussen hervormde gemeente en beheer van kerkegoed buitengewoon uitwendig is en in geen geval vatbaar voor een centrale regeling van de idee der kerk zelve uit.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Men kan dan de eis stellen dat iedere regeling in haar plaatselijke toevalligheid worde gelaten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze positie heeft prof. Van Apeldoorn in zijn advies meer terzijde gelaten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wel verwijst hij op p. 26 naar de brochure van 1919,</seg> <seg n="5.2.2">maar de argumentatie in het <hi rend="italic">Advies</hi> zoekt de grens der synodale bevoegdheid in de bestuursinrichting zelve.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De kwestie krijgt nu een heel andere vorm.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In plaats van de tegenstelling tussen parochie en gemeente krijgen we die tussen algemene kerk en plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De schrijver geeft de voorstelling alsof in 1816 een soort scheiding van rechten heeft plaats gehad tussen synode en gemeenten.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Althans in dit advies wil hij dit accepteren.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Een deel der rechten hebben de gemeenten stilzwijgend aan de synode afgestaan.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De andere rechten,</seg> <seg n="5.8.2">waarvan in het Algemeen Reglement geen overdracht geschiedt,</seg> <seg n="5.8.3">blijven aan de plaatselijke gemeente voorbehouden.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Daartoe behoort ook de regeling van de predikantstraktementen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Hier wordt dus het vraagstuk zuiver immanent in de Hervormde Kerk.</seg></s> <pb n="70" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het is een strijd die geheel binnen de muren der kerk moet worden uitgevochten tussen synode en plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Niet het feit dat een traktement uit stichtingsgoed opkomt,</seg> <seg n="6.3.2">en dus zijn parochiale gesteldheid en buitengemeentelijke afkomst,</seg> <seg n="6.3.3">vormt een hindernis voor synodale inmenging,</seg> <seg n="6.3.4">maar de traktementsregeling als zodanig wordt als functie der plaatselijke gemeente aan de synode ontzegd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De plaatselijke bepaaldheid wordt niet hieruit afgeleid dat het een aangelegenheid is,</seg> <seg n="7.1.2">die eigenlijk buiten de Hervormde Kerk verloopt en daarom als een raaklijn haar slechts op een punt tegelijk kan raken,</seg> <seg n="7.1.3">maarzij is in <hi rend="italic">het Advies</hi> fundamenteel en hangt samen met het vermeende wezen der kerk als bestaande uit plaatselijke gemeenten.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dit plaatselijke der gemeente wordt zo sterk op de voorgrond geschoven dat een bescheiden gemeentelijke omslag,</seg> <seg n="7.2.2">het zgn. quotum,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="7.2.3">dat absoluut noodzakelijk is om de bestuursinrichting mogelijk te maken en een consequentie van haar bestaan zelf,</seg> <seg n="7.2.4">de gemeente in haar rechten heet te verkorten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En eindelijk wordt dit lokale als een democratische karaktertrek der kerk verheerlijkt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik heb mij afgevraagd waarom prof. Van Apeldoorn van batterij veranderd is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De reden lijkt mij niet ver te zoeken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In de brochure van 1919 schrijft mr. Van Apeldoorn dat zijn betoog in het bijzonder gericht is op de onbevoegdheid der synode tot regeling van het beheer der kerkegoederen in Friesland.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Omdat het echter voor een deel een meer algemene strekking geeft,</seg> <seg n="8.4.2">gelooft hij dat het voor andere provinciën 'niet alle waarde zal missen'.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hierin ligt een hinderlijke beperking.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het is duidelijk dat argumenten,</seg> <seg n="8.6.2">wier kracht afhankelijk is van lokale onderzoekingen en die in dit geval in Kuinre en Tjonger<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n4" rend="superscript">4</ref> een grens vinden,</seg> <seg n="8.6.3">de hoogleraar thans niet konden dienen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ze zouden,</seg> <seg n="8.7.2">voor ze algemeen geldig werden,</seg> <seg n="8.7.3">de uitslag van historische onderzoekingen overal elders moeten afwachten.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Daarom moest,</seg> <seg n="8.8.2">nu het een advies gold van algemene strekking,</seg> <seg n="8.8.3">een meer universeel gezichtspunt als uitgangspunt dienen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit maakt op mij de indruk alsof de schrijver een vast ommuurde burcht verlaten heeft voor het vlakke veld.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ook in die vesting geloof ik niet dat hij geheel schotvrij was.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar het thans gekozen terrein lijkt mij al zeer open te liggen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het oordeel over het recht van stichtingen is er een dat inderdaad zeer bijzonder tot de competentie der juristen behoort.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wanneer echter de verhouding van algemene kerk en plaatselijke gemeente in het geding komt,</seg> <seg n="9.5.2">of de vraag in hoeverre een eeuwenoude koninklijke opdracht wijzigingen kan lijden zonder haar kracht te verliezen;</seg> <seg n="9.5.3">wanneer verder beweerd wordt dat traktementsregeling qua talis aan de synode verboden is,</seg> <seg n="9.5.4">afgezien van de bronnen waaruit het traktement opkomt,</seg> <seg n="9.5.5">dan heeft dit alles zeker een juridische zijde,</seg> <seg n="9.5.6">maar deze is niet de voornaamste.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ook sociologen,</seg> <seg n="9.6.2">politici,</seg> <seg n="9.6.3">zelfs theologen hebben hier een woord mee te spreken en daardoor worden deze vragen uitermate gecompliceerd.</seg></s> <pb n="71" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.7"><seg n="9.7.1">Prof. Van Apeldoorn heeft dit zelf gevoeld toen hij verder ging dan het geven van een juridisch advies.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Door het poneren van een democratisch beginsel vlocht hij een sociologisch motief in.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Een politieke raad gaf hij,</seg> <seg n="9.9.2">toen hij de kerkvoogdij adviseerde een protest te richten tot de minister van Financiën.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Dat hier voor de theologen iets te doen is,</seg> <seg n="9.10.2">blijkt uit het advies niet.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Waarschijnlijk acht de hoogleraar hen daartoe te formalistisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Maar ook uit een zuiver juridisch oogpunt zou,</seg> <seg n="10.1.2">naar het mij voorkomt,</seg> <seg n="10.1.3">nog wel iets in het midden te brengen zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik geloof niet dat de synode zich og schaakmat gezet behoeft te gevoelen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dit vraagt echter een afzonderlijke beschouwing.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="71" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Dit Ingezonden</hi> van N. in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 17.4.1924 werd kennelijk geschreven n.a.v. het <hi rend="italic">Advies</hi> van prof. Van Apeldoorn. Voor volledige titel, zie n. 3.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Voor Kuyper was de kwestie van het 'vrij beheer' primordinair; hij kwam er telkens op terug, ook in de Kamer (vgl. Hand. Syn. van 1870-1890). Juristen als Lohman en Rutgers steunden hem in die eis. Zie nr. 47; met name noten 5 en 6 en daar genoemde literatuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n3" type="end" place="end" n="3"><p>.Zie n. 10.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Tjonger, rivier langs de zuidoostgrens van Friesland; Kuinre, meest zuidelijke plaats, historisch gezien, van Friesland.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.professor-van-apeldoorn-en-de-synode.n5" type="end" place="end" n="5"><p>"Theologen nu plegen, naar de ervaring leert, wanneer zij zich met juridische vragen bezighouden, uitermate formalistisch te zijn: rechtsgeleerde vragen zijn blijkbaar voor hen louter formaliteiten-kwesties." Vgl. Van Apeldoorn, a.w., p. 4.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling" decls="#bibl-noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De bevoegdheid tot traktementsregeling<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Bij de vraag naar de bevoegdheid der synode tot salarisregeling moet men wel onderscheiden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Men kan bezwaren hebben tegen een regeling,</seg> <seg n="2.2.2">die rekening houdt met de opbrengst van plaatselijke fondsen,</seg> <seg n="2.2.3">zónder nog in een traktementsregeling als zodanig een inbreuk op de rechten der plaatselijke gemeente te zien.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Prof. Van Apeldoorn doet echter in zijn <hi rend="italic">Advies</hi> het laatste.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hij meent dat de synode zich heeft te onthouden van elke inmenging in deze materie,</seg> <seg n="2.4.2">omdat het een aangelegenheid is die de bijzondere gemeente aangaat.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Als meest algemene grond voor dit beweren geeft hij op p. 25<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n2" rend="superscript">2</ref> aan dat de synode alleen voor geestelijke belangen heeft te zorgen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Beheer betekent zorg voor het stoffelijke;</seg> <seg n="3.2.2">bestuur zorg voor het geestelijke.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze formulering acht ik al dadelijk in haar algemeenheid onjuist.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Onder de bestuursmacht der synode ressorteren hele goederen-complexen,</seg> <seg n="3.4.2">die in betekenis<pb n="72" ed="VW"/> wellicht niet behoeven onder te doen voor de kerkgoederen:</seg> <seg n="3.4.3">de diaconiegoederen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Bovendien administreert zij zelve tal van algemene fondsen en beurzen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Alles volkomen in overeenstemming met het Algemeen Reglement.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het stoffelijk karakter ener traktementsregeling kan geen reden zijn om de synode er buiten te houden.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Beheert niet dit bestuur letterlijk een fonds tot verbetering der schraalste predikantstraktementen?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wat nu de gemeenten betreft is er één categorie,</seg> <seg n="4.1.2">tegenover wie bedoelde bevoegdheid reeds terstond moeilijk zal worden ontkend.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dat zijn de nieuwe gemeenten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De vaststelling van een minimum-traktement is het eerst ter sprake gekomen voor deze gemeenten.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De commissie uit de synode,</seg> <seg n="4.4.2">waarvan prof. Van Apeldoorn op p. 19 gewaagt,</seg> <seg n="4.4.3">acht dit slechts ongeoorloofd voor 'reeds bestaande gemeenten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wie ook hier,</seg> <seg n="4.5.2">waar het geldt nieuwe lichamen,</seg> <seg n="4.5.3">wier ontstaan van de erkenning der besturen afhangt,</seg> <seg n="4.5.4">machtsaanmatiging wilde speuren,</seg> <seg n="4.5.5">als deze ten opzichte van het traktement een voorwaarde stellen,</seg> <seg n="4.5.6">moet wel van mening zijn dat de scheiding tussen bestuur en beheer tot de zedelijke wereldorde behoort.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit alles moet leiden tot de erkenning dat er in het wezen der besturen niets is wat traktementsregeling verbiedt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Noch de zorg voor het stoffelijke in het algemeen,</seg> <seg n="5.2.2">noch salaris-regeling in het bijzonder is de besturen heterogeen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De vraag is nu of de in 1816 bestaande gemeenten verkregen rechten hadden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dit nu wordt door de schrijver van het <hi rend="italic">Advies</hi> staande gehouden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hij betoogt dit op grond van het eerste der additionele artikelen van de Staatsregeling van 1798:</seg> <seg n="6.3.2">"de <hi rend="italic">gemeenten</hi> der voormaals heersende kerk blijven gedurende de eerstkomende drie jaren na de aanneming der Staatsregeling de gewone tractament van derzelver leraren en hoogleraren,</seg> <seg n="6.3.3">bij wijze van pensioen uit 's lands kas genieten,</seg> <seg n="6.3.4">teneinde <hi rend="italic">dezelven</hi> in die tussentijd de nodige schikkingen maken in derzelver verdere bezoldiging"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n4" rend="superscript">4</ref> De cursivering der in dit artikel onderstreepte woorden is van prof. Van Apeldoorn,</seg> <seg n="6.3.5">niet van de wetgever van 1798.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit had er in het <hi rend="italic">Advies</hi> wet even bij mogen staan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Nu maakt het de indruk alsof die wetgever bij zijn afscheid van de kerk nog enkele kerkrechtelijke beschikkingen naliet en de gemeenten,</seg> <seg n="7.2.2">in tegenstelling met de kerk-als-geheel,</seg> <seg n="7.2.3">tot opvolger van de overheid als salarischef benoemde;</seg> <seg n="7.2.4">maw. alsof hij een soort gemeentelijke autonomie proclameerde,</seg> <seg n="7.2.5">zodat de bevoegdheid tot salarisregeling bij landswet aan de plaatselijke gemeente zou zijn opgedragen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit lijkt mij buitengewoon onwaarschijnlijk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Voor zover mij bleek,</seg> <seg n="8.2.2">cursiveerde de wetgever zelf alleen het woord 'drie',</seg> <seg n="8.2.3">daarmede de haast accentuerende waarmee hij zich uit de kerkelijke zaken dacht terug te trekken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Met dit haastig terugtreden zou zeer slecht gestrookt hebben een inmenging in de inwendige aangelegenheden der kerk door het uitroepen <pb n="73" ed="VW"/>van de autonomie der plaatselijke gemeente in enig opzicht.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Trouwens er is geen jaar in onze geschiedenis aan te wijzen,</seg> <seg n="9.1.2">waarin de papieren der autonomie lager gestaan hebben dan in 1798.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Centralisatie was alles wat de klok sloeg.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is ondenkbaar dat in dat jaar,</seg> <seg n="9.3.2">op welk terrein dan ook,</seg> <seg n="9.3.3">een autonomie zou zijn geproclameerd.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zo hebben de tijdgenoten de bepalingen van deze staatsregeling dan ook niet opgevat.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Er zijn aanwijzingen,</seg> <seg n="10.2.2">dat,</seg> <seg n="10.2.3">indien dit artikel na drie jaar werkelijk was uitgevoerd,</seg> <seg n="10.2.4">de kerk toen reeds een bestuursinrichting zou hebben gekregen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In april 1799 concipieerden kerkelijke afgevaardigden een ontwerp,</seg> <seg n="10.3.2">om aan het 'hervormde kerkwezen in Nederland eene vastheid of vereeniging te geven'.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Aan deze bestuursinrichting,</seg> <seg n="11.1.2">die culmineerde in een 'Kollegie van algemeene direktie of algemeene financie en administratie' wilde men de zorg voor de belangen der Hervormde Kerk in de meest algemene zin opdragen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Aan de provinciale besturen zou o.a. opgedragen zijn:</seg> <seg n="11.2.2">'de uitbetaling inzonderheid van de algemene of synodaal-gewestelijke traktementen der leraren',</seg> <seg n="11.2.3">derhalve juist van dat gedeelte van het salaris,</seg> <seg n="11.2.4">waarvan de staatsregeling van 1798 intrekking bepaalde en dat,</seg> <seg n="11.2.5">na 1801,</seg> <seg n="11.2.6">de gemeenten zouden moeten bijeenbrengen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hieruit blijkt dat de uitvoering van art. 1 ook in het algemeen,</seg> <seg n="12.1.2">maar bovenal inzake traktementsregeling,</seg> <seg n="12.1.3">reeds toen in de richting van centralisatie zou hebben geleid en de scheiding van bestuur en beheer gedeeltelijk zou hebben opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer in het woord 'gemeenten' op de aangehaalde plaats een speciale betekenis is gelegd,</seg> <seg n="13.1.2">dan zal die wel niet van kerkrechtelijke aard zijn geweest.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Niet de verhouding van algemene kerk en plaatselijke gemeente zit er achter,</seg> <seg n="13.2.2">maar de scheiding van kerk en staat.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het woord heeft een staatsrechtelijke bedoeling.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De staat wenst de kerk niet langer als van publieken rechte te erkennen,</seg> <seg n="13.4.2">maar als een private vereniging.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In plaats van het instituut der 'voormaals heersende kerk' moeten treden 'de gemeenten' als personenverenigingen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wat de voormaals heersende kerk als zodanig genoot wordt nationaal verklaard.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wat de gemeenten krachtens privaatrechtelijke titel bezaten,</seg> <seg n="14.2.2">mochten ze behouden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wat daartussen het midden hield,</seg> <seg n="14.3.2">als pastorie en kerkegoed,</seg> <seg n="14.3.3">moest zoveel mogelijk,</seg> <seg n="14.3.4">door onderling vergelijk,</seg> <seg n="14.3.5">bij contract,</seg> <seg n="14.3.6">op privaatrechtelijke titel gebracht.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zo wil het de staatsregeling van 1798.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het woord 'gemeenten' heeft hier dus collectieve betekenis,</seg> <seg n="15.1.2">ter vervanging van 'voormaals heersende kerk'.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wenst men het woord te onderstrepen,</seg> <seg n="15.2.2">dan krijgt daarmee niet de autonomie der plaatselijke gemeente nadruk,</seg> <seg n="15.2.3">maar het verenigingskarakter der kerk.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Geheel in overeenstemming hiermee is ook dat men,</seg> <seg n="15.3.2">voor 1802,</seg> <seg n="15.3.3">enige tijd de landstraktementen aan de gemeenten heeft uitbetaald en niet aan de predikanten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Had men <pb n="74" ed="VW"/>plaatselijke regeling bedoeld,</seg> <seg n="15.4.2">dan bestond tegen uitbetaling aan de predikant geen enkel bezwaar.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar nu stelde men zich liever met een personenvereniging in verbinding dan met iemand die een publiek ambt in de voormaals heersende kerk bekleedde.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Later is dan ook het woord 'gemeenten' vervangen door 'gezindheden',</seg> <seg n="16.1.2">waarbij het plaatselijke geheel terugtreedt;</seg> <seg n="16.1.3">daaronder zijn zelfs personen begrepen,</seg> <seg n="16.1.4">omdat tegelijk pensioenen worden toegekend.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dit ligt ongetwijfeld geheel in de lijn van 1798.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Immers in het woord 'gezindheid' wordt nog duidelijker het privaat-karakter der godsdienstige gemeenschap tot uitdrukking gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarom geloof ik niet dat uit de woorden van de staatsregeling van 1798 kan worden afgeleid dat de plaatselijke gemeente in 1816 verkregen rechten had inzake traktementsregeling.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De wetgever heeft haar niet benoemd tot opvolgster van de overheid als salaris-chef der predikanten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wie in de schoenen van de staat wilde treden,</seg> <seg n="17.3.2">dat liet hij aan de kerk zelve over.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En wij hebben gezien dat deze zich reeds opmaakte de zaak centraal te regelen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar zelfs al zou zulk een recht uit art. 1 kunnen worden afgeleid,</seg> <seg n="18.1.2">dan is het vervallen toen men er op terug kwam.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Prof. Van Apeldoorn scheidt de regeling van de betaling.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Op de betaling kwam men terug,</seg> <seg n="18.3.2">zo schrijft hij;</seg> <seg n="18.3.3">maar 'de regeling der traktementen is een zaak gebleven van de gemeenten'.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Deze splitsing acht ik ongeoorloofd.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Immers het gaat hier niet om de betaling en de regeling van het traktement in z'n geheel,</seg> <seg n="18.5.2">maarenkeivan een gedeelte dat wij thans het rijkstraktement noemen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het gedeelte,</seg> <seg n="18.6.2">dat opkwam uit de geestelijke goederen,</seg> <seg n="18.6.3">welke nationaal verklaard werden.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Daarvoor zijn betaling en regeling onafscheidelijk.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Zodra de betaling ophield,</seg> <seg n="18.8.2">zou er niets meer te regelen geweest zijn.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Toen de betaling doorging,</seg> <seg n="18.9.2">bleef ook de regeling bij de overheid.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De gemeenten hebben over het bedrag der rijkstraktementen niets te zeggen en vragen nederig handopening bij vacatures.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De vraag is wie zeggenschap heeft over het totaal van het predikantstraktement en die bevoegdheid heeft de staat in 1798 aan niemand gelegateerd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="74" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n1" type="end" place="end" n="1"><p>In dit <hi rend="italic">Ingezonden</hi> in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 1 1.5.1924, ochtendblad, zet N. zijn ()p 17.4.1924 met Van Apeldoorn begonnen discussie voort. Zie N.' artikel <hi rend="italic">Prof. Van Apeldoorn en de synode (nr.</hi> 1 1). Het is ons niet bekend of en in welke vorm prof. Van Apeldoorn heeft geantwoord.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n2" type="end" place="end" n="2"><p>"Het beheer behoort niet tot de kring der bevoegdheden, die in 1816 aan haar (d.i. de synode) zijn opgedragen en ... door de stilzwijgende goedkeuring van de ... gemeenten ... zijn bekrachtigd. Die bevoegdheden betroffen uitsluitend het bestuur, de zorg voor de geestelijke belangen, niet het beheer, de zorg voor de stoffelijke belangen." Van A. verwijst naar zijn <hi rend="italic">De Synode en de kerkegoederen,</hi> Leeuwarden 1919.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De classis Heusden (spreekbuis vooral dr. J. C. S. Locher van Waspik) had in 1910 voorgesteld art. 67 Reglement op de vacaturen (dat de approbatie regelt, vgl. n. 4.6) zodanig te wijzigen, dat de classicale besturen bevoegdheid kregen approbatie van beroep <pb n="75" ed="VW"/>te weigeren als zij van oordeel waren "dat de gemeente aan de beroepene een aanmerkelijk lager bedrag aan traktement heeft aangeboden dan zij vermag aan te bieden". De commissie uit de synode concludeerde "dat het classicaal bestuur in geen enkel opzicht enig recht kan doen gelden en zou treden in de rechten der beheerscolleges". Vgl. Hand. Syn. 19 1 0, p. 203, 402 vv. De door N. genoemde cie. van rapport trad op in 1916 ten aanzien van een voorstel om het minimum-traktement vast te stellen op fl 1200. Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1916, p. 393, 401 vv.; vgl. Prof. Van Apeldoorn, <hi rend="italic">Advies</hi> etc., p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-bevoegdheid-tot-traktementsregeling.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 17. Vgl. A. J. Rasker. a.w., p. 20.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht" decls="#bibl-noordmans5.een-oud-synodaal-recht">
<pb n="75" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een oud synodaal recht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is thans niet voor het eerst dat er over de predikantstraktementen moeilijkheden rezen tussen de algemene kerk en de plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">En evenmin is de bestuursmaatregel nieuw die de 'meerdere' vergaderingen gebruikten tegenover weigerachtigen,</seg> <seg n="2.2.2">nl.:</seg> <seg n="2.2.3">niet-approberen van een beroep.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In de dissertatie van mr. Van Apeldoorn<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n2" rend="superscript">2</ref> zelf kan men nalezen hoe een Friese synode de classes adviseert geen beroep goed te keuren dat niet naar Is lands resolutie inzake van traktement is uitgebracht en hoe de classes in zulke gevallen approbatie weigeren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze maatregel is geen fonkelnieuwe uitvinding,</seg> <seg n="4.1.2">door de tegenwoordige synode in verlegenheid beraamd,</seg> <seg n="4.1.3">maar een eeuwenoud recht dat iedere kerkelijke vergadering heeft om haar medewerking tot bepaalde handelingen van zekere voorwaarden afhankelijk te stellen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Allerminst van een kerkbestuur mag men eisen dat het zijn functiën automatisch uitoefent.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het Reglement op de predikantstraktementen kan men definiëren als een stel voorwaarden voor de approbatie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het maken van deze opmerking is eigenlijk een overbodigheid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Maar nu men telkens,</seg> <seg n="5.2.2">wat de synode deed,</seg> <seg n="5.2.3">als uitzonderingsmaatregel hoort voorstellen,</seg> <seg n="5.2.4">mag ze niet achterwege blijven.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De kerkvoogdij van Groningen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n3" rend="superscript">3</ref> noemt het stellen van die condities een opofferen van de geestelijke belangen der gemeenten aan de stoffelijke belangen der predikanten.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En prof. Van Apeldoorn maakt het nog erger door,</seg> <seg n="5.4.2">met het oog op de samenstelling der besturen,</seg> <seg n="5.4.3">de voorstelling te geven dat de predikanten hun eigen salaris vaststellen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze opvattingen van de zaak zijn nieuw.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De zaak zelve is eeuwenoud.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De bredere kerkelijke vergaderingen hebben zich steeds het lot van de dienaren der kerk aangetrokken en zich voor hen in de bres gesteld tegenover<pb n="76" ed="VW"/> de plaatselijke gemeenten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ze hebben rusteloos gerequestreerd bij de overheid en zijn opgetreden tegen lokale machthebbers.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Vindt men hieraan,</seg> <seg n="7.1.2">met het oog op het percentage der predikanten in de besturen,</seg> <seg n="7.1.3">een ongewenste zijde,</seg> <seg n="7.1.4">dan trachte men het lekenelement te versterken,</seg> <seg n="7.1.5">wat ook om andere redenen door velen wordt voorgestaan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar men mag de predikanten niet beroven van hun natuurlijke beschermers.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Trouwens de schampere opmerkingen die de adviseur van Groningen zich hierover heeft veroorloofd laten zich door een advocaat der andere partij gemakkelijk terugkaatsen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">- Wanneer de predikanten dan als belanghebbenden aan de paal moeten staan,</seg> <seg n="8.2.2">dan <hi rend="italic">staan</hi> ze daar toch met ere,</seg> <seg n="8.2.3">waar ze bijna anderhalve eeuw van hun meerderheid in de besturen geen gebruik gemaakt hebben en het oude recht om voorwaarden voor de approbatie te stellen zozeer in vergetelheid hebben laten komen dat het thans als iets nieuws en ongehoord wordt uitgekreten.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men zou de vraag kunnen stellen of de andere belanghebbende,</seg> <seg n="8.3.2">de plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="8.3.3">gedurende dit interregnum van even grote belangeloosheid heeft blijk gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het komt mij voor dat Groningen de waarheid beter zou hebben gediend door tegenover het stoffelijk belang der predikanten niet het geestelijk maar het stoffelijk belang der gemeenten te stellen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het merendeel van deze althans hebben zich als belanghebbenden gedragen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De laatste honderd jaren geven geen aanleiding om in een officieel schrijven in verband met salaris-regeling de gemeenten als zuiver geestelijk-belangstellend voor te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Na 1798 heeft in de meeste gevallen het traktement geheel van toevallige omstandigheden afgehangen en niet van bedachtzame regeling.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Heel vaak was de dominee meer afhankelijk van de natuur dan van een geloofsgemeenschap;</seg> <seg n="10.2.2">meer van weer en wind dan van de gemeente.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Deze constateerde eenvoudig het bedrag van het salaris zonder aan regeling te denken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De som der optelling van de opbrengsten van pastoralia,</seg> <seg n="10.4.2">landstraktementen,</seg> <seg n="10.4.3">gemaal of andere emolumenten werd als natuur-noodwendigheid in beroepsbrieven neergeschreven of als goddelijke beschikking de functionaris aangedemonstreerd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Voor het bewustzijn der gemeente behoorde het traktement meer tot de scheppingsorde dan tot de zedelijke wereldorde.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het was van den beginne.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Er aan te raken gold schier als heiligschennis.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze houding der gemeenten karakteriseert de kerkvoogdij van Groningen in haar adres als de uitoefening van 'een recht dat uitsluitend toekomt aan de gemeenten,</seg> <seg n="11.1.2">die het sedert 1798 onafgebroken en onbetwist hebben uitgeoefend'.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik kan in deze uitlating niet anders zien dan een bedenkelijk-eufemistische<pb n="77" ed="VW"/> manier van spreken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Met de beste wil is het mij niet mogelijk hier een rechtstoestand op te merken.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ik aanschouw slechts anarchie.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Na het begin der negentiende eeuw was er voor dit stuk geen richter in Israël.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De gemeente liet het traktement op zijn beloop of zette het vast op een willekeurig punt.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar ook dit laatste is geen salaris-regeling.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Daarmee stond men nog niet in de schoenen van de overheid onder de republiek.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Immers ook vóór 1798 geschiedde deze financiering wel door de gemeenten,</seg> <seg n="12.8.2">zonder dat ze daarmee geacht werden het salaris te regelen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het peil,</seg> <seg n="12.9.2">waarop de gemeenten vóór 1798 vaststelden was aan een norm gebonden,</seg> <seg n="12.9.3">waarover de overheid waakte.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Daardoor bestond er ook een stel voorwaarden voor approbatie,</seg> <seg n="12.10.2">waaraan de classes zich konden houden,</seg> <seg n="12.10.3">zonder in de noodzakelijkheid te zijn die zelf te ontwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit alles viel in de negentiende eeuw weg.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daardoor stonden,</seg> <seg n="13.2.2">om het zo eens te noemen,</seg> <seg n="13.2.3">de twee partijen voortaan tegenover elkaar,</seg> <seg n="13.2.4">zonder scheidsrechter.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In plaats van een rechtstoestand kwam anarchie.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Beide partijen hebben zich ook naar die opvatting gedragen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De besturen approbeerden alles wat zich aanbood.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En de gemeenten huldigden de regeringloosheid.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">- Maar daarom gaat het niet aan,</seg> <seg n="13.7.2">wanneer een dier partijen beweert dat haar,</seg> <seg n="13.7.3">rebus ipsis et factis,</seg> <seg n="13.7.4">de rechten van de vroegere wetgever zijn toegevallen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Even goed zou de andere in het geding zich als erfgenaam kunnen opwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Trouwens voor de eer der gemeenten is het ook het beste dat men het zo beziet.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De toestand die ik boven beschreef en waarin het salaris als een natuurverschijnsel werd beschouwd en z'n regeling aan de natuurwet was opgedragen en niet aan de gemeente,</seg> <seg n="14.2.2">kan ik nog laten gelden als een soort bucolicon,</seg> <seg n="14.2.3">waarin de dominee de herdersfluit speelt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik kan mij begrijpen dat er nog predikanten zijn die moeite hebben te scheiden van een paradijstoestand,</seg> <seg n="14.3.2">waarin ten opzichte van traktementsregeling het onderscheid tussen goed en kwaad nog niet tot de mensen was doorgedrongen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wanneer men echter in een officiële brief gaat spreken van rechten die men onafgebroken en onbetwist heeft uitgeoefend dan wordt het anders.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Nu weten de mensen wél het onderscheid tussen goed en kwaad in dit verband.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En wanneer men in de toestand na 1798 beslist een rechtstoestand wil zien,</seg> <seg n="15.3.2">dan moeten degenen die zo spreken ernstig in gebreke gesteld worden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Was het hun recht het salaris te regelen,</seg> <seg n="15.4.2">dan was het ook hun plicht.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Waren de gemeenten op dit stuk de opvolgers van de overheid onder de republiek,</seg> <seg n="15.5.2">dan hadden ze reeds lang een algemene regel moeten stellen en zelf aan de besturen eerbiediging van die regel moeten vragen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ze hebben echter noch het een noch het ander gedaan en in plaats van een minimum-traktement vast te stellen,</seg> <seg n="15.6.2">zoals de vroegere overheid deed,</seg> <seg n="15.6.3">hebben ze in de meeste gevallen een minimum-salaris laten bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit verzuim kan men <choice><sic>nietinhalen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">niet inhalen</corr></choice> door de geestelijke belangen der gemeente te <pb n="78" ed="VW"/>stellen tegenover de stoffelijke der predikanten.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">In eigen armoede kan poëzie genoeg schuilen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Maar uit andermans armoede puurt men nooit geestelijke winst.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De gemeenten zouden verstandig doen met de voorstelling van de werkelijke toestand na het begin der negentiende eeuw te aanvaarden en de fictie van een rechtstoestand los te laten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hun verantwoordelijkheid wordt dan alvast gehalveerd.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De andere helft valt dan voor rekening der synode.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Deze heeft zich veel te laat herinnerd dat 'meerdere' vergaderingen het recht hebben een stel voorwaarden voor de approbatie te vormen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="16.5"><seg n="16.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> weet met hoeveel moeite ze zich daarop bezonnen heeft en wie het niet weet kan het nalezen in het <hi rend="italic">Advies</hi> van prof. Van Apeldoorn.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De salarisregeling is na 1798 een zaak in geding tussen algemene kerk en plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Een scheidsrechter bestaat niet meer.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Regelrecht is dus de zaak niet op te lossen,</seg> <seg n="17.3.2">slechts in indirecte verhouding.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De synode moest het recht in het midden laten omdat een eigenlijke salarisregeling niet meer bestond.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De zaak wordt bovendien daarom zo ingewikkeld,</seg> <seg n="17.5.2">omdat een verband tussen de gemeenten als beheerslichamen niet of zeer gebrekkig bestaat.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zo krijgt de regeling het karakter van een vergelijk voor ieder geval afzonderlijk,</seg> <seg n="17.6.2">waarbij de besturen voorwaarden stellen voor hun medewerking in het beroepingswerk.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Deze toestand is zeker verre van volmaakt,</seg> <seg n="18.1.2">maar is althans beter dan de volledige anarchie voor 1920.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wij bevinden ons in jure constituendo.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het recht dat men zoekt zal zo ongeveer in het midden liggen,</seg> <seg n="18.3.2">tussen de algemene kerk en de plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men zal goed doen het daar voorlopig te laten</seg> <seg n="18.4.2">- n'en déplaise prof. Van Apeldoorn.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">En de gemeenten hebben zich af te vragen of het zover af ligt van de lijn die het Reglement op de predikantstraktementen trok,</seg> <seg n="18.5.2">dat zij daarvoor het op een conflict zouden moeten laten aankomen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Immers in dat reglement is aan het plaatselijke een grote speelruimte gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Men mag echter niet eisen dat het algemene geheel wordt uitgeschakeld.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Slechts in één geval zouden de gemeenten deze deling van verantwoordelijkheid niet mogen aanvaarden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En wel wanneer hun bij de wet de regeling der salarissen was opgedragen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zij zouden dan hun verzuim moeten erkennen en ... herstellen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">In het ochtendblad van 11 mei<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n7" rend="superscript">7</ref> heb ik de redenen aangegeven waarom ik dit tegenover prof. Van Apeldoorn voor de staatsregeling van 1798 meen te mogen ontkennen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Evenmin kan ik zulk een opdracht zien in de koninklijke reglementen voor het beheer,</seg> <seg n="19.5.2">waarop deze hoogleraar wijst.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Deze staan aan de gemeenten toe 'het traktement,</seg> <seg n="19.6.2">verhoging van traktement of toelagen' op de begroting te brengen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De adviseur concludeert daaruit dat de koning de regeling als een zaak van de gemeente heeft beschouwd.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">- M.i. volgt dat er niet uit.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Immers,</seg> <seg n="19.9.2">ook voor 1798 mochten bijdragen voor het salaris op de gemeente-begroting staan,</seg> <pb n="79" ed="VW"/><seg n="19.9.3">zonder dat daaruit het recht tot regeling voortvloeide.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Ook hier geldt het gewoonlijk slechts een deel van het traktement,</seg> <seg n="19.10.2">gemeentetraktement of personele toelage.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">De bepaling bedoelt te geven een van de nadere aanwijzingen van de 'pius usus',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="19.11.2">meer niet.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Resumerende meen ik dat geen juridische bezwaren de plaatselijke gemeente behoeven terug te houden om,</seg> <seg n="20.1.2">op de bekende voorwaarden,</seg> <seg n="20.1.3">met de algemene kerk samen te werken in het beroepingswerk.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hun komt noch 'de iure' noch 'de facto' het recht tot salarisregeling toe.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Noch uit een Nederlandse wet noch uit de loop der dingen zelf valt af te leiden dat zij een deling der verantwoordelijkheid niet zouden mogen aanvaarden.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De bestemming der plaatselijke fondsen heb ik daarbij nog buiten beschouwing gelaten omdat Groningen en z'n adviseur zich hebben beroepen op de rechten der plaatselijke gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dat dit niet zonder risico voor hun standpunt is geschied bewijst,</seg> <seg n="22.1.2">nog beter dan iets anders,</seg> <seg n="22.1.3">het antwoord waarvan de kerkeraad van Groningen hen heeft gediend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="79" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n1" type="end" place="end" n="1"><p>In dit <hi rend="italic">Ingezonden</hi> in de <hi rend="italic">NRC.</hi> van 3.6.1924 gaat het 'gesprek' met Van A. door. Onderwerp is nu de weigering van approbatie als oud, algemeen erkend recht der besturen c.q. kerkelijke vergaderingen in hun zorg voor 'het lot van de dienaren der kerk', desnoods tegenover de plaatselijke gemeenten. Zie n. 4.6; 12.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 3.5; over deze handelwijze, zie Van Apeldoorn, a.w., dl. 1, p. 348.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Haar protest opende het verzet en leidde ook tot de oprichting van de Vereniging van protesterende kerkvoogdijen, waarvan prof. Van Apeldoorn de adviseur was. Vgl. A. de Groot, a.w., p. 218; Reitsma-Lindeboom, a.w., p. 569. Zie n. 1.14; 3.5; 13.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Traktement-salaris: duidt aan verschil tussen kerkelijk en burgerlijk denken met betrekking tot dit onderwerp.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>In een periode, waarin nieuw recht dient te ontstaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 1. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie nr. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 10.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-oud-synodaal-recht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De kerkeraad verwijt de kerkvoogdij in een schrijven dd. 5.5.1924 gebrek aan overleg, gebruik van het adres als agitatiemiddel voor kerkvoogdijen en het laten prevaleren van formeel-juridische boven reëel-praktische standpunten; daarenboven obstructie en sabotage. Gemeenteleden dienen de reglementen na te leven; de kerkvoogdij veroorzaakt stagnatie in de beroeping van predikanten; een breuk tussen kerkvoogdij en gemeente dreigt. Prof. dr. W. J. Aalders had mede de hand hierin. Zoals bekend is het arrest van de Hoge Raad dd. 23.2.1931 naar <choice><sic>aanleidingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">aanleiding van</corr></choice> het aan de synode door de kerkvoogdij van Ouddorp aangedane proces de beëindiging geweest van het conflict. De synode werd in het gelijk gesteld ten aanzien van zijn bevoegdheid tot algemene regelingen voor de predikantstraktementen en op het beheer. Zie n. 1.14.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>II. Het eschatologisch karakter van kerkelijke tucht</head>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht" decls="#bibl-noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht">
<pb n="82" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het eschatologisch karakter van kerkelijke tucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Professor Haitjema<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n2" rend="superscript">2</ref> heeft in <hi rend="italic">Gebondenheid en vrijheid in een belijdende kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n3" rend="superscript">3</ref> het eschatologisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n4" rend="superscript">4</ref> karakter van de christelijke vrijheid betoogd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zij heet "een gave,</seg> <seg n="2.2.2">die hier slechts in geloof kan worden ontvangen en pas over de grens van 'de laatste dingen' in volle heerlijkheid kan worden bezeten."</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Daaruit trekt hij dan zijn conclusie voor de kerkelijke vrijheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daartegenover bestrijdt hij de eschatologische aard van het kerkrecht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n6" rend="superscript">6</ref> en derhalve van de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hij acht de tegenstelling tussen <hi rend="italic">kerk</hi> en recht overspannen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat in plaats van de wet in de staat,</seg> <seg n="3.3.2">in de kerk het geweten komt,</seg> <seg n="3.3.3">wordt derhalve door hem ontkend.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zijn bezwaar tegen de ethische theologie en kerkbeschouwing komt eigenlijk hierop neer,</seg> <seg n="4.1.2">dat zij precies het omgekeerde zou doen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij oordeelt dat deze ten onrechte de vrijheid als een in deze aardse bedeling gegeven goed beschouwt,</seg> <seg n="4.2.2">met voorbijzien van haar eschatologisch karakter,</seg> <seg n="4.2.3">waardoor dan het geweten van het individu te zeer een heilig huisje zou worden en de kerkelijke vrijheid onaantastbaar.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Terwijl men dan omgekeerd op het stuk van de kerkelijke tucht alles naar het hiernamaals zou willen verschuiven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Hier lijkt mij ten opzichte van de voorgestelde reorganisatie het allesbeheersende gezichtspunt te liggen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men heeft goed zeggen dat reorganisatie en leertucht gescheiden kunnen en moeten worden beschouwd.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Niemand doet het en niemand kan het.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Reorganisatie is geen ding dat men doet zonder een doel.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Een organisatie bedoelt de aanwezige krachten in 't gelid te stellen met het oog op een te verrichten werk.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dit doel kan voor onze kerk tweeërlei zijn.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het kan liggen in de richting van Stockholm:</seg> <seg n="5.7.2">Leven en Werk en in die van Lausanne:</seg> <seg n="5.7.3">Geloof en Orde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Ware het mogelijk beide streng te scheiden,</seg> <seg n="5.8.2">dan zou men het eens kunnen worden over het eerste met terzijdelating van het tweede.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Maar zulk een scheiding is in het aanhangige ontwerp niet aanwezig.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat ik de beide bekende internationale conferenties noemde,</seg> <seg n="6.1.2">heeft een goede reden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men voelt inderdaad vrij algemeen een zekere onrust ten opzichte van de positie van onze kerk,</seg> <seg n="6.2.2">met het oog op de toekomst;</seg> <seg n="6.2.3">dank zij haar organisatie.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij is niet zo mobiel als wenselijk was.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ze draagt een harnas dat haar hindert.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Velen zullen dat 't meest voelen in de richting van 'Life and Work',</seg> <seg n="6.5.2">anderen ten opzichte van 'Faith and Order'.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De presbyteriaanse kerkinrichting<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n8" rend="superscript">8</ref> is zeer geschikt</seg> <seg n="7.1.2">- ik meen dat het de <pb n="83" ed="VW"/>laatste weken reeds is opgemerkt in dit blad<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="7.1.3">- als arbeidsorganisatie.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ze is het veel minder als werkapparaat voor geloof en orde.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Op dat gebied gebeuren er gemakkelijk ongelukken en worden licht onherstelbare fouten gemaakt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De reorganisatiecommissie erkent dat als ze tegenover een meer anglicaanse kerkregeling geen absoluut afwijzende houding aanneemt.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Een episcopaat systeem heeft voor 'geloof en orde' te beschikken over een voorraad van wijsheid,</seg> <seg n="7.5.2">een menging van autoriteit en nederige liefde,</seg> <seg n="7.5.3">die de presbyteriaanse vergaderingen ontbreekt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Toch staat het ontwerp niet zo,</seg> <seg n="8.1.2">dat het scheiding zou willen maken tussen de beide doeleinden waarvoor een organisatie nodig is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1"><hi rend="italic">Ze ontwerpt geen twee organisaties.</hi></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Gegeven dit feit wordt alle aandacht gericht op het effect dat de reorganisatie zou sorteren voor 'geloof en orde'.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En daarbij komt dan de vraag naar voren van welke aard de orde is waarvoor de geloofsgemeenschap zich organiseert.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Welk karakter hebben haar beide polen:</seg> <seg n="9.3.2">vrijheid en tucht?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Is een van beide eschatologisch,</seg> <seg n="9.4.2">de andere institutair bepaald?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En welke der twee bepalingen is dan de juiste?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wat de boven aangewezen tegenstelling tussen confessioneel en ethisch betreft,</seg> <seg n="10.1.2">zie ik het verschil niet zo absoluut als het daar schijnt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Reeds de figuur van de evenaar,</seg> <seg n="10.2.2">die zich als een geschikt beeld aan ons opdringt,</seg> <seg n="10.2.3">doet dat vermoeden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Immers werd de tucht eschatologisch,</seg> <seg n="10.3.2">dan werd de vrijheid empirisch en omgekeerd.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ging de ene arm omhoog,</seg> <seg n="10.4.2">dan daalde de andere.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In hoever nu de ethischen de ene stand van de evenaar vertegenwoordigen en de confessionelen de andere kan ons hier niet bezighouden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het geschil:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="11.2.2">De la Saussaye<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n11" rend="superscript">11</ref> -Haitjema moet ik hier onopgelost laten.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Alleen wijs ik op de labiele stand van de evenaar.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De ene arm kan dalen en tegelijk rijst de andere.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Er is een stand mogelijk waarbij de naald in 't huisje staat.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Gunning althans weet zeer goed van een meer eschatologisch karakter der vrijheid.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En wel in een geschrift waarin hij het met nadruk verklaarde:</seg> <seg n="12.2.2">dat hij La Saussaye zou blijven'aankleven'(1902).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hij oordeelt dat alleen een bandiet zijn recht aan zijn fysieke tegenwoordigheid zal willen ontlenen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="12.4"><seg n="12.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n13" rend="superscript">13</ref> anderzal zich willen legitimeren.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij zal dus recht erkennen en tucht aannemen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Gunning is niet op het standpunt blijven staan dat ieder dat recht in <choice><sic>zijn. geweten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zijn geweten</corr></choice> voor zich zelf uitmaakt.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar van welke aard is die tucht?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hier moet de confessioneel naar beneden komen en herinnerd worden aan het eschatologisch karakter van de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Van dat karakter hebben ze geweten na 1886.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Als mijn geheugen mij niet bedriegt</seg> <seg n="13.4.2">- na 40 jaren</seg> <seg n="13.4.3">- dan heeft Van Ronkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n14" rend="superscript">14</ref> zich in zijn belangrijke artikelen in de eerste jaargangen der <hi rend="italic">Gereformeerde Kerk</hi> op dat standpunt gesteld aan de hand van het Oude Testament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In de eschatologische jaren 1914-1918 hebben ze,</seg> <seg n="13.5.2">blijkens de actie voor de <pb n="84" ed="VW"/>verscherping van de <choice><sic>proponentsforrnule</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">proponentsformule</corr></choice>,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n16" rend="superscript">16</ref><seg n="13.5.3">ie betrekking op het hiernamaals vergeten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Hoedemaker heeft het steeds geweten en prof. Haitjema weet het weer.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De reorganisatie-commissie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n17" rend="superscript">17</ref> weet het ook.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat blijkt uit haar scheiding van organisatie en tucht.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En bij Haitjema blijkt het uit zijn maning tot voorzichtigheid.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het blijkt ook uit de betekenis die hij in een geschrift</seg> <seg n="14.5.2">- dat juist terwijl ik deze beschouwing schrijf op mijn tafel gelegd wordt</seg> <seg n="14.5.3">- toekent aan wat ds. Th. C. Vriezen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n18" rend="superscript">18</ref> heeft opgemerkt,</seg> <seg n="14.5.4">nl. dat de idee der belijdende kerk geheel en al een eschatologisch begrip is.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De geschiedenis onzer kerk na 1886 veronderstelt een beginsel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat beginsel is niet uitgedrukt in de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Daarover zijn wij het vrij algemeen eens.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Wij ontlenen ons recht om nochtans onder deze organisatie te blijven wél aan dat beginsel.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">We moeten bovenal waken,</seg> <seg n="15.5.2">dat we met de organisatie het beginsel niet wegdoen:</seg> <seg n="15.5.3">het kind met het badwater.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Als de reorganisatie een herhaling zou worden van 1886,</seg> <seg n="15.6.2">even presbyteriaal in beide richtingen,</seg> <seg n="15.6.3">van "life and work" en van "faith and order",</seg> <seg n="15.6.4">slechts met het voornemen om de fouten te vermijden die de mannen van 1886 hebben gemaakt,</seg> <seg n="15.6.5">dan is ons blijven onder de synode verloren tijd geweest.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De brochure van professor Haitjema doet dit echtervrezen.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Hij wijt Assen aan individualistische fouten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het beginsel dat ons deed blijven onder de Haagse Synode eist een eigen uitwerking.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De commissie heeft bedoeld die te geven.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ik vrees dat zij daarin niet is geslaagd.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij hebben het voorbeeld van <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>Gereformeerde Kerken' voor ogen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Een presbyteriale kerkvorm,</seg> <seg n="16.5.2">buitengewoon geschikt voor een vruchtbaar en praktisch werk.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Als regeling voor geloofsorde een afschrikwekkende mislukking.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat ligt niet enkel in de personen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wanneer straks onze kerkelijke vergaderingen zouden zijn hersteld en als de behandeling van 'Leergeschillen en leertucht',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="17.2.2">zoals de commissie het liefst zou willen,</seg> <seg n="17.2.3">aan de toekomstige synode der nieuwe orde werd overgelaten,</seg> <seg n="17.2.4">zou naar ik vrees het eschatologisch karakter der kerkelijke tucht niet veilig zijn gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Alleen een dubbele organisatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n21" rend="superscript">21</ref> of een kerkregeling van een voor ons land nieuw type zou hier redding kunnen brengen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="82" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>P. 26.</p></note>
<pb n="84" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 5 (3.1.1930) nr. 10. De publikatie viel dus precies vóór de <choice><sic>synodezittingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">synodezitting van</corr></choice> 7-10 januari 1930, waarin de reorganisatievoorstellen van de 'commissie van vijf' aan de orde kwamen. Met tien tegen negen stemmen was deze cie. (zie noot 17) door de synode van 1927, op verzoek van de Confessionele Vereniging, ingesteld met de opdracht een kerkregering te ontwerpen "waarbij ten volle gerekend wordt met de ambten der Kerk en waardoor de ware eenheid bevorderd wordt en onze Kerk weder een belijdende Kerk zij in het midden van ons volk". De voorstellen werden door de synode van 1929 verwezen naar een buitengewone synodevergadering op bovengenoemde datum. Deze verwierp ze <pb n="85" ed="VW"/>met tien tegen negen stemmen (zie n. 1.13). Dit leidde tot de oprichting van het Nederlands Verbond tot Kerkherstel (KHe.) met als voorlopig bestuur: Th. L. Haitjema (voorzitter), R. B. Evenhuis (secretaris), G. P. van Itterzon, M. Jongebreur en G. Oorthuys, waarin de gehele orthodoxie van confessionelen, gereformeerde bonders, kohlbruggianen (en ethischen!) vertegenwoordigd was. Het vroeg de synode terug te komen op haar besluit en in elk geval het Grote-Synodevoorstel opnieuw te overwegen. De synode beschikte afwijzend. Het orgaan <hi rend="italic">Nieuw Kerkelijk Leven (NKL.)</hi> verscheen voor het eerst september 1930 en de druk bezochte eerste vergadering werd te Utrecht belegd op 15.10.1930, waarin de eis van <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">een '</corr></choice>ondubbelzinnige Christus-belijdenis onzer kerk' werd uitgesproken. In het voorlopig reglement sprak men zich uit voor een kerk in de lijn van antwoord 54 van de Heidelbergse catechismus. Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">Tien jaren strijd om een belijdende kerk. De Nederlandse Hervormde Kerk van 1929-1939,</hi> diss. Utrecht, Den Haag 1948, p. 8-27, 34-40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Th. L. Haitjema <choice><sic>(1 888</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1888</corr></choice>-1972), hervormd predikant te De Meern en Apeldoorn. Kerkelijk hoogleraar te Groningen in de dogmatiek, de vaderlandse kerkgeschiedenis en het kerkrecht.</p><p>Hij schreef o.a. <hi rend="italic">Augustinus' wetenschapsidee,</hi> diss. Utrecht, Utrecht 1917, <hi rend="italic">Karl Barth,</hi> Wageningen 1926, <hi rend="italic">Het Woord Gods in de moderne cultuur,</hi> Groningen 1931, De richtingen in de Nederlandse Hervormde kerk, Wageningen 1934-1953, <hi rend="italic">Nederlands Hervormd Kerkrecht,</hi> Nijkerk 1951, De nieuwere geschiedenis van Neerlands Kerk der Hervorming, 's-Gravenhage 1964. Medeoprichter van Kerkherstel, vocaal der confessionele richting in de NHK.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Gebondenheid en vrijheid in een belijdende kerk,</hi> Wageningen 1929, rede gehouden op de jaarvergadering der Confessionele Vereniging van 1928. In de <hi rend="italic">Inleiding</hi> attendeert H. op een uitspraak van dr. J. Lindeboom (zie n. 15.21), waaruit blijkt, dat ook bij vrijzinnigen besef van grenzen ontstaat. H. zelf wijst een zodanig hanteren van art. 11 A.R. (zie bijlage 2a) af, waardoor een reglement komt in de plaats van de belijdenis. Maar tevens verwerpt hij de mening van A. M. Brouwer, die kerkrechtelijke leertucht in strijd acht met geestelijke vrijheid.</p><p>H.'s betoog verloopt in twaalf punten:</p><p>1. Eerherstel van 'confessionele idealen' is nodig, want zij werden door medestanders vaak verkeerd gezien, door tegenstanders verkeerd bestreden. Zo lijdt Groens visie op handhaving van leer en tucht, bijv. als hij de 'Groningers' afwijst, door zijn onvoldoende honoreren van het genadeverbond, aan individualisme en wetticisme. Anderzijds ziet Da Costa zeer juist, dat er 'wegen naar voren open' gehouden moeten worden; en De la Saussaye dat het de zieke toestand der kerk is. die een geestelijk functioneren der tucht (nog) niet verdraagt. Het is Hoedemaker, die de juridische en medische aspecten evenwichtig verbindt, maar wie kent hem?</p><p>2. Dit eerherstel wordt bemoeilijkt door de cultuur der Verlichting, die ook de theologische discussie verwarrend beïnvloedt, als zij het conflict oproept tussen de 'vrije, onafhankelijke mens' en een godsdienst 'in het gareel van een kerkelijke gemeenschap'.</p><p>3. H.zal zich in deze publikatie laten leiden door Groens adagium:"Er staat geschreven, er is geschied".</p><p>4. Wil men van Vinet uitgaan (zie stelling 8), kiest men dan voor Kant of voor Pascal, voor autonomie of dogmatische binding?</p><p>5. Volstrekte leervrijheid is ook op het standpunt der Verlichting onmogelijk: men eindigt in mystiek of anarchisme.</p><p>6. De verdienste der oudste 'ethische' theologie is dubbel: a. tegenover het liberalisme: weigering om de gereglementeerd-synodale kerk te aanvaarden; b. tegenover de juridisch-confessionelen: aanwijzing van de onbevoegdheid der besturen tot tuchtoefening. Men leze hierop het tijdschrift <hi rend="italic">Ernst en vrede </hi><choice><sic>( 1 853</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">(1853</hi></corr></choice>-1857) eens na.</p><p><pb n="86" ed="VW"/>7. Het oud-ethisch verzet blijft in dubbelzinnigheid steken; het individuele kan niet existentieel, de vrijheid niet eschatologisch gezien worden. De wortelzonde van deze theologie is: synthese. Vgl. De La Saussaye sr., <hi rend="italic">Het Christendom, de verzoening van wijsbegeerte en godsdienst, Ernst en Vrede</hi> 4 (1856). 8. Ethischen en modernen kunnen niet verder komen dan een belijdeniskerk in de trant van Vinet (belijdenis als akkoord van kerkelijke gemeenschap). Het gaat om méér. 9. De belijdende kerk heeft als kerk des Woords haar boodschap zuiver te houden. De geloofsbelijdenis is kandelaar voor het licht van het gepredikte woord. Leertucht is het aangewezen middel tot zuiver houden en beschermen van kandelaar en Evangelielicht beide. Tegenover de gelovige enkeling staat de kerk. Dit brengt mee de zigzagmethode van Calvijn: subaudienda est antithesis. Geen monistisch systeem maar paradoxale geloofswaarheid. Dat is confessioneel.</p><p>10. Handhaving der belijdenis door de kerk in haar wettige organen is niet een daad van vrijheidsaanranding maar van mededogen met de zielen, erkenning van de macht der zonde. De vrijheid van de mens is geen uitgangspunt maar uitzicht van het geloof. De prediker drijft niet op de ingeving van de Geest, maar is gebonden aan het instituut van het Woord, met de kerk en haar belijdenis als poolgesternte. 11. Kerkrecht met als uiterst middel het leertuchtproces is nodig in een kerk, die ook instituut is en leeft in een zondige wereld.</p><p>12. Christelijke vrijheid sluit de gebondenheid aan een kerkelijke belijdenis niet uit, maar vooronderstelt deze in heel het aardse leven. Dit alles roept om een belijdende kerk, dwz. om reorganisatie. In twee artikelen heeft G. van der Leeuw op deze brochure gereageerd, t.w. in <hi rend="italic">Een belijdende kerk</hi> en in <hi rend="italic">Confessioneel idealisme, AWCC.</hi> 5 (16 en 23.8.1929) nr. 42, 43.</p><p>Volgens Van der L. deed H. de NHK. samenvallen met de Una Sancta, hetgeen moet resulteren in harde leertucht: "gooi ze er uit". "Alleen de onzichtbare kerk - niet de hervormde - kan de moeder der gelovigen zijn." Voorts: H. maakt zich te gemakkelijk vandecultuuraf. Vgl. ookh. Th. ObbinkinAWCC. 5 (11.10.1929,15.11.1929) nr. 51, 52 en 6 (17.1.1930) nr. 12. Voor de verdere discussie in dit blad zie noot 9. Vgl. voorts J. Riemens in <hi rend="italic">GK.</hi> 2.11.1929.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 28 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 3 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De beweging voor praktisch christendom (Life and Werk), handelend volgens het devies 'Leer verdeelt maar dienst verenigt', hield zich bezig met de sociale en politieke vragen in het voetspoor van de Lambethconferentie van 1920: "Wij geloven dat er geen beginselen in het geding zijn op grond waarvan alle kerken er terecht van zouden kunnen weerhouden worden op het gebied van het openbare, morele en sociale getuigen zonder uitstel te handelen alsof zij alle één lichaam vormden." Deze alsof-theorie, die in Stockholm (1925) de toon aangaf, zou bijna ook in Lausanne (conf. over Geloof en kerkorde, 1927) in het eindverslag zijn gekomen. Maar bisschop Brent, de leider van deze beweging, voorkwam dat. Men dient het eens te worden over de inhoud van het geloof.</p><p>Samenwerking is geen eenheid. Het alsof-antwoord is ontoereikend. Het miskent dat theologische overeenstemming een noodzakelijke stimulans is voor gemeenschappelijke actie. Daarom concentreerde Lausanne zich op de vragen van het belijden en de gestalte der kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>In deze tijd is er bij N. enige ambivalentie mbt. de presbyteriale orde. Hij is onder de indruk van de mogelijkheden van de bisschop (Augustinus, Anglicanen). Zijn waardering van de ouderling als kerkrechtelijke figuur nam geleidelijk toe. Vgl. de lezing <hi rend="italic">Kerkorde</hi> (nr. 55); <hi rend="italic">ook KDVKO.</hi> (nr. 63).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De nummers 1 tot 10 van de 6e jg. bevatten een discussie over het kerkorde-<choice><sic>ontwerp1929</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1929</corr></choice><pb n="87" ed="VW"/> met toespitsing op het punt van de leertucht. G. van der Leeuw opende, zie noot 3. Vervolgens W. Th. Boissevain, 6 (1.11.1929) nr. 1, J. Riemens nr. 2, H. Th. Obbink nr. 3, W. A. Hoek nr. 4, J. C. E. van Herwerden nr. 4, J. Riemens nr. 5, H. W. Creutzberg nrs. 5 en 6, A. M. Brouwer nrs. 7, 9 (27.12.1929) en 10 (6.1.1930).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n10" type="end" place="end" n="10"><p>H. poogt in de genoemde brochure in zijn bestrijding toch recht te doen wedervaren aan De la Saussaye. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 15-18. Zie ook noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Daniël Chantepie de la Saussaye (1818-1874), Waals predikant te Leeuwarden en Leiden, hervormd predikant te Rotterdam, hoogleraar te Groningen (1872). Grondlegger ethisch-irenische theologie, leermeester van J. H. Gunning jr. Zocht naar een synthese van openbaring en cultuur in een persoonlijke relatie tot de Christus. Hij verwierp de bestaande organisatie der kerk, maar keerde zich eveneens tegen processuele leertucht. Zie n. 21.7 en VW., dl. 1, p. 75, n. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">Vgl. Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, p. 58: "Bepaaldelijk Ch. de la S. kleefde ik aan, kleef ik aan, zal ik blijven aankleven. Als goed protestant zeide hij: 'Eerst Christus, dan de kerk.' De meesten in onze kerk ... zeggen thans feitelijk: 'Eerst de kerk, dan Christus.' Zij zeggen dit feitelijk: hun woorden betuigen het tegendeel; want zij roepen: eerst Christus; de kerk is maar een vorm: jammer dat Gunning e.a. thans zo aan de vorm, de kerk hechten: vroeger was het met hen beter, maar ach! tegenwoordig wil hij confessie en banden en wij staan tegenover hem in de vrijheid. . ." Zie VW., dl. 3, p. 363.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. Gunning,a.w., p. 42 (noot): "De aanspraak om <choice><sic>blootomhetruweplompe feitdat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">bloot om het ruwe plompe feit dat</corr></choice> hij er feitelijk is te gelden, maakt alleen de bandiet." Voor G., zie ook n. 17.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Philippus Samuël van Ronkel (1829-1890), zoon van rabbijn, leerling van Da Costa, gedoopt, hervormd predikant o.a. te Haarlem, Amsterdam en Leiden. Medestander eerst van Kuyper, daarna van Hoedemaker. Centrale notie: het verbond. Enkele geschriften: <hi rend="italic">Jesu Christi doctrina de Veteris Foederis libris quatenus ea effici potest ex ejus qui apud evangelistas inveniuntur sermonibus,</hi> diss. Utrecht 1860; <hi rend="italic">Uit het jodendom tot den Chris</hi>tus, Amsterdam 1886. In 1888 verschenen te Leiden vier geschriften van zijn hand: <hi rend="italic">Nabetrachting op de hedendaagse kerkelijke crisis voor dolerenden en niet-dolerenden; Aan de synode der NHK.; Grondwetherziening ook voor de kerk; De aanstaande classicale vergaderingen en onze roeping.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n15" type="end" place="end" n="15"><p>In zijn wekelijkse overdenkingen in de twee eerste jaargangen van de <hi rend="italic">Gereformeerde Kerk</hi> (1888-1890), reikend van Genesis 3 : 23 tot 2 Koningen 17 : 18, betrok Van Ronkel het kerkelijk gebeuren rondom de Doleantie. De lijnen van 'afscheiding' en 'overblijfsel' bracht hij in verband met het verkiezend handelen van die God, die in de Hervormde Kerk - na telkens beproefde, maar nooit voltooide pogingen van mensen eens Zelf door zijn Geest de grote reformatie zou teweegbrengen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie bijlage 2a. In werking getreden 1888. Nadien voorstellen tot wijziging. Bijv.: 1906 ('naar de schriften des ouden en nieuwen verbonds'); 1912 ('overeenkomstig de leer die in het 0. en N.T. en in de Twaalf artikelen begrepen is in de zin, die door de kerk onzer vaderen blijkens hun belijdenisgeschriften daaraan gehecht wordt'). Het 'Ontwerp-1929' bevatte ook een ontwerp voor een gewijzigde proponentsformule (zie bijlage 2a). De belangrijkste wijzigingen waren: a. toevoeging na 'hiertelande': 'Zoals deze uitkomen in haar belijdenisgeschriften, formulieren en liturgische geschriften'; b. toevoeging na 'verordeningen':'onverminderd het recht van beroep op Gods Woord in de kerkelijke weg in zaken, de belijdenis en de kerkorde betreffend'. Vgl. <hi rend="italic">Ontwerp voor een nieuw Algemeen Reglement voor de Nederlandse Hervormde Kerk,</hi> Wageningen 19321, p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie noot 1. Deze cie. bestond uit M. van Grieken, Th. L. Haitjema, J. C. S. Locher, J. Riemens en A. B. te Winkel. Zij maakte gebruik van het concept-1809 (van de hand van prof. Te Water), aanknopend bij de gereformeerde traditie, zonder voldoende aandacht voor de ambtsidee (zie n. 29.3) en het ontwerp-Slotemaker de Bruïne-Blanson Henkemans ( 1904-1905) (zie n. 32.17). De voorstellen beoogden herstel van ambt en <pb n="88" ed="VW"/>belijdenis in gereformeerde zin en bevatten een omwe, king van het Alg. Regl., vooral met betrekking tot de belijdende achtergrond (art. 9) en de ambtelijke structuur (meerdere vergaderingen in plaats van besturen); een gewijzigde proponentsformule (zie noot 16); voorts aanvullingen en wijzigingen (zie noot 20). De overgangsbepalingen waren bedoeld voor gewenning.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Th. C. Vriezen <choice><sic>(1 899</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1899</corr></choice>-<choice><sic>198 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1981</corr></choice>), hervormd predikant te Tubbergen en Sittard; leraar godsdienst middelbaaronderwijs te Den Haag; hoogleraar <choice><sic>O.T.Groningen(1941)enUtrecht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">O.T. Groningen (1941) en Utrecht</corr></choice> (1956). Schreef o.a. <hi rend="italic">Hoofdlijnen van de theologie van het O.T.,</hi> Wageningen 1949. Ethisch theoloog, die tot KHe. toetrad, publiceerde geregeld in <hi rend="italic">NKL.</hi> en vervulde een brugfunctie in de brede discussie. Zie n. 33.1; vgl. ook <hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (april 1934) nr. 8: <hi rend="italic">Gemeenschappelijk werkfront.</hi> - Haitjema vermeldt deze uitspraak van Vriezen in <hi rend="italic">Reorganisatie en leertucht,</hi> Wageningen z.j., p. 22 v. V. deed die uitspraak 'in een vergadering te 's-Gravenhage', kennelijk gewijd aan het ontwerp van de cie. H. ontkent enerzijds het eschatologisch voorbehoud, waarschuwt er anderzijds tegen, de idee der belijdende kerk slechts als kritisch in plaats van als óók vormend beginsel te laten gelden. De Christus-openbaring is immers "niet alleen 'endgeschichtlich' maar ook 'urgeschichtlich'; en bij deze laatste term mag even, heel even, gedrukt worden op 'geschichtlich'." En er is de Géést!</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n19" type="end" place="end" n="19"><p>A.w., p. 41. Schrijver kant zich hier tegen de klakkeloze invoering van de Dordtse kerkorde. In dit verband verwijt Haitjema Assen individualistische fouten. Om die uitspraak laakt N. Haitjema, ofschoon N. zelf vermeldt dat H. oog heeft voor het eschatologisch karakter ook van de tücht. "De Asser synode scheen wel een wettige kerkvergadering naar de beginselen van het gereformeerd kerkrecht ... maar wie verwondert zich dat dit kerkrecht in zijn toepassing verkeerd functioneert, als zijn regelen gehanteerd worden in een kerkelijke samenleving, die door het meest anti-gereformeerde individualisme in zijn partij- en groepskarakter geïnfecteerd werd." Zie n. 22.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n20" type="end" place="end" n="20"><p>In het 'Ontwerp-1929' (zie noot 16) bevond zich ook een Ontwerp van wijzigingen en aanvullingen van het synodaal reglement voor kerkelijk opzicht en tucht, waaraan toegevoegd werd een nieuw hoofdstuk (6): 'Leergeschillen en leertucht'(art. 86-97). Vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 66 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-eschatologisch-karakter-van-kerkelijke-tucht.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Bedoeld is de apostolische verwijding der presbyteriale orde. zoals beproefd in het ontwerp-KO. (1933). Zie nrs. 30-35.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw" decls="#bibl-noordmans5.wat-wil-kerkopbouw">
<pb n="88" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Wat wil Kerkopbouw?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Op de vraag zou ik kunnen antwoorden door te verwijzen naar het manifest<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n2" rend="superscript">2</ref> en het werkprogram<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n3" rend="superscript">3</ref> van de Vereniging en dan opmerken:</seg> <seg n="2.1.2">daar staat het zwart op wit.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar reeds het feit van deze conferentie wijst er op dat nog iets meer verlangd wordt.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Er is een centrale kerkelijke groep die beide geschriftjes heeft ontworpen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Deze groep confereert thans<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n4" rend="superscript">4</ref> met een andere,</seg> <seg n="2.4.2">die,</seg> <seg n="2.4.3">om een bestaande terminologie te gebruiken,</seg> <seg n="2.4.4">gezegd wordt links van haar te staan.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En ze zal D.V. confereren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n5" rend="superscript">5</ref> met een andere,</seg> <seg n="2.5.2">die <pb n="89" ed="VW"/>rechts van haar staat.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Of van de laatste er ook lid van Kerkopbouw zijn is mij niet bekend.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wel staan er op de ledenlijst verschillende namen van personen uit de linkse groep.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De vraag die ons hier bezig zal houden,</seg> <seg n="2.8.2">is deze of het naast elkaar voorkomen van deze namen op een lijst voldoende waarborg biedt voor de mogelijkheid van vruchtbare samenwerking.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Let wel:</seg> <seg n="2.9.2">of zij met elkaar in één vereniging mogen zitten.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarbij moet elke gedachte van kerkelijke politiek a priori gebannen blijven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daarvoor verkeren wij thans nog in een gunstige conditie.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De vereniging heeft nog geen centraal bureau.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Geen vaste secretaris.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Geen fondsen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Geen uitgebouwde organisatie.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zodra deze dingen er zijn,</seg> <seg n="3.7.2">is het politieke element veel moeilijker te weren.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Er komt dan iets bij van de vraag:</seg> <seg n="3.8.2">Wie zal zich van het gereedliggende,</seg> <seg n="3.8.3">afgewerkte instrument voor geestelijke actie bedienen?</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Dat is het element van politiek dat ons in de kerk vaak parten speelt.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Hier kunnen we het helemaal uitschakelen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">We zitten hier in de verhouding van twee jongelui die willen weten of ze elkaar passen en elkaar zullen nemen.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Iedere slimmigheid is daarbij uitgesloten.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De dubbeltjes-kwestie,</seg> <seg n="3.13.2">ik zei het reeds,</seg> <seg n="3.13.3">is uitgesloten.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Maar ook andere overwegingen moeten beletten dat het een mariage de raison zou worden.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Ik denk nu aan de beide geschriftjes.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Er is enig verschil tussen het werkprogram en het manifest.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">In het eerste is aan de historische belijdenis der kerk iets meer aandacht gewijd.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Bijv.:</seg> <seg n="3.18.2">'Als doel zouden wij ons willen stellen,</seg> <seg n="3.18.3">enz.',</seg> <seg n="3.18.4">zie werkprogram.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">In het manifest staat daaromtrent niet veel meer dan de verwijzing naar het lichaam van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik kan mij voorstellen dat iemand denkt:</seg> <seg n="4.1.2">het manifest kan ik in dat opzicht gerust,</seg> <seg n="4.1.3">maar het werkprogram nauwelijks onderschrijven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik <choice><sic>beboef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">behoef</corr></choice> dat niet verder uit te werken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men voelt welke kant ik uit wil.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De overweging of wij met deze of die uitdrukking van de stukjes literair of juridisch een weg zouden weten,</seg> <seg n="4.4.2">blijve hier eveneens uitgeschakeld.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wanneer het moderamen zich in haar formulering te sober mocht hebben uitgedrukt of zich zelfs vergist mocht hebben,</seg> <seg n="4.5.2">dan zou daarvan geen gebruik mogen worden gemaakt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De vraag is of de centrale groep en de linkse groep samen de christelijke kerk kunnen opbouwen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De bedoeling kan daarbij niet zijn om aan een of beide zijden wat onduidelijk te zijn.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Integendeel,</seg> <seg n="4.8.2">beide kanten zullen trachten de wijn zo klaar mogelijk te schenken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Een verstandelijke mogelijkheid van samenwerking zal daarbij niet in het licht behoeven te treden.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Het is voldoende als er een geloofsmogelijkheid blijkt te bestaan.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Maar juist daarom moeten we innerlijk absoluut overtuigd zijn dat de samenwerking uit hoger gezichtspunt gewettigd is.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Een coalitie tegenover rechts moeten wij niet vormen.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">De positie van beide groepen zou daardoor wel gestevigd worden,</seg> <seg n="4.13.2">maar ze zouden er slechts baat bij vinden in kwaliteit van partijen en de oplossing van de vragen zou er door vertraagd worden.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het zou waarschijnlijk nergens toe leiden dan tot <pb n="90" ed="VW"/>een verhaasten van het uiteenvallen van de Hervormde Kerk in beide delen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik zie de beweging ook allerminst als een herhaling of voortzetting van de vroegere eenheidsbeweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zo'n beweging kan althans betekenen dat men elkaar laat voor wat men is.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een soort christendom boven geloofsverdeeldheid,</seg> <seg n="5.3.2">waarbij het geloven belangrijker wordt geacht dan wat men gelooft en waarbij men de verschillen zo weinig mogelijk accentueert.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik zou er nog eens de nadruk op willen leggen dat Kerkopbouw dit niet bedoelt.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Eerder zou ik willen constateren dat overal het verlangen naar beslissingen ontwaakt.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Misschien bij de meeste leden van Kerkopbouw nog het minst.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Bij de mensen van Kerkherstel heerst dat verlangen traditioneel.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Ze hebben het bewaard als Dordtse traditie.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Daarom een niet te verachten geestelijke erfenis.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Links kan op de duur geen vrede hebben met een kerkbegrip dat iedere decisie uitsluit,</seg> <seg n="5.10.2">omdat men daar een opvatting van kerk als kweekschool voor enige variëteiten van burgerlijke zedelijkheid al lang heeft verruild voor een veel strakkere opvatting.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Reeds veel vroeger zijn er daar mannen voorgekomen die zich in het kerkelijk gareel niet meer op hun plaats gevoelden.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Ik noem de namen van Allard Pierson<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n8" rend="superscript">8</ref> en De Ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Het verschil is zeer typisch.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Pierson zoekt theoretisch een algemeen menselijke zedelijkheid.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Voor zijn scepticisme is de slingerwijdte binnen de kerkelijke muren te eng.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Daarvoor heeft hij de wereld nodig,</seg> <seg n="5.16.2">die hem tenslotte ook te eng is geworden.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">De Ligt vraagt een beslissing op een bepaald punt,</seg> <seg n="5.17.2">het vraagstuk van de oorlog.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Zijn grief tegen de kerk is dat binnen haar muren ruimte is voor gereserveerdheid op dit punt.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">Er zijn kwesties waarin de kerk niet heeft te overwegen maar heeft te belijden.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Ruimte maken binnen de kerk voor zulke vragen betekent haar tot wereld maken.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">In de kerk staat men op een vast fundament.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">De Ligt heeft,</seg> <seg n="5.22.2">omdat de empirische kerk voor hem daaraan niet beantwoordde,</seg> <seg n="5.22.3">haar de huid volgescholden en zich hoe langer hoe meer op een algemeen-religieus standpunt gesteld.</seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">Hij is,</seg> <seg n="5.23.2">tot op zekere hoogte,</seg> <seg n="5.23.3">in het Pierson-type omgeslagen.</seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Maar zijn geval was ook heel anders denkbaar geweest.</seg></s> <s n="5.25"><seg n="5.25.1">Hij had binnen de kerk een eschatologische rol kunnen spelen en haar tot beslissingen kunnen drijven.</seg></s> <s n="5.26"><seg n="5.26.1">Althans hij had het kunnen beproeven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik heb deze voorbeelden gegeven om aan te wijzen dat er bij het zoeken van godsdienstig zedelijke overtuigingen en standpunten twee hoofdrichtingen mogelijk zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De eenheidsbeweging leidt tot scepticisme en lost de kerk op,</seg> <seg n="6.2.2">doordat de krachtigste geesten zich niet meer thuis voelen te midden van dit futloze enerlei en allerlei.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De andere richting,</seg> <seg n="6.3.2">die ik de eschatologische zou willen noemen,</seg> <seg n="6.3.3">is uit op beslissingen,</seg> <seg n="6.3.4">uitspraken,</seg> <seg n="6.3.5">besluiten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dingen,</seg> <seg n="6.4.2">die aan onze kerkelijke besturen blijkens de reglementen als taak worden voorgeschreven.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar die deze richting weer tot volle betekenis wil brengen voor de hele kerk.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Niet als periodieke werkzaamheden<pb n="91" ed="VW"/> van besturen in warme zomerdagen,</seg> <seg n="6.6.2">die soms,</seg> <seg n="6.6.3">zoals ik prof. Cannegieter<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n10" rend="superscript">10</ref> op een college eens hoorde zeggen,</seg> <seg n="6.6.4">doen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n11" rend="superscript">11</ref> wat de synodale commissie geacht wordt te doen als de synode vergadert.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar als spontane belijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n12" rend="superscript">12</ref> van al het kerkelijke volk.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Beslissingen,</seg> <seg n="6.8.2">uitspraken,</seg> <seg n="6.8.3">besluiten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik geloof dat ik mij niet vergis als ik zeg dat de mentaliteit van links boe langer hoe meer in dit teken komt te staan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Niet uitsluitend.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Er is ook een modern-religieuze richting links die gevaar loopt in relativisme onder te gaan en de aeonen als speelruimte aan te nemen voor de wereld-logos,</seg> <seg n="7.3.2">naar redelijke indeling.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik zie niet in wat deze richting met een kerk,</seg> <seg n="7.4.2">die met één incarnatie van de logos te doen heeft,</seg> <seg n="7.4.3">te maken heeft.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wie kerk zegt,</seg> <seg n="7.5.2">zegt ruimte en tijd,</seg> <seg n="7.5.3">zegt beslissing.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De meer eschatologische richting links ziet het ook op die wijze.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Scepticisme kan een symptoom van verveling zijn in een tijd,</seg> <seg n="7.7.2">waarin weinig belangrijke vragen aan de orde zijn.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">In sommige perioden van de geschiedenis is het dat ook geweest.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">God laat echter gewoonlijk de mensen niet al te veel tijd om te twijfelen.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Hij zet hen voor zulke moeilijke vragen dat ze daar onder het twijfelen vergetenen onder het worstelen om oplossing tot de geloofshouding terugkeren.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Ik ben overtuigd dat wij in zulk een tijd leven.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Vroom zijn we minder dan onze ouders.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Maar het is voor ons moeilijker,</seg> <seg n="7.13.2">in iedere zin,</seg> <seg n="7.13.3">om ongelovig te zijn.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De vragen die zich aan ons opdringen hebben afmetingen aangenomen die ver uitgaan boven de gewone vormen van burgerlijke godsdienstige zedelijkheid en zedelijke godsdienstigheid.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Het wordt hoe langer hoe duidelijker dat ze geen schaduw van een kans van oplossing hebben,</seg> <seg n="7.15.2">zonder dat daarbij ons geloof in actie zou komen.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Misschien kan men zeggen dat ze ons voorlopig exclusief in een geloofshouding drijven en ons praktisch slaan met een gevoel van absolute onmacht en schlechthinnige Abhängigkeit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">In ieder geval voelen we ons ingeënt tegen rationalisme en moralisme.</seg></s> <s n="7.18"><seg n="7.18.1">Onze persoonlijke belangrijkheid en onaantastbaarheid worden daardoor verminderd.</seg></s> <s n="7.19"><seg n="7.19.1">Ik herinner aan het in het werkprogram van Kerkopbouw voorkomend citaat uit de brief van de Lambeth-conferentie:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="7.19.2">"Wij doen een beroep op al onze broeders om te bedenken dat hun recht op een plaats binnen de kerk van Christus gelegen is veel meer in zijn roepstem tot ieder van hen,</seg> <seg n="7.19.3">in zijn liefde die hen mee omvat,</seg> <seg n="7.19.4">in zijn Geest die in hen woont,</seg> <seg n="7.19.5">dan in de meningen die zij er op nahouden of de methodes die zij wensen toe te passen."</seg></s> <s n="7.20"><seg n="7.20.1">De conclusie die de genoemde brief er uit trekt,</seg> <seg n="7.20.2">loopt enigszins anders dan mijn toepassing.</seg></s> <s n="7.21"><seg n="7.21.1">Daar wordt er op gewezen dat er misschien uiteenlopende meningen moeten zijn.</seg></s> <s n="7.22"><seg n="7.22.1">Dat is een argument voor een conferentie met rechts.</seg></s> <s n="7.23"><seg n="7.23.1">Ik wilde er op wijzen dat onze tijd onze kerkelijke onschendbaarheid heeft verminderd.</seg></s> <s n="7.24"><seg n="7.24.1">Tegenover de geweldige vragen van onze tijd schijnt het minder belangrijk of iedere overtuiging en ieder persoontje recht in de kerk zal hebben.</seg></s> <s n="7.25"><seg n="7.25.1">Teruggedrongen naar geloofsbelijdenis en op de persoon van Christus zijn we geneigd minder <pb n="92" ed="VW"/>nadruk te leggen op de autonomie der individuele persoonlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik ben nog steeds bezig het niemandsland tussen onze loopgraven te verkennen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik geloof althans dat,</seg> <seg n="8.2.2">als er niets van dien aard bestond,</seg> <seg n="8.2.3">we hier niet samen zouden zitten.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Als men,</seg> <seg n="8.3.2">zoals dat vroeger wel eens gebeurde,</seg> <seg n="8.3.3">het heiligste huisje van zijn protestantse belijdenis liet bewonen door de overtuiging dat het kerkelijk geweten autonoom is,</seg> <seg n="8.3.4">dan heeft confereren geen zin.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">We moeten er van overtuigd zijn dat de dingen die we tegenkomen een eschatologische zin hebben en dat de beslissing voor of tegen ons nadert.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">We moeten belijden dat eschatologische vragen zonder Christus niet zullen opgelost worden en dat cultuur in de eschatologische zin,</seg> <seg n="8.5.2">met de gedachte van cultuureinde ingesloten,</seg> <seg n="8.5.3">zonder de belijdenis van Christus te geweldig is om te denken en te dragen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daaruit ontwaakt het verlangen naar een kerk die ons draagt en bewaart,</seg> <seg n="8.6.2">een ark waarin we veilig zijn.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Een gedachte die Augustinus zo sterk heeft gevoeld.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Deze kerkidee voert ons ver uit boven het gezin en de school.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Kerk is iets veel groters dan cursus.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In die kerk komt dan weer plaats voor autoriteit.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Iemand zou op de ondeugende inval kunnen komen dat ik hier het werk doe van een archeoloog.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat ik ribbe na ribbe van een voorwereldlijk dier in elkaar pas en het reconstrueer.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar dat dit alles voorbij is.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Eschatologie,</seg> <seg n="9.4.2">autoriteit,</seg> <seg n="9.4.3">de ark van Noach,</seg> <seg n="9.4.4">het lijken verouderde namen voor cultuur,</seg> <seg n="9.4.5">autonomie en vrijzinnigheid.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik schrik niet als ik die opmerking hoor.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ik geloof dat mijn drietal veel moderner is dan het laatstgenoemde.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ik ga er nog een ribbe bijvoegen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Ik noem het woord predestinatie.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De eigenlijke reden waarom we links niet tot een eenheidsbeweging kunnen uitnodigen en de reden waarom links dat misschien nog minder dan wij zou moeten willen is dat we beslissingen begeren op hoofdpunten.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Men kan daaraan slechts meewerken als men zich gepredestineerd weet.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Een kerkelijke ruilhandel in overtuigingen en belijdenissen mogen we nooit drijven.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">We mogen met het artikel waarheid nooit royaal zijn.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Het is een te zeldzaam bezit.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Een geesteshouding die rekening houdt met de grote transcendente beslissingen die in de wereld vallen en die eens voor goed hun betekenis behouden,</seg> <seg n="9.14.2">moet noodwendig het geloof in predestinatie belijden.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Anders wordt men aanmatigend en onverdraagzaam.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Ik geloof niet dat de synode in Dordrecht verkeerd deed met de remonstranten het land op te jagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Niet om het leerstuk der predestinatie in intellectuele zin,</seg> <seg n="9.17.2">maar omdat het goddeloos geweest zou zijn,</seg> <seg n="9.17.3">de diepste drijfveer der martelaren,</seg> <seg n="9.17.4">die met hun leven ingestaan hadden voor een historische en geestelijke beslissing,</seg> <seg n="9.17.5">niet openlijk te honoreren,</seg> <seg n="9.17.6">wanneer de Dordtse vaderen,</seg> <seg n="9.17.7">zo kort na Luther,</seg> <seg n="9.17.8">gezegd hadden:</seg> <seg n="9.17.9">hier staan wij,</seg> <seg n="9.17.10">wij kunnen en konden ook anders.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Het minste dat ze konden doen,</seg> <seg n="9.18.2">toen ze rustig op hun deputaten-stoelen en aan hun maaltijden zaten,</seg> <seg n="9.18.3">was dit,</seg> <seg n="9.18.4">dat ze de martelaren een kerkelijk getuigenis achterna gaven,</seg> <seg n="9.18.5">dat ze hun leven hadden gegeven voor een beslissing die de <pb n="93" ed="VW"/>eeuwen zou blijven beheersen en dat ze door God gepredestineerd waren om dat te doen.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Dat deze belijdenis steeds meer verbleekte,</seg> <seg n="9.19.2">daar konden ze niets aan doen.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">Maar dit was hun plicht.</seg></s> <s n="9.21"><seg n="9.21.1">Meer konden ze ook niet.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Deze laatste ribbe heb ik er bij gezet omdat ik geloof dat ze onze houding steeds meer gaat bepalen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik zie Kerkopbouw niet als een makke beweging.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Kerkherstel is waarschijnlijk het makst.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het is traditioneel-Dordts en er valt vermoedelijk met hen wel te praten.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Als Kerkopbouw iets zal betekenen,</seg> <seg n="10.5.2">dan zal het de ontwikkeling vertonen van een foetus.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het lijkt eerst erg onduidelijk.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Maar allengs verschijnt de ene atavistische vorm na de andere.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het leek zichzelf op te bouwen,</seg> <seg n="10.8.2">maar zie,</seg> <seg n="10.8.3">het werd opgebouwd.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Wanneer links mee wil doen dan moet het vrede sluiten met het kerkelijk skelet.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Links zou,</seg> <seg n="10.10.2">wanneer het in een geestelijke beweging van deze aard werd opgenomen,</seg> <seg n="10.10.3">het minst tolerant zijn.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het zou</seg> <seg n="10.11.2">- dit zou van zijn links-zijn overblijven</seg> <seg n="10.11.3">- het meeste nadruk leggen op het kritisch karakter van het kerkelijk leven.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Zoals,</seg> <seg n="10.12.2">meen ik,</seg> <seg n="10.12.3">wijlen prof. De Graaf<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n16" rend="superscript">16</ref> van de dialectische theologie gezegd heeft dat hij er maar één ding in te loven vond:</seg> <seg n="10.12.4">dat ze de Entscheidung vooropstelde.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Ik kan in dit verband nog herinneren aan een uiting van Roessingh,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="10.13.2">dat er in de geschiedenis stroomversnellingen voorkomen en dat hij soms meende zo'n val reeds te horen ruisen.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Wie niet eens in een kerkelijk conflict gestaan heeft,</seg> <seg n="10.14.2">weet dat niets ons zo sterk tegen de kerk kan innemen als haar bestuurlijk pogen om alle conflicten te vermijden en bij het smoren van een vredespijp alle verschillen te verdoezelen en elk heroïek belijden als rustverstoring te brandmerken.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Tot nog toe heb ik hoofdzakelijk de nadruk gelegd op het karakter der kerk als cultuurverschijning,</seg> <seg n="11.1.2">zij het dan als eschatologische cultuurgestalte,</seg> <seg n="11.1.3">cultuur met het oog op beslissing en einde.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik acht het allerminst onmogelijk dat ik daarmee nog meer de mentaliteit van links dan van ons centrum getekend heb.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat ik,</seg> <seg n="11.3.2">Kerkopbouw verklarende,</seg> <seg n="11.3.3">ruim zoveel op toestemming van links als op de bijval van mijn eigen centrum-groep kan rekenen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dit zal misschien niet het geval zijn wanneer ik van de eschatologische cultuurzijde inkeer tot de mystieke grond of de geloofszijde.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ofschoon bijval ook hier niet uitgesloten is.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Ik voel mij,</seg> <seg n="11.6.2">bij mijn conservatisme,</seg> <seg n="11.6.3">niet on-modern.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ik begrijp het als Gunning zegt:</seg> <seg n="11.7.2">dat alleen het apostolisch christendom waarlijk modern is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Wat wil het nu zeggen,</seg> <seg n="11.8.2">als wij ons willen plaatsen op de <choice><sic>hi storische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">historische</corr></choice> basis der bijzondere en oecumenische belijdenissen en dat wij ons willen stellen in de weg der levende traditie,</seg> <seg n="11.8.3">die van de belijdenissen uitgaat?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Allereerst gaat het hier over de Christus-belijdenis.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik heb op de vergadering te Utrecht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n20" rend="superscript">20</ref> de tegenstelling tussen Christus en cultuur,</seg> <seg n="12.2.2">die geopperd was,</seg> <seg n="12.2.3">overgenomen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wat ik tot dusverre gezegd heb,</seg> <seg n="12.3.2">maakt duidelijk dat ik die tegenstelling niet wens te aanvaarden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Kerkopbouw ziet <pb n="94" ed="VW"/>hier geen tegenstelling.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het eschatologische cultuurbegrip is zonder Christus niet te denken.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En weer heb ik het gevoel,</seg> <seg n="12.6.2">minstens evenzeer op de toestemming van links te kunnen rekenen als op die van onze centrumgroep.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Nu enige vragen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij zijn geneigd de nadruk te leggen op de verzoeningsleer en de Paulinische christologie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Deze scheppen echter op zichzelf geen tegenstelling tussen ons en de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Roessingh ging bij zijn Christus-beschouwing van de Christus van het N.T. en van de Logos in wereld en kerk uit.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Probleem bleef bij hem de verbinding tussen deze beide en de historische Jezus.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Van humanisme was hier geen sprake meer.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij komen op voor historiciteit van Christus en zijn historische verschijning.</seg></s></p>
<lg><l n="15.1"><seg n="15.1.1">Lindeboom wees aan moderne religie een plaats aan buiten de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n21" rend="superscript">21</ref></seg></l><l n="15.2"><seg n="15.2.1">De opstanding van Jezus.</seg></l></lg>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Frits Kuiper,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="16.1.2">die op het predikaat 'modern' geen bijzondere prijs stelt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Doopsgezind.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wil de strijd om de historiciteit van Jezus' opstanding van haar dogmatische achtergrond uit begrijpen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Over de historiciteit laat hij zich niet uit.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Opstanding een storend element voor het moderne denken.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ook stoort ze het antieke wereldbeeld.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Ze zal dit doen in elk wereldbeeld,</seg> <seg n="16.7.2">als einde,</seg> <seg n="16.7.3">eschatologie.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Maar in verband gebracht met toekomst-einde,</seg> <seg n="16.8.2">geeft zij doel aan persoonlijke en sociale ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><choice><sic>1.onsterfelijkheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">1. onsterfelijkheid</corr></choice> is iets heel anders.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zelf-ontplooiing der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Opstaan:</seg> <seg n="17.3.2">geheel nieuwe mens.</seg></s></p>
<list>
<item><s n="18.1"><seg n="18.1.1">2. Tegenstelling:</seg> <seg n="18.1.2">enkeling</seg> <seg n="18.1.3">- gemeenschap.</seg></s></item>
<item><s n="19.1"><seg n="19.1.1">3. Onsterfelijkheid</seg> <seg n="19.1.2">- autonomie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Opstanding</seg> <seg n="19.2.2">- <choice><sic>heteronornie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">heteronomie</corr></choice>.</seg></s></item>
<item><s n="20.1"><seg n="20.1.1">4. Opstanding</seg> <seg n="20.1.2">- God Schepper en God komt. opstanding:</seg> <seg n="20.1.3">begenadiging na de zondvloed.</seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Lindeboom hecht niet te veel aan de historiciteit van Jezus.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar hij wijst er op dat Christus als Geistesmacht toch ook historisch bepaald is.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij ziet in die historische determinatie meer dan enkel negatio.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">In algemene zin pleit hij voor de band tussen kerk en historisch christendom.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Moderne religie wijst hij een plaats buiten de kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="94" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze, slechts in manuscript voorhanden en in een rafelig slot uitlopende lezing werd gehouden op een conferentie, belegd door het moderamen van Kerkopbouw op 9 en 10 april 1931 te Bilthoven, voor een bespreking met een aantal vrijzinnige genodigden waaronder prof. dr. J. Lindeboom en de predikanten B. J. Aris en K. A. Beversluis. De andere spreker was prof. dr. A. M. Brouwer (zie n. 20.2), die het tot stand komen van KO. schetste en zei wat men wel en niet wilde, ook met betrekking tot de tucht. De conferentie was een antwoord op de vraag of vrijzinnigen konden toetreden tot de Vereniging. Die <pb n="95" ed="VW"/>vraag was gesteld op de oprichtingsvergadering(16.2.1931 in I'Europe te Utrecht). In het toen gegeven antwoord was o.a. gezegd: 'Wie beginselen en punten aanvaardt is welkom.' Bedoeld was het zgn. 'Beginselprogram', ook wel 'Werkprogram' genoemd. Daarnaast lag het kortere <hi rend="italic">Manifest,</hi> ondertekend door het voorlopig moderamen (o.a. Kohnsta Korff, Van der Leeuw en Noordmans), in vlugschriftvorm gereed ter oprichtingsvergadering. Hier spraken A. M. Brouwer (opening), W. Th. Boissevain <hi rend="italic">(De kerk in haar verscheidenheid),</hi> G. van der Leeuw <hi rend="italic">(De kerk in haar dienst),</hi> F. W. A. Korff <hi rend="italic">(De dienst der kerk aan de wereld). Vgl. </hi><choice><sic>Kerkopbou w</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Kerkopbouw</hi></corr></choice><hi rend="italic">, toespraken gehouden op de stichtingsvergadering der vereniging op 16.2.1931,</hi> Zeist 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Het Manifest</hi> (zie noot 1) is een korte verklaring, waarin begonnen wordt met de stelling:</p><p>" De kerk moet het weer mogelijk maken dat haar leden het leven van onze tijd medeleven en in dat medeleven Christus belijden." De tweede grondgedachte luidde: "Wij zien de grote vragen betreffende de kerk in oecumenisch licht." De vijftien punten kunnen aldus worden samengevat:</p><p>1. noch revolutie noch repristinatie; 2. contact met oecumene; 3. eigentijds belijden; 4. wél kerkorde, geen processuele leertucht; 5. parochievorming; 6. verstaanbare evangelisatie; 7. openheid naar wetenschappelijke theologie, ook mbt. schriftkritiek; 8. geen angst op dit terrein; 9. theologische opleiding richten op ambt; 10. herleving liturgie; 11. geen binding kerk en politieke partij; 12. aandacht voor sociale nood; 13. leiding geven mbt. huwelijk en gezin; 14. zending centraal; 15. een houding mbt. wereldvragen als koloniale en pacifistische kwesties. Het Manifest eindigt met een appèl: "Wij roepen de medewerking in van allen die menen dat de kerk haar grote en heilzame taak in deze wereld veel beter en vruchtbaarder kan vervullen dan zij het thans doet en die met ons willen samenwerken om te komen tot een krachtiger en zuiverden openbaring van het 'lichaam van Christus', ook in onze verwarde tijd."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In het hier bedoelde stuk wordt aan het begin van 'beginselprogram' gesproken, aan het eind <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">van '</corr></choice>werkprogram'. Aan het begin wordt verklaard: "Als doel zouden wij ons willen stellen: bewustwording en vruchtbaarmaking van hetgeen ons in de NHK. als tak van de apostolische en katholieke kerk gegeven is in belijdenissen, liturgie en geschiedenis. Daaruit volgt dat wij ons willen plaatsen op de historische basis der bijzondere en oecumenische belijdenissen en dat wij ons willen stellen in de weg der levende traditie, die van de belijdenissen uitgaat." . . ."Wij willen allereerst een innerlijke opbouw der kerk en in de tweede plaats een kerk-vorm die aan die opbouw beantwoordt. Dit brengt mee noodzaaktotbezinningover:a. opbouw(1),verscheidenheid(2),belijdenis(3),organisatie (4) en occumeniciteit (5) der kerk en <hi rend="italic">b.</hi> de volgende punten: verhouding kerktheologische wetenschap (1), predikantenopleiding (2), vorming gemeenteleden (3), liturgie (4), politieke en sociale belangstelling (5), gezin (6), jeugd (7), cultuur (8), zending (9), internationale vragen (10)." Belangrijke stellingen waren: "Onze tijd dringt tot een nieuw belijden door een kerk, die volkskerk wil zijn én belijdende kerk." Zulk een orde moet er zijn "waarbij overheersing van één partij ... is uitgesloten en aan de werkelijk levende krachten gelegenheid geopend wordt zich te uiten." Voorzichtig met tucht: 'als de kerk echt lééft, is er tucht'. Men overwege de bisschopsfiguur en parochievorming.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie noot 1. De conferentie met de vrijzinnigen verliep in een heel wat aangenamer sfeer dan die met KHe. Dit 'ondanks' de zeer belijnde toespraak van N. <hi rend="italic">(Continuiteit met het historisch-kerkelijke leven met name met de reformatie en met Dordrecht als uitgangspunt.).</hi> Vgl. H. Bartels, a. w., p. 43. Men kwam zelfs tot een gemeenschappelijke verklaring van de volgende inhoud: "Wij verklaren de tegenwoordige kerkelijke toestand ernstig te betreuren en ieder voor zich de verantwoordelijkheid daarvoor te aanvaarden; als Christusbelijders samen te willen werken om tot betere kerkelijke verhoudingen te geraken, allereerst door met het oog op de nood van de tijd de belijdenis van Christus als de van God gezondene ootmoedig en beslist tot uiting te brengen; en erkennen dat de <pb n="96" ed="VW"/>Evangelieprediking niet een zaak is van eigen believen, maar een opdracht, die mede door de kerk tot ons komt; en dat deze belijdenis en erkenning insluiten dat aan allen die daarmee instemmen een rechtmatige plaats in de kerk toekomt en samenspreking in de thans gehouden trant te willen bevorderen." Vgl. KO. 1 (24.4.1931) nr. 1. N.a.v. deze verklaring traden veel vrijzinnigen toe tot KO. Hoeveel indruk de bijeenkomst van 9 en 10 april 1931 op vrijzinnige theologen maakte, blijkt uit een artikel van ds. B. J. Aris in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (okt. 1934) nr. 6 over <hi rend="italic">De vrijzinnigen in KO.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Namelijk op 20 en 21 april ook te Bilthoven (Broederschapshuis). Toen vergaderde het moderamen KO. met vertegenwoordigers van KHe. (te weten Th. L. Haitjema, G. Oorthuys, J. Riemens, R. B. Evenhuis en N. van der Snoek). Het resultaat was sober (Brouwer noemde het armelijk). Haitjema schreef in <hi rend="italic">NKL.</hi> 1 (mei 1931) nr. 9 juist daarvoor dankbaar te zijn: onwaarachtig eenheidsbetoon was nu voorkomen. Zie verder n. 17.4. - De instelling van de cie. van contact was het enige resultaat. Zij bestond uit R. B. Evenhuis en G. Oorthuys (KHe.) en uit Ph. A. Kohnstamm en <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans (KO.). Kohnstamm heeft zich veel moeite gegeven om tot diepere verstandhouding te komen. Men leze de serie van zes artikelen in KO. onder de titel <hi rend="italic">Kerk-herbouw van</hi> 1 0 juli tot 18 sept. 1931, jg. 1 nrs. 8-13. Vgl. voorts ds. D. Tromp over Kerkopbouw-Kerkherstel in <hi rend="italic">KO. 1</hi> (1 1.3.1932) nr. 26: "Daar zijn grondige verschillen. 'Opbouw' heeft ... een eigenaardig Platonisme en werkt waar het gaat over kerk en kerken overvloedig met het begrip 'deelhebben van de zichtbaarheid aan de onzichtbaarheid'. 'Herstel' heeft ... een neiging tot fenomenologisch realisme, waardoor ze toch van de georganiseerde kerk te veel wil aflezen het eigenlijke wezen der kerk. Het verstaanperfidem wordt bij de eerste telkens wat wazig, bij de ander te helder." Voor T., zie n. 64.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In de bondige samenvatting van deze lezing in KO. 1 (1.5.1931) nr. 2 wordt het zó geformuleerd: "Coalitievorming is bedoeld noch gewenst. Want dan zouden we vermoedelijk over enige tijd onder wederzijdse verwijten weer uiteengaan. De bedoeling is ook niet eenheid te zoeken in een onduidelijke formulering, maar omgekeerd elkaar steeds beslister te zeggen wat men gelooft en belijdt ... We willen elkaar niet vastleggen op gebezigde uitdrukkingen, maar dringen steeds aan op nadere verklaring. We beginnen niet een eenheidsbeweging met verdoezeling van de verschillen, maar we zoeken het onderscheid omdat we naar een oplossing verlangen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Bedoeld is wel de 'modus vivendi'- of 'pacificatie'-beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie VW., dl. 1, p. 100.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 5.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 10.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Te weten: slapen. Deze uitspraak van prof. C. (zie n. 10.6) ook elders bij N., bijv. in Kroniek <hi rend="italic">Woord en Wereld,</hi> 1940, p. 264: " ... de Alg. Syn. Cie., die waakt over de belangen der kerk, zolang de Alg. Syn. niet vergadert. Zij wordt alleen, leerde mij prof C., gezegd te slapen als de synode vergadert."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Uit verslag KO.: "Men verlaat in onze dagen de kerk niet meer uit sceptische overwegingen als Allard Pierson, maar omdat zij geen eschatologische grootheid wil zijn, zoals in het geval-De Ligt (zie n. 5.5.-red.). Men verlangt van haar uitspraken op hoofdpunten. Men wenst dat ze niet steeds 'overwegen' maar belijden zal en dat 'beslissingen', 'uitspraken' en 'besluiten' geen duffe bestuurlijke functie maar krachtige kerkelijke handelingen zullen zijn."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Term uit Schleiermachers <hi rend="italic">Reden über die Religion. An die Gebildeten unter ihren Verächtern,</hi> Berlijn 1799, uitgegeven en geannoteerd door Rudolf Otto, Göttingen 1967<hi rend="superscript">6</hi>. De 'Reden' zijn een poging om - boven denken en moraal uit - de mens van zijn tijd deel te geven aan 'schlechthinnige Abhängigkeit', dit is het religieuze grondgevoel, aan ieder mens van nature eigen; openheid en eerbied voor het universum. Zie N. over S. o.a. in VW., dl. 1, p. 215-219; dl. 3, p. 265-275.</p></note>
<pb n="97" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n14" type="end" place="end" n="14"><p><pb n="97" ed="VW"/>Zoals bekend gaf 'Lambeth'(zie n. 30.30) <choice><sic>min of meerde stoot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">min of meer de stoot</corr></choice> tot de <choice><sic>oprichtingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">oprichting van</corr></choice> KO. Lambeth suggereerde i.p.v. processuele leertucht de 'verscheidenheid' (zie noot 3), de elkaar aanvullende kleuren van het spectrum.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Elders (nr. 46, <choice><sic>p. 30 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 301</corr></choice>) verwerpt N. de vrijzinnige, humanistisch-formele opvatting van de waarheid. Zie ook nr. 30, p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 2.3. Zie ook <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 594 vv.: In zijn gesprek met de dialectische theologen betrekt N. ook hun bestrijder H. T. de Graaf, aan wiens opstel <hi rend="italic">Het waarheidskriterium in de godsdienst</hi> (in de bundel <hi rend="italic">Levensrichting,</hi> Arnhem 1925) een enkele positieve toets niet ontzegd kan worden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vindplaats onbekend. Voor K. H. Roessingh zie VW., dl. 1, p. 355, n. 5. Op het laatst van zijn leven onderging R. de invloed van Kierkegaard en van de dialectische theologie. G. J. Heering gaf (met een inleidend overzicht) zijn <hi rend="italic">Verzamelde Werken uit,</hi> 5 dln., Arnhem 1926-1929.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Vorm en Geest. Brief aan een vriend over onze kerkelijke toestan</hi>den, 's-Gravenhage 1863, p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n19" type="end" place="end" n="19"><p><hi rend="italic">Zie Beginsel- (of Werk-)program van KO.,</hi> zie ook noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Bedoeld is de oprichtingsvergadering van 16.2.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>, zie noot 1. In het discussieverslag van die vergadering treft men de volgende interventie van N. aan: "Tenslotte merkte ds.N. op dat zijn aandacht bijzonder getrokken is door een voorstelling ergens in de pers, alsof KHe. zou bedoelen het isolement ten opzichte van Christus op te heffen, terwijl KO. dat zou willen doen tegenover de wereld en de cultuur. Spreker meent uit naam van het hele moderamen te spreken, als hij zegt, dat wij deze verdeling van rollen niet aanvaarden (toestemmende beweging bij het mod.). In <choice><sic>vergelij king</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vergelijking</corr></choice> met het beslag dat de wereld op de aandacht der kerk legt, blijft de mystieke band met Christus voor volle honderd procent z'n plaats in het bewustzijn der gemeente innemen. De cultuur komt niet in mindering van geloof en mystiek. Geen enkel van de punten die in het Manifest en het Werkprogram genoemd zijn heeft voorzover de taak der kerk betreft ook maar een spoor van kans om tot verdere oplossing gebracht te worden, als het niet gesteld wordt onder de invloed van het geloof der gemeente. Spreker meent verder dat daarom de organisatie der kerk ook niet geheel indifferent is. Het is ermee als met lichaam en geest. Tenslotte wil hij nog opmerken dat het hem ontoelaatbaar voorkomt van tevoren iedere beslissing uit te schakelen. Deze vergadering mag niet zijn een gemeenschappelijk bad in humanisme en verdraagzaamheid. Kenmerk van deze vergadering is het bewustzijn van de crisis waarin wij leven. KO. wenst die moeilijkheden onder het oordeel van Christus te stellen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. J. Lindeboom, <hi rend="italic">Christologie en Kerk, in Vlugschrift 4 van Studieclub van moderne theologen,</hi> Assen 1926,p. 29-43. AangehaalddoorTh. L. Haitjema(zie n. 14.1): "dat het christocentrische karakter der geloofsvoorstellingen slechts genegeerd kan worden door wie de Christelijke kerk <hi rend="italic">als christelijke</hi> kerk prijsgaf." L.: "Welk recht hebben wij op een plaats in de kerk, wanneer wij, willens en wetens, het christologisch karakter dier kerk denatureren door de historische component te miskennen?" Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 40. Uit het verslag in KO. blijkt, dat N. 'merkwaardige toenadering tot de historische belijdenis der kerk'opmerkte bij L. (vooral met betrekking tot christologie, verzoeningsleer en leer van de opstanding).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-wil-kerkopbouw.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Frits Kuiper (1898-1974), doopsgezind predikant o.a. te Amsterdam. Maatschappelijk geëngageerd theoloog met grote waardering voor Karl Barth en het Jodendom. Schreef <hi rend="italic">o.a. Leven uit de hoop,</hi> Amsterdam 1958. Vindplaats uitspraken onbekend.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak" decls="#bibl-noordmans5.geest-en-hoofdzaak">
<pb n="98" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Geest en hoofdzaak<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In het avondblad A van 23 april jl. van de <hi rend="italic">NRC.</hi> komt een artikel voor over <hi rend="italic">De kansen van Kerkopbouw.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarin wordt gesproken van een 'formula concordiae',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.2">een akkoord van gemeenschap,</seg> <seg n="2.2.3">te Bilthoven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n3" rend="superscript">3</ref> opgesteld tussen rechtzinnige en vrijzinnige toekomstige leden van Kerkopbouw.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De schrijver vindt die band blijkbaar enigszins knellend en wenst hem te rekken met behulp van de aloude uitdrukking:</seg> <seg n="2.3.2">geest en hoofdzaak.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het wil mij voorkomen dat wij die kant niet op moeten.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">'Geest en hoofdzaak'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n4" rend="superscript">4</ref> is een formule,</seg> <seg n="3.2.2">die gediend heeft in een tijd waarin de leidende geesten in de kerk meer op haar voortbestaan dan op haar opbouw bedacht waren.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ze heeft,</seg> <seg n="3.3.2">uit dat oogpunt bezien,</seg> <seg n="3.3.3">zelfs goede diensten bewezen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar ze behoort thans onverbiddelijk op pensioen gesteld te worden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Als de kerk in onze tijd niet hoger weet te mikken dan op eigen behoud,</seg> <seg n="3.5.2">dan is het niet te gewaagd haar ondergang binnen een mensenleeftijd te voorspellen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het devies moet thans zijn:</seg> <seg n="3.6.2"><hi rend="italic">niet bijeenhouden maar uit de grond opbouwen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Herstel is onmogelijk.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Behoud evenmin.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Alleen opbouw kan gelukken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Maar dan moet ook iedere samenspreking en elke handeling in dat teken staan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Iedere uitkomst moet uitgangspunt zijn,</seg> <seg n="4.2.2">niet voor verdoezeling maar voor verduidelijking.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En iedere daad moet ons dichter bij een beslissing brengen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="98" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 1 (8.5.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n2" type="end" place="end" n="2"><p>"Al moge de formulering zelf niet in alle opzichten welgeslaagd lijken, men zou onverstandig doen haar onmiddellijk te nauwlettend onder de loupe te nemen. Op 'geest en hoofdzaak' komt het hier aan." Even verder: "En als vanzelf zal menigeen opperen, dat allen die eenmaal tot lid van de Herv. Kerk zijn bevestigd een rechtmatige plaats in de kerk toekomt, volmaakt afgezien van de vraag of zij de belijdenis en erkenning van KO. onderschrijven of niet."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor tekst van het akkoord van gemeenschap, zie n. 15.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie aantekening bij art. 39 Reglement op het godsdienstonderwijs. Voor tekst hiervan zie bijlage 2a. Vgl. ook Reitsma en Lindeboom, a.w., p. 563 v. De formule is ingevoegd 1.1.1880. In 1909, 1912 en 1913, voorstellen tot schepping vervallen. Voorstel tot wijziging (in 1914) eerst aangenomen, daarna verworpen. (Beide keren met 10/9 stemmen.) Laatstgenoemd voorstel beoogde door de woorden te doen slaan op de beantwoording in plaats van op het stellen van de vragen willekeur van de liturg in de formulering der vragen uit te sluiten en tevens consideratie te betrachten met hen, die te antwoorden hadden (de kerk bindt niet aan een letter).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-hoofdzaak.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">De opbouw der kerk op haren grondslag,</hi> Nijmegen 1900; <hi rend="italic">Niet bij elkanderhouden maaruit degrondopbouwen,</hi> Nijmegen 1901. Hierin roep om tucht'van onderen op' en oproep tot herstel van de classicale vergaderingen.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid" decls="#bibl-noordmans5.organisatie-en-waarheid">
<pb n="99" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Organisatie en waarheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Gaarne maak ik<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n2" rend="superscript">2</ref> gebruik van de gelegenheid die mij geboden wordt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n3" rend="superscript">3</ref> om de houding van Kerkopbouw naar rechts en links toe te lichten.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik behoef daarbij in zover niet in het verlengde van het debat<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n4" rend="superscript">4</ref> te blijven dat ik mij in de tweede persoon tot professor Haitjema zou richten.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Er zijn van die ja- en neen-posities waar men zo spoedig mogelijk weer moet trachten uit te raken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De rechterlijke macht stelt niet graag twee eden tegenover elkaar en ook in de conversatie <choice><sic>vermi den</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vermijden</corr></choice> we het als bevestiging en ontkenning al te pertinent willen worden.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik zal dus trachten van een andere zijde het punt te benaderen waar het om gaat.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Moeilijk kan ik mij voorstellen dat er in de kringen van Kerkopbouw nog mensen zouden gevonden worden die geen eerbied hebben voor de volhardende pogingen om tot een andere organisatie der kerk te komen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De naam van Gunning,</seg> <seg n="3.2.2">op wie wij ons beiden beroepen,</seg> <seg n="3.2.3">staat daarvoor wel borg.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het apegapen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n5" rend="superscript">5</ref> van onze mensen op de classicale vergaderingen is geen voldoende vooroefening voor de geestelijke conflicten,</seg> <seg n="3.3.2">waarin diezelfde mensen misschien binnen afzienbare tijd zullen geraken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ook het hoofddoel waarom het daarbij gaat:</seg> <seg n="4.1.2">troost en leiding te geven aan de zielen door belijdenis van de waarheid,</seg> <seg n="4.1.3">zien wij beiderzijds als een duidelijke roeping.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is de taak der kerk,</seg> <seg n="4.2.2">de schatten van het Evangelie door de eeuwen heen te dragen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De mogelijkheid dringt zich aan ons op dat er tijden zouden kunnen komen waarin haar roeping <hi rend="italic">daarin</hi> en in niets anders zou bestaan.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Tijden,</seg> <seg n="4.4.2">waarin haar culturele arbeid geheel op de achtergrond zou raken en ze zich zou moeten bepalen tot het bewaren van wat haar is toebetrouwd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Maw.:</seg> <seg n="4.5.2">de kerk kan weer onder het kruis komen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Met de Oosterse kerk is dit reeds bijna geheel het geval.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Wanneer we dan niets hadden te bewaren;</seg> <seg n="5.1.2">als we,</seg> <seg n="5.1.3">zoals prof. Haitjema het noemt,'de kostelijke historische belijdenis onzer kerk' hadden uitgeleverd aan de spraakverwarring van een groep willekeurige hervormde theologen onzer eeuw,</seg> <seg n="5.1.4">dan zou de Roomse Kerk als hoedster van het dogma in deze landen in onze plaats treden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dit zou de zwaarste kerkelijke zonde zijn waaraan we ons konden schuldig maken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En het is geen lichte aanklacht als men ons dit verwijt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een klacht die ons in ieder geval ook tot hernieuwd zelfonderzoek moet brengen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Onze protestantse kerken mogen dit deel van hun taak geen ogenblik uit het oog verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar evenmin mogen ze vergeten dat ze dit op eigen wijze hebben te doen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Waarheid en organisatie hebben voor de protestant een andere zin dan voor de roomse.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En de verhouding tussen beide is voor hem ook anders.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Waarheid is voor ons nog veel dieper dan voor de roomse in de <pb n="100" ed="VW"/>prediking ingebed.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ze is er niet alleen of ten halve om voor <hi rend="italic">waar</hi> gehouden te worden,</seg> <seg n="6.5.2">maar bovenal om gehoord en <hi rend="italic">verstaan</hi> te worden.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dat is voor mij <hi rend="italic">nog eens</hi> de waarde van de kostelijke historische belijdenis onzer kerk dat ze,</seg> <seg n="6.6.2">naar roomse opvatting,</seg> <seg n="6.6.3">ontstaan is uit de spraakverwarring van een groep willekeurige hervormde theologen der zestiende eeuw.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hoeveel dieper is ze daarmee in het leven getreden,</seg> <seg n="6.7.2">hoeveel nader aan ons hart.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Gelijk verschil valt er voor de organisatie op te merken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Voor de roomse zijn dogma en kerkinrichting gelijkwaardige grootheden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ze wedijveren in heiligheid.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men kan ze niet alleen onderscheiden maar haast scheiden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ze zouden bijna onafhankelijk van elkaar kunnen bestaan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Voor ons heeft de organisatie een veel meer dienend karakter.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Met name in gereformeerde landen bestaat ze,</seg> <seg n="7.7.2">behalve om de prediking in stand te houden ook om het leven naar het Evangelie te reformeren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier op deze punten kan ik mij tot bewustzijn brengen wat ik tegen Kerkherstel heb.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Tal van jaren heb ik de reorganisatiebeweging van nabij gadegeslagen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar nog nooit is bij mijn weten de organisatie zo exclusief naar voren gebracht als dit thans tegenover Kerkopbouw door prof. Haitjema geschiedt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Bijna op roomse wijze wordt nu de kerkinrichting van het geestelijk geheel geabstraheerd en als instantie van allereerste rang naast en tegenover de waarheid geplaatst.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zodat het dilemma ontstaat:</seg> <seg n="8.5.2">eerst organisatie en dan waarheid (Kerkherstel) of eerst waarheid en dan organisatie (Kerkopbouw).</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wij kunnen als goede protestanten deze deling niet aanvaarden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik vermoed ook dat ze voor Kerkherstel niet principieel bedoeld is maar tactisch.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ik meen ook gemerkt te hebben dat een paar leden van het bestuur haar niet wensen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Als maatregel van partijbeleid verklaarbaar,</seg> <seg n="10.1.2">is ze toch als beginsel <choice><sic>gevaarlij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gevaarlijk</corr></choice>.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Merkwaardig is het beeld van de Aeolusharp,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="10.2.2">dat prof. Haitjema voor de organisatie gebruikt,</seg> <seg n="10.2.3">hetzelfde dat Kuyper in een van zijn werken op de leer toepast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Men kan dan organisatie of waarheid in het kerkelijk venster zetten en wachten tot de Geest door de snaren ruist.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">In beide gevallen speur ik roomse zuurdesem.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Kerkopbouw ziet allebei,</seg> <seg n="11.1.2">organisatie en waarheid,</seg> <seg n="11.1.3">minder in het licht van eigen heiligheid dan wel in verband met prediking en gewetensleiding.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Als dat niet gebeurt krijgen wij een verkeerde genealogie.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dan wordt het:</seg> <seg n="11.3.2">Dordt gewon Assen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dan blaast er wind en geen Geest door de snaren.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Bij onze bespreking met de vrijzinnigen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n9" rend="superscript">9</ref> hebben wij ons aan die regel gehouden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De waarheid en de kerk zijn er om de mensen en niet andersom.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">We hebben niets uitgeleverd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="11.7.2">maar we hebben overgeleverd wat we ontvangen hebben en daarvoor aanknoping gevonden.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">We hebben ook niets aan de belijdenis veranderd,</seg> <seg n="11.8.2">maar we hebben samen iets van de christelijke waarheid beleden en daarmee de richting aangewezen waarin de besprekingen<pb n="101" ed="VW"/> konden worden voortgezet.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">We hebben dat met een goed geweten gedaan en er geen spijt van gehad.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Waarom zou de Geest van God niet evengoed en liever willen blazen in zulk een bespreking als in een holle,</seg> <seg n="11.10.2">geabstraheerde organisatie van eigen heiligheid?</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">De Heilige Geest,</seg> <seg n="11.11.2">schreef Gunning eens,</seg> <seg n="11.11.3">wilde wel met menselijk feilen samenwonen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.organisatie-en-waarheid.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De aard van zulk een overeenstemming is niet principieel te noemen maar evenmin tactisch.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">We behoeven tussen deze beide niet te kiezen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ze wil geestelijk zijn.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ze is historisch en wil tot een beslissing leiden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ze heeft haar tijd en ure.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO. 1</hi> (t 0.7.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 8 = <hi rend="italic">A WCC.</hi> 7 (10.7.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 37. Het blad KO., orgaan van de Vereniging Kerkopbouw, is in feite tweemaal gestart (heeft dus ook twee eerste jaargangen). De eerste keer begon het als onderdeel van A <hi rend="italic">WCC.</hi> op het derde blad van de omslag en wel op 24.4.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>. In deze vorm verscheen het onder de naam <hi rend="italic">Kerkopbouw, Berichten en Mededelingen der Vereniging'Kerkopbouw',</hi> van 24.4.1931-22.4.1932 (nrs. 1-29) als tweewekelijks tijdschrift, onder redactie van m.n. ds. J. G. W. Goedhard. In mei 1932, jg. 1, nr. 1, verscheen het zelfstandig onder de naam <hi rend="italic">Kerkopbouw, Orgaan van de Vereniging 'Kerkopbouw',</hi> als maandblad, onder redactie van dr. J. F. Beerens. De elfde jaargang nr. 1 (mei 1942) is het laatste nummer. Toen eindigde het blad abrupt. Uit de datering blijke of wij de eerste jaargang bedoelen dan wel de tweede 'eerste'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In dit artikel zien wij N. van meet af de brugfunctie innemen in het geding KO.-KHe. In de titel van het artikel komen de beide prioriteiten naar voren: KHe. wil éérst reorganisatie; KO. wil eerst onderlinge toetsing met het oog op gemeenschappelijke geloofsvisie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Te weten door de voorzitter van Kerkopbouw prof. dr. A. M. Brouwer, die midden in een polemiek met de voorzitter van Kerkherstel schreef (KO. 26.6.193t): "Daar u met instemming ds. Noordmans en prof. Kohnstamm noemt, wil ik gaarne aan deze heren overlaten onze houding tegenover KHe. nog eens duidelijk te maken." N. antwoordt met dit artikel, Kohnstamm met een zestal artikelen, getiteld <hi rend="italic">Kerk-herbouw, in</hi> KO. 10.7.- 18.9.1931. Uit de keuze van de titel dezer artikelen valt de poging van de schrijver af te lezen om KO. en KHe. te brengen tot wederzijdse verstandhouding, zo mogelijk eendracht. Zie n. 15.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor de herleving van het aloude debat over reorganisatie en leertucht zie n. 14. l; 14.3, punten 1, 2, 3. De ontmoetingen te Bilthoven (KO-vrijzinnigen en KO.-KHe.) hadden partijen niet dichter bijeengebracht (zie n. 1 5.4; t 5.5). Vooral Haitjema schreef sterk polemisch in <hi rend="italic">NKL.</hi> 1 (mei <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 9, rubriek Correspondentie. Volgens hem zou een materiële verklaring van belijdend karakter in de trant <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">van '</corr></choice>Christus als de gezondene des Vaders' verloochening geweest zijn van het uitgangspunt van KHe. "Het moderamen KO. wilde ons bewegen zulk een gemeenschappelijke verklaring, die de geloofsbelijdenis raken zou, voor onze rekening te nemen", schreef H., als iets dat "onder ons vastgesteld" was. Die kant mocht het niet uit. "De kostelijke historische belijdenis onzer kerk mocht op geen enkele wijze uitgeleverd worden aan de spraakverwarring van een groep willekeurige hervormde theologen onzer eeuw. De belijdeniskwestie kan en mag naar onze overtuiging alleen aan de orde komen na de reorganisatie dwz. <hi rend="italic">inde kerkelijke</hi> weg." Men was niet als kérk bijeen. "Niet zonder verbijstering heb ik de mannen van KO. in Bilthoven de stelling keer op keer horen verdedigen, dat wij een ernstig man, die in oprechtheid zegt een Christusbelijder te willen zijn, op zijn woord hebben te geloven en concluderen moeten dat hi een Christusbeli der is, zonder dat er nader mag worden gevraagd wat hij met Christus en met de belijdenis van Christus bedoelt. Onder de meer christocentrische geloofsvertolkingen van de laatste tijd kan schuilen en schuilt ook <pb n="102" ed="VW"/>(ik zeg niet: schuilt steeds) een zeer geraffineerde poging om de historische grondslag van het christelijk openbaringsgeloof weg te ruimen. De tegenstelling medisch-juridisch gaat niet op ter kenschetsing van het verschil tussen KO.'en KHe. . . . De lijn Da Costa Gunning is op ons Verbond tot Kerkherstel uitlopende, veel meer dan in het werkprogram van KO., waarvan de hoofdlijnen zijn getrokken door een godsdienstwetenschappelijk gefundeerde 'oecumenische' theologie, welke de ontwikkeling van prof. <choice><sic>Gunningvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Gunning van</corr></choice> zijn inaugurele rede te Leiden (d.i.: <hi rend="italic">De wijsbegeerte vandegodsdienstuithet beginsel van het geloofden Gemeente,</hi> Utrecht 1889-red.) af, overdwars kruist." H. acht samensmelting der twee verenigingen vooralsnog geheel onmogelijk. Zelfs samenwerking lijkt uiterst bezwaarlijk. Tot slot stelt H.: <hi rend="italic">"a.</hi> De reorganisatie is niet een doel in zichzelf, maar inderdaad ter oplossing van al die vragen, die KO. zo terecht aan de orde stelt." (H. bedoelt de vijftien punten van het Werkprogram.) "b. Bij KO. is meer inzicht nodig in het verstikkend karakter der organisatie als een geestelijk, niet alleen reglementair probleem: opdat onze kerkinrichting weer als een Aeolusharp uit de Oudheid een welgestemd instrument worde, dat wij biddend gereedleggen in het open venster van ons kerkelijk leven, wachtend op de ruising van die Geest . . ." "Kapotte snaren laten voor wat ze zijn" betekent "jammerlijke dissonanten provoceren". "De kerk op aarde is organisme en instituut tegelijk". Prof. Brouwer antwoordt hierop in KO. van 29.5.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>. Hij verbaast zich over deze weergave van het Bilthoven-beraad. Geenszins was het de bedoeling KHe. over te halen tot een gemeenschappelijk belijden. Een door KO. inderdaad voorgestelde motie had alleen betrekking op de toon der discussie en op eventuele verdere samenwerking. Toen deze motie door KHe. afgewezen werd diende ds. Noordmans (nog volgens Brouwer) ter vergadering van 20-21 april een volgende motie in: "KHe. en KO., overtuigd dat onze tijd meer dan iets anders behoefte heeft aan zuivere Christus-prediking en dat daarom de aandacht meer dan tevoren gericht moet zijn op kerkorganisatie en betere normering van de prediking, gelovend dat Gods geest bezig is de harten voor beslister belijdenis van Christus toe te bereiden, wensen dat werk Gods te eerbiedigen en daarom niet te haasten, maar besprekingen in deze richting voort te zetten." Ook deze motie werd door KHe. afgewezen. Volgens G.S.S. (d.i. G.S. Stokmans - red.) (KO. 1 (29.5.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 5) heeft N. nog uitdrukkelijk vooropgesteld "dat hij bij de mogelijkheid van samenwerking uitsluitend rekening wil houden met hen die één incarnatie van de Logos belijden en dat het drama van de vleeswording in de geschiedenis ons steeds uit de twijfel in de geloofshouding brengt." - Wat is er nu 'vastgesteld'? vraagt Br. geïrriteerd. Voorts begrijpt hij van prof. H. evenmin dat hij enerzijds de verkeerde orde als oorzaak van ziekte noemt en tevens verklaart, dat de kerk nog ziek is en veranderen moet om die orde voor een nieuwe en betere te kunnen ruilen. Wie legt dit uit? H. antwoordt op deze geprikkelde reactie van Br. aldus <hi rend="italic">(NKL.</hi> 1, juni <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>, nr. 1 O): Hij kant zich tegen het eerst vaststellen van een belijdeniscenheid (Kohnstamm) met zoveel mogelijk theologen van alle richtingen (Boissevain) en daarna pas reorganisatie, hetgeen toch wel, ook blijkens de referaten, bij KO. voorzit. Maar theologen maken de kerk niet uit. De moties (zie boven) konden toch niet anders dan tegen de achtergrond van deze nagestreefde belijdenis-eenheid gezien worden. (N. gaf trouwens ook toe dat hij de motie bewust geformuleerd had in 'contact' met bet 'accoord' met de vrijzinnigen). T.a.v. de vraag wat er dan nu moet gebeuren als reorganisatie de ziekte moet aantasten en genezen en anderzijds de kerk er nog te ziek voor zou zijn, haar te verdragen, antwoordt H. dat nü de reorganisatie geprédikt moet worden. Ook KO. zou ervaren dat naarmate de kerk al die taken (de vijftien punten van het Werkprogram) aanvat, zij dit niet zal kunnen doen zonder reorganisatie, d.i. terugkeer 'tot haar normale gestalte'. Verder: deze belijdenisformule konden wij zo niet aanvaarden (in plaats van de historische belijdenis: 'Jezus Christus, Gods eniggeboren Zoon onze Heer': 'Christus als de gezondene des Vaders'). In een korte reactie op deze beschouwingen van H. in KO. van 26.6.31 ontkent Br. dat <pb n="103" ed="VW"/>KO. alle richtingen aan het woord laat komen en corrigeert: "Alle richtingen, die wensen te staan op de bodem van het N.T. en te behoren tot een christelijke kerk." Zie verder noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 62.5: 'slome sfeer'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie citaat in noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>" ... ook gij kent de Aeolusharp, die men in het vensterkozijn legt opdat de wind er zijn hemelse akkoorden op spele ..." "Laat dan het calvinisme zulk een Aeolusharp zijn" hetgeen beduidt "dat we om het blazen van die wind des Geestes de God onzer vaderen zullen aanroepen maar ook ... om ... toe te zien, dat onze harp, zuiver in haar snaren gespannen, tegen dat de Geest weer ritselen gaat, in het venster van Gods heilig Zion gereed ligt." Slot van A. Kuyper, Het Calvinisme, zes Stone-lezingen in october 1896 te <hi rend="italic">Princeton gehouden,</hi> Kampen z.j., 2e dr., p. 182 v. Bij N. geciteerd in zijn rede voor de theologische studenten van de VU. op 7.11.1935, <hi rend="italic">Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie.</hi> Vgl. G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie (Schilder-Noordmans),</hi> Kampen 1970, p. 47. Volgens N. staat Kuyper in dit beeld weer met 'ongedekte zijde naar Gunning gekeerd en naar Kohlbrugge; zonen van eenzelfde huis'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Naam van de aldaar in 1926 gehouden synode der Gereformeerde Kerken, die het gevoelen van dr. Geelkerken c.s. veroordeelden. Zie n. 22.18 (notitie Geelkerken).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. H. Bartels, a. w., p. 43 vv. en 53 vv. Voor de latere discussie (1934) vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 96-100.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.organisatie-en-waarheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Vgl. Hooger dan de Kerk. Openingswoord voor den Universiteitscursus 1897-1898,</hi> Nijmegen 1897, p. 25: "Wie op de heerlijke waarheid dat de Schrift door de Heilige Geest is ingegeven, het besluit bouwt dat derhalve geen menselijke kritiek op haar geoorloofd is, die oefent ook zelf een kritiek op haar uit; alleenlijk het is een verkeerde, een die de Heilige Geest miskent als zou Hij niet met historische en andere feilen op menselijk-wetenschappelijk gebied kunnen samengaan..."- Zie ook VW., dl. 3, p. 346-353 (N. biogr.over G.)</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw" decls="#bibl-noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw">
<pb n="103" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Boekbespreking van'Kerkopbouw'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Nu prof. Lindeboom<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n2" rend="superscript">2</ref> lid is geworden van ons moderamen is de recensie van zijn brochure een interne aangelegenheid geworden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ze biedt daardoor echter gelegenheid om aanschouwelijk te maken hoe we dat 'intern' opvatten.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het vlugschrift is vrijmoedig en vriendelijk;</seg> <seg n="2.3.2">deze kritiek wil het ook zijn.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Mij treft allereerst de gave van de schrijver om in algemeen gehouden bewoordingen principiële dingen te zeggen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men loopt zelfs gevaar,</seg> <seg n="3.2.2">onder deze zo gemakkelijk daarheen geworpen opmerkingen daarover heen te lezen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Menig kerkelijk mens is gewend ze veel zwaarder geaccentueerd te zien,</seg> <seg n="3.3.2">Prof. Lindeboom is zich hiervan onder het schrijven bewust.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Immers herinnert hij aan 'de principiële betekenis van oude kerkelijke woorden,</seg> <pb n="104" ed="VW"/><seg n="3.4.2">die'- indien ter linkerzijde niet ontkend -'toch vaak uiterst weinig nadruk ontvingen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De hoofdindruk die de brochure op mij maakt is deze,</seg> <seg n="4.1.2">dat ze daaraan tegemoet wil komen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dat is de houding waarin de schrijver zijn intrede doet in de nieuwe vereniging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik noem een paar voorbeelden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Op p. 9 worden tegenover <hi rend="italic">vrijzinnigen,</hi></seg> <seg n="5.2.2">die ergens voor opkomen,</seg> <seg n="5.2.3">de <hi rend="italic">christenen</hi> naar voren gebracht,</seg> <seg n="5.2.4">die iets belijden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En naast de humaniteits-idee het Evangelie van Christus.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Duidelijk genoeg gaat de voorliefde van de schrijver beide malen naar het tweede uit.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hij weet dat ze niet samenvallen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Mens-zijn en christen-zijn mag men niet identificeren.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Een tegenstelling is het ook niet.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Tussen beide ligt een weg die men pas kan gaan bewandelen als men genade aanneemt (p. 10).</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het verschil tussen 'links' en 'rechts' in onze vereniging zal voorlopig nog wel heel vaak liggen in de graad van spanning die we voelen tussen wereld en evangelie,</seg> <seg n="5.9.2">mens en christen.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Ook dit weet prof. Lindeboom als hij schrijft dat in de instemming,</seg> <seg n="5.10.2">waarmee een vrijzinnig aandoende uiting van rechts wordt aangehoord,</seg> <seg n="5.10.3">het 'toebehoren aan Christus ten volle verdisconteerd moet zijn'.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een tweetal van zulke verschillen viel mij reeds in deze brochure op. Aan het slot zegt de schrijver dat de kerk de zin der cultuur bewaart.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hier krijgt het oude kerkelijke woord voor mij te weinig nadruk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het is waar</seg> <seg n="6.3.2">- wat er ook staat</seg> <seg n="6.3.3">- dat al het tijdelijke zonder de eeuwigheid zinneloos wordt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar met het omgekeerde van deze stelling is omtrent kerk en evangelie niet genoeg gezegd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Mijn tweede opmerking betreft de verhouding van kerk en christen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ook hier wil prof. Lindeboom de kerk opbouwen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij neemt kloek positie met het oude woord:</seg> <seg n="7.3.2">"wie stelt,</seg> <seg n="7.3.3">snijdt af".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar dat mag volgens hem geen oordeel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n4" rend="superscript">4</ref> inhouden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hij ziet het meer als een procesmatig afvallen van een organisch geheel dat men eenvoudig te constateren heeft.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Voor mij ligt alle hoop in het oordeel,</seg> <seg n="7.6.2">waarin de christen ontstaat en blijft zodat hij niet afvallen kan.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En ik voel wanhoop in dat organische,</seg> <seg n="7.7.2">waarbij afval het wezen van de christen wordt.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hangt daarmee misschien samen de liefde van de schrijver voor 'de stiefkinderen der kerk'?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">- Het verwondert me niet dat hij het beeld van het lichaam van Christus 'ietwat duister' vindt,</seg> <seg n="7.9.2">ofschoon hij het zeer zinvol noemt.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Als individu en gemeenschap in de hogere machten van 'christen' en 'lichaam van Christus' geen andere samenhang hebben dan kan er van tucht geen sprake zijn.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Deze moet uitgaan van het Hoofd en niet van het Lichaam.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Prof. Lindeboom geeft daaraan zelf getuigenis als hij het verlangen <pb n="105" ed="VW"/>uitspreekt om de plaats der vrijzinnigen in de kerk te zien aangeduid als hun toekomende op hogere gronden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Daaruit spreekt duidelijk de behoefte aan het oordeel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Een recht op grond van fysieke of organische aanwezigheid bevredigt een geestelijk mens niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deze gronden zullen op de een of andere wijze in een kerkelijk oordeel openbaar moeten worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik zie dus wel verschillen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar duidelijker zie ik in deze brochure,</seg> <seg n="9.2.2">geheel en eerlijk in de lijn van Bilthoven,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="9.2.3">de wil en de beweging om in die sfeer te komen waar niet wij,</seg> <seg n="9.2.4">maar de oude eeuwige woorden Gods zich laten horen en waar de Waarheid alle dingen oordeelt.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="104" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>P. 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>P. 10.</p></note>
<pb n="105" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>P. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze brochure, geschreven door prof. dr. J. Lindeboom, verschenen in 1931 te Assen, werd door N. besproken in KO. 1 (7.8.<choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. Lindeboom <choice><sic>(1 882</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1882</corr></choice>-1958), hervormd predikant te Oudorp en te Berkhout, 1914 hoogleraar kerk- en dogmengeschiedenis te Groningen. Schreef o.a. <hi rend="italic">Erasmus. Onderzoek naar zijn theologie en zijn godsdienstige gemoedsbestaan,</hi> diss. Leiden, Leiden 1909; <hi rend="italic">Het bijbels humanisme in Nederland,</hi> Leiden 1913; <hi rend="italic">Geschiedenis van het vrijzinnig protestantisme,</hi> 3 dln., Huis ter Heide/Assen 1929-1935; <hi rend="italic">Geschiedenis der Barchembeweging,</hi> 1908-1958, Lochem 1958.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie over oprichting etc. n. 15. I.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Joh. 10 : 27 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Titel groot werk van J. Lindeboom, <hi rend="italic">Stiefkinderen</hi> van <hi rend="italic">het Christendom,</hi> 's-Gravenhage 1929<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 15.21. Vgl. verslag in <hi rend="italic">KO.</hi> 1 (mei 1931) nr. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. voor Gunnings mening hierover n. 22.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-kerkopbouw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 15. l; 15.4; 17.4, m.n. voor de gemeenschappelijke Verklaring KO.-vrijzinnigen.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans5.leertucht" decls="#bibl-noordmans5.leertucht">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Leertucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Bij de bespreking van het netelige vraagstuk:</seg> <seg n="2.1.2">de leertucht,</seg> <seg n="2.1.3">zou ik voorop willen stellen dat onzerzijds niet naar een compromis maar naar een principiële oplossing moet worden gestreefd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">We hebben daarin Snethlage<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n2" rend="superscript">2</ref> tot voorbeeld te nemen,</seg> <seg n="2.2.2">die naar de notae specificae van het begrip kerk vraagt en daaronder ook de tucht aantreft.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Of liever nog Gunning,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.3.2">die ons waarschuwt dat we onszelf niet mogen <hi rend="italic">verlagen</hi> door de kwestie op een lager plan te brengen dan waar ze thuishoort.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit geldt voor buiten en binnen beide.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Kerkopbouw heeft tegenover <pb n="106" ed="VW"/>Herstel een eigen lijn uit te stippelen en hoewel ik er niet tegen ben om in alle aardse dingen en dus ook in kerkelijke zaken op Engelse manier<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n4" rend="superscript">4</ref> niet alleen met de wenselijkheid maar ook met de mogelijkheid te rekenen en dus zekere opportuniteitsredenen te laten gelden,</seg> <seg n="3.2.2">moeten we toch goed de grens in 't oog houden waarbuiten dat niet meer mag.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">We wensen geen herhaling te zien te geven van 1886.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Uit het feit dat we hervormd zijn moeten we de principiële consequentie zoeken te trekken,</seg> <seg n="3.4.2">zonder daarbij echter afstand te doen van een der waarachtige kenmerken ener echte kerk.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ook naar binnen moet het geen compromis worden in striktere zin dan de voor elk verstandig mens bestaande noodzakelijkheid om wat te geven en te nemen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">We hebben er voor te waken dat we onze gevolgtrekkingen niet afleiden uit de samenstelling van het ledental van Kerkopbouw,</seg> <seg n="3.6.2">zoals dat door een samenloop van omstandigheden geworden is.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">We hebben geen wortel te trekken uit het produkt dat een vermenigvuldiging van onze respectievelijke meningen oplevert.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dat is trouwens altijd monnikenwerk,</seg> <seg n="3.8.2">omdat ieder dan zijn eigen fiches uit de pot terugkrijgt.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Het is geen ganzenspel of klok-en-hamer.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Er bestaan normen voor kerkelijk leven waaraan we gebonden zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">We hebben elkaar in deze vereniging gevonden omdat we duidelijker dan jaren geleden iets daarvan meenden te zien en we wilden elkaar helpen,</seg> <seg n="3.11.2">ons elkaar dat tot bewustzijn te brengen.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Mocht het blijken dat we geen gemeenschappelijke richtlijn kunnen duidelijk maken,</seg> <seg n="3.12.2">dan is er een crisis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="3.12.3">waarin op de een of andere wijze een oplossing zou moeten worden gezocht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Uit de aard der zaak doe ik dan ook nu geen poging om mijn mening aan anderen op te leggen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="4.1.2">maar wil slechts iets bijdragen tot klaring van het gezicht op wat het wezen uitmaakt van ons kerkelijk leven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het eerste wat ik naar voren wil brengen is de gedachte dat het niet mogelijk is,</seg> <seg n="5.1.2">uit een geloofsartikel omtrent de kerk de juiste lijnen voor organisatie en tucht te trekken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De uitspraken over kerk,</seg> <seg n="5.2.2">zoals we ze in onze credo's zetten,</seg> <seg n="5.2.3">hebben daarvoor een te absoluut karakter.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarom vind ik het niet juist wanneer prof. Haitjema<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n7" rend="superscript">7</ref> antwoord 54 van de Heidelbergse catechismus als uitgangspunt neemt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wel is het waar,</seg> <seg n="5.4.2">wanneer hij hiertegen in een debat te Zutfen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n8" rend="superscript">8</ref> opmerkte dat de zichtbare kerk met allerlei stukken van het Credo te doen krijgt,</seg> <seg n="5.4.3">zoals bijv. bij doop en avondmaal,</seg> <seg n="5.4.4">maar een organisatie kan men er niet uit afleiden en evenmin een regeling voor tucht.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wanneer Haitjema hierbij wijst<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n9" rend="superscript">9</ref> op het feit dat <hi rend="italic">Calvijn aliquatenus</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n10" rend="superscript">10</ref> tot op zekere hoogte het artikel van het symbool ook op de zichtbare kerk laat betrekking hebben,</seg> <seg n="5.5.2">dan trekt hij daaruit een conclusie die Calvijn er juist mee wil afsnijden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Calvijn heeft hier het oog op de Wederdopers,</seg> <seg n="5.6.2">die uit het wezen der onzichtbare kerk regelrecht een aardse inrichting en tucht willen afleiden,</seg> <seg n="5.6.3">zodat het Godsrijk op aarde ontstaat.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Calvijn komt daartegen op met zijn aliquatenus.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Wel volgt uit het <pb n="107" ed="VW"/>geloofsartikel dat ieder zich bij de kerk moet voegen,</seg> <seg n="5.8.2">dat hij haar gezag moet erkennen en zich als een schaap ener kudde moet gedragen,</seg> <seg n="5.8.3">maar de verscheidenheid der gaven en de politieke orde worden daardoor niet opgeheven.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">En dan brengt hij deze dingen weer meer op geloofsgebied terug.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Na een korte lofzang op de onzichtbare kerk als de ware moeder zal hij zich met de zichtbare gaan bezighouden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze bevat de massa,</seg> <seg n="6.1.2">de menigte der mensen die God in Christus belijden,</seg> <seg n="6.1.3">de christenmensen dus.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Door de doop wordt men ingelijfd;</seg> <seg n="6.2.2">het avondmaal manifesteert de eenheid;</seg> <seg n="6.2.3">de overeenstemming ligt in Gods Woord;</seg> <seg n="6.2.4">voor haar prediking heeft zij de instelling van het ministerie.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Velen zijn er in die niets van Christus hebben dan de titel en de schijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zeer vele schapen zijn er buiten,</seg> <seg n="6.4.2">zeer veel wolven binnen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar opdat we toch er wat van zouden weten waar men zo ongeveer zijn kinderen moet zoeken,</seg> <seg n="6.5.2">heeft God zich voor de zichtbare kerk aan onze bevatting aangepast.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Omdat geloofszekerheid hier niet mogelijk was,</seg> <seg n="6.6.2">heeft Hij er een soort oordeel der liefde voor in de plaats gesteld.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daarbij hebben we dan te oordelen naar geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="6.7.2">levensgedrag en deelname aan de sacramenten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De georganiseerde kerk houdt dus slechts <hi rend="italic">aliquatenus</hi> verband met de onzichtbare.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Haar oordeel krijgt tegenover de laatste,</seg> <seg n="7.2.2">waarvan de kennis bij God blijft,</seg> <seg n="7.2.3">een conjecturaal karakter.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Mits zo dat deze veronderstellingen ten opzichte van onze medeleden door de liefde hun eigenlijke kerkelijke betekenis krijgen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Op die wijze alleen is het mogelijk,</seg> <seg n="7.4.2">hier op aarde iets van de gemeenschap der heiligen te verwezenlijken.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Als we een kerk willen maken met een absoluut karakter,</seg> <seg n="7.5.2">dan blijft er geen kerk over.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Daarbij komt dat de vergeving der zonden de sleutel der kerk is.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zonder die vergeving zouden we geen dag in de kerk kunnen blijven.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">En we krijgen die vergeving ook zelf slechts in de gemeenschap der kerk.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Een zeker publiek karakter der kerk moet bewaard blijven.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Men moet particulieren tijdelijk kunnen dulden in de kerk,</seg> <seg n="7.10.2">die er niet in behoren.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">En wat het volk betreft,</seg> <seg n="7.11.2">als het Evangelie gepredikt wordt en de sacramenten bediend,</seg> <seg n="7.11.3">dan is er altijd vrucht.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het gereformeerde kerkbegrip heeft dus twee kanten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Allereerst is het een accommodatie Gods aan onze zwakheid om ons een menselijke mogelijkheid te scheppen,</seg> <seg n="8.2.2">iets van de onzichtbare kerk te verwezenlijken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En in de tweede plaats krijgt de zo door God ingestelde kerk een eigen betekenis als middel om ons tot het geloof te brengen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar omdat de georganiseerde <hi rend="italic">kerk slechts</hi> een aardse wegwijzer is naar de verborgen gemeenschap der heiligen en ze als zodanig reeds vele conjecturale momenten in haar begrip opneemt,</seg> <seg n="8.4.2">omdat ze voor de absolute geloofszekerheid reeds een oordeel der liefde toepast,</seg> <seg n="8.4.3">mag men dat wat in haar <hi rend="italic">vast</hi> is niet nog eens weer losmaken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Als verwijzing naar de onzichtbare kerk moet ze duidelijk zijn.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ze is geen plaats voor zoeken en twijfelen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Op de kenmerken der kerk <pb n="108" ed="VW"/>hebben de gereformeerden altijd vast gestaan.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="8.8.2">prediking des Woords,</seg> <seg n="8.8.3">sacramenten,</seg> <seg n="8.8.4">dat zijn voor Calvijn de gelaatstrekken der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De tucht als zodanig is niet zo fundamenteel als Woord en sacramenten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ze is weer een middel om dit middel in stand te houden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ze heeft echter ook een naar de wereld toegekeerde zijde.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De gereformeerde kerk heeft twee aangezichten.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een naar de onzichtbare kerk en het andere naar de wereld.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De tucht is voor haar niet alleen een middel om de prediking en de sacramenten zuiver te houden,</seg> <seg n="9.6.2">maar ook om de wereld te reformeren.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Meer dan de lutherse kerk sluit ze hier aan bij de oorsprongen der latijnse kerk sedert Augustinus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het komt er op aan om uit dit kerkelijk a priori,</seg> <seg n="10.1.2">deze voor ons gemeenschappelijk aanwezige onderstellingen,</seg> <seg n="10.1.3">de lijnen te trekken voor organisatie en tucht.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik wil daartoe een paar van die lijnen in het a priori nog wat dikker trekken,</seg> <seg n="10.2.2">opdat ze goed in 't oog vallen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ten eerste hebben we te aanvaarden dat de volmaaktheid der zichtbare kerk niet bestaat in een zich afzonderende heiligheid,</seg> <seg n="11.1.2">maar in een zo groot mogelijk contact met de wereld,</seg> <seg n="11.1.3">met behoud echter van haar eigen duidelijkheid als handwijzer naar de onzichtbare kerk.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Niet de martelaar in zijn cel maar de bisschop in zijn diocese is de gewone figuur,</seg> <seg n="11.2.2">waarmee de kerk kan worden afgebeeld.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Deze maatstaf is al heel spoedig aanvaard.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De kerk heeft niet alleen en allereerst te doen met de sterken,</seg> <seg n="11.4.2">maar ook en allereerst met de zwakken.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Niet de weinigen maar de velen moet ze leiding geven.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">In deze katholieke sfeer,</seg> <seg n="11.6.2">waar geduld en toegeeflijkheid geen bewijs van zwakheid maar van kracht zijn,</seg> <seg n="11.6.3">krijgen de genadegaven pas hun zaligmakende werking.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Daarbuiten kleeft ze een tinctuur van hoogmoed aan,</seg> <seg n="11.7.2">waardoor ze nutteloos en ijdel worden.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De kerk kent zeker haar uitzonderingsperioden,</seg> <seg n="11.8.2">waarin ze in de overgave van de weinigen vecht voor haar adelbrieven en de band met de onzichtbare,</seg> <seg n="11.8.3">maar aan die korte momenten kunnen de normen voor de tucht niet ontleend worden.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Deze moeten bruikbaar zijn in de veel langere tijdperken,</seg> <seg n="11.9.2">waarin ze als georganiseerde instelling haar geduldswerk verricht.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Op dit hoofdpunt is er overeenstemming tussen Augustinus en Calvijn,</seg> <seg n="11.10.2">tussen de rooms-katholieke en de gereformeerde kerk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Onder protestanten is de lutherse kerk meer op ]eerzucht aangewezen dan de gereformeerde.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij is de kerk der reine leer.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ze wil vrij zijn van alle fabelleer,</seg> <seg n="12.3.2">zegt Luther in zijn pinksterlied.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n12" rend="superscript">12</ref><s n="12.4"><seg n="12.4.1">Bij ons staan handel en wandel veel meer vooraan en we zijn er bang voor om de zichtbare kerk te laten uitgroeien tot een priesterlijke figuur,</seg> <seg n="12.4.2">die in sacrament of reine leer het middel zal bezitten om de Heilige Geest in zijn werk te hinderen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wij leggen,</seg> <seg n="12.5.2">zoals trouwens de hele latijnse kerk vergelijkenderwijze doet,</seg> <seg n="12.5.3">in het priesterlijke werk de nadruk op het pastorale.</seg></s> <pb n="109" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.6"><seg n="12.6.1">De Hervormde Kerk is een kerk des Woords en der werken en in zoverre staan we dichter bij Stockholm dan bij Lausanne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n13" rend="superscript">13</ref> 't Gaat er niet om te pronken met een belijdenis.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Deze hoog op te heffen is eerder op zijn plaats in de korte perioden wanneer het martelaarschap daarvoor als loon gegeven wordt.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dan zijn de kerkelijke belijdenissen ook ontstaan.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">In de herderlijke perioden der kerk komen ze niet zo uitdagend en hoekig naar voren,</seg> <seg n="12.9.2">maar werken zich praktischer uit in prediking en zielszorg.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Aan het conjecturale wordt dan een grotere plaats ingeruimd.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En het oordeel der liefde dat de verhoudingen bepaalt leidt niet tot leerstellige bravoure maar tot een zekere geestelijke reserve en gereserveerde geestelijkheid tegenover elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer ik twee kerken moet noemen die deel hebben aan de idee van deze katholieke heiligheid,</seg> <seg n="13.1.2">zoals ik die beschreef,</seg> <seg n="13.1.3">dan zou ik de Engels episcopale en de Hervormde Kerk willen noemen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">In beide gaat men met elkaar op leerstelling gebied twee mijlen,</seg> <seg n="13.2.2">als men verzocht wordt één mijl te gaan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In beide ziet men het Evangelie graag met Maurice<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n14" rend="superscript">14</ref> in direct verband met sociale moraliteit,</seg> <seg n="13.3.2">met handel en wandel.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar in beide komen ook zekere grenzen in 't zicht,</seg> <seg n="14.1.2">waar het wezen der kerk vervaagt en ze dreigt over te gaan in iets anders.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Soms komt het in de Hervormde Kerk voor dat men meent dat de prediking is van eigen vinding en men vergeet dat ze ons mede door de kerk is opgedragen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zahn<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n15" rend="superscript">15</ref> heeft gezegd dat na Constantijn de kerk een gemeenschap is geworden van geborenen in plaats van wedergeborenen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daaraan is eigenlijk niet veel te doen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ook wedergeboren mensen kunnen kinderen krijgen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">We zijn geen monnikenkerk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het wezen der kerk is episcopaat.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Maar onze kerkelijke rechten ontlenen we toch niet aan onze geboorte als zodanig.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Men heeft spoedig na de verklaring van Bilthoven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n16" rend="superscript">16</ref> in het vorige jaar er bezwaar tegen ingebracht,</seg> <seg n="14.9.2">dat er verband gelegd werd tussen belijdenis en lidmaatschap.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Men wilde lid zijn door geboorte,</seg> <seg n="14.10.2">door zijn fysieke aanwezigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">De Haas<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n18" rend="superscript">18</ref> heeft gezegd dat heel Kerkopbouw hem het kerkelijk leven van een vrijzinnige niet waard was.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Niet om de man,</seg> <seg n="14.12.2">maar óm het beginsel.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Hier komt een vrijzinnigheid om de hoek kijken,</seg> <seg n="14.13.2">die 't wezen van een kerk oplost.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">In de episcopale geduldigheid der kerk zit niet het accepteren van het boute feit van fysieke aanwezigheid.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Deze nemen we in acht,</seg> <seg n="14.15.2">zegt Gunning,</seg> <seg n="14.15.3">tegenover de inbreker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Maar er zit een wachten in,</seg> <seg n="14.16.2">een eerbied voor geestelijke werking en ontvankelijkheid voor oprechte legitimatie.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Maar nimmer vnag dit oordeel der liefde,</seg> <seg n="14.17.2">zoals Augustinus en Calvijn het noemen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="14.17.3">ontaarden tot absolutie,</seg> <seg n="14.17.4">geestelijke passiviteit der kerk.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Wanneer ze twee mijlen meegaat voor één,</seg> <seg n="14.18.2">dan raakt ze toch bij 1/2 de tel niet helemaal kwijt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat zou ze doen als ze alles tenslotte aan het geweten van de enkeling overlaat.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men zegt dan:</seg> <seg n="15.2.2">de staat gaat hier verder,</seg> <seg n="15.2.3">de kerk niet omdat ze <pb n="110" ed="VW"/>geestelijk is.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ik antwoord:</seg> <seg n="15.3.2">gewetensvrijheid ligt omgekeerd juist op politiek gebied.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De staat houdt halt voor het geweten omdat ze geen geestelijk oordeel heeft.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De kerk kan dat niet doen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zij mag niet zeggen:</seg> <seg n="15.6.2">gij moet zelf oordelen want daartoe ben ik niet in staat.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het absolute oordeel over wolf en schaap laat ze aan God over.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar het oordeel der liefde,</seg> <seg n="15.8.2">het conjecturale oordeel mag ze niet uit handen geven.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Daarmee oordeelt ze naar de tekenen die er van zijn.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Wanneer ze dit ook uit handen geeft,</seg> <seg n="15.10.2">dan abdiceert ze.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Ze oordeelt niet de intimis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="15.11.2">maar naar wat er openbaar wordt.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Maar dan mag ze daarbij niet weer naar de <hi rend="italic">intima</hi> verwijzen om zich aan 't oordeel te onttrekken.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Over dat binnenste oordeelt God en niet het individu zelf.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Een kerkelijk oordeel de intimis door iemand zelf is een contradictio in terminis,</seg> <seg n="15.14.2">een onding,</seg> <seg n="15.14.3">een vinding die de kerk oplost.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Met de activering der kerk gaat noodzakelijkerwijs samen een activering van het kerkelijk oordeel.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het individu zou met een opschorting van dat oordeel,</seg> <seg n="16.1.2">met een kerkelijk scepticisme,</seg> <seg n="16.1.3">ook niet gediend zijn.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De eer der kerk is altijd geweest dat ze met de waarheid niet marchandeert.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">We mogen met onze gereformeerde voorliefde voor handel en wandel niet zo ver gaan dat we in een kerkelijk pragmatisme aanlanden.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het is volkomen begrijpelijk en nodig dat naast Stockholm Lausanne geboren is.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En als we ons naar de beide kerkelijke polen zullen richten,</seg> <seg n="16.5.2">dan zullen we daarvoor ook naar binnen noodzakelijk de consequenties moeten trekken.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Een oecumenisch belijden is niet te activeren zonder dat daardoor binnen iedere kerk de overeenstemming van de prediking met haar historische belijdenis bevorderd wordt.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De katholieke idee heeft het moment van gezag dat er mee verbonden was in Augustinus' dagen en dat voor de kerkvader tegenover elke andere religie de nota specifica was,</seg> <seg n="16.7.2">nog niet verloren.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer we daarmee geen ernst maken,</seg> <seg n="17.1.2">bestaat de mogelijkheid dat we door het begrip volkskerk ad absurdum te voeren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n22" rend="superscript">22</ref> haar oplossing voorbereiden terwijl we trachten die te voorkomen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Als de groepen die ik nu maar positief-christelijk zal noemen voor hun behoefte om een duidelijk oordeel van de kerk te vernemen nooit een geopend oor vinden,</seg> <seg n="17.2.2">dan zullen de afscheidingen van 1834 en 1886 zich herhalen of op een andere wijze zal de splitsing zich voltrekken.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij zullen met de methode blijven zitten en de stof zal ons ontgaan omdat we aan wezenlijke momenten in het kerkbegrip geen aandacht schenken.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een groepje intellectuele zoekers zal tenslotte de naam van de Hervormde Kerk voortplanten,</seg> <seg n="17.4.2">een schuimende branding zonder zee erachter.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik heb de dingen opzettelijk wat scherp gezegd omdat de grens tussen wat ik in 't begin aanprees en nu afraad niet overal scherp te trekken is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Maar bij allerlei gelegenheden zal men wel weten aan welke kant daarvan men zich bevindt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De kerk kan niet geheel zonder instellingen of middelen,</seg> <seg n="18.3.2">waardoor<pb n="111" ed="VW"/> de overeenstemming der prediking met haar belijdenis bevorderd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De moeilijkheid is om zulk een instantie in het leven te roepen,</seg> <seg n="19.1.2">die waarborgen biedt,</seg> <seg n="19.1.3">in de brede geest van de twee mijlen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n23" rend="superscript">23</ref> te zullen werken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar dit moet toch mogelijk zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.leertucht.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="111" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze op 20.5.1932 te Bilthoven voor het moderamen van KO. gehouden lezing was de derde en laatste van een serie over hetzelfde onderwerp. De beide vorige werden gehouden door prof. dr. A. M. Brouwer en door ds. D. A. Vorster, die zich beiden tegen processuele leertucht verklaarden. Dr. J. F. Beerens, de redacteur van het nieuw gestarte orgaan van de vereniging van die naam, KO. (gedurende een jaar had men gastvrijheid genoten op het omslagblad van het A <hi rend="italic">WCC.,</hi> zie n. 17. 1), gaf een korte samenvatting van alle drie de lezingen in <hi rend="italic">KO.</hi> 1 (juni 1932) nr. 2, p. 10-12.</p><p>De historische achtergrond van deze lezing is o.a. te vinden in de volgende feiten (vgl. H. Bartels, a. w., p. 76 vv.):</p><p>a.Kerkopbouw had in 1931 een cie. benoemd met de opdracht een nieuw reorganisatievoorstel te ontwerpen. Voor samenstelling en verloop werkzaamheden, zie n. 34.2; vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 76. In dit ontwerp werd getracht een oplossing van de moeilijkheden van het tuchtvraagstuk te vinden dmv. de visitatie en (indirect) de huisgemeente. Kohnstamm en Noordmans zagen binnen het overigens in meerderheid en in wezen kopschuwe KO. de noodzaak van leertucht in. b. De tegenstanders van het reorganisatievoorstel-1929 en van ]eerzucht meenden iets positiefs te moeten doen en kwamen met het voorstel tot het zgn. vreedzaam samenwonen der richtingen. Om die mogelijkheid te onderzoeken benoemde de alg. synod. cie. (nov. 1930) een cie., waarin o.a. de hoogleraren Brouwer en Lindeboom. Zij kwamen (juli 1931) met twee voorstellen tot wijziging: 1. Invoeging van een zinsnede art. 14 X in het reglement voor de kerkeraden, aldus luidend: "Indien een groep van gemeenteleden, weïke voldoet aan de daarvoor gestelde eisen, dit aanvraagt, staat de kerkeraad haar toe dat jaarlijks enige godsdienstoefeningen worden geleid door predikanten van haar keuze en wel tenminste twee voor het bedienen van de H. doop, een voor de viering van het H. avondmaal en een voor de bevestiging van lidmaten." De gestelde eisen zijn: a. dat de groep verklaart in te stemmen met de verkondiging van het Evangelie van Jezus Christus, overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Hervormde Kerk hiertelande (art. 27 Reglement op het examen, art. 39 Reglement op het godsdienstonderwijs); b. dat zij zich volgens haar dogmatisch geweten niet bevredigd acht met de wijze waarop in de plaats harer inwoning die verkondiging geschiedt etc.</p><p>Voorstel 2. Wijziging in het Reglement op de vacaturen (art. 86) door invoeging art. 86*, waardoor de kerkeraad een nieuwe predikantsplaats kan stichten op verzoek van een groep gemeenteleden (alweer: als aan de gestelde eisen is voldaan) voor bijzondere werkzaamheden ten behoeve van die groep. Over dit zgn. pacificatie-voorstel ontstond een brede discussie. Het werd eerst aangenomen (synode juni 1931) en moest de kerk passeren. Overal werd het druk besproken gedurende 1931/1932. Tenslotte werd het verworpen.</p><p>Gemengd hebben zich in de strijd o.a. ds. B. J. Aris <hi rend="italic">(Kerk en Wereld</hi> 14 en 28.8.1931), prof. Haitjema <hi rend="italic">(De Gereformeerde Kerk</hi> 17.3.1932, 5 en 26.5.1932, nr. 2267, 2274, 2277) en prof. Brouwer <hi rend="italic">(AWCC.</hi> 8 (15.4.1932) nr. 18). Haitjema bestreed deze "codificatie van de rechten der minderheden, die aan de kerkeraad het geestelijk functioneren mbt. het belijden op zijn eigen terrein ontneemt." Haitjema o.a.: Toelaten van 'veelkleurigheid' mag niet 'afgronden van Christus-loochening en kruis-verijdeling toedekken'. Ongeveer gelijktijdig met deze lezing schreef N. zijn artikel tegen de voorstellen in <pb n="112" ed="VW"/><hi rend="italic">AWCC.</hi> 3.6.1932, waarin hij de verborgen scheur, die door KO. liep, zichtbaar maakte <hi rend="italic">(Op een dood spoor,</hi> nr. 20). Met overgrote meerderheid (vgl. ook adres-KHe.) werden de voorstellen verworpen, in tweede instantie ook door de synode. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 56 vv. c. Haitjema had zich over ons onderwerp uitgesproken in zijn referaat <hi rend="italic">Leertucht en uitbanning</hi> voor de conferentie van KHe. op 15/16 juni 1931 op de Ernst Sillemhoeve (vgl. <hi rend="italic">NKL. 1</hi> (juli 1931) nr. 1 1). Zijn twaalf stellingen zijn aldus samen te vatten: 1. Punt van kritiek op het ontwerp-1929 was geweest, dat de zaak van de leertucht alleen kerkrechtelijk aan de orde was gesteld. Men moet zorgen voor dogmatische, exegetische en historische argumentering.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Akkoord hiermee, mits men de praktisch-kerkelijke spits volledig serieus neemt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor ons kerkbegrip is antwoord 54 <hi rend="italic">Heid. Cat.</hi> normatief.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De hele christelijke leer moet voortdurend betrokken worden op het hele Evangelie in zijn heilsopenbaring: dus geen verstandelijke weergave van godsdienstig leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De kerk blijft verantwoordelijk voor deze inhoud van haar boodschap. Vandaar noodzaak van leertucht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Leertucht is eerst preventief, daarna repressief, meer medisch dan juridisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Binding aan kerkelijke belijdenis gaat gepaard met noodzaak van revisie, van recht op gravamen, libertas profetandi en de eis der tolerantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Tucht is schriftuurlijk, al is het schriftbewijs in de huidige positie der kerk moeilijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Ook de negentiende-eeuwse 'tucht' om de reglementen te handhaven was hard, niet alleen de leertucht-vonnissen uit de oude Gereformeerde Kerk waren dat. Vgl. geschiedenis rondom Afscheiding en Doleantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Sinds de negentiende eeuw, waarin het individualisme de geesten beheerste, kan men op de tucht geen goed zicht krijgen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Bij invoering tucht bedenke men de continuïteit met de bestaande orde, de zieke toestand der kerk, die tot matiging noopt en voorts het recht van verscheidenheid. 12. Overgangsbepalingen zullen nodig zijn: wij zoeken geen belijdeniskerk. Maar het doel is: een belijdende kerk.</p><p>2. Zie nr. 23, p. 139; n. 46.4; nr. 86, p. 631.</p><p>3. De laatste (Arnhemse) jaren <choice><sic>(1 900</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1900</corr></choice>-1905) stonden geheel in het teken van reorganisatie. In een schouder -aan-schouder van ethischen (Chr. Hunningher) en confessionelen (Ph. J. Hoedemaker en P. J. Kromsigt). Vgl. o.a. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, passim. Vgl. bijv.: "Zo is ook de vrijheid voor elke mening, die op het gebied der kerk erkenning begeert hierin gelegen, dat zij naar de wet van dat gebied beoordeeld wordt ... Gods openbaring in Jezus Christus, ofwel: de uitsluitende heerschappij des Hoofds over het lichaam" (p. 42).</p><p>4. Zie o.a. <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 1, p. 173: "De naaste familieleden van de volbloed Nederlandse ethischen zijn in Engeland te vinden."</p><p>5. Het artikel <hi rend="italic">Op een doodspoor</hi> brak niet alleen een opening naar KHe., maar legde ook de kloof bloot, die in KO. gaapte (zie noot 1).</p><p>6. Tevoren (zie noot 1) hadden A. M. Brouwer en D. A. Vorster gepoogd hun verzet tegen processuele leertucht in KO. ingang te doen vinden.</p><p>7. Zie noot <hi rend="italic">1 (Leertucht en uitbanning, stelling</hi> 3).</p><p>8. Onbekend bij welke gelegenheid, mogelijk ter classicale vergadering. In deze tijd spreken voormannen van KO. en KHe. telkens, vaak ook samen op classes, blijkens o.a. <hi rend="italic">NKL.</hi> Kennelijk had er te Zutfen een discussie Noordmans/Haitjema plaatsgevonden over KHe.'s grondslag zoeken in art. 54 Heid. Cat.</p><p>9. Een kennelijk terzelfder vergadering door H. gebruikt argument.</p><p>10. Calvijns betoog in <hi rend="italic">Institutie IV, 1,</hi> 2-8, door N. in de volgende alinea's geparafraseerd, loopt inderdaad als volgt: IV, 1, 3: de kerk van het geloof omvat ook enigszins (aliquateus)<pb n="113" ed="VW"/> de uitwendige; 4: de kerk van de verkiezing, ons aller moeder; 5: de troost van de verkiezing; 7: de zichtbare kerk rond woord en sacrament; 8: een kerk moet grenzen hebben; God, voorziende dat het er voor ons enigermate (aliquatenus) aan gelegen zou liggen te weten wie wij voor zijn kinderen hebben te houden heeft zich naar onze vatbaarheid gevoegd (se captui nostro accomodavit). In plaats van het geloof stelt Hij een zeker oordeel der liefde (caritatis iudicium). Zo mogen wij voor leden der kerk houden, die én door belijdenis én door levenswandel én door deelneming aan de sacramenten dezelfde God en Christus blijken te geloven.</p><p>11. In deze tijd is N. sterk bezig met deze figuur, over wie hij zijn bekende, in de Volksuniversiteitsbibliotheek verschenen studie schrijft (Haarlem 1933). In Augustinus frappeert hem de combinatie van katholiciteit en persoonlijk gezag; het bisschoppelijk element. Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 1 1 6 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Bundel- 1 938, vert. J. J. L. ten Kate; de regel luidt: "Maak ons vrij van alle dwaling, vrij van alle fabelleer."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 14.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie VW., dl. 1, p. 173 en n. 30.69.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Theodor (von) Zahn (1838-1933), nieuwtestamenticus (vakken: geschiedenis van de canon, de tekstkritiek en de exegese). Streng conservatief. "Das Christentum wird seinem Wesen entfremdet wenn es zum Gesetz für die Geborenen statt für die Wiedergeborenen gemacht wird." Vgl. <hi rend="italic">Konstantin der Grosseunddie Kirche,</hi> Hannover 1876, p.32.Citaat bij Jakob Burckhardt, <hi rend="italic">Die Zeit Konstantins des Grossen,</hi> Oiten-Bern 1954, p.305.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 15.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie n. 14.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie n. 52.6; 52.8. Vgl. zijn <hi rend="italic">Overleveringen waarheid,</hi> Assen 1934. Door A. M. Brouwer besproken in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (nov. 1934) nr. 7. Volgens B.: 'zuivere immanentie'; 'bestrijdt alle christelijke geloofsvoorstellingen'. Hiervoor ziet B. geen plaats in de Hervormde Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie n. 22.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie n. 55.26; 55.41.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n21" type="end" place="end" n="21"><p><hi rend="italic">Vgl. Codex Iuris Canonicicanon</hi> 196: "Potestas iurisdictionis seu regiminis quae ex divina institutione est in Ecclesia, alia est fori externi, alia fori interni, seu conscientiae, sive sacramentalis sive extra-sacramentalis." Vgl. ook P. Hinschius, <hi rend="italic">System des katholischen Kirchenrechts, dl.</hi> 1, Berlijn 1869, p. 168; R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht,</hi> dl. 2, München-Leipzig 1923, p. 105. Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">Tractaat van de reformatie der kerken, aan de zonen der reformatie hier te lande op Luthers vierde eeuwfeest,</hi> Amsterdam 1883, p. 74: 'De intimis non iudicat <choice><sic>eeclesia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ecclesia</corr></choice> (De kerk onthoudt zich van oordeel over de verborgene dingen).'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n22" type="end" place="end" n="22"><p>De Haas c.s. stonden op deze notie juist i.v.m. de tuchtkwestie. Vgl. zijn opkomen voor de Arnhemse verklaring <choice><sic>(1 936</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1936</corr></choice>). Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 128; zie ook nr. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n23" type="end" place="end" n="23"><p>N. dacht deze instantie in de huisgemeente gecombineerd met de visitatie gevonden te hebben. Zie nr. 30-35.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.leertucht.n24" type="end" place="end" n="24"><p>J. F. Beerens tekent aan, KO. 1 (juni 1932) nr. 2: "Een zeer geanimeerde bespreking volgde. Men was het eens over het volgende: 1. De kerk behoort een Christusbelijdende gemeenschap te zijn. 2. Er is behoefte aan een nieuwe belijdenis. 3. Gezocht moet naar een oordeel der liefde of broederlijk vermaan dat excessen tegengaat en gemeenschappelijk belijden bevordert. 4. Laat de reorganisatiecie. in die richting een artikel formuleren."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor" decls="#bibl-noordmans5.op-een-dood-spoor">
<pb n="114" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Op een dood spoor<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De lezer van dit blad kan weten dat in de synode van 1931 een voorstel betreffende de minderheden voorlopig is aangenomen,</seg> <seg n="2.1.2">waarop dan de a.s. classicale vergaderingen zullen hebben te adviseren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De bijzonderheden en een uitvoerige verdediging gaf prof. Brouwer in het nummer van 15 april jl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik kan mij voorstellen dat sommige leden van de commissie,</seg> <seg n="2.3.2">die deze invoeging in het Reglement op de kerkeraden ontwierp,</seg> <seg n="2.3.3">zich moeilijk aan hun opdracht konden onttrekken,</seg> <seg n="2.3.4">toen inmiddels de oprichting van Kerkopbouw de situatie sterk had gewijzigd.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ze zaten eenmaal in de trein en slechts een energieke ruk aan de noodrem had die tot stilstand kunnen brengen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daardoor is dan echter een toestand geschapen die mij buitengewoon gevaarlijk schijnt en die ik hier gaarne onder ogen wilde zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het 'nieuwe' in de 'toestanden',</seg> <seg n="3.1.2">die 'staan geboren te worden' en waarnaar de bovengenoemde commissie verwijst bestaat niet het minst hierin,</seg> <seg n="3.1.3">dat de kerk als zodanig weer meer naar voren zal komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij maken ons op om onze <hi rend="italic">eigen vinding</hi> wat minder belangrijk te achten en aan het gezag van het grote geheel,</seg> <seg n="3.2.2">waartoe wij behoren en dat wij met een mystieke term <hi rend="italic">het lichaam van Christus</hi> noemen een grotere plaats in te ruimen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Veel sterker dan vroeger zullen wij daardoor op elkander worden aangewezen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">We willen er niet voetstoots van uitgaan dat ieder particulier inzicht het recht heeft geacht te worden te behoren tot de 'veelvuldige rijkdom van Christus'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">We wensen althans zulk een toestand der kerk,</seg> <seg n="3.5.2">waarbij een krachtige drang tot éénheid op de leden wordt uitgeoefend.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dit geldt van 'de éne heilige katholieke christelijke kerk',</seg> <seg n="3.6.2">waarvan we uitspreken dat 'de gebrokenheid harer verschijning in strijd is met haar wezen en een verhindering voor de vervulling harer roeping'.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar ook van de bijzondere kerken,</seg> <seg n="3.7.2">waarvan wij erkennen 'dat een kerk zonder belijdenis geen kerk zou zijn'.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Deze samenstemming kunnen wij,</seg> <seg n="3.8.2">daarvan zijn we ons van meet af bewust,</seg> <seg n="3.8.3">niet forceren.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">'Prediking,</seg> <seg n="3.9.2">persoonlijk getuigenis,</seg> <seg n="3.9.3">evangelisatie en gebed' zijn de voornaamste middelen in deze geestelijke strijd.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Maar toch wordt'de dringende noodzakelijkheid van de eenheid binnen de kerk' erkend.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Met deze en dergelijke woorden is bij de oprichting van Kerkopbouw gewezen op de spanning die er in een kerk moet bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Werd het voorstel betreffende de minderheden aangenomen,</seg> <seg n="4.1.2">dan zouden we juist in de omgekeerde richting gaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De spanning die er nu eenmaal opgesloten ligt in het feit dat een gemeente een soort onsplitsbaar atoom is in de kerk met de kerkeraad als kern,</seg> <seg n="4.2.2">zou er door verloren gaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Op elk gebied hebben we nodig dat menselijk verschil van inzicht ergens aan de natuur der dingen een grens vindt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Anders tast men het wezen aan.</seg></s> <pb n="115" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.5"><seg n="4.5.1">Een kerk,</seg> <seg n="4.5.2">die tot in haar laatste samenstellende delen door de splijtzwam werd aangetast,</seg> <seg n="4.5.3">zou de weg naar de ware gemeenschap niet meer terug kunnen vinden.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men zou 'de dringende noodzakelijkheid van de eenheid binnen de kerk' hoe langer hoe minder gevoelen en zich gaan gedragen als een administratief genootschap van richtingen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat de verschillen nu ook bestaan en tot allerlei moeilijkheden,</seg> <seg n="5.1.2">onbillijkheden en verdriet aanleiding geven,</seg> <seg n="5.1.3">weet ik wel.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Maar de praktijk van het leven verzacht die soms wel wat en voor zover ze niet weg te nemen zijn getuigen ze van de plicht der eenheid.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Honderdmaal beter is de hitte van de partijstrijd dan het koude cynisme ener kerk,</seg> <seg n="5.3.2">die niet slechts zou berusten in wat ze niet gebeteren kan,</seg> <seg n="5.3.3">maar zelfs voorschrijven dat in iedere gemeente de mogelijkheid moet bestaan voor een meervoud van opvattingen der Evangelieprediking.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een Evangelie met een exponent,</seg> <seg n="5.4.2">die hoger wordt naarmate de gemeente groeit.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In een gezin waar man en vrouw niet te best overweg kunnen kan het nog dragelijk wezen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Maar waar ze de trouwring van de vinger getrokken hebben en <hi rend="italic">dus</hi> 'een vreedzaam samenleven'(toelichting op de invoeging in art. 14) leiden omdat financiële en andere redenen dat wenselijk maken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.op-een-dood-spoor.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="6.2.2">daar is geen gezin meer maar een gaarkeuken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De Hervormde Kerk zou het ook zijn als dit voorstel werd aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik kom terug op het gevaar van de toestand.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik zie twee treinen rijden op één spoor uit verschillende richting.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De ene gaat in de richting van een belijdende kerk,</seg> <seg n="7.3.2">de andere in die van een kerk zonder belijdenis.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Is er geen mogelijkheid,</seg> <seg n="7.4.2">de laatste op een dood spoor te laten lopen teneinde een botsing te voorkomen?</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 8 (3.6.1932) nr. 31: een ingezonden artikel. Het werd uitdrukkelijk buiten verantwoordelijkheid van de redactie aldaar geplaatst. Het is een specimen van N.' strijdvaardigheid: kiezen van het juiste moment (zie n. 14.1), te weten vlak vóór de classicale vergaderingen, het element van verrassing en de katalyserende werking die ervan uitging. Als (kritische) reactie op de pacificatie-voorstellen (zie n. 19. l; 23.1) wekte het geestdrift bij KHe., dat - voor het eerst - het gevoel kreeg van een gemeenschappelijke strijd. Geen wonder dat zowel <hi rend="italic">NKL. 2</hi> ( juni 1932) nr. 10 als <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk,</hi> 44 (23.6.1932) nr. 2281 het direct overnamen. Het artikel corrigeerde een aantal medestanders binnen KO., die geneigd waren alle tucht te weren (fervente tegenstand vooral van H. Th. Obbink en A. M. Brouwer). De kritiek op m.n. laatstgenoemde is subtiel maar onmiskenbaar verwoord ('sommige leden').</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n2" type="end" place="end" n="2"><p>A. M. Brouwer <choice><sic>(1 875</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1875</corr></choice>-1948), hervormd predikant o.a. te Meppel; rector Zendingsschool Oegstgeest (1910); hoogleraar NHK. 1921-1935 te Utrecht; hoogleraar N.T. aldaar <hi rend="italic">1935-1946.Schreef o.m. Daniel Chantepie de la Saussaye,</hi> diss<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Utrecht, Groningen 1905. Oorspronkelijk nauw verbonden met N. in KO., maar steeds meer van hem verwijderd door de tuchtopvatting. In 1938 de totale breuk. Zie nr. 64. B. was een der opstellers der voorstellen. Hij schreef in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 8 (15.4.1932) nr. 24 een artikel <hi rend="italic">Synodaal voorstel betreffende de minderheden.</hi> Hij neemt het op voor verdraagzaamheid tegenover hen die toch leden der kerk zijn. Voor Haitjema's reactie zie n. 19. 1. Voor de discussie Brouwer-Haitjema<pb n="116" ed="VW"/> vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 61-63.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De discussie, waarin N. ingreep, verliep aldus: 1. A. M. Brouwer verdedigde de pacificatie-voorstellen in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 8 (15.4.1932) nr. 18; 2. N. schreef in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 8 (3.6.1932) nr. <hi rend="italic">31 Op een dood spoor,-</hi> 3. W. A. Hoek in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 8 (17.6.1932) nr. 33 <hi rend="italic">Kerkelijke kroniek over gaarkeukens, trouwringen en spoorwegen of het synodale voorstel betreffende de minderheden;</hi> bestrijdt N.; 4. F. E. van Santen (van Sliedrecht) schrijft in <hi rend="italic">AWCC. 8</hi> (24.6.1932) nr. 34 een reactie op de discussie Noordmans-Hoek. Hij valt N. bij; 5. W. A. Hoek in <hi rend="italic">A WCC.</hi> 8 (24.6.1932) nr. 34 <hi rend="italic">Kerkelijke kroniek over gaarkeukens, trouwringen en spoorwegen of het synodale voorstel betreffende de minderheden';</hi> 6. Hilbrandt Boschma in <hi rend="italic">A WCC.</hi> 8 (1.7.1932) nr. 35: schoon voorstander van de rechten der minderheden, is hij tegen deze voorstellen <hi rend="italic">(Ingezonden);</hi> 7. N. inA <hi rend="italic">WCC.</hi> 8 (8.7.1932) nr. 36: <hi rend="italic">De vuist der kerk</hi> (nr. 2 1 ).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Het bij de synode van 1931 door de cie. van onderzoek (nov. 1930 ingesteld) ingediende rapport tekende bij Voorstel 1 (zie n. 23. 1) aan, dat ze zo weinig gevraagd had "omdat uw cie. verder van oordeel is, dat er nieuwe toestanden staan geboren te worden, gelet op de bewegingen in de kerk, welke duidelijk daarop wijzen". "Uw cie. acht de tijd nog niet rijp een geheel nieuw reorganisatievoorstel uit te werken, overtuigd als zij is, dat God bezig is voor het kerkelijk leven nieuwe banen te wijzen, gezien het feit dat de verschillende richtingennaarelkaartoegrocien."Vgl.Hand<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Syn. 1931,p.221;H.Bartels,a.w.,p.57.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Veelkleurige wijsheid Gods: Ef. 3 : 10; velerlei genade Gods: 1 Petr. 4 : 10; 'veelkleurigheid' der in het geloof erkende waarheid Gods, vgl. Haitjema, in <hi rend="italic">GK.</hi> 5.5.1932; zie n. 19.5; 23.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De hier genoemde citaten zijn uit het <hi rend="italic">Beginsel-(werk-)program van KO.</hi> (gecit. in volgorde van voorkomen; zie ook n. 15.3): (a. I.) Opbouw der kerk. Het geloof van de ene heilige katholieke christelijke kerk noopt meer en meer tot de erkenning, dat de gebrokenheid harer verschijning in strijd is met haar wezen en een verhindering voor de vervulling harer roeping (Joh. 1 <choice><sic>7 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">7 : 21</corr></choice> vv.); (a.3.) ... van harte erkennen, dat een kerk zonder belijdenis geen kerk zou zijn; (a.2.) De goddelijke waarheid is nimmer in menselijke begrippen te omvatten. Maar geestelijke strijd in nobele zin door studie, prediking, persoonlijk getuigenis, evangelisatie en gebed ... is noodzakelijk voor aanvulling ... correctie ... en opbouw van de Hervormde Kerk, welke deel is van het Lichaam van Christus. Hier ligt de dringende noodzakelijkheid van de eenheid binnen de kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.op-een-dood-spoor.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn. 193</hi> 1, p. 22 l; vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 56-69; zie ook n. 19. 1.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk" decls="#bibl-noordmans5.de-vuist-der-kerk">
<pb n="116" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De vuist der kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Collega Hoek is een ridderlijk man,</seg> <seg n="2.1.2">met wie men gaarne de kerkelijke degen kruist.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">En aan zijn ridderspel merkt men duidelijk dat we in christelijke tijden leven.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Hij gaat niet,</seg> <seg n="2.3.2">als de helden van Homerus,</seg> <seg n="2.3.3">met schelden en vloeken op zijn tegenstander los,</seg> <seg n="2.3.4">maar met een hoffelijke groet,</seg> <seg n="2.3.5">waardoor deze al half ontwapend is.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">In dit abel spel kan ik niet hopen hem te zullen evenaren.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik leg het bij voorbaat af.</seg></s> <pb n="117" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="2.6"><seg n="2.6.1">Er is nog iets waarin ik bij hem achter moet blijven.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Mijn opponens verklaart zich getroffen door enkele beelden die ik mij veroorloofd heb van tijd tot tijd naast een redenering te plaatsen.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Hij looft en wraakt die beurtelings.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Inderdaad is zijn betoog anders verlucht.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Hij spreekt gaarne in gelijkenissen en weet die goed te zeggen.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Ik tel er in deze artikelen tenminste drie.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">De gelijkenis van de <hi rend="italic">schotel met groen moes,</hi></seg> <seg n="2.12.2">die van de <hi rend="italic">drie dwaze maagden</hi> en die van de <hi rend="italic">lichtvaardige jongeling.</hi></seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Door deze evangelische leerwijze wordt mijn manier tot beeldendienst gedeclasseerd en ik aanvaard de sommatie om 'vrijuit' te spreken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit valt mij te gemakkelijker omdat ds. Hoek in zijn stukken inderdaad het hart</seg> <seg n="3.1.2">- bij excusere dit beeld waarvoor de taal schuldig staat en niet ik van de zaak heeft aangeraakt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In een van de korte perikopen in zijn artikelen waar hij niet in gelijkenissen spreekt lees ik:</seg> <seg n="3.2.2">"De kerk moet kerk willen zijn.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat is het éne.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En de kerk moet haar eigen werkelijkheid open aanvaarden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dat is het tweede."</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een beter program zou ik niet weten op te stellen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zelf heb ik dat elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> zo geformuleerd dat de kerk,</seg> <seg n="3.7.2">met behoud van duidelijkheid,</seg> <seg n="3.7.3">voor de velen en de zwakken is ingesteld.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">En hierbij is het mijn collega bittere ernst.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Men merkt dat als hij de kerk met de vuist op tafel laat slaan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="3.9.2">- een beeld waarvoor niet de taal maar ds. Hoek schuldig staat.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Ook omtrent die ernst van het ogenblik bestaat tussen ons geen verschil.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">En toch vrees ik dat wij met deze dingen verschillende kanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n4" rend="superscript">4</ref> uitgaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik ben bang dat,</seg> <seg n="4.2.2">wanneer men op die wijze van ds. Hoek de kerk haar eigen werkelijkheid laat afhameren,</seg> <seg n="4.2.3">er met iedere vuistslag op de tafel een stuk van ons geloof en onze moraal de deur uitgaat,</seg> <seg n="4.2.4">zodat ze weldra uitverkocht is.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ik kan niet inzien dat God in zijn brede en lankmoedige voorzienigheid ons dat voordoet of zijn geduld kwijtraakt omdat de mensen toch niet willen zoals Hij wil en dat ze't nu zelf maar moeten weten.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zo heeft Elia<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n5" rend="superscript">5</ref> de 'eigen werkelijkheid' der kerk in Israël niet opgevat en de dogmatische verschillen niet gereglementeerd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij heeft op een beslissing aangedrongen en het hinken op twee gedachten veroordeeld.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Jezus was van een andere geest dan Elia,</seg> <seg n="4.6.2">maar in dit opzicht overtreft hij hem als hij niet met zevenduizend maar met twaalf mannen de Joodse kerk in stand houdt (Lk. 9 : <hi rend="italic">55;</hi></seg> <seg n="4.6.3">2 Kon. 1 : 10;</seg> <seg n="4.6.4">1 Kon. 19 : 18).</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij heeft er niet aan gedacht de kerk geestelijk failliet te verklaren en een leerstellige uitdeling te organiseren,</seg> <seg n="4.7.2">waarbij Farizeeën en Sadduceeën elk het hun toekomende deel zouden ontvangen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Beter een Evangelie zonder mensen dan mensen zonder het Evangelie.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Mensen worden er dagelijks geboren,</seg> <seg n="4.9.2">maar het Evangelie is slechts eenmaal gepredikt.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Wanneer ooit in de geschiedenis een vuistslag heeft weerklonken van profeten,</seg> <seg n="4.10.2">apostelen of reformatoren,</seg> <seg n="4.10.3">dan is het altijd geweest voor <hi rend="italic">de duidelijkheid</hi> van het Evangelie en nooit voor de dogmatische verscheidenheid.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De kerk heeft nooit uitverkoop gehouden,</seg> <seg n="4.11.2">maar <pb n="118" ed="VW"/>heeft steeds de roeping gevoeld de haar toevertrouwde schat,</seg> <seg n="4.11.3">de parel van grote waarde,</seg> <seg n="4.11.4">te bewaren (Mt. 13 : 45 v.).</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">De kerkvaders hebben dit als het typische onderscheid tussen christendom en heidendom gevoeld dat de kerk volle ernst maakt met de waarheid.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Dat maakt het verschil uit tussen geloof en religiositeit.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar de andere kant dan?</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Moet de kerk dan geen rekening houden met de verscheidenheid,</seg> <seg n="5.2.2">cultureel en dogmatisch,</seg> <seg n="5.2.3">die ook tot haar eigen werkelijkheid behoort?</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Heeft ze niet,</seg> <seg n="5.3.2">ook in deze zin,</seg> <seg n="5.3.3">met de velen te rekenen?</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ze moet dat zeker,</seg> <seg n="5.4.2">maar dat is de andere zijde van haar wezen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat is haar geduldigheid.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ik sla die nauwelijks minder hoog aan dan de eerste.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De pastorale schroom der kerk verleent haar een ander heiligheidsaspect dan haar heldhaftige belijdenis.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Ook in dit opzicht voert ze een hoge titel.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Haar moederlijke toegeeflijkheid schijnt hier te wedijveren met de vaderlijke lankmoedigheid Gods.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Maar daarbij geraakt ze juist niet in opwinding.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Ze draagt en duldt.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Ze kan onmogelijk in vuur komen voor haar eigen pluriformiteit.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De kerk,</seg> <seg n="5.13.2">van deze zijde gezien als de eeuwenlang dragende schoot der volkeren,</seg> <seg n="5.13.3">slaat nooit met de vuist op de tafel.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Wie heeft dat ooit zijn moeder zien doen?</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Ze heeft wat beters te doen dan de burgerlijke deugden van waarachtigheid en eerlijkheid ten toon te spreiden.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Ze oefent zich in de hoop en de liefde.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">Wanneer zij haar geduld verloor bij het gekibbel om de waarheid en in arren moede uitriep dat voortaan ieder van haar het evangelie kan krijgen dat bij verkiest,</seg> <seg n="5.17.2">dan</seg> <seg n="5.17.3">- hadden we geen kerk meer.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De Nederlandse Hervormde Kerk is een gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En zulke kerken hebben een sterk algemeen karakter.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het zijn katholieke kerken zonder paus.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Meer dan bij de luthersen komt de pastorale zijde er naar voren die ik zo juist heb beschreven.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar ze zoeken nog naar de nadere bepaling van eigen vorm en wezen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Daarbij komen sommige karaktertrekken in het zicht die de anglicaanse kerk duidelijker heeft bewaard.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Men leze daarover het mooie artikel van W. H. van de Pol<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n6" rend="superscript">6</ref> in de <hi rend="italic">Stemmen</hi> van juni.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Een van die trekken is het vasthouden van het katholieke geloof in zijn geheel,</seg> <seg n="6.8.2">zonder iets daarvan te willen verliezen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daarmee is niet bedoeld een staalkaart van ketterijen,</seg> <seg n="6.9.2">maar een historische,</seg> <seg n="6.9.3">christelijke inventaris.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Onze kerk heeft meer dan honderd jaar lang een sterk afwachtende houding aangenomen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ze deed dat half onbewust,</seg> <seg n="7.2.2">half gedwongen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Haar ambten functioneerden,</seg> <seg n="7.3.2">maar als kerk kwam ze niet naar voren.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is niet onmogelijk,</seg> <seg n="7.4.2">daarin iets providentieels te zien.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ze kreeg,</seg> <seg n="7.5.2">ook tegen wil en dank,</seg> <seg n="7.5.3">een lange en strenge scholing in ordelijk samenleven en pastorale gereserveerdheid.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">In een eeuw waarin de kerk weinig op de voorgrond kwam en het Evangelie voor velen zijn belichaming scheen te zullen vinden in gezin,</seg> <seg n="7.6.2">partij of staat,</seg> <seg n="7.6.3">heeft onze kerk als kerk een honderd-jarige vakantie genomen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dit was enerzijds een geduldsproef zonder weerga.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Mannen <pb n="119" ed="VW"/>als Kuyper en Gunning,</seg> <seg n="7.8.2">met stoer gereformeerd kerkbesef,</seg> <seg n="7.8.3">hebben het niet of nauwelijks uitgehouden.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Voor een gereformeerde kerk <hi rend="italic">kan</hi> zulk een periode echter heilzaam zijn.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Het kan haar leren,</seg> <seg n="7.10.2">mannelijke daadkracht te paren met de bredere katholieke eigenschappen ener vrouwelijke lijdzaamheid.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Een gereformeerde kerk loopt gevaar partij te worden en haar oorspronkelijk algemeen karakter te verliezen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">De haast van Kuyper tegenover de hoop van Gunning demonstreert ons dat op treffende wijze.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Het is in deze periode dat de Hervormde Kerk toch wel enkele dingen geleerd heeft,</seg> <seg n="7.13.2">die haar geschikt maken waarlijk kerk te zijn en haar een zekere verwantschap met de Engelse kerk hebben bijgebracht die in de toekomst nog goede vruchten kan dragen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar deze rustpoos blijft toch voor een gereformeerde kerk van een onwaarschijnlijke abnormaliteit.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ook De la Saussaye noemde haar 'de ongerijmdheid zelve zonder weerga in de geschiedenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De synode heeft tijdens die grote kerkvakantie die toestand telkens verdedigd met de opmerking dat 'de tijd nog niet rijp' was voor de terugkeer tot de 'eigen werkelijkheid' der kerk.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ik vermag daarin wel enige wijsheid van een seniorenconvent en eerbied voor Gods voorziening bestel te erkennen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Maar op straffe van godslastering kan men zoiets toch niet tot de jongste dag herhalen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Wanneer het de bedoeling is een gereformeerde kerk daarmee op pensioen te stellen,</seg> <seg n="8.6.2">dan kom ik daartegen in verzet.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Nog erger wordt het als men de kerk zelf laat weigeren om uit haar geestelijke lethargie te ontwaken en met de beslistheid van een werkloze die uit 'steun' trekt laat verklaren dat haar vakantie permanent zal zijn.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Een gereformeerde kerk,</seg> <seg n="8.8.2">die verzekert dat ze voortaan de dogmatiek cadeau doet of,</seg> <seg n="8.8.3">met De Genestet,</seg> <seg n="8.8.4">present geeft en waarvan het onbekend zal blijven wat ze meer te geven heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">En dat in deze tijd,</seg> <seg n="9.1.2">waarin gezin,</seg> <seg n="9.1.3">partij en staat ongehoorde crisissen doormaken,</seg> <seg n="9.1.4">terwijl voor de kerk nieuwe geestelijke ritselingen hoorbaar schijnen te worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Waarin men voor alles op concentratie en op beslissingen moet zijn ingesteld.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Moet nu op het allerlaatste ogenblik,</seg> <seg n="9.3.2">waar men steeds de belijdenis,</seg> <seg n="9.3.3">de gemeente,</seg> <seg n="9.3.4">de ambten intact heeft gelaten omdat men door de organisatie de gereformeerde kerk niet wilde deren,</seg> <seg n="9.3.5">de kerk in suïcide sterven?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Moet dat het resultaat zijn van de honderdjarige geduldsproef?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ds. Hoek zegt dat het moet om de waarachtigheid en de eerlijkheid.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat zijn kostelijke ciceroniaanse<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n9" rend="superscript">9</ref> deugden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ds. Hoek zegt dat de eerlijkheid bijzonder eigen is aan de ethischen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ds. Van Santen meent<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n10" rend="superscript">10</ref> aan de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Gunning vond dat laatste ook.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ik houd van de vrijzinnigen om hun eerlijkheid en ook wel van de ethischen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Maar op deze burgerlijke deugd kan men geen kerk bouwen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Men kan er haar wel mee afbreken.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Luther en Bogerman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-vuist-der-kerk.n11" rend="superscript">11</ref> hebben ook wel met de vuist op tafel geslagen,</seg> <seg n="10.9.2">maar <pb n="120" ed="VW"/>dan voor de duidelijkheid der kerk.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Voor de afbraak van de dogmatiek en de moraal hoort men zulke rinkelende slagen niet in de kerk.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Ze worden gehoord aan sommige stamtafels,</seg> <seg n="10.11.2">als men aan ieder die het horen wil verklaart,</seg> <seg n="10.11.3">dat het nu maar eens uit moet zijn met de femelarij en de veinzerij.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="120" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 8 (8.7.1932) nr. 36. W. A. Hoek (zie n. 30.73) schreef in zijn <hi rend="italic">Kerkelijke Kroniek</hi> in <hi rend="italic">AWCC.</hi> van 17 en 24.6.1932 twee artikelen over: <hi rend="italic">Gaarkeukens, trouwringen en spoorwegen,</hi> jg. 8, nr. 33 en 34. Hij deed dit ten antwoord op N.' artikel <hi rend="italic">Op een dood spoor, AWCC.</hi> 8 (3.6.1932) nr. 3 1. Dit artikel (nr. 20), waarin N. zich keerde tegen de pacificatie-voorstellen en met name tegen A. M. Brouwer, die de voorstellen mede had opgesteld en verdedigd in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 8 (15.4.1932) nr. 24, eindigt met drie beelden, te weten de gaarkeuken (waartoe een kerk verwordt, die niet meer de ware gemeenschap bijeenhoudt), de trouwring (die beter in onderlinge spanning kan worden gedragen, dan 'vreedzaam' afgelegd) en de treinen (die met een botsing bedreigd worden). Als N. nu over een schotel groen moes, drie dwaze maagden en een lichtvaardige jongeling schrijft, lijkt het of hij denkt aan Spr. 15 : 17; Matth. 25 : 1-10 en Matth. 19 : 16-26. In werkelijkheid gaat hij even mee in de speelsheid van Hoeks artikelen, waarin deze vertelt over zijn moeder bij het uitdelen van het eten, over meisjes die hij in de trein ontmoette en die naar zijn trouwring keken en over een louche minnaar, die zijn ring afdeed om 'vreemd te kunnen gaan'. - De door N. gebezigde uitdrukking 'abel spel' beduidt een bepaald type middeleeuws toneelstuk zoals <hi rend="italic">Lanceloot,</hi> waarin ernst en humor, opgebouwd rondom een liefdesthema.-De titel De vuist der kerk wordt verklaard door Hoeks woorden: "Doch nu komt er een voorstel tot wettelijke regeling van deze toestand, die geen toestand met ere en evenmin met schande is ... En daarin ligt iets ruiterlijks. Het is alsof de kerk eindelijk met de vuist op tafel slaat en zegt dat het uit zal zijn met camouflage, komediespel en clandestien gedoe."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In de lezing <hi rend="italic">Leertucht,</hi> zie nr. 19. In het verslag van deze lezing (KO. 1 (juni 1932) nr. 2): " ... De kerk met behoud van duidelijkheid, voor de velen en de zwakken (is) ingesteld."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie noot 1. Bedoeld is o.m. het stilzwijgend erkennen van evangelisaties, waar buiten de kerkeraad om dienst werd gehouden. In plaats daarvan moet komen openlijke erkenning.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Hier tekent zich reeds het interne geschil in KO. af.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zowel de notie van het hinken op twee gedachten als die van de 7000 uit resp. 1 Kon. 18 en 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Stemmen des Tijds, juni 1932, artikel over Het kerkelijk vraagstuk in de Anglicaansekerk.</hi> - W. H. van de Pol (geb. 1897), van 1920 tot 1941 leraar geografie, sinds 1914 'anglicaan', studeerde theologie en filosofie te Utrecht en promoveerde te Utrecht in <hi rend="italic">1936 op De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936.AfgevaardigdeNHK. te Edinburgh 1937, actief medewerker in KO., werd in 1940 r.-k.; 1944 tot priester gewijd; van 1948-1967 hoogleraar fenomenologie protestantisme en anglicanisme universiteit van Nijmegen. Ziet de kerk als dynamisch proces; is vooral bezig met de geloofscrisis in alle kerken. Schreef o.a. <hi rend="italic">Het einde van het conventionele christendom,</hi> Roermond 1966.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 14.11. Volledig citaat: "Wat moet men zeggen van een kerkvorm, die niet de belijdenis wil, noch een wet, noch het leven tot band der eenheid, maar reglementen en uitwendige orde? Deze Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw (wij kunnen het niet anders zeggen) is de ongerijmdheid zelve. Tevergeefs zoekt men naar een weerga in de geschiedenis, enige grond in het wezen der zaak." D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Gedachten over het wezen en de behoeften der Kerk, bepaaldelijk der Nederlandse Hervormde,</hi> Leiden 1855, p. 34 v.</p></note>
<pb n="121" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="121" ed="VW"/>"De Dogmatiek - zegt Jan - die geef ik je present. Doch wat hij meer geeft, bleef, tot heden, onbekend." P. A. de Genestet, <hi rend="italic">Lekedichtjes,</hi> nr. 104, <hi rend="italic">Complete Gedichten, Am</hi>sterdam 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie voor Cicero o.a. VW., dl. 3, p. 341, 218 vv.; dl. 2, p. 43 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>F. E. van Santen (1876-1966), bervormdpredikant o.a. te Sliedrecht. Schreef in AWCC. 8 (24.6.1932) nr. 34 een <hi rend="italic">Ingezonden,</hi> waarin hij reageerde op <hi rend="italic">N.'Ingezonden: Op een dood spoor</hi> (8 (3.6.1932) nr. 3 l): " ... eerlijk zijn (dit laatste is het grootste sieraad van de vrijzinnige predikant)." Van S. zelf was een orthodox geworden vrijzinnige, die meer aan de kant van N. wilde staan dan van Hoek. "De vrijzinnige mist het Evangelie van Jezus Christus, de Verlosser." "Jezus, zijn lijden en zijn kruis, zijn hem slechts tot meditatie en imitatio."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-vuist-der-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie VW., dl. 1, p. 496. Zie n. 30.10.; 15.15; p. 92</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>III. De 'Indische' handleiding met betrekking tot reorganisatie</head>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw" decls="#bibl-noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw">
<pb n="124" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkherstel en Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">I</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Op verzoek der redactie van dit blad wil ik iets meedelen omtrent de beide Hollandse verenigingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.1.2">waarvan de namen hierboven staan aangegeven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Kerkherstel zette ik voorop omdat ik lid ben van Kerkopbouw en omdat het de oudste is van de twee.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat er momenteel twee groepen bestaan,</seg> <seg n="4.1.2">die zich beide ten doel stellen te werken voor de versterking van kerkelijk leven niet alleen,</seg> <seg n="4.1.3">maar ook bedoelen de kerk als zodanig naar voren te brengen,</seg> <seg n="4.1.4">is wel een teken des tijds.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De tijd ligt nog niet zo heel lang achter ons dat men in brede kring wel belang stelde in in- en uitwendige zending,</seg> <seg n="4.2.2">filantropie,</seg> <seg n="4.2.3">evangelisatie,</seg> <seg n="4.2.4">in het algemeen de uitbreiding van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="4.2.5">maar moeilijk warm te krijgen was voor speciaal-kerkelijke belangen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hoe de kerk ingericht was,</seg> <seg n="4.3.2">haar ambten werkten,</seg> <seg n="4.3.3">haar diensten geregeld waren,</seg> <seg n="4.3.4">haar vergaderingen geleid werden,</seg> <seg n="4.3.5">dat vonden velen er weinig toe doen,</seg> <seg n="4.3.6">als er <choice><sic>maarvrijheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">maar vrijheid</corr></choice> was om het Evangelie te prediken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En voor zover men niet opging in de praktijk,</seg> <seg n="4.4.2">maar ook belang stelde in theoretische vragen,</seg> <seg n="4.4.3">was de aandacht meer theologisch dan kerkelijk gericht.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit geldt tenminste voor die kringen waaruit de leden van <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> gerecruteerd worden;</seg> <seg n="5.1.2">de meerderheid der ethischen en bijna alle vrijzinnigen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De kerk was voor hen bijna uitsluitend gelegenheid voor prediking,</seg> <seg n="5.2.2">soms ook voor propaganda.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat de kerk ook op zichzelf als gemeenschap,</seg> <seg n="5.3.2">als mystiek lichaam,</seg> <seg n="5.3.3">als belijdende gemeente en als instituut een bestemming heeft,</seg> <seg n="5.3.4">daarvan was het bewustzijn niet sterk ontwikkeld,</seg> <seg n="5.3.5">wanneer het al niet geheel ontbrak.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Vooral in de eerste tijd na 1886,</seg> <seg n="6.1.2">toen Kuyper de gereformeerden had uitgeleid,</seg> <seg n="6.1.3">was dit zo gesteld.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Velen zagen toen de kerkelijke kwestie opgelost in die zin dat enerzijds een belijdende kerk zou bestaan en dat de hervormde kerk haar kenmerk zou vinden in het totaal ontbreken van een belijdenisband.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dat naast een kerk met woord,</seg> <seg n="6.3.2">sacramenten en <hi rend="italic">tucht een</hi> andere zou staan met woord,</seg> <seg n="6.3.3">sacramenten en <hi rend="italic">vrijheid.</hi></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zulk een praktisch prijsgeven van de kerk-als-zodanig was echter niet <hi rend="italic">alleen</hi> het gevolg van de gebeurtenissen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het stond voor een nog groter deel in verband met de geestesgesteldheid van de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze eeuw heeft een sterk ontbindende invloed uitgeoefend.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De afbraak van de christelijke stijl,</seg> <seg n="7.4.2">zoals de middeleeuwen die gekend hadden,</seg> <seg n="7.4.3">bereikte toen haar voltooiing.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Een sterk materialistische levensbeschouwing<pb n="125" ed="VW"/> dreigde alle geestelijke eenheden op te lossen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Stijlloosheid en tuchteloosheid vierden hoogtij op elk gebied en zo ook in de kerk.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De ernstige christen werd bijna noodgedwongen individualist en ieder was genoodzaakt zich op eigen vuist tegen de gemeenschappelijke vijand te verzetten.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Voor sommigen</seg> <seg n="7.8.2">- ik denk aan Gunning</seg> <seg n="7.8.3">- is dit het grote kruis van hun leven geweest.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Ze hunkerden naar een gemeenschap,</seg> <seg n="7.9.2">een moeder-kerk die hen droeg,</seg> <seg n="7.9.3">maar vonden slechts medechristenen die het even goed bedoelden als zij zelf,</seg> <seg n="7.9.4">zonder dat echter ware solidariteit hen de lasten hielp dragen en gemeenschappelijk belijden verheffing in hun leven bracht.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarnaast bestonden wel kringen waarin men de idee der kerk in ere trachtte te houden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De zgn. <hi rend="italic">confessionelen</hi> hebben gedurende de vorige eeuw in herinnering helpen houden dat de hervormde kerk een belijdenis heeft en dat ze niet alleen een gelegenheid is om het Evangelie te prediken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat de kerk ook een eigen karakter heeft.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ze konden de betekenis,</seg> <seg n="8.4.2">die de gereformeerde kerk in deze landen gehad heeft,</seg> <seg n="8.4.3">niet vergeten en dachten met heimwee terug aan de tijden toen de hervormde kerk een meer mobiel lichaam was en waarin de kerkelijke functies niet zo overwegend als thans op orde gericht waren,</seg> <seg n="8.4.4">maar ook door belijdenis en tucht in de ontwikkeling van het geestelijk leven ingrepen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ze herinnerden zich wat de gereformeerde kerk onder de Republiek voor ons volk geweest was en wensten vurig een herstel daarvan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Inderdaad was de kerk in 1816 door Willem 1 vrij sterk aan banden gelegd.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De koning had haar een inrichting gegeven met getrapte verkiezingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Uit een oogpunt van bestuur was deze organisatie voortreffelijk in elkaar gezet.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ze heeft er veel toe bijgedragen om ordelijke toestanden in het leven te roepen en te bestendigen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar het zelfstandige kerkelijke leven,</seg> <seg n="9.5.2">zoals men dat in deze landen toch gekend had,</seg> <seg n="9.5.3">werd er sterk door gekneld.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Aanvankelijk heeft men dit niet zo gevoeld.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Men was de koning dankbaar dat hij als landvader na de napoleontische oorlogen de verwarde kerkelijke toestanden financieel en anderszins regelde.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De oud-liberale richting die toen de boventoon had stelde ook weinig belang in de kerkelijke traditie.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Maar niet zodra was in het Réveil iets van het oud-gereformeerde leven ontwaakt,</seg> <seg n="9.9.2">of men gevoelde zich in oppositie tegenover de geest die leefde in de kerkelijke besturen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is merkwaardig in hoe sterke mate de organisatie van 1816 de denkbeelden over kerk bij de verschillende richtingen beïnvloed heeft.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Als instrument om partijen naast elkaar het leven mogelijk te maken is ze bijna volmaakt te noemen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Onverbeterlijk om beslissingen te voorkomen,</seg> <seg n="10.3.2">die de kerk een werkelijke geschiedenis zouden kunnen geven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De partijen gewenden aan het samenleven in één verband.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Voor 1816 <pb n="126" ed="VW"/>hadden ze dit ook vaak moeten doen,</seg> <seg n="10.5.2">maar dan was het de overheid die de ontknoping tegenhield.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Thans deed de kerk dit zelf en dit wijzigde bij zeer velen geleidelijk het kerkbegrip.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het politieke begrip:</seg> <seg n="10.7.2"><hi rend="italic">gewetensvrijheid</hi> werd in de kerk overgebracht.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De tegenstelling van regering en vertegenwoordiging burgerde ook in het gemeentelijk leven in.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">En wanneer men de synode dan toch een vertegenwoordigend lichaam wil noemen,</seg> <seg n="10.9.2">dan zou ze een permanente <hi rend="italic">Eerste Kamer</hi> kunnen heten die zonder een Tweede regeert en iedere ingrijpende verandering reeds van te voren afwijst.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In het gareel van deze bestuursinrichting,</seg> <seg n="11.1.2">waarin twee delen van de geest der oude regenten op de kerk gevallen zijn,</seg> <seg n="11.1.3">zijn in de negentiende eeuw de leidende synodale figuren geschoold.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze half-politieke organisatie gewende de leden der kerk en nog meer de soms levenslang zitting hebbende leden harer besturen er aan om ieder Nederlander die geboren werd als lid van de hervormde kerk te beschouwen als bezitter van een soort burgerrecht in die kerk.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De <hi rend="italic">geboorte</hi> en niet de <hi rend="italic">wedergeboorte werd</hi> langzamerhand criterium voor het lidmaatschap.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Vooral de vrijzinnigen waren geneigd het zo op te vatten.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De fysieke aanwezigheid in de kerk scheen wel bijna gelijk te staan met het morele recht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n4" rend="superscript">4</ref> om er te werken en te prediken.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><choice><sic>leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> die enigszins bekend is met de geschiedenis onzer kerk in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="12.1.2">denkt hier aan pijnlijke conflicten die hieruit ontstonden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik noem de kwestie-Zaalberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n5" rend="superscript">5</ref> in Den Haag die aanleiding gaf tot een polemiek tussen <hi rend="italic">Groen van Prinsterer en Gunning</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Veel later het geval-Bähler.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s><choice><sic>7</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12"/></choice> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zulke moeilijkheden brachten dan echter geen beslissing.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wel hielden ze het besef levendig dat hier te een of anderer tijd een oplossing gevonden moest worden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar de synodale organisatie bleek zo volkomen berekend op behoud van bestaande toestanden en het bewaren van orde,</seg> <seg n="12.6.2">dat een principiële uitspraak steeds onmogelijk bleek.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De inrichting der kerk was daarop niet berekend.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">II</seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tegenover deze organisatie der hervormde kerk en de onder haar regime groeiende mentaliteit van vrijzinnigheid en behoud kunnen we nu vierderlei houding onderscheiden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ten eerste heeft Kuyper in 1886 op revolutionaire wijze zich met de zijnen aan de <hi rend="italic">synodale</hi> heerschappij onttrokken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het ideaal van een volkskerk,</seg> <seg n="15.2.2">zoals die onder de Republiek bestond,</seg> <seg n="15.2.3">gaf hij prijs.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Radicaler dan men dit ooit had gedaan trok hij zich van de geboorte als kenmerk van kerklidmaatschap op de wedergeboorte terug.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij aanvaardde de <pb n="127" ed="VW"/>geestelijke tegenstellingen die de negentiende eeuw had gebracht en trok er zijn conclusies uit.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De scheiding van kerk en staat vatte hij principiëler op dan de oude gereformeerden dit hadden gedaan en het plaatselijk grondtype van kerkelijke gemeenschapsvorming werd door hem meer eenzijdig naar voren gebracht.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zijn leuze was:</seg> <seg n="15.6.2">de vrije kerken in de vrije staat.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">En op die wijze kreeg in ons land na 1886 de presbyteriale kerkvorm een kans,</seg> <seg n="15.7.2">die hij vroeger onder overheidstoezicht nooit in die mate gehad had.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Alleen maar,</seg> <seg n="16.1.2">de gereformeerde kerken van 1886 waren toch iets anders.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De vrijheid van beweging was niet uitsluitend een gevolg van gewijzigde politieke omstandigheden maar stond ook in verband met het feit dat deze kerken niet meer in de volle zin van het woord volkskerken bedoelden te zijn.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Op die wijze kon men een eenvormigheid doorzetten,</seg> <seg n="16.3.2">zoals die in een gereformeerde volkskerk vroeger niet denkbaar was.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het werd een burgerlijke elite-kerk,</seg> <seg n="16.4.2">die met wat er gistte enerzijds onder de intellectuelen en anderzijds in de onkerkse volkskringen minder behoefde te rekenen dan voor een volkskerk nodig is.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De vereenvoudiging van de moeilijkheden,</seg> <seg n="16.5.2">die hierdoor verkregen werd,</seg> <seg n="16.5.3">moest worden betaald met het prijsgeven van brede algemeenheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De groepen die in 1886 onder de organisatie bleven zagen zich nu voor de taak gesteld om,</seg> <seg n="17.1.2">voor zover ze aan de kerk-als-kerk aandacht wilden schenken,</seg> <seg n="17.1.3">met dit karakter van <hi rend="italic">algemeenheid</hi> wél te rekenen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ze hebben dit dan ook zonder uitzondering gedaan.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In onderscheiding van de confessionelen die in Doleantie gingen zien we dan bij de confessionelen die dit niet deden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n8" rend="superscript">8</ref> juist op dat universele van de kerk gewezen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zij kwamen te staan onder leiding van dr. Hoedemaker<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n9" rend="superscript">9</ref>,</seg> <seg n="17.4.2">die naast Kuyper een professoraat aan de Vrije Universiteit had bekleed.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Hij had een andere opvatting van het ideaal ener gereformeerde kerk dan laatstgenoemde.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Kuyper had meer de vrije kerkvorm in Engeland en Amerika tot voorbeeld genomen,</seg> <seg n="17.6.2">waarbij het nationale op de achtergrond kwam,</seg> <seg n="17.6.3">terwijl de mogelijkheid van internationale betrekkingen openbleef.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Hoedemaker sloot zich dichter aan bij de Nederlandse tradities.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zijn bedoeling was om met:</seg> <seg n="17.8.2"><hi rend="italic">heel de kerk en heel het volk</hi> te rekenen.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hij vergeleek de kerk met een man die onder een balk vandaan gehaald moest worden.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Die balk was de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Maar men mocht daarbij,</seg> <seg n="17.11.2">wilde men zijn leven ontzien,</seg> <seg n="17.11.3">niet gaan amputeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is trouwens duidelijk dat wie met Kuyper niet meegingen geroepen waren de kerkelijke vragen in een nieuw licht te stellen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het ware dwaasheid om,</seg> <seg n="18.2.2">na de oplossing van 1886 afgewezen te hebben,</seg> <seg n="18.2.3">op een herhaling aan te sturen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De confessionelen die Hoedemaker volgden waren gehouden hun beginsel een bredere strekking te geven.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ze moesten bij hun strijd tegen de synodale organisatie er mee rekenen dat deze,</seg> <seg n="18.4.2">met al haar gebreken,</seg><pb n="128" ed="VW"/> <seg n="18.4.3">toch ook symbool van eenheid en ondeelbaarheid der kerk was.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Ze moesten zich er van bewust worden dat deze volkseenheid</seg> <seg n="18.5.2">- volk nu genomen in kerkelijke zin</seg> <seg n="18.5.3">- hun meer waard was dan een meer zuivere kerkorde die delen van dit volk prijsgaf.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ze moesten zich zelf ook duidelijk maken dat ze daarmee tevens gesteld werden voor culturele en sociale vragen die bij de overweging van de kerkelijke kwestie niet maar eenvoudig terzijde konden worden gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer men de intellectuelen en de massa wilde vasthouden en niet alleen de burgerlijke middenstand,</seg> <seg n="19.1.2">dan moest men met de moeilijkheden waarmede deze groepen te worstelen hadden rekening houden.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hun kerkbegrip onderging daarvan de invloed.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat dit het geval was,</seg> <seg n="20.1.2">werd bij de confessionele actie onder leiding van dr. Hoedemaker wel duidelijk.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het juridisch confessionele argument,</seg> <seg n="20.2.2">waarbij op de kerkelijke belijdenis eenvoudig als op een rechtstitel gepleit werd,</seg> <seg n="20.2.3">hoorde men minder.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het werd wel openbaar dat men met een kerk,</seg> <seg n="20.3.2">die met een doorsnede van het hele volk te rekenen had,</seg> <seg n="20.3.3">niet een eeuw lang kon meeleven,</seg> <seg n="20.3.4">zonder dat alle kwesties langzamerhand onder een ander perspectief kwamen te staan.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het vormelijke van de confessionele redeneringen,</seg> <seg n="20.4.2">hun beroep op het <hi rend="italic">recht</hi> dat men ontlenen kon aan historische documenten,</seg> <seg n="20.4.3">die als de belijdenis der kerk bekend stonden,</seg> <seg n="20.4.4">alsook de herinnering aan de oorsprong der hervormde kerk uit de landshistorie,</seg> <seg n="20.4.5">al deze argumenten moesten,</seg> <seg n="20.4.6">toen de negentiende eeuw uitluidde en de twintigste aanbrak,</seg> <seg n="20.4.7">wel veel van hun kracht inboeten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Tot een krachtige en duidelijke uitwerking van nieuwe gezichtspunten kwam het intussen na 1886 bij deze kerkelijke groep voorlopig niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Sociaal en cultureel viel meestal bij een lid van de gereformeerde kerken ruimer inzicht waar te nemen dan bij de gemiddelde confessioneel in de hervormde kerk.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De eerste had dan toch,</seg> <seg n="21.3.2">al was zijn horizon kunstmatig wat enger getrokken dan die van een volkskerk,</seg> <seg n="21.3.3">praktische en wetenschappelijke aanraking met het volksleven,</seg> <seg n="21.3.4">terwijl de laatste aan de verleiding blootstond zich aan kerkelijke abstracties te buiten te gaan,</seg> <seg n="21.3.5">omdat men zeker wist dat ze toch niet behoefden te dienen in de werkelijkheid.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Hoedemaker zelf,</seg> <seg n="21.4.2">die veel gedaan heeft om de confessionele mentaliteit te verruimen,</seg> <seg n="21.4.3">maakte soms de indruk van bevreesd te zi n voor de mogelijkheid dat zijn eigen idealen in de actuele sfeer zouden komen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dat dit het geval was,</seg> <seg n="22.1.2">bewees tegelijkertijd dat hij de grote moeilijkheden,</seg> <seg n="22.1.3">die zich dan zouden voordoen,</seg> <seg n="22.1.4">beter zag dan vele van zijn aanhangers.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Bij hem was ook besef van toekomst.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De gemiddelde confessioneel was,</seg> <seg n="22.3.2">zoals ook na 1886 telkens bleek,</seg> <seg n="22.3.3">maar al te geneigd om tot zijn oorspronkelijk type,</seg> <seg n="22.3.4">zoals dat omstreeks 1850 was ontstaan,</seg> <seg n="22.3.5">terug te keren.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Men kan dat misschien het beste karakteriseren door de kenmerken van het nationale en het juridisch-historische.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De trekken van de vaderlandse kerk <pb n="129" ed="VW"/>stonden daarbij zo sterk op de voorgrond dat men te weinig notitie nam van wat er zich op het wereldtoneel voltrok.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Er ontbrak aan deze opvatting het besef van <hi rend="italic">katholiciteit</hi> en bewustzijn van het <hi rend="italic">eschatologisch</hi> karakter der kerk.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En het waren juist deze ideeën die,</seg> <seg n="22.7.2">ofschoon niet volkomen bewust,</seg> <seg n="22.7.3">de breedte van Hoedemakers gedachten uitmaakten.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hij moest in eigen kring goeddeels een onbegrepen denker blijven.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Een derde groep vormden de <hi rend="italic">ethischen.</hi></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Hun kerkelijke opvattingen stonden echter in het geheel van hun denken weinig op de voorgrond:</seg> <seg n="23.2.2">ze waren daarmee althans lang niet zo gereed als Kuyper en de confessione<hi rend="italic">len.</hi></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1"><hi rend="italic">Chantepie de la Saussaye,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="23.3.2">de theoloog dezer richting,</seg> <seg n="23.3.3">schonk zijn aandacht overwegend aan de dogmatische vragen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Van de praktische kerkelijke politiek heeft hij zich wel niet geheel afzijdig gehouden,</seg> <seg n="23.4.2">maar dit gebied betrad hij toch meer bij gelegenheid.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men merkt niet dat hij een bepaalde roeping gevoelde hier werkzaam te zijn.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wel heeft ook hij zich over de organisatie van 1816 soms zeer scherp uitgelaten.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hij noemde haar leen Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw' en 'de ongerijmdheid zelve zonder weerga in de geschiedenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Maar de positieve uiteenzettingen over de kerk die De la Saussaye een enkele keer gaf op een vergadering gaven geen aanleiding tot een of andere kerkelijke actie.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">De la Saussaye was ook Waals predikant en stond daardoor niet in het centrum van het Nederlandse kerkelijke leven.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Anders was het met Gunning.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Ofschoon deze minder uitsluitend theoloog was dan zijn oudere vriend,</seg> <seg n="24.2.2">heeft hij toch levenslang de behoefte aan een kerk die hem droeg gevoeld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij voelde in dat opzicht even sterk als Kuyper.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ook hij werd bijna buiten de hervormde kerk gedreven door zijn verlangen naar kerkelijke gemeenschap.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar hij kon Kuyper op zijn weg van afscheiding niet volgen,</seg> <seg n="24.5.2">boe pijnlijk hem de breuk met deze stoere Nederlandse kampvechter ook mocht vallen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Wel heeft ook hij het gereformeerde type van kerkelijk leven lief.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Hij prijst het soms op hooggestemde toon.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Maar de idee der <hi rend="italic">katholiciteit</hi> is veel sterker bij Gunning aanwezig.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Hij legt veel nadruk op het apostolisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n14" rend="superscript">14</ref> gezag in de kerk en op het universele van haar wezen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Gunning toont verwantschap met bekende figuren uit de anglicaanse kerk als bijvoorbeeld Maurice.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Bovendien is zijn denken sterk eschatologisch gericht.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Hij meent dat men veel sterker in de verwachting van de toekomst des Heren moet leven.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De spanning die hierdoor in Gunnings leven ontstond bracht hem bijna tot een breuk met de hervormde kerk.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hij zou zich dan echter niet bij de Afscheiding of Doleantie aangesloten hebben,</seg> <seg n="26.1.2">maar bij de zgn. apostolische gemeente,</seg> <seg n="26.1.3">een kring van Engelse oorsprong die op de oudste kerk wilde teruggaan.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Deze stap zou een soort kortsluiting in zijn leven betekend hebben en het is gelukkig dat het er niet toe gekomen is.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De neiging daartoe toont <choice><sic>echter wet een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">echter wel een</corr></choice> duidelijk onderscheid<pb n="130" ed="VW"/> met Kuypers kerkidealen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zoals deze een zekere verenging van de gereformeerde kerk tot stand bracht,</seg> <seg n="26.4.2">zo bedoelde Gunning een verruiming.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Nu hij in de hervormde kerk bleef,</seg> <seg n="26.5.2">konden de katholieke en de eschatologische gedachte die zijn kerkbegrip kenmerken wel niet dadelijk veel invloed krijgen,</seg> <seg n="26.5.3">maar ze bleven toch doorwerken.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Gunning was de profeet van een toekomstig type van gereformeerd kerkelijk leven dat in volle zin met het geheel van het volk en met de toekomst en daardoor met de <hi rend="italic">laatste dingen</hi> moest rekening houden,</seg> <seg n="26.6.2">meer dan de formatie van Kuyper.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Er is dus wel verwantschap tussen het confessionalisme na 1886,</seg> <seg n="27.1.2">zoals Hoedemaker dat voorstond,</seg> <seg n="27.1.3">en de denkbeelden van Gunning.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De ideeën,</seg> <seg n="27.2.2">die op een niet door ieder begrepen wijze het kerkbegrip van de eerste verbreedden,</seg> <seg n="27.2.3">traden bij de laatste zelfstandig en duidelijk op de voorgrond:</seg> <seg n="27.2.4">katholiciteit en eschatologie.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Daartegenover stond dat beide bij Hoedemaker beter op de historische gereformeerde kerk betrokken bleven.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Gunning heeft dat op het laatst van zijn leven ook erkend en is bij dit confessionalisme in de leer gegaan.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hoedemaker en hij hebben elkaar gevonden in een kerkelijke actie voor reorganisatie der kerk,</seg> <seg n="28.1.2">waarin beiden elkaar aanvulden.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Deze beweging heeft de ethische denker in de laatste jaren van zijn leven bijna uitsluitend beziggehouden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hij klaagde er toen over dat schier geen enkele van de jongere ethischen met hem aan de kerkelijke beginselen van De la Saussaye vasthield.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">In werkelijkheid was echter Gunning op dit punt veel meer zelfstandig dan hij zelf wilde weten.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De la Saussaye had meer overeenkomst met Kuyper dan hij en stond dichter bij 'de vrije kerk in de vrije staat'.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Voor Gunnings klachten ten opzichte van zijn mede-ethischen was overigens wel reden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Deze waren <choice><sic>moeilij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">moeilijk</corr></choice> warm te krijgen voor de specifiek kerkelijke vragen en toonden zich veelal tevreden als ze in de kerk maar gelegenheid hadden het Evangelie te prediken,</seg> <seg n="30.2.2">ook al was de inrichting dan niet volmaakt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De synodale gezindheid,</seg> <seg n="30.3.2">die door het verweer tegen Kuypers beweging in brede kring een geduchte versterking had ondergaan,</seg> <seg n="30.3.3">liet moeilijk een objectieve beoordeling toe van nieuwe pogingen om in de inrichting der kerk ingrijpende veranderingen aan te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Adressen,</seg> <seg n="31.1.2">daartoe aan het hoogste bestuur der kerk gericht,</seg> <seg n="31.1.3">werden telkens tamelijk uit de hoogte afgewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">III</seg></s></head>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De vierde houding die tegenover de organisatie van 1816 werd aangenomen viel bij de vrijzinnigen op te merken.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hier was een merkwaardige tegenstelling te ontdekken tussen radicalisme<pb n="131" ed="VW"/> en kerkelijk conservatisme.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ofschoon de predikanten dezer richting wel oog hadden voor het nut van nieuwe methodes bij godsdienstonderwijs en gemeentelijk werk,</seg> <seg n="34.2.2">toonden ze zich toch bij uitstek ouderwets als de organisatie der kerk in haar geheel ter sprake kwam.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Elke ingrijpende wijziging daarin gold hun als onaannemelijk.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Voor een deel moet dit verklaard worden uit bestuurlijke vasthoudendheid.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De vrijzinnigen hadden lange tijd de meerderheid in de synode.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar later was het meer om kerkelijk lijfsbehoud dat men zich tegen reorganisatie verzette.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Dit werd en wordt dan ook openlijk uitgesproken.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De synodale bestuursinrichting met haar getrapte verkiezingen en haar op orde en rust ingestelde reglementenbundel bezit een zo sterk remmend vermogen tegenover de wil van een meerderheid,</seg> <seg n="34.8.2">dat de vrijzinnige minderheid zich onder haar absoluut veilig voelde.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Dit gevoel zou ze niet onder iedere organisatie kunnen hebben.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Zo ontstond een dubbel begrip van vrijzinnigheid.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Een dogmatisch en een kerkelijk.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Beide dekten elkaar niet geheel.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Vrijzinnig in de laatstbedoelde zin was dan ieder die leervrijheid in de kerk wenste en een organisatie die daarmee in overeenstemming was.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">De organisatie van 1816 kreeg in verband hiermee een gewijzigde betekenis.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Was ze aanvankelijk bedoeld als een instituut tot handhaving van een <hi rend="italic">status quo,</hi></seg> <seg n="34.15.2">met toepassing van ruime verdraagzaamheid,</seg> <seg n="34.15.3">- nu werd ze symbool van een kerk die in labiel evenwicht is,</seg> <seg n="34.15.4">zodat de geringste wijziging tot verstrekkende gevolgen kon leiden.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Ze werd een heilig huisje en het heette vrijzinnig daar aan niet te raken.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Hiermee heb ik de voornaamste groepen getekend die we voor de beoordeling van de kerkelijke situatie moesten kennen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Misschien wekt het bevreemding dat ik <hi rend="italic">de gereformeerde kerken</hi> daarbij ook besproken heb.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ik deed dat niet alleen hierom,</seg> <seg n="35.3.2">dat ik wilde laten zien hoe deze revolutionaire houding tegenover de organisatie ook meetelt,</seg> <seg n="35.3.3">maar ook omdat de geschiedenis der gereformeerde kerken na 1886 betekenis heeft voor de hervormde kerk.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Een talrijke groep gereformeerden in die kerk verlangt de vereniging van alle gereformeerden in den lande.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Er zijn politici die wel een middel zouden willen vinden om de hervormde kerk in partijen op te lossen teneinde dit proces te bevorderen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De tegenwoordige organisatie is mede een obstakel op die weg.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Maar niet alleen dat deed mij spreken over de gereformeerden.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">De ontwikkeling van hun kerkenorde en de resultaten daarmee bereikt hebben ook voor het thans levend geslacht enige lessen opgeleverd.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Niet allen zijn daarvoor in even grote bewondering.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Vooral de bekende synode van Assen,</seg> <seg n="35.10.2">waar ds. Geelkerken veroordeeld werd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="35.10.3">heeft velen ten opzichte van de voordelen van de presbyteriale kerkvorm sceptisch gestemd.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Men heeft zich afgevraagd of men met het overnemen van een zeventiende-eeuws instrument in de twintigste eeuw nog voldoende resultaten zou bereiken.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Bij alle eerbied voor de betekenis van Kuypers werk menen velen dit toch te moeten betwijfelen.</seg></s> <pb n="132" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="35.13"><seg n="35.13.1">Toch kan het kerkelijk vraagstuk niet blijven rusten.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Verschillende oorzaken hebben meegewerkt om het urgent te maken.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Het kan niet ontkend worden dat de organisatie der Hervormde Kerk niet geschikt is om aan de krachten die er in de kerk leven veel effect te verlenen.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">En dat is dubbel jammer in een tijd als de onze,</seg> <seg n="35.16.2">met zijn schrijnende geestelijke noden.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Ook het feit,</seg> <seg n="35.17.2">dat de kerk zich niet uit kan spreken over de hoofdpunten van haar belijdenis en de grote tijdvragen wordt steeds meer als een onhoudbare toestand gevoeld.</seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">En eindelijk blijft het kerkelijk geweten zich verzetten tegen een toestand,</seg> <seg n="35.18.2">waarbij op de kansels ten opzichte van de grote heilswaarheden der gemeente een <hi rend="italic">ja</hi> en een <hi rend="italic">neen</hi> tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="35.19"><seg n="35.19.1">Men kan deze toestanden toch niet zonder meer normaal noemen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Na 1886 heeft de drang naar een gewijzigde kerkinrichting,</seg> <seg n="36.1.2">die meer met het algemeen karakter der kerk zou rekenen dan de reformatie van Kuyper,</seg> <seg n="36.1.3">ook nooit geheel opgehouden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ik wees reeds op de volhardende pogingen van een comité omstreeks 1900,</seg> <seg n="36.2.2">waarin <hi rend="italic">Hoedemaker en Gunning</hi> de meest vooraanstaande personen waren.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Kort daarop ontwierpen <hi rend="italic">Slotemaker de Bruine en Blanson Henkemans</hi> een concept-Algemeen Reglement,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="36.3.2">daar zij,</seg> <seg n="36.3.3">zoals in de inleiding verklaard werd,</seg> <seg n="36.3.4">aannamen dat in brede kring eenstemmigheid heerste omtrent de wenselijkheid van een reorganisatie.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Ook deze poging leed schipbreuk.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In de volgende jaren bleef de zaak echter aan de orde.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Omstreeks 1910 werden enkele pogingen ondernomen om zoal niet een principieel gewijzigde kerkorde dan toch een betere vertegenwoordiging en een grotere synode te verkrijgen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De zgn. grote synode.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ook dit werd verworpen,</seg> <seg n="37.4.2">waarbij als argument dienst deed dat het <choice><sic>svnodale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">synodale</corr></choice> gebouw voor 27 leden te klein zou zijn.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Vermoeid door de vele mislukte pogingen begonnen de confessionelen in 1915 een actie om althans de ongebreidelde leervrijheid enigszins te beperken door wijziging van de proponentsformule,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="38.1.2">die de belofte omschrijft welke de kandidaten bij hun laatste examen moeten afleggen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dit was een teruggaan op de confessionele tactiek van voor 1886.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Intussen zat men ook van gereformeerde zijde niet stil.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men trachtte art. 171 <choice><sic>van de rondwet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">van de grondwet</corr></choice>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="39.2.2">dat de financiële verhouding tussen het rijk en de hervormde kerk regelt,</seg> <seg n="39.2.3">gewijzigd te krijgen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Een oplossing van die kerk in haar richtingen zou daarvan het gevolg kunnen zijn.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Voorstander van een wijziging van dit artikel 171 was A. F. de Savornin Lohman.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Dr. P. J. Kromsigt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n23" rend="superscript">23</ref></seg> <seg n="39.5.2">predikant te Amsterdam,</seg> <seg n="39.5.3">kwam daartegen met kracht op. Binnen de kerk zocht dr. Hugo Visscher<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n24" rend="superscript">24</ref> de oplossing der kerk te bevorderen in de Gereformeerde Bond tot <choice><sic>vrij making</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vrijmaking</corr></choice> der kerken.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar nóch de politieke nóch de kerkelijke wig is tot nog toe tussen de voegen der hervormde kerk gedreven.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Ze staat nog als een uitwendige eenheid.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo staat dan,</seg> <seg n="40.1.2">nu bijna een derde van deze eeuw reeds verstreek,</seg> <seg n="40.1.3">de <pb n="133" ed="VW"/>kwestie der organisatie nog onopgelost.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ze is echter wel in een ander licht komen te staan dan in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Waren er toen theologen die meenden dat het kerkelijk leven bestemd was over te gaan in het morele,</seg> <seg n="40.3.2">thans zal men die overtuiging zelden meer uitgesproken vinden.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De staatkundige en morele nood der laatste jaren heeft de aandacht opnieuw op de kerk gericht.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Dat is een internationaal verschijnsel.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Nog vers in het geheugen liggen de wereldconferenties van Stockholm en Lausanne,</seg> <seg n="40.6.2">de eerste voor besprekingen van meer praktische aard,</seg> <seg n="40.6.3">de tweede voor leerstellige toenadering bedoeld.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Grieks-katholieken en protestanten van allerlei formatie uit de hele wereld waren daar vertegenwoordigd.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Daarnaast moet gewezen worden op de reeds oudere wereldorganisaties voor de zending en de christen-studentenbeweging en ander internationaal werk.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Door dit alles is reeds een algemeen geestelijke sfeer geschapen die men in brede zin kerkelijk kan noemen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">De aansluiting van de historische kerken daaraan is nog niet verkregen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar wanneer men het relaas van de vele mislukte pogingen om tot herstel te komen gevolgd heeft,</seg> <seg n="41.3.2">dan dringt zich toch wel de overtuiging op dat de katholieke gedachte ons te hulp zal moeten komen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De kerk zal zich meer haar oecumenisch karakter moeten herinneren.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Ten onzent hadden sinds enkele jaren besprekingen plaats tussen vertegenwoordigers van kerkelijke partijen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Daaruit heeft zich een groep losgemaakt onder leiding van prof. dr. Th. L. Haitjema<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n25" rend="superscript">25</ref> te Groningen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Men ging over tot stichting van het Nederlands hervormd verbond tot Kerkherstel.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Naaste aanleiding tot de oprichting was de verwerping van een voorstel tot reorganisatie door de synode in januari 1930.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dit voorstel was neergelegd in een <hi rend="italic">Ontwerp,</hi></seg> <seg n="42.5.2">door een commissie opgesteld in opdracht van de synode.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De verwerping had plaats met 10 tegen 9 stemmen,</seg> <seg n="42.6.2">een stemmenverhouding waarin herhaaldelijk op kritieke momenten het labiele evenwicht der organisatie uitdrukking heeft gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Het bedoelde ontwerp sloot zich aan bij een concept van 1809 dat later moest wijken voor de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dit concept hield meer rekening met het oud-gereformeerde kerkrecht.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Verder werd een dankbaar gebruik gemaakt van het werk van Slotemaker de Bruïne en Blanson Henkemans,</seg> <seg n="43.3.2">waarop boven werd gewezen.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Het ontwerp wil aan kerkeraad,</seg> <seg n="43.4.2">classes en synodes soevereiniteit in eigen kring laten.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">De algemene synode zou bestaan uit de afgevaardigden der classes en de provinciale synode een overwegend controlerend karakter krijgen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Een ontwerp voor leergeschillen en leertucht werd toegevoegd.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">De verwerping van dit voorstel betekende voor de voorstanders daarvan een ernstige teleurstelling.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Nog nimmer was de kans op een ingrijpende wijziging der organisatie zo groot geweest.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ongetwijfeld zou het wel aan de beoordeling der kerk onderworpen zijn,</seg> <seg n="44.3.2">als niet de leertuchtkwestie,</seg> <seg n="44.3.3">waarop<pb n="134" ed="VW"/> door de toevoeging van enkele artikelen nog in het bijzonder de aandacht gevestigd was,</seg> <seg n="44.3.4">de meerderheid had teruggehouden.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Het verbond voor Kerkherstel recruteert zijn leden overwegend uit de kringen der confessionelen en de Gereformeerde Bond,</seg> <seg n="45.1.2">terwijl ook sommige ethischen lid zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="134" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Hier begint een serie artikelen verschenen in <choice><sic>hetindisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">het Indisch</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Protestantsch Kerkblad</hi> en in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad.</hi> Ofschoon hierdoor de chronologische volgorde onderbroken wordt, plaatsen wij ze op grond van hun duidelijke samenhang als geheel. In feite betreft het een beknopte cursus in kerkelijk denken: <hi rend="italic">IPK.</hi> 1 (mei, juni 1932) nrs. 11, 12; 2 (juli 1932) nr. <hi rend="italic">1: Kerkherstel en Kerkopbouw 1,</hi> 1, <hi rend="italic">111; IPK.</hi> 2 (nov ' 1932) nr. 5: <hi rend="italic">Pacificatie; IPK.</hi> 2 (dec. 1932 en jan. 1933) nrs. 6, 7: <hi rend="italic">Wat is een leek? I, 11; IPK.</hi> 2 (febr. 1933) nr. 8: <hi rend="italic">Presbyteriaal </hi><choice><sic>ofepiscopaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">of episcopaal</hi></corr></choice><hi rend="italic">; IPK.</hi> 2 (april 1933) nr. 1 <hi rend="italic">0: Kerk en natie; IPK. 2</hi> (mei 1933) nr. 1 <hi rend="italic">1: De kerkorde der toekomst; IPK. 3</hi> (nov. 1933) nr. <hi rend="italic">5: Heilig conservatisme; A PK.</hi> 1 (18.1.1934 en 8.2.1934): <hi rend="italic">Een voorstel tot reorganisatie der Nederlandse Hervormde Kerk 1,</hi> 11. <hi rend="italic">Het</hi> IPK. kwam voort uit de Bandoengse kerkbode, op initiatief van de plaatselijke predikant ds. A. C. Christoffels. Door een 'meer verstandelijke opzet' wilde hij uitkomen boven het niveau van de plaatselijke kerkbode. Hij ontving daarvoor waardering van de hoogleraren Brouwer, Obbink en Van Rhijn. In de redactie zat o.a. de dichter dr. W. A. P. Smit. Het verscheen als 'rechtzinnig maandblad, gevestigd te Bandoeng', van 1931-1934. Het werd eind 1933 met het <hi rend="italic">Algemeen Protestantenblad</hi> gecombineerd tot het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor de Protestantse Kerk in Nederlands Indië</hi> (A PK.) met C. Zijlstra als hoofdredacteur, M. B. van der Hoeven, ds. C. Hamel en dr. E. de Vries als mederedacteuren en vaste medewerking van o.a. dr. P. J. Koets, dr. H. Kraemer en ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans. Later werkte o.a. de historicus dr. H. J. de Graaf mee. Van dit blad is slechts één geregistreerd exemplaar in Nederland aanwezig (in de bibliotheek van het Instituut voor de Tropen), waarvan bovendien de nrs. 1-45 van de eerste jaargang ontbreken. Het blad eindigt met de 7e jaargang nr. 12 dd. 21.3.1940. Het stond in het teken van de kerkelijke bewustwording van de Indische protestantse kerk, welke leidde tot een eigen gestalte en de eerste algemene synode in 1936. Tegen deze achtergrond gezien is de medewerking van N. verklaarbaar. Vgl. A. J. Rasker, <hi rend="italic">De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795,</hi> Kampen 1974, p. 322 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Voor het ontstaan van beide organisaties zie n. 14. l; <hi rend="italic">15.</hi> 1. Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 34-69.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Koning benoemt leden synode op voordracht provinciale kerkbesturen, leden provinciale kerkbesturen op voordracht classicale besturen, leden classicale besturen op voordracht classicale vergaderingen, welke laatste weliswaar de kerk rechtstreeks vertegenwoordigen, maar alle bestuursbevoegdheid missen. Resultaat: alle beweging van onderop in de kiem gesmoord. Vgl. Rasker, <hi rend="italic">a, w.,</hi> p. 27 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 14.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie VW., dl. 3, p. 367, n. 4. Gunning vroeg Z. vrijwillig af te treden <choice><sic>(1 864</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1864</corr></choice>). Z.s weigering bevestigde Groen in zijn overtuiging van de noodzaak van juridische leertucht. Z. werd in 1868 geschorst; maar de synode benoemde hem in 1873 in een commissie die een modus vivendi moest uitwerken.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>G. was en bleef zeer bevriend met Groen. Hij steunde hem in de schoolkwestie tot het laatst toe. Maar ten aanzien van de tucht bestreed hij hem: <hi rend="italic">Waartoe verwonderd? Kort woord tot toelichting van de jongste bewegingen op kerkelijk gebied inzonderheid te</hi> ' <hi rend="italic">s-Gravenhage,</hi> 's-Gravenhage 1864. Groen antwoordde met: <hi rend="italic">Is er geen oorzaak? Een wedervraag,</hi> 's-Gravenhage 1864; Gunning: <hi rend="italic">Een doel, twee wegen, antwoord op weder</hi>vraag, 's-Gravenhage 1864; Groen: <hi rend="italic">Natuurlijk of ongerijmd? Aan ds. Gunning,</hi> 's-Gravenbage 1864; Groen: <hi rend="italic">Confessioneel of reglementair? Aan ds. Gunning,</hi> 's-Gravenhage <pb n="135" ed="VW"/>1864; Gunning: <hi rend="italic">De kracht der waarheid tot overwinning, ook op kerkrechterlijk gebied, of.- Twee wegen, een doel,</hi> 's-Gravenhage 1864. Duidelijk is, dat Gunning tegenover Groen de morele, medische, broederlijke tucht wenst (ook t.o.v. Zaalberg) in plaats van de rechtsgang.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>LouisA.Bähler(1867-1941),hervormd predikant o.a.te Oosterwolde, gepromoveerd in 1903. Was socialist en antimilitarist, stelde het boeddhisme boven het christendom. In Friesland geschorst als predikant, maar in hoger beroep door synodus contracta gehandhaafd. Deze laatste uitspraak was de aanleiding tot de oprichting van de Gereformeerde Bond.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Confessionele Vereniging opgericht in 1864 tot strijd ('onbekrompen en ondubbelzinnig') tegen het modernisme en voor het behoud van het belijdend karakter der NHK. Vgl. Rasker, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 163 vv. In 1888 was door Hoedemaker het orgaan <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> opgericht. In 1898 kwam daarnaast <hi rend="italic">Troffel en Zwaard</hi> (red. dr. F. J. Los); opgeheven in 19 t 9. Van 1926-1942 het theologisch tijdschrift <hi rend="italic">Onder eigen vaandel</hi> (red. Th. L. Haitjema); sinds 1950 <hi rend="italic">Kerk en Theologie.</hi> Zie ook VW. dl. 1, p. 387, n. 6 en p. 496, n. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Ph. J. Hoedemaker <choice><sic>(1 839</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1839</corr></choice>-1910), hervormd predikant te Veenendaal, Rotterdam, Amsterdam (1876), hoogleraar VU (1880), legt 1887 ambt neer, waarna weer predikant te Nijland; in 1890 terug in Amsterdam. Promoveerde in 1867 te Utrecht op <hi rend="italic">Het probleem der vrijheid in het theïstisch godsbegrip,</hi> Amsterdam 1867. Gereformeerd theoloog, die de volstrekte heerschappij van het Woord Gods, niet alleen binnen de kerk maar ook op staatkundig terrein, beleed. De sleutel tot deze theocratische ordening was voor hem reorganisatie van de NHK. tot belijdende volkskerk. Bij Kuyper vond hij partijvorming en individualisme, waartegenover hij stelde de aandacht voor het geheel en de concrete zeggenschap van de Schrift over kerk en staat. Schreef o.a. <hi rend="italic">Heel de kerk en heel het volk. Een protest tegen het optreden der gereformeerden als partij en een woord van afscheid aan de Confessionele Vereniging,</hi> Sneek 1897. Zie n. 68.2; vgl. VW., dl. 1, p. 386 v., n. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n10" type="end" place="end" n="10"><p>In <hi rend="italic">GK.</hi> 1 (29.3.1889) nr. 34 schreef H. ten antwoord op een verwijt van 'dolerende' zijde, dat hij, inconsequent, de organisatie afkeurde en er toch onder bleef: "Iemand ligt onder een zware balk ... hoe komt hij er onder uit? Bij stukken en brokken? ... Laat hem dan nog een poosje liggen. Want het leven is er niet mee gemoeid." In <hi rend="italic">GK.</hi> 1 (27.6.1889) nr. 38 beantwoordt hij 'dolerende' kritiek op deze beeldspraak. Hij wijst op de eenheid der kerk en verwerpt de 'stukken-en-brokken-methode'. 'De balk moet weg' en dit langs de geordende weg. Vgl. <hi rend="italic">Legendenvorming</hi> (nr. 75).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie VW., dl. 3, p. 373-389 (vooral p. 378 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie n. 14.1 l; 21.7 en VW., dl. 1, p. 75, n. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 21.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Deze notie bij Gunning staat bij hem steeds in verbinding met andere noties als eschatologisch, katholiek, missionair. Zij staat ook nooit geheel los van zijn eigen voorliefde voor de Apostolischen of <choice><sic>lrvingianen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Irvingianen</corr></choice>. Hun kenmerkende overtuigingen waren ook de zijne: herstel zichtbare eenheid der kerk, van de bijbelse ambten (m.n. het apostelschap) en gaven, tucht, gebeden, gerichtheid op wederkomst Christus, doop en heiliging. Hij heeft overwogen toe te treden, maar hun Israël-visie weerhield hem, zie n. 33.9. Vgl. J. H. Semmelink, <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning, zijn ontwikkelingsgang en zijn beginselen, diss.</hi> Utrecht 1 926 s.v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie VW., dl. 1, p. 148, n. 6. Maurice was orthodox in de leer, vooruitstrevend in de politiek. Gunning bewonderde hem. M. schreef o.a. <hi rend="italic">The doctrine of sacrifice, Londen</hi> 1844; richtte tijdschrift <hi rend="italic">Politics flor the people</hi> op. Vgl. E. Flesseman-Van Leer, <hi rend="italic">De overma(ht van liefde. Inleiding tot de theologie van F. D. Maurice.</hi> Cahiers bij het <hi rend="italic">NTT.,</hi> nr. 1, Wageningen 1968.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl <hi rend="italic">- Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, p. 59 v.: "Welnu, hiertegenover (dwz. het wegvallen van de broederlijke tucht) zeg ik met de in dit opzicht schier van al zijn <pb n="136" ed="VW"/>leerlingen verlaten D. Ch. de la S.: 'eerst Christus, dan de kerk'."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie VW., dl. 1, p. 473.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Voor J. G. Geelkerken, zie VW., dl. 3, p. 389, n. 8. Alles begon met de aanklacht van ouderling H. Marinus na een preek van G. in de Schinkelkerk te Amsterdam op 23 maart 1924 over het verhaal van de verzoeking en val van de mens in het paradijs (zondag 3 <hi rend="italic">Heid. Cat.).</hi> Ofschoon hijzelf in de historiciteit van Gen. 2 en 3 wel kon geloven, eiste G. vrijheid voor hen die aan de letterlijke en traditionele opvatting niet vasthielden. Vgl. <hi rend="italic">Akta der buitengewone synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Assen 26 januari tot 17 maart 1926,</hi> Kampen 1926.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n19" type="end" place="end" n="19"><p><hi rend="italic">Concept Algemeen Reglement voor de NHK.,</hi> door J. R. Slotemaker de Bruine en L. J. Blanson Henkemans, Nijmegen 19041, 19052. Zie n. 23.3 en 32.17.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. <hi rend="italic">De Reglementen der Nederlandse hervormde kerk,</hi> 6e herz. druk, 's-Gravenhage 1939, p. 199 v. ad art. 27 Reglement op het examen; zie ook VW., dl. 1, p. 473, n. 3; zie ook bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie VW., dl. 1, p. 387. Het artikel regelt het recht op rijkstraktement voor 'leraars van godsdienstige gezindheden'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Zie VW., dl. 1, p. 387 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n23" type="end" place="end" n="23"><p>P. J. Kromsigt (1866-1941), hervormd predikant o.a. te Rotterdam en Amsterdam. Leidende figuur Confessionele Vereniging. Leerling Hoedemaker. Publiceerde over dogmatische, kerkrechtelijke en kerkhistorische onderwerpen. Schreef o.a. <hi rend="italic">John Knox als kerkhervormer,</hi> Utrecht 1895 (diss. <hi rend="italic">Utrecht); De kinderdoop en het genadeverbond in verband met de volkskerk. Een honderdjarig protest (tegen de opgedrongen bestuursorganisatie van de NHK.),</hi> Amsterdam 1916. Streed met Hoedemaker en Gunning samen voor reorganisatie. Vgl. <hi rend="italic">Open brief aan de Synode der Ned. Herv. Kerk,</hi> Amsterdam 1904. Werkte in synodale commissies dienaangaande (1899-1905); deed mee aan acties tot verscherping der proponentsformule (steeds vergeefs); steunde het ontwerp-1938 (vgl. H. Bartels, a.w., p. 179 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Hugo Visscher <choice><sic>(1 864</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1864</corr></choice>-1947), Hervormd predikant; promoveerde te Leiden op <hi rend="italic">Guillelmus Amesius,</hi> Haarlem 1894. Hoogleraar RU. Utrecht in de geschiedenis van de godsdiensten, de leer aangaande God en de zedekunde (1903). Mede-oprichter Gereformeerde Bond (zie n. 32.20). Wilde vereniging van alle gereformeerden in één kerkverband; daarvoor moest het KB. van 7.1.1816, waardoor aan de NHK. de synodale organisatie werd opgelegd, worden ingetrokken. Reorganisatie maw. alleen mogelijk door staatsingrijpen. Zie n. 3.<choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>; 3.12; 30.42. Vgl. ook V.s zwak voor het nationaal-socialisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkherstel-en-kerkopbouw.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie n. 14.2.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans5.pacificatie" decls="#bibl-noordmans5.pacificatie">
<pb n="136" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Pacificatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Voor een Indisch publiek te schrijven over vaderlandse kerkelijke toestanden brengt zijn bezwaren mee.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De temperatuur is verschillend en als <pb n="137" ed="VW"/>Multatuli gelijk heeft dat Insulinde zich om de evenaar slingert,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.2">zelfs hier en daar de stand der zon anders.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wat hier zuid is,</seg> <seg n="2.3.2">wordt ginds vaak noord.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zouden deze klimatologische en geografische verschillen geheel zonder invloed blijven op de kijk die men heeft op kerkelijke en culturele dingen?</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Bestaat naast de tegenstelling van oost en west,</seg> <seg n="2.5.2">waarvan meen ik Kipling gezegd heeft dat ze elkaar nooit zullen ontmoeten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.5.3">in 't geheel niet die voor noord en zuid?</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De verdeling van West-Europa in een katholieke en een protestantse helft in rechte evenredigheid met de breedtegraad zou ons tot een andere opvatting kunnen brengen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik zal mij daardoor echter niet laten verleiden een soort vertaling te ondernemen van wat hier gedacht en gezegd wordt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik veronderstel dat het mijn lezers het liefst is wanneer ze het bekende Hollandse geluid horen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zelfs gekibbel kan op een afstand de begeerte opwekken van de partij te zijn,</seg> <seg n="3.3.2">wanneer dieper liggende gevoelens daarbij worden wakker geroepen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Iets van die aard heb ik hier wel te berichten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De synode,</seg> <seg n="4.2.2">die gewoon is elk jaar de classicale tafels te voorzien van enige voorstellen,</seg> <seg n="4.2.3">die meestal een zeker formeel karakter dragen,</seg> <seg n="4.2.4">was in 1931 van deze regel afgeweken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Door enige ingrijpende voorstellen,</seg> <seg n="4.3.2">door een door haar benoemde commissie ingediend,</seg> <seg n="4.3.3">voorlopig aan te nemen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">In die commissie hadden o.a. zitting prof. Brouwer,</seg> <seg n="4.4.2">de voorzitter van Kerkopbouw,</seg> <seg n="4.4.3">en dr. Niemeyer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="4.4.4">een bekend voorman der vrijzinnig hervormden en lid van het provinciaal kerkbestuur van Friesland.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij had gemeend,</seg> <seg n="4.5.2">na de verwerping van de voorstellen tot reorganisatie van prof. Haitjema c.s.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n5" rend="superscript">5</ref> iets te moeten doen om het vreedzaam samenleven der partijen te bevorderen binnen de bestaande organisatie.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Oppervlakkig bezien leken de voorstellen niet bijzonder diep in het kerkelijk leven in te snijden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men gaf in overweging voor de kerkeraden de verplichting te scheppen om aan minderheden in de gemeente op bepaalde voorwaarden tegemoet te komen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Jaarlijks zouden deze dan het recht hebben op enige godsdienstoefeningen,</seg> <seg n="5.3.2">geleid door een predikant hunner keuze,</seg> <seg n="5.3.3">en wel tenminste twee voor het bedienen van de Heilige Doop,</seg> <seg n="5.3.4">één voor de viering van het Heilig Avondmaal en één voor de bevestiging van lidmaten.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarbij golden echter de volgende voorwaarden:</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> dat de groep verklaart in te stemmen met de verkondiging van het Evangelie van Jezus Christus overeenkomstig de beginselen en het karakter der Hervormde Kerk;</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">b. dat ze zich volgens haar geweten dogmatisch niet bevredigd acht met de wijze waarop in de plaats harer inwoning die verkondiging geschiedt;</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><hi rend="italic">c.</hi> dat ze bestaat,</seg> <seg n="8.1.2">in gemeenten met niet meer dan drie predikantsplaatsen uit tenminste een derde gedeelte der stemgerechtigde lidmaten en in gemeenten met meer predikanten uit een breuk die tot teller 1 en tot noemer het aantal predikanten heeft;</seg> <pb n="138" ed="VW"/><seg n="8.1.3">d. dat ze de onkosten voor haar rekening neemt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Een tweede voorstel was van verdere strekking.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het bedoelde de mogelijkheid te scheppen voor een minderheid om een eigen predikant te krijgen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De meerderheden zouden dan vooral in de kleinere gemeenten iets groter moeten zijn;</seg> <seg n="9.3.2">in gemeenten met één predikantsplaats zelfs 2/5.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De kerkeraad zou dan moeten beroepen uit een drietal dat de groep indiende en zou moeten bevorderen dat de belanghebbenden van hun kerkelijke belasting werden ontheven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit laatste voorstel was niet door de hele commissie bij de synode ingediend maar door twee harer leden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De synode had het eerste voorstel aangenomen met 11 tegen 7 stemmen en het laatste met wat een synodelid in een brochure de 'klassieke' stemverhouding van 10 tegen 9 noemde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In confessionele kringen bestond van de aanvang af over de mogelijkheid van de definitieve aanneming dezer voorstellen een levendige ongerustheid.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Prof. Haitjema bestreed ze op reglementaire en principiële gronden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij meende dat de synode niet gerechtigd was zich in dogmaticis te begeven,</seg> <seg n="10.5.2"><choice><sic>wat ze bier op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">wat ze hier op</corr></choice> negatieve wijze toch deed.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ze was een besturend lichaam.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De kans op aanneming was vergroot omdat prof. Brouwer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="10.7.2">die als voorzitter van Kerkopbouw geacht mocht worden zeer vele ethischen achter zich te hebben,</seg> <seg n="10.7.3">het <hi rend="italic">eerste</hi> voorstel verdedigde.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De ongerustheid der confessionelen was dus verklaarbaar.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De vrijzinnigen waren en bloc voor de reglementswijziging.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dr. Niemeyer,</seg> <seg n="11.2.2">die anders waarschijnlijk wel niet in de synode zitting zou hebben gekregen,</seg> <seg n="11.2.3">werd door schikking met iemand anders toch afgevaardigd en ook daarin zag men een teken dat het ernst ging worden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De zaak heeft geen bijzonder tragisch verloop gehad.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De laatste woensdag van juni plegen elk jaar de classicale vergaderingen gehouden te worden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zij geven advies op de het vorige jaar door de synode aangenomen voorstellen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Een grote meerderheid bleek de voorgestelde weg niet te willen betreden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De synode van dit jaar heeft met die adviezen rekening gehouden en met grote meerderheid de reglementswijzigingen verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Misschien lijkt deze affaire uit de verte op klein partij-gekibbel.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">En toch is ze meer dan dat.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er schuilen beginselvragen achter van betekenis voor de toekomstige ontwikkeling der kerk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Men mag niet vergeten dat in vroegere perioden van de wereldgeschiedenis de kerk een veel grotere plaats in het leven van de massa heeft ingenomen dan ze dit thans doet.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Is dat onherroepelijk voorbij?</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Hebben wetenschap,</seg> <seg n="13.6.2">kunst of enige andere cultuursmacht de taak om leiding te geven van haar overgenomen?</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Er zijn misschien ogenblikken geweest waarin men dat heeft kunnen menen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Maar de betekenis van de conjunctuur die we beleven is juist deze dat men op die vraag beslist ja óf nee moet zeggen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Men kan haar niet in het midden laten.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">We kunnen op dit punt thans in Europa spreken van oost en west die elkaar <pb n="139" ed="VW"/>nooit zullen ontmoeten.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">De wijze waarop men in Rusland de kerk terzijde schuift kan slechts beantwoord worden door beslister naar voren brengen van alle wezenlijke kenmerken daar waar men haar niet loslaat.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Daarom staan we tegenover het kerkelijk vraagstuk heel anders dan vijftig jaar geleden.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Ook toen hebben talrijke en respectabele groepen op de betekenis der kerk als zodanig als instituut en draagster van waarheid gewezen.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Deze vertogen deden dan soms wat ouderwets aan.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Het was zoals het soms wel meer gaat als men goede en stichtelijke dingen in 't midden brengt zonder dat ze dat actuele aan zich hebben wat een ding geestelijk maakt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat is nu anders geworden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men denkt weer aan de kerk <hi rend="italic">uit nood,</hi></seg> <seg n="14.2.2">zoals men soms aan God denkt in de nood.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wanneer men dat laatste doet,</seg> <seg n="14.3.2">dan denkt men aan alles waardoor God juist God is.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dat Hij goed is maar misschien toornig;</seg> <seg n="14.4.2">in ieder geval dat Hij helpen kan en ook vergeven wil.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">God wordt weer God.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">- Zo ook met de kerk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wie nu uit de nood der tijden <hi rend="italic">om kerk</hi> roept,</seg> <seg n="14.7.2">wil weer een echte kerk.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Een moeder.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Men herinnert zich wat de kerk wezen kan en vaak geweest is.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Ze is draagster van waarheid en heeft een dogma.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Zelfs de gedachte aan kerkelijke tucht,</seg> <seg n="14.11.2">die lange tijd volslagen contrabande leek,</seg> <seg n="14.11.3">komt weer naar voren.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">De filosoof der vrijzinnigen in Nederland,</seg> <seg n="14.12.2">dr. Snethlage,</seg> <seg n="14.12.3">heeft zelfs verklaard dat ze tot de wezenstrekken der kerk behoort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Met deze dingen voor ogen meenden ook vele ethischen dat het nu juist niet het ogenblik was om de kerk een gematigde dogmatische onverschilligheid bij te leggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ze vonden dat,</seg> <seg n="15.2.2">thans meer dan ooit,</seg> <seg n="15.2.3">de mensen moesten weten wat ze aan de kerk hadden.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat partijstrijd,</seg> <seg n="15.3.2">hoe onverkwikkelijk ook,</seg> <seg n="15.3.3">toch te verkiezen was boven een toestand waarbij de kerk ieder in de gelegenheid zou gaan stellen binnen haar muren het evangelie te horen dat hij verkoos.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ze hadden wel oog voor de geduldigheid die iedere ware kerk eigen moest zijn en wensten er ook aan mee te werken deze uit te bouwen in de organisatie der kerk en er op die wijze vaste vormen aan te geven.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar als het op de prediking en de belijdenis aankwam,</seg> <seg n="15.5.2">mocht de gemeente niet met een facultatief evangelie genoegen nemen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De gang der dingen moest in onze tijd eerder op beslissingen zijn ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ook van een praktische zijde werden de voorstellen afgeraden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De evangelist Hilbrandt Boschma,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.pacificatie.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="16.2.2">bekend pacifist en schrijver van originele en soms schier-apocalyptische brochures inzake de vredesbeweging,</seg> <seg n="16.2.3">neemt ook in het kerkelijk vraagstuk een zeer bemiddelend standpunt in.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Hij is tegenstander van beslissingen bij meerderheid van stemmen en wenst dat de oplossing van de richtingstrijd zuiver geestelijk zal blijven ...</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Toch ried hij de pacificatie die in de hier besproken voorstellen bedoeld was af.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hij achtte de satisfactie die een meerderheid zou gevoelen als ze een enkele maal kerk en koor in een in meerderheid andersgezinde gemeente bezette,</seg> <pb n="140" ed="VW"/><seg n="16.5.2">niet van benijdbaar gehalte.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Liever liet hij dan aan de getalverhoudingen dan nog maar haar consequenties.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Nog een andere kant van de zaak kwam ter sprake.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">In sommige artikelen van de reglementen ligt thans reeds een compromis opgesloten tussen de richtingen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Tijdens de vacature wordt aan de keus van een gemeente ten opzichte van een consulent effect verleend.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">En zo zijn er enkele dingen meer.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Er wordt reeds,</seg> <seg n="17.5.2">zo argumenteert men dan,</seg> <seg n="17.5.3">met de richtingen gerekend.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De reglementen kennen de dogmatische verschillen wel.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Inderdaad valt dit niet strikt te ontkennen.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Maar dergelijke inconsequenties brengt het leven nu eenmaal mee.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Wanneer men van daaruit de lijnen verder gaat trekken wordt men karikatuur-tekenaar<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="17.10"><seg n="17.10.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> portretkunstenaar zoekt een kleine woekering op het aangezicht van zijn origineel eerder te negeren dan te idealiseren.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">De kerkelijke wetgever mag zich aan dergelijke uitwassen niet inspireren.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Opvallend is de rustige en zakelijke wijze geweest waarop de polemiek over deze dingen werd gevoerd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men voelt allerwege dat er meer op het spel staat dan partijbelang en dat de 'Schicksalstunde' der kerk geslagen heeft.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Sommige dingen zijn daarbij wel in helder licht komen te staan.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men moest er zich opnieuw rekenschap van geven hoe ver het partijwezen in de samenstellende delen der kerk kan invreten,</seg> <seg n="18.4.2">zonder dat ze daardoor wordt opgelost.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Een provincie,</seg> <seg n="18.5.2">een classis kan tot nog toe gemeenten trekken van verschillende richting.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Moet deze concessie aan de realiteit doorgetrokken worden ook van de enkele gemeente en moest zij naar haar richtingen geïnstrumenteerd worden?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De kerk heeft gemeend van niet.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zij zoekt,</seg> <seg n="19.2.2">als ik mij niet bedrieg,</seg> <seg n="19.2.3">eerder de omgekeerde weg,</seg> <seg n="19.2.4">die naar een meer gemeenschappelijk en klaarder belijden.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De nood der tijden zal daaraan misschien meewerken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="140" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IPK. 2</hi> (1.1 1.1932) nr. 5. Dit pacificatie-voorstel was waarlijk niet het eerste (zie n. 33.22). Voor inhoud voorstellen, samenstelling commissie etc. zie n. 19. l; voor de gang door de kerk vgl. H. Bartels, a. w., p. 60-75; voor het appèl tot belijden met name op de vrijzinnige theologen zie nr. 1 5 en voor de crisis in KO. zie nrs. 20, 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Uit Multatuli, <hi rend="italic">Max Havelaar of de Koffyveilingen der Nederlandsche Handelmaatschappij,</hi> Amsterdam 1860. Vgl. VW., dl. 1, p. 422. " ... aan U draag ik mijn boek op, Willem den Derden ... keizer van 't prachtig rijk van Insulinde dat zich daar slingert om de evenaar als een gordel van smaragd." Citaat uit uitg. dr. G. W. Huygens, Rotterdam 1958, p. 272.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Rudyard Kipling, <hi rend="italic">The ballad </hi><choice><sic>oflEast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">of East</hi></corr></choice><hi rend="italic"> and West. </hi><choice><sic>Barrack - Room</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Barrack-Room</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Ballads and other verses,</hi> Londen 1892, p. 75: "Oh, East is East, and West is West and never the twain shall meet/Till Earth and Sky stand presently at God's great Judgment scat; But there is neither East nor West, Border nor Breed nor Birth/ When two strong men stand face to face, though they come from the ends of the Earth."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>C. J. Niemeyer <choice><sic>(1 864</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1864</corr></choice>-1932), hervormd predikant o.a. te Bolsward. Schreef <hi rend="italic">Destrijdover de leer der praedestinatie in de negende eeuw,</hi> diss. Groningen, Leiden 1889. Leider der vrijzinnigen; richtte de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden op in 1904.</p></note>
<pb n="141" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="141" ed="VW"/>Zie voor deze cie. en haar werk n. 14.19;voor de discussie over het ontwerp n. 14.1; 14.9. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 15-25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Te weten: op de synodevergadering van 30.7.1931. Vgl. H. Bartels,a.w., p. 60, 69. Zie ook n. 1.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De pennestrijd liep als volgt: A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Synodaal voorstel betreffende de minderheden, A WCC.</hi> 8 (15.4.1932) nr. 24; Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Niet rechten van minderheden maar recht van Christus, GK.</hi> 44 (17.3.1932) nr. 2267 (bijblad); Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Een zwakke verdediging, GK.</hi> 44 (5.5.1932) nr. 2274; <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Op een dood spoor, A WCC. 8</hi> (15.4.1932) nr. 24, overgenomen in <hi rend="italic">GK.</hi> 44 (23.6.1932) nr. 2281; A. M. Brouwer, Ingezonden, GK. 44 (26.5.1932) nr. 2277; Th. L. Haitjema, Antwoord aan A. M.Brouwer, GK.44 (26.5.1932) nr. 2277. Haitjema opponeerde tegen de voorstellen, Brouwer verdedigde ze, H. noemde dit verweer zwak. H. gaat in op B.s verwijt van 'leeroverschatting' en van starre, 'dogmatische eenheid'; H. erkent 'verscheidenheid van opvatting'. "Maar als dit inzicht, overeenkomstig 1 Kor. 12, betreffende de 'veelkleurigheid' der in het geloof erkende waarheid Gods, dienen moet om afgronden van Christusverloochening en kruisverijdeling toe te dekken, dan wordt het bedenkelijk. En daartoe komt prof. Brouwer, wanneer hij even verder in datzelfde verband neerschrijft: 'Daar (nl. in die historisch geworden volkskerk) moet men ook officieel erkennen, dat de dogmatische verscheidenheid groot is, ook al is er slechts één algemeen erkend fundament: Jezus Christus, de Heer.' Algemeen erkend?" zo vraagt H. Ook door de auteurs van <hi rend="italic">Wij geloven?</hi> (d.i. nr. 6 der Erasmus-serie, Assen 1932, waarin vrijzinnige theologen de quintessens van het vrijzinnig christelijk geloven uiteenzetten). Hij stelt B. tenslotte twee vragen: Wijst B. het tweede pacificatievoorstel af? Hoe staat KO. tegenover de pacificatievoorstellen? Antwoord B. in zijn <hi rend="italic">Ingezonden:</hi> op de eerste vraag: ontwijkendbevestigend; op de tweede vraag: KO. staat er buiten. In zijn reactie hierop laakt H. dat dit voorstel "de kwestie van het fundament onzer kerk in geding brengt en op een allernoodlottigste wijze in reglementair formalisme tegelijk weer uitschakelt ook!"</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie VW., dl. 1, n. 24, p. 149; zie n. 20.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 46.4; nr. 19, p. 105.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor een beoordeling van de houding der ethischen in dezen vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.pacificatie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Hilbrandt Boschma (1869-1954), oorspronkelijk beroepsmilitair, daarna onderwijzer; leidde als godsdienstonderwijzer de hervormde (richtings)evangelisatie (rechtz.) te Ruurlo van 1905-1938. Overtuigd christen-pacifist en antimilitarist. Schreef o.a. <hi rend="italic">Oorlog en christendom,</hi> Utrecht 1914 en <hi rend="italic">Heldengestalten uit Israëls geestelijke worstelstrijd,</hi> Lochem 1 933. N. respecteerde Boschma zonder mee te gaan in diens anti-institutionalisme. Voor Boschma's kerkelijk standpunt vgl. <hi rend="italic">A WCC.</hi> 8 (1.7.1932) nr. 35: <hi rend="italic">Beurten voor minderheden;</hi> vgl. ook KO. 6 (dec. 1937) nr. 8: <hi rend="italic">Eenheid in verscheidenheid.</hi></p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek" decls="#bibl-noordmans5.wat-is-een-leek">
<pb n="141" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Wat is een leek?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De bekende gelijkenis uit Lukas 10,</seg> <seg n="2.1.2">die van de barmhartige Samaritaan,</seg> <pb n="142" ed="VW"/><seg n="2.1.3">heeft allereerst een algemeen zedelijke betekenis.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het gaat om de vraag wie <hi rend="italic">onze naaste</hi> is.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De inhoud van het tweede grote gebod dat Jezus geeft en dat de samenvatting vormt van de tweede mozaïsche tafel wordt er nader door bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Een kerkelijke betekenis heeft het verhaal dus niet.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Eerder zou men nog kunnen spreken van een politieke les,</seg> <seg n="3.2.2">omdat het de vijandschap tussen Joden en Samaritanen tegengaat.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Toch is het niet toevallig dat Jezus niet een gewone Jood tegenover de Samaritaan plaatst,</seg> <seg n="3.3.2">maar twee geestelijken van verschillende rang.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daardoor krijgt de gelijkenis meer reliëf.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Een Leviet is een Jood in het kwadraat en in de priester staat hij tot de derde macht verheven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Deze Israëlieten van hogere graad staan nu tegenover de vreemdeling,</seg> <seg n="3.6.2">die nog niet eens een gewone Jood is,</seg> <seg n="3.6.3">nog geen fractie van een Jood.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wat hij is tegenover de zoon Abrahams kan in een breuk met nog zo hoge noemer niet uitgedrukt worden.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het is geen helft,</seg> <seg n="3.8.2">geen vierde,</seg> <seg n="3.8.3">geen achtste of zestiende van een Israëliet.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Op die wijze is zijn waarde niet uit te drukken.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Hij is geen-Jood en daarmee is alles gezegd.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En toch blijkt hij de naaste te zijn;</seg> <seg n="3.11.2">zoals het tweede grote gebod het woord verstaat.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Hier</seg> <seg n="4.1.2">- in de gelijkenis</seg> <seg n="4.1.3">- hebben we de tegenstelling <hi rend="italic">tussen priester en leek</hi> op zijn scherpst.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Nog eens,</seg> <seg n="4.2.2">het is Jezus niet om kerkelijke lering te doen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar de parabel van het koninkrijk Gods werpt plotseling,</seg> <seg n="4.3.2">als bij toeval,</seg> <seg n="4.3.3">een fel licht op kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De vraag luidt dan niet meer:</seg> <seg n="4.4.2">wie is uw naaste? maar:</seg> <seg n="4.4.3">wat is een leek?</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En Jezus beantwoordt die vraag in het Evangelie op een wijze,</seg> <seg n="4.5.2">zoals we dat later in de kerk nooit meer zullen horen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daar blijft de leek toch altijd een positieve grootheid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hij mag dan geen ambt bekleden,</seg> <seg n="4.7.2">hij is toch lid van de kerk;</seg> <seg n="4.7.3">hij is een stukje van een priester.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Ook als leek heeft bij deel aan het hogere dat kerk heet.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij is iets meer dan gewoon mens.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Als ik,</seg> <seg n="4.10.2">gedachtig aan mijn tweede en derde macht,</seg> <seg n="4.10.3">de ouderling-Leviet een 4 geef en de dominee een 8,</seg> <seg n="4.10.4">dan moet mijn leek noodwendig een 2 hebben.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Dat is meer dan 1.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Nog minder mag ik hem met een breuk voorstellen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nu merken we pas hoe wonder Jezus' bepaling van de leek is.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Samaritaan,</seg> <seg n="5.2.2">dat is geen-Jood,</seg> <seg n="5.2.3">dwz. geen lid.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat is een negatieve waarde,</seg> <seg n="5.3.2">die beneden de kleinste breuk ligt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Als we er eenmaal oog voor hebben dan komen we onze leek wel meer in het Evangelie tegen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In heel andere gedaante is hij er in de gelijkenis van de <hi rend="italic">Farizeeër en de tollenaar.</hi></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Weer is het Jezus niet om de kerkelijke kwestie te doen. 't Gaat om wat wij 'de rechtvaardiging uit het geloof' noemen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar we zien ze toch duidelijk,</seg> <seg n="6.4.2">de kerkelijke schaduwen van deze figuren uit het Evangelie.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">We zien ze zelfs beter dan de geestelijke gestalten zelf.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">We zijn als kinderen,</seg> <seg n="6.6.2">die naar schaduwbeelden kijken die Jezus' hand ons op onze witte kerkmuren werpt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De Farizeeër is de priester,</seg> <seg n="6.7.2">maar nu zoals hij voorkomt bij de protestanten.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hij presteert iets,</seg> <seg n="6.8.2">veel zelfs,</seg> <seg n="6.8.3">in de leer.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">En <pb n="143" ed="VW"/>zijn leven is ook lang niet verwerpelijk.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hij vast tweemaal per week en geeft tienden van al wat hij bezit.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Van dit alles heeft de tollenaar niets.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Geen leer en geen leven.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Hij is zondaar,</seg> <seg n="6.13.2">meer niet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Al weer zo'n negatieve bepaling van de leek.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De Farizeeër hoort in de kerk thuis.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men ziet het,</seg> <seg n="7.3.2">hij loopt dadelijk naar voren.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hij voelt er zich op zijn gemak.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De tollenaar niet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Hij blijft verlegen achterin staan.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij is niet van de kerk.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij is helemaal,</seg> <seg n="7.8.2">totaal en tot in de grond van zijn hart een leek.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Nu de kwestie van de kerk meer actueel wordt,</seg> <seg n="8.1.2">komt ook de vraag:</seg> <seg n="8.1.3">wat is een leek? weer naar voren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is waar dat we haar hebben afgeschaft.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Als protestanten kennen we geen leken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar dat helpt ons weinig.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zij kennen ons wel en willen in de kerk aan het werk gaan.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het woord leek is bezig weer burgerrecht te krijgen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">En een organisatie van lekenarbeid is overal aan de orde.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Enkele dagen geleden is er in Amsterdam een <hi rend="italic">Vereniging van Hervormden</hi> opgericht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="8.8.2">die zich zulks ten doel stelt.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Dat is zeker niet te vroeg,</seg> <seg n="8.9.2">want het is bekend hoe de hervormde gemeente in de hoofdstad op een holletje achteruitgaat.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De cijfers die dat aanwijzen zijn werkelijk ontstellend.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Zal er in onze dagen in een wereldstad van de kerk apostolische missie uitgaan</seg> <seg n="8.11.2">- en zonder deze moet ze in de grote centra snel ineenschrompelen</seg> <seg n="8.11.3">- dan kan die door de bestaande ambtsdragers niet voldoende gedreven worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Trouwens men kent de zaak in Indië,</seg> <seg n="9.1.2">Bandoeng en elders,</seg> <seg n="9.1.3">vrij zeker reeds beter dan hier.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wat in Frankrijk onder de naam van <hi rend="italic">La Cause</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n3" rend="superscript">3</ref> begonnen werd,</seg> <seg n="9.2.2">vond daar immers reeds spoediger ingang dan hier.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar ook in Nederland trekt het steeds meer de aandacht.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Op een op 29 september jl. gehouden ledenvergadering van Kerkopbouw werd er een bespreking aan gewijd en in het <hi rend="italic">Weekblad voor Christendom en Cultuur</hi> komt het telkens ter sprake.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Intussen is het verschijnsel voor Nederland niet zo nieuw als het,</seg> <seg n="11.1.2">gezien de bovenstaande gegevens,</seg> <seg n="11.1.3">wel lijkt.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik denk nu niet aan allerlei jeugdorganisaties of bonden van jongeren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat is een reeds lang aan de gang zijnde beweging van eigen karakter.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar behalve de jeugd en <hi rend="italic">de jongeren,</hi></seg> <seg n="11.4.2"><hi rend="italic">die</hi> eigenlijk ouderen bedoelen te zijn vergeleken bij de jeugd,</seg> <seg n="11.4.3">kennen we toch ook reeds vrij lang verschijnselen waarbij met de leek in het algemeen gerekend wordt.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De <hi rend="italic">Ethische Vereniging,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="11.5.2">die nu na de oprichting van Kerkopbouw geacht moet worden ter ziele te zijn,</seg> <seg n="11.5.3">heeft een paar tientallen jaren ook het lekenelement trachten tot zich te trekken en te mobiliseren.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Een brede lekenactie is er niet uit opgevlamd,</seg> <seg n="11.6.2">maar in intellectuele kringen heeft de Vereniging toch wel veler godsdienstige belangstelling wakker gehouden.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De beweging was ongetwijfeld iets minder domineesachtig dan bijv. de Confessionele Vereniging,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="11.7.2">al klaagden sommigen dat ze'en revanche' daarvoor erg professoraat uitviel.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Hoe dit zij,</seg> <seg n="11.8.2">een feit is dat vele niet-theologen op haar vergaderingen een woord meespraken niet alleen,</seg> <pb n="144" ed="VW"/><seg n="11.8.3">maar ook leiding gaven.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Enkele conferenties,</seg> <seg n="11.9.2">die aan de vereniging haar ontstaan dankten,</seg> <seg n="11.9.3">blijken zelfs een taaier leven te hebben dan deze zelf.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Ik denk aan de Ethische Conferentie,</seg> <seg n="11.10.2">die jaarlijks te Lunteren gehouden wordt en aan de Martini-conferentie te Groningen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Ze hebben velen iets gegeven wat men niet wenst in te ruilen.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><choice><sic>11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">II</corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarnaast noem ik het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor Christendom en Cultuur,</hi></seg> <seg n="13.1.2">in Indië niet onbekend.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het is voortzetting van <hi rend="italic">Bergopwaarts</hi> en dit lag weer in het verlengde van de <hi rend="italic">Nederlandsche Kerkbode.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wie,</seg> <seg n="13.3.2">zoals schrijver dezes,</seg> <seg n="13.3.3">achtereenvolgens alle nummers van deze publikaties ondei ogen heeft gehad,</seg> <seg n="13.3.4">kan zich niet vergissen als hij meent dat de ontwikkeling van deze ethische periodieken zich regelrecht in de richting van de lekendeelname bewogen heeft.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Aan het <hi rend="italic">Weekblad</hi> werken vele professoren en predikanten mee,</seg> <seg n="13.4.2">maar het aantal leken dat er geregeld of incidenteel in schrijft is zeer aanzienlijk.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Meer nog dan in het culturele en een soms wat overdreven zucht om de dingen geestig of humoristisch te zeggen,</seg> <seg n="13.5.2">zie ik daarin het karakteristieke van het blad.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Er zou nog veel meer te noemen zijn.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Allang tracht men door allerlei brochure-reeksen het grote publiek ook in de theologische discussie te betrekken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1"><hi rend="italic">Praktisch Christendom</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n8" rend="superscript">8</ref> en andere van die aard gaven hele series van werkjes uit.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Alleen bleef de leek daarbij meer passief.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hij had slechts nodig een vrij groot digestief vermogen om al het gebodene,</seg> <seg n="14.5.2">hoe smakelijk ook toebereid,</seg> <seg n="14.5.3">te kunnen verteren.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In dit verband moet zeker ook de leken-bijbel die de Utrechtse professoren Obbink en Brouwer hebben uitgegeven worden genoemd:</seg> <seg n="15.1.2">de zgn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1"><hi rend="italic">Verkorte Bijbel.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Een voortreffelijke vertaling,</seg> <seg n="15.3.2">waarbij in het Oude Testament sommige stukken,</seg> <seg n="15.3.3">die geacht werden voor de godsdienstige leek weinig betekenis te hebben,</seg> <seg n="15.3.4">werden weggelaten.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Uit dit alles blijkt dat er in kerkelijk Nederland,</seg> <seg n="16.1.2">althans gedurende een paar tientallen jaren,</seg> <seg n="16.1.3">in toenemende mate <hi rend="italic">met en op</hi> de leek gerekend is.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">En ongetwijfeld niet zonder resultaat.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">In een bepaalde 'Schicht' of laag van mensen is het merkbaar dat deze dingen er geweest zijn en hun invloed hebben doen gelden.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Met name het <hi rend="italic">Weekblad</hi> is tot gevestigde staat gekomen en is orgaan van een brede gemeente van eigenaardig lekengehalte.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Ook de theoloog die zich hier beweegt of schrijft voelt de toga van zijn schouders glijden en legt onwillekeurig zijn ambtelijke allures af.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Men mag dus niet zeggen dat de lekenbeweging in Nederland pas geïmporteerd is uit Frankrijk of iets van die aard.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wij kennen haar minstens 25 jaar.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar er moet wel van een crisis in de beweging gesproken worden.</seg></s> <pb n="145" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="17.4"><seg n="17.4.1">We komen in een nieuw stadium.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">En dat is nodig ook.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het is niet toevallig dat Frankrijk,</seg> <seg n="17.6.2">dat het meest geleden heeft in de oorlog,</seg> <seg n="17.6.3">daarbij voorgaat.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De toon moet dieper en ernstiger worden.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Er is minder cultuur en meer nood.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Het christendom moet tegenover de cultuur naar voren komen en doet dat ook.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">De lekenbeweging had neiging tot een eenzijdig esthetische aanvat van de dingen.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Het zeggen scheen soms belangrijker dan de zaak.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Men wilde nog wel over religieuze onderwerpen gesproken zien,</seg> <seg n="18.1.2">maar dan moest het op prettige,</seg> <seg n="18.1.3">zeer onderhoudende toon gebeuren.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Soms scheen het en schijnt het nog dat men ook hier bovenal naar amusement zoekt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Iedere publicist in Nederland weet daarvan mee te praten en als hij het vergeet is de uitgever daar om het hem aan zijn verstand te brengen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Ook en niet het minst in de <hi rend="italic">Weekblad-</hi>gemeente is het verschijnsel bekend.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Intussen zijn de tijden boos en nog bozer geworden en het wordt ernst of men wil of niet.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het baat niet of men preektoon,</seg> <seg n="19.2.2">ambtelijke nadrukkelijkheid of zwaarwichtige dictie nalaat.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De ernst komt toch wel:</seg> <seg n="19.3.2">de echte,</seg> <seg n="19.3.3">onontkoombare.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het doet er weinig toe hoe men het zegt,</seg> <seg n="19.4.2">als de zaak maar besproken wordt.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Of het cultureel is doet er voorlopig minder toe.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het gaat niet meer om de bovenbouw maar om het fundament.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Om christendom en daad.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">En om de troost waarin deze beide verbonden liggen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De crisis in de lekenbeweging hangt hiermee samen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het christendom is van oorsprong een actieve lekenbeweging,</seg> <seg n="20.2.2">van geweldige,</seg> <seg n="20.2.3">wereldbewegende ernst.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar in de kerk kan men deze leek niet terugvinden.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De echte leek is alleen in het Evangelie.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De Samaritaan en de tollenaar.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">In de kerk is de leek steeds een miniatuur-geestelijke.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Als hij actief wordt krijgt hij allures,</seg> <seg n="20.7.2">of hij wil of niet.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Hij is een positieve grootheid.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Wil hij dat niet,</seg> <seg n="20.9.2">dan gaat hij zich tegen eigen geestelijkheid beschermen door de bekende esthetische en culturele houding.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Over het algemeen komt men dan liever in aanraking met iemand die een kerkelijk ambt bekleedt en er enige scholing in heeft dit te dragen als niet-dragende.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wat is een leek?</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dat is de vraag die de ernst van de tijd ons stelt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wij hebben hem nodig,</seg> <seg n="21.3.2">want Christus heeft er zijn gemeente op gebouwd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het is Petrus</seg> <seg n="21.4.2">- in zijn verloochening.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Augustinus kent Petrus tweemaal als de figuur,</seg> <seg n="21.5.2">de kerk dragende.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Eenmaal in zijn belijdenis en andermaal in zijn verloochening.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Op de eerste heeft Rome de kerk gebouwd.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Op de tweede zal het nu moeten gebeuren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.wat-is-een-leek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wij hebben leken nodig,</seg> <seg n="21.9.2">dominees of gemeenteleden het doet er niet toe,</seg> <seg n="21.9.3">in ieder geval mensen wier geestelijkheid dwz. hoogmoed in de wortel gebroken is,</seg> <seg n="21.9.4">zodat hun apostolische liefde niet door eigengerechtelijkheid ongenietbaar wordt.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Zulke absolute,</seg> <seg n="21.10.2">negatieve leken hebben we nodig.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Ze zijn in de kerk onmogelijk,</seg> <seg n="21.11.2">maar bij God zijn alle dingen mogelijk.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="146" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="146" ed="VW"/><hi rend="italic">IPK.</hi> 2 (dec. 1932 en jan. 1933) nr. 6, 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>5 oktober 1932. Doel: a. medewerking aan de taak van de grote-stadsgemeente als gemeente van Jezus Christus, de Zaligmaker der wereld, in de moderne samenleving, vooral op praktisch terrein; b. bevordering gemeenschapsleven in de NH. gemeenten van Groot-Amsterdam. A. G. Dake was de grote stimulator. <hi rend="italic">Hervormd Amsterdam,</hi> veertiendaags (later wekelijks) orgaan der Amsterdamse Vereniging van Hervormden. Redactie: J. B. Th. Spaan en dra. M. G. Schenk. Bestond van 7.4.1933 tot 30.12.1939; in zijn 'verwijding' tot <hi rend="italic">Hervormd Nederland</hi> tot en met 1945.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 30.29.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Opgericht in 1921; heette officieel 'Vereniging tot versterking van de invloed van het ethisch beginsel'. Bestond voornamelijk als studiekring. Men publiceerde aanvankelijk in <hi rend="italic">Bergopwaarts.</hi> Zie voor de tekening van de sfeer de rede van G. van der Leeuw gehouden op de algemene jaarvergadering van 24.10.1922: <hi rend="italic">De roem der ethischen, Bergopwaarts, 6</hi> (4 nov. 1922) nr. 1. Van januari 1924 af verschijnen de <hi rend="italic">Mededelingen der Ethische Vereniging.</hi> Van 1927/1928 af verschenen de <hi rend="italic">Jaarboeken der Ethische Vereniging. Daar</hi>naast: <hi rend="italic">Algemeen Weekblad voor Christendom en Cultuur (zie</hi> VW., dl. 1, p. 356); <choice><sic>brochurerecks</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">brochurereeks</corr></choice> <hi rend="italic">Synthese</hi> (red. Ph. A. Kohnstamm en A. J. de Sopper) sedert 1913; <hi rend="italic">Stemmen voor Waarheid en Vrede</hi> (opgehouden 1925; zie VW., dl. 1, p. 165 v.); <hi rend="italic">Onze Eeuw</hi> (red. P. D. Chantepie de la Saussaye).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Opgericht 12.10.1864 ('tot hulp en leiding van gemeenten en personen in de NHK., die om des geloofs wil in nood verkeren') door Groen en Heldring. Doel: vasthouden aan de belijdenis, dit was voor Groen: 'kerkrechtelijke uitdrijving der modernen'. Zie ook VW., dl. 1, p. 387, n. 6; VW., dl. 1, p. 473, n. 3. Voor tijdschriften zie n. 22.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De Ethische Conferenties werden van zomer 1922-1934 gehouden op het terrein van de Zendingsstudieraad te Lunteren. Onderwerpen en sprekers in <hi rend="italic">Mededelingen, Jaarboeken</hi> en A <hi rend="italic">WCC.</hi> De onderwerpen kerkorde en reorganisatie kwamen niet voor, zelfs in 1933 en 1 934 niet. De tweedaagse Martini-conferenties werden van 1921 af tot in de jaren dertig op initiatief van de Gronings-Drentse afdeling van de Ethische Vereniging ieder jaar in september in de consistorie van de Martinikerk gehouden. Onderwerpen (bedoeld 'voor hoofd en hart') waren o.a.: <hi rend="italic">Het ethisch beginsel en de praktijk</hi> (J. de Zwaan, 1923); <hi rend="italic">Kind en Christendom en Ontwapening</hi> (resp. door J. W. Gunning en J. R. Slotemaker de Bruïne, in 1924).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor A<hi rend="italic">WCC. en Bergopwaarts:</hi> VW., dl. 1, p. 356; voor <hi rend="italic">Nederlandse Kerkbode: VW.,</hi> dl. 1, p. 185.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Onder redactie van H. Th. Obbink en P. J. Molenaar; verscheen van 1918-1920 te Utrecht in vijf series, getiteld: godsdienstig leven, pedagogiek, zedelijk leven, kerkelijk en gemeentelijk leven, christendom en cultuur. Voorbeelden: A. K. Kuiper, <hi rend="italic">Gebed,- P. Oosterlee, Karaktervorming;</hi> W. J. Aalders, <hi rend="italic">Gezag,-</hi> G. van der Leeuw, De sacramenten; J.Petri, <hi rend="italic">De predikant en de cultuur.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 63.44.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.wat-is-een-leek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl.O.Noordmans, Augustinus; VW.,<choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dl.</corr></choice>3,hfdst.IO, Katholiciteit, en daarin p.<choice><sic>l45</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">145</corr></choice>-147.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal" decls="#bibl-noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal">
<pb n="147" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Presbyteriaal of episcopaal<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onder de vragen,</seg> <seg n="2.1.2">die thans in ons land en elders naar voren komen,</seg> <seg n="2.1.3">behoort ook die naar de voordelen van een presbyteriale of episcopale kerkorde.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het zijn twee typen van kerkregering die beide reeds een lange en men moet zeggen:</seg> <seg n="2.2.2">goede staat van dienst hebben.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">En nu het ernst gaat worden met het voortbestaan en de toekomst der kerk,</seg> <seg n="2.3.2">is het te begrijpen dat men zich ook weer gaat bezinnen op de merites van deze beide hoofdvormen van kerkorganisatie.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het komt er op aan het beste te kiezen met het oog op de strijd om het bestaan,</seg> <seg n="2.4.2">die de kerk ongetwijfeld te voeren krijgt.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het goede zal thans plaats moeten maken voor het betere.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Wij christenen,</seg> <seg n="2.6.2">zei Augustinus al,</seg> <seg n="2.6.3">volgen niet de gewoonte maar de waarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Onwillekeurig vraagt men zich echter toch af wie van beide de oudste is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De christelijke traditie weegt toch ook,</seg> <seg n="3.2.2">we willen geen rationalisten zijn,</seg> <seg n="3.2.3">die menen dat een beetje nadenken ons het juiste wel doet ontdekken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Bestaande dingen bergen vaak een schat van wijsheid.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Alleen maar,</seg> <seg n="3.4.2">men moet er langer omheen lopen en mag er ook wel eens een keer op terugkomen om die schat te lichten.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En zo houdt ook in de kerk de vraag:</seg> <seg n="3.5.2">Wie is de oudste? een betrekkelijk recht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In dit geval is daarop niet gemakkelijk een antwoord te geven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daartoe zouden we een onderzoek moeten instellen naar de gegevens van het Nieuwe Testament en de oudste christelijke letterkunde,</seg> <seg n="4.2.2">wat men nu wel niet van mij zal vragen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar zoveel kan er toch in een vluchtig artikel wel van gezegd worden,</seg> <seg n="4.3.2">dat de opzieners (1 Tim. 3) of engelen (Openb. 2 en 3) van de gemeenten zomaar niet vertaald kunnen worden met de naam van <hi rend="italic">dominee of bisschop;</hi></seg> <seg n="4.3.3">geen van beide.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De gemeente leefde toen in de verwachting van de spoedige wederkomst van Jezus Christus.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De opziener mocht wel getrouwd zijn,</seg> <seg n="4.5.2">wat de bisschop in later tijd niet toegestaan is.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar hij moet toch een heel ander man geweest zijn dan de hedendaagse predikant,</seg> <seg n="4.6.2">die in sommige gevallen nu eens dominee en dan weer vakvertegenwoordiger;</seg> <seg n="4.6.3">vandaag kamerlid en morgen weer evangeliedienaar is.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zulk een hoofd van een christelijke gemeente was een <hi rend="italic">heiligheid,</hi></seg> <seg n="4.7.2">zoals later de bisschoppen ook 'Zijne Heiligheid' genoemd werden.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Maar hij was dat in andere zin.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Meer op de wijze van de martelaren.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Hij behoorde de hemel toe en niet de aarde.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De leden der gemeente heten ook heiligen (1 Kor. 1 : 2),</seg> <seg n="4.11.2">maar de opziener is dat in een hogere macht.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Hij is het adres van de gemeente,</seg> <seg n="4.12.2">waaraan Christus zijn zendbrieven richt. Hij is reeds meer engel dan mens.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Niemand zal er aan denken dit alles op een predikant over te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Men moge op een grafsteen van een voorganger der gemeente nog wel eens <pb n="148" ed="VW"/>een apocalyptische tekst plaatsen,</seg> <seg n="6.1.2">als bijv. Daniël 12 : 3:</seg> <seg n="6.1.3">de leraars zullen blinken ... gelijk de sterren,</seg> <seg n="6.1.4">dit is toch meer een concessie aan het oud-christelijk spraakgebruik als het geen erger is.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Liever vraagt men thans:</seg> <seg n="6.2.2">"Kan een dominee ook zalig worden?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Er is een groot verschil in toon tussen toen en thans.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En elke poging om een presbyteriale kerkregering zomaar uit de bijbel over te nemen,</seg> <seg n="6.4.2">is een van de ergste anachronismen die ik ken.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een goede uitlegging van de tekst van het N.T. zal niet de gelijkheid,</seg> <seg n="6.5.2">maar het verschil aan de dag brengen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo schijnt dan de bisschop een voorsprong te krijgen en met zijn duidelijke ambtsheiligheid beter bij het N.T. aan te passen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Tot op zekere hoogte is dit inderdaad het geval.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat de historische volgorde zó geweest is:</seg> <seg n="7.3.2">engel der gemeente,</seg> <seg n="7.3.3">bisschop,</seg> <seg n="7.3.4">dominee,</seg> <seg n="7.3.5">dat is geen toeval maar noodwendigheid.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Een andere opvolging van de drie is niet denkbaar.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men zou de reeks niet kunnen omkeren.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">- Maar daarbij mag men niet over het hoofd zien dat er tussen de heiligheid van de nieuwtestamentische opziener en die van de middeneeuwse bisschop een zware spanning bestaat.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De hele kerkgeschiedenis tussen 200 en 400 na Christus,</seg> <seg n="7.7.2">van Tertullianus tot Augustinus,</seg> <seg n="7.7.3">is er mee gemoeid geweest om die spanning te ontladen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De eschatologische heiligheid van de eerste christentijd,</seg> <seg n="7.8.2">die het duidelijkst in de martelaren uitkwam,</seg> <seg n="7.8.3">kwam toen in conflict met de historische heiligheid,</seg> <seg n="7.8.4">die belichaamd werd in de bisschoppen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s><choice><sic>4</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14"/></choice> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De eerste is een stukje <hi rend="italic">duidelijke eeuwigheid</hi> in de tijd.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Dat de martelaar zalig wordt,</seg> <seg n="7.10.2">was aan geen twijfel onderhevig.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De gewone christen verloor echter bi de uitbreiding der kerk al spoedig zijn absolute geloofsverzekerdheid,</seg> <seg n="8.1.2">zoals die uit de brieven van Paulus zo heerlijk spreekt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer hij later nog een 'heilige' genoemd wordt,</seg> <seg n="8.2.2">dan betekent dat niet meer dat hij onvoorwaardelijk zalig zal worden en reeds in de eeuwigheid staat.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het <hi rend="italic">sacrament van de boete</hi> ontstaat,</seg> <seg n="8.3.2">dat hem een voorwaardelijke zekerheid moet verschaffen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij kan vallen,</seg> <seg n="8.4.2">moet biechten,</seg> <seg n="8.4.3">moet boeten en kan dan weer aangenomen worden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zijn val is niet meer onherstelbaar,</seg> <seg n="8.5.2">maar zijn christenstand is ook niet onbetwijfelbaar.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Volkomen zekerheid,</seg> <seg n="8.6.2">zoals de martelaar,</seg> <seg n="8.6.3">heeft hij niet.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het martyrium werd daarom vaak opzettelijk gezocht.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Aan dat boete-sacrament sluit de opkomst van de bisschoppelijke waardigheid <choice><sic>zich.nu aan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zich nu aan</corr></choice>.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De episcopale heiligheid is niet meer eschatologisch,</seg> <seg n="9.2.2">dwz. zij staat niet aan gene zijde van de grens die tijd en eeuwigheid scheidt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ze is historisch en heeft alleen zin voor zover ze kan dienen om het eeuwige ook een plaats in de tijd te geven.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De bisschop moet zich bezighouden met mensen die vallen en opstaan.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hij moet geduldig zijn,</seg> <seg n="9.5.2">geven en nemen;</seg> <seg n="9.5.3">hij moet opzoeken,</seg> <seg n="9.5.4">leiden en weiden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Zijn eigen heiligheid is daarom geen schiereiland van eeuwigheid midden in de tijd,</seg> <seg n="9.6.2">zoals dat bij de martelaar het geval is.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ze is geen volstrekte waarborg voor eigen zaligheid.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Eerder kan <pb n="149" ed="VW"/>men zeggen dat hij in dat opzicht bij de leek achterstaat,</seg> <seg n="9.8.2">voor zover hij de minste moet zijn en bij zijn herderlijk werk nog meer gevaar loopt om door de wolf verscheurd te worden,</seg> <seg n="9.8.3">dan het schaap dat hij moet hoeden.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Daarom is het geheel in de lijn als men ten opzichte van de predikant,</seg> <seg n="9.9.2">voor zover hij de historische opvolger is van de bisschop,</seg> <seg n="9.9.3">gevraagd heeft:</seg> <seg n="9.9.4">"Kann auch ein Pfarrer selig werden?"</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zoveel meen ik nu wel duidelijk gemaakt te hebben,</seg> <seg n="10.1.2">dat het episcopaat evenmin als het predikantschap een regelrechte voortzetting van het ambt in de eerste christelijke gemeente kan heten en dat zijn heiligheid een ander karakter draagt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Misschien moet men zeggen dat het de brug is die het ambt,</seg> <seg n="10.2.2">zoals wij dat kennen,</seg> <seg n="10.2.3">het protestantse leraarsambt,</seg> <seg n="10.2.4">met de oorspronkelijke diensten in de gemeente verbindt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wanneer men terug zou willen naar de toestanden in de eerste christelijke gemeente,</seg> <seg n="10.3.2">dan zou men noodzakelijkerwijze van deze brug gebruik moeten maken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Een <hi rend="italic">blootherstel</hi> van toestanden zou eerst tot het bisschoppelijk ambt en pas daarna tot de oud-christelijke diensten kunnen leiden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De vraag die we ten opzichte van de presbyteriale en episcopale kerkorde stelden:</seg> <seg n="11.1.2">Wie is de oudste? kan dus verschillend beantwoord worden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zuiver historisch is de bisschoppelijke inrichting de eerste.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar de kerkhervorming is ook een protest geweest tegen deze historische binding.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Luther vond de afhankelijkheid die ermee gepaard ging niet in overeenstemming met het Evangelie dat de 'christenmens' vrijheid geeft<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n5" rend="superscript">5</ref> en hij had vooral ook bezwaren tegen de twijfel die het boetesacrament in de zielen overlaat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Voor hem is de hoofdvraag:</seg> <seg n="11.5.2">'Hoe krijg ik een genadig God'.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En hem is het er om te doen,</seg> <seg n="11.6.2">aan de gemeente de geloofsverzekerdheid terug te geven die de oude kerk had.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">- En Calvijn en de gereformeerden voelden een honger naar <hi rend="italic">meereeuwigheid</hi> in de kerk.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Voor hen is het episcopaat een hindernis geworden in de verhouding tot God.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ze wensen iets meer directs en daarom brengen ze de leer der verkiezing sterk naar voren.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Daardoor wordt de historische toeleiding van het heil sterk ingeperkt ten behoeve van een absolute persoonlijke verzekerdheid.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zo kan men zeggen dat <hi rend="italic">ideëel</hi> gezien de presbyteriale kerkorde de oudste is.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ze grijpt bewust terug op de eeuwigheids-nabijheid van de eerste christelijke gemeente.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daartoe vereenvoudigt zij in hoge mate het hele historische apparaat dat de katholieke kerk rondom het Evangelie had gebouwd.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Daarmee zijn echter de ambten uit de oude kerk nog niet weer hersteld.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een dergelijke reconstructie van de dingen ligt niet in onze macht en ook niet in die van de reformatoren.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Evenmin als de gave der talen en der gezondmaking kan men de 'engel der gemeente' weer oproepen door een verandering in de kerkelijke reglementen.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Nog eens</seg> <seg n="12.7.2">- dan ligt het nog eerder in onze macht,</seg> <seg n="12.7.3">de bisschop<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n6" rend="superscript">6</ref> weer wakker te maken.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Sommige protestantse kerken hebben dat ambt dan ook aangehouden en andere <pb n="150" ed="VW"/>hebben het weer ingevoerd,</seg> <seg n="12.8.2">zij het dan ook in andere vorm en met een gewijzigd karakter.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De protestanten in Scandinavië leven onder het episcopaat.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De bekende strijder voor de eenheid der kerken Nathan Söderblom<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n7" rend="superscript">7</ref> voerde de bisschopstitel en de gereformeerde kerk in Hongarije<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n8" rend="superscript">8</ref> is tot deze vorm van kerkelijk samenleven teruggekeerd.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En naast de protestantse kerken leeft de anglicaanse christenheid,</seg> <seg n="12.11.2">die van het begin af dit ambt als een wezenlijk bestanddeel van de kerkorde heeft bijgehouden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer ik goed zie,</seg> <seg n="13.1.2">dan laat het zich daarom met de bijbel in de hand niet uitmaken of we een presbyteriale of een episcopale kerkorde moeten hebben.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">We kunnen het er althans niet zo direct uit afleiden als men dat vaak doet,</seg> <seg n="13.2.2">door zich op de eerste christelijke gemeente te beroepen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar zuiver historisch kan het voor ons evenmin beslist worden,</seg> <seg n="13.3.2">omdat protestantisme een eeuwigheids-reactie tegen de historie wil zijn.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wij moeten de zaak opnieuw bezien met het oog op de behoeften van de tijd.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">We zullen dat niet kunnen doen buiten de leiding van Gods Geest en het licht van Gods woord.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">We zullen ook niet doof moeten zijn voor wat de historie ons leert.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Maar daarbij zullen we het oog op de toekomst gericht moeten houden.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De persoonlijke verzekerdheid des geloofs,</seg> <seg n="13.8.2">waarom het Luther te doen was,</seg> <seg n="13.8.3">en de eeuwigheidsnabijheid die Calvijn bedoelde zijn zulke kostelijke goederen dat we een episcopaat dat daaraan ook maar even raakte zouden moeten afwijzen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het is echter ook mogelijk dat er een bisschoppelijkheid is die als schildwacht der eeuwigheid wil staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ik kom daarop nog terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="150" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">In De kerkorde der toekomst, IPK.</hi> 2 (mei 1933) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IPK.</hi> 2 (februari 1933) nr. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Augustinus, <hi rend="italic">De baptismo contra donatistas,</hi> III, 9, 12, <hi rend="italic">MPL.,</hi> 43, 144: "Item Honoratus a Tucea dixit: Cum Christus veritas sit, magis veritatem quam consuetudinem sequi debemus."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Dietrich Vorwerk, <hi rend="italic">Kann auch ein Pastor selig werden? Ernste Gedanken für Seelsorger,</hi> Schwerin (Meckl.) 1912<hi rend="superscript">5</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Augustinus,</hi> Haarlem 1933, VW., dl. 3, p. 117-120.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Luthers geschrift <hi rend="italic">Von der Freiheit eines Christenmenschen (1520).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. de figuur van de made (en van de visite in het ontwerp-KO. Zie bijlage 2C (art. 7a).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Nathan Söderblom ( 1886-1931 ), Zweeds theoloog, godsdiensthistoricus, schrijver van <hi rend="italic">Das Werden des Gottesglaubens,</hi> Leipzig 1916, initiator en leider van de oecumenische beweging, vooral van de afdeling Life and Work; werd in 1914 aartsbisschop van Uppsala.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">De kerkenordening van Debrecen (1567) Articuli ex Verbo Dei et Lege Naturae compositi</hi> schiep eenheid tussen de gereformeerde gemeenten, mede door het aanwijzen van een bisschop over de gehele kerk. Vgl. prof. dr. Jenö Sólyom, <hi rend="italic">Twee belijdenissen - één geloop, in De Reformatie in Europa,</hi> Baarn 1968, p. 153 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.presbyteriaal-of-episcopaal.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> III, 9, 4. Zie VW., dl. 3, p. 162, noot s.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans5.kerk-en-natie" decls="#bibl-noordmans5.kerk-en-natie">
<pb n="151" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk en natie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de woorden,</seg> <seg n="2.1.2">die ik boven dit artikel plaatste,</seg> <seg n="2.1.3">ligt een spanning opgesloten,</seg> <seg n="2.1.4">die de laatste tijd weer meer naar voren komt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het besef daarvan is wel nooit geheel verloren gegaan,</seg> <seg n="2.2.2">maar we hebben onszelf toen wel zo vertrouwd gemaakt met uitdrukkingen als de vaderlandse kerk en dergelijkei dat we soms moeite hebben ons te realiseren dat er in de Twaalf <choice><sic>artkelen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">artikelen</corr></choice> wel sprake is van een heilige,</seg> <seg n="2.2.3">algemene en christelijke kerk,</seg> <seg n="2.2.4">maar niet van een nationale.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Vooral wij,</seg> <seg n="2.3.2">Hollanders,</seg> <seg n="2.3.3">hebben de neiging,</seg> <seg n="2.3.4">kerk en vaderland nauw verenigd te denken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat staat in verband met onze historie,</seg> <seg n="2.4.2">waarin de opkomst der natie nauw verband houdt met de inrichting van de Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Als de vurige calvinistische predikers uit het Zuiden hier niet gekomen waren en de gereformeerde discipline geen orde en regel had geschapen,</seg> <seg n="2.5.2">dan zou de geschiedenis anders verlopen zijn.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Schrijvers als Groen,</seg> <seg n="2.6.2">Motley en Fruin<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n3" rend="superscript">3</ref> leggen daarop eenparig nadruk.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze evenwijdigheid van kerk en natie heeft bij ons een sterk historisch karakter.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Antirevolutionaire partijen in ons land hebben zich dan ook steeds graag christelijk-historisch genoemd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik bedoel daarmee dat het druk leggen op het nationale in verband met kerk nooit erg agressief is geweest.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het bedoelde niet de natie van heden wakker te schudden om haar zo aan eigen aard te herinneren.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men merkte daarin zelden een strekking om de nationaliteit als zodanig te mobiliseren,</seg> <seg n="3.5.2">zoals dat bijv. in Vlaanderen met de taalbeweging het geval is.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De herinnering aan eigen verleden had een veel meer geestelijk karakter.'t Was meer een heenwijzing van de natie naar de kerk dan van de kerk naar de natie.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Ik denk aan de bekende versregels van Da Costa:</seg></s></p>
<lg><l n="4.1"><note type="flag" resp="#pipeline">citaat apart gezet, zoals in het boek; in eerdere versies gewone tekst</note><seg n="4.1.1">"O,</seg> <seg n="4.1.2">Nederland gij zult eens weer het Israël van 't Westen worden;</seg> <seg n="4.1.3">God zal uw kerk met licht omgorden;</seg> <seg n="4.1.4">uw koningen met Davids eer. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">nieuwe alinea na een apart gezet citaat; in eerdere versies erbij gevoegd</note><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Op deze wijze worden we door een herinnering aan onze historie meer naar een hogere kerkstaat heengewezen dan dat er gevaar zou ontstaan dat de kerk als gangmaakster voor de politiek gebruikt zou worden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Behalve deze voor ons land geldende bijzonderheden zijn er meer algemene omstandigheden,</seg> <seg n="6.1.2">waardoor kerk en natie verbonden liggen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dit is althans in Europa het geval.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In dat werelddeel is de gedachtenis van het Romeinse rijk nooit helemaal verbleekt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De traditie daarvan werd vastgehouden in het heilige roomse rijk van de middeleeuwse keizers.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <pb n="152" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat wilde een voortzetting zijn van het christelijk regeer van Constantijn de Grote<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Bij de nationale verbrokkeling van ons werelddeel moest dit natuurlijk grotendeels een fictie blijven.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">- Maar daarnaast staat een andere opvatting van meer algemene geldigheid.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het is de gedachte dat alle landen der christenheid,</seg> <seg n="6.8.2">hoe verschillend ook van nationaliteit,</seg> <seg n="6.8.3">samen één christelijk geheel uitmaken,</seg> <seg n="6.8.4">het zgn. corpus christianum.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Deze idee is van grote invloed geweest op de geschiedenis van Europa.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hoe ellendig ook de politieke historie van ons werelddeel,</seg> <seg n="6.10.2">uit een algemeen christelijk oogpunt,</seg> <seg n="6.10.3">genoemd moet worden,</seg> <seg n="6.10.4">toch is het zeker,</seg> <seg n="6.10.5">dat deze christelijke hoofdgedachte er veel toe heeft bijgedragen om de kloven tussen rassen en naties te overbruggen en deze laatste verhinderd heeft al hun demonische kracht te vieren.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wat er van Europa geworden zou zijn,</seg> <seg n="6.11.2">als de roomse keizer van Duitsland en de allerchristelijkste koning van Frankrijk,</seg> <seg n="6.11.3">in hun lidmaatschap van een algemeen christelijk Europees concert,</seg> <seg n="6.11.4">geen rem hadden gevoeld op hun nationale eerzucht,</seg> <seg n="6.11.5">dat laat zich slechts bevroeden.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Onwillekeurig denkt men,</seg> <seg n="6.12.2">voor vergelijking,</seg> <seg n="6.12.3">aan de tijden van Caesar en.. . aan de wereldoorlog.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Natie,</seg> <seg n="6.13.2">dat wilde in Europa tot nog toe niet zeggen,</seg> <seg n="6.13.3">dat er een plaatselijk verschijnsel bestond,</seg> <seg n="6.13.4">iets dat,</seg> <seg n="6.13.5">zo als een bepaalde planten- of diersoort slechts hier en nergens elders voorkomt.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Het betekent niet dat ergens een bron van mensenleven was losgesprongen,</seg> <seg n="6.14.2">zo als wanneer men een petroleumbron aanboort,</seg> <seg n="6.14.3">die dan met elementair geweld het daglicht zoekt.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Natie was deel van een groter geestelijk geheel,</seg> <seg n="6.15.2">een stuk van een grotere christelijke kerkstaat.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Ik wil de invloed van dat geheel niet overschatten.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Maar toch houd ik staande dat het althans zoveel betekende,</seg> <seg n="6.17.2">dat natie geen absoluut begrip was.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">Het kende grenzen.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">En de grens van de natie kan men het best met de naam van kerk,</seg> <seg n="6.19.2">in hogere zin genomen,</seg> <seg n="6.19.3">aanduiden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er is een tijd geweest,</seg> <seg n="7.1.2">waarin men zijn best gedaan heeft kerk en natie uiteen te rukken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dit gebeurde onder de leuze:</seg> <seg n="7.2.2">scheiding van kerk en staat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een stuk politieke geschiedenis van de negentiende eeuw is daarmee gemoeid geweest.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Vaak werd daarmee bedoeld aan de aanspraken van een bepaalde kerk paal en perk te stellen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Aan de voorrechten van een staatskerk werd dan een einde gemaakt of,</seg> <seg n="7.5.2">tegenover Rome,</seg> <seg n="7.5.3">verzet aangetekend tegen de aanspraken van bestaande machten van meer dan nationale omvang.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor zover het hier een afwikkeling van oude vergaarde rechten betreft,</seg> <seg n="8.1.2">kan men er vrede mee hebben dat dit zo gelopen is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar het fatale van de zaak is geweest,</seg> <seg n="8.2.2">dat de natie daardoor hoe langer hoe meer een absolute macht dreigt te worden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De rem is er af.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En de liberalen in alle landen,</seg> <seg n="8.4.2">die in de vorige eeuw zich gaarne lieten voorstaan op hun ijver om de resten van kerkelijkheid en christelijkheid uit de politiek te verwijderen,</seg> <seg n="8.4.3">schrikken nu van de perspectieven,</seg> <seg n="8.4.4">die een zuiver staatkundige vorm van mensenleven <pb n="153" ed="VW"/>voor hen opent.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ze gaan terugkrabbelen en herinneren nu zelf aan de christelijke grondslagen van de bestaande politieke orde ...</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ze worden bang van een nationalisme,</seg> <seg n="8.6.2">zonder beperking door een hogere christelijke samenhang ...</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De leiding is echter reeds lang aan hun handen ontsnapt en de politieke partijen,</seg> <seg n="8.7.2">die thans de staatkundige gedachte op de voorgrond brengen,</seg> <seg n="8.7.3">hebben met het vroegere liberalisme slechts zeer weinig gemeen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het fascisme lijdt niet aan bijzondere animositeit tegenover de kerk.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het kent andere vijanden,</seg> <seg n="9.2.2">die het meer in ernst neemt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is zelfs gaarne bereid gebruik te maken van de steun,</seg> <seg n="9.3.2">die het christelijk volksdeel kan bieden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In Duitsland recruteert het sterk onder predikanten.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ook in ons land zijn enkele verspreide symptomen van zulke verbindingen op te merken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar deze toenadering tussen natie en kerk lijkt mij nog gevaarlijker voor het christendom dan de spanning die er onder het liberalisme tussen natie en kerk bestond.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het fascisme wil wel gebruik maken van de kerk,</seg> <seg n="10.1.2">maar het inspireert zich aan een andere gedachte.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zijn nationale idee vertoont sterk heidense karaktertrekken.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het gaat in die richting verder terug dan het liberalisme.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dit had een humanistische opvatting van staat.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Een voorstelling,</seg> <seg n="10.5.2">die de staat te absoluut nam om christelijk te kunnen heten,</seg> <seg n="10.5.3">maar die toch nog te veel onder de invloed van de historie stond om heidens genoemd te moeten worden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De fascistische staatsidee is niet meer humanistisch.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat is te zwak uitgedrukt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ze gaat verder in het verleden terug.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In het Romaanse en Germaanse verleden,</seg> <seg n="11.4.2">tot vóór het christendom.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Tot voor Constantijn en Karel de Grote.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer de kerk zich daaraan overgeeft,</seg> <seg n="12.1.2">dan wordt ze meegevoerd in een maalstroom,</seg> <seg n="12.1.3">waarin ze zou ondergaan.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Haar vernietiging zou minder afzettelijk plaats hebben dan bij het communisme,</seg> <seg n="12.2.2">maar ze zou niet minder zeker zijn.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Onder de omhelzingen der natie zou de kerk verstikt worden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Aan al haar bedenkingen op grond van de geboden van Christus zou één voor één het zwijgen worden opgelegd.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het absolute recht van een volk,</seg> <seg n="12.5.2">om zich zelf te zijn en zijn wezen tegen elkander uit te leven,</seg> <seg n="12.5.3">zou ons terugbrengen naar de tijden van de grote rijken voor Christus met hun absolute aanspraken op de wereldheerschappij.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Een kerk zou daarbij slechts in naam kunnen bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-natie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Voor ons is de tijd gekomen om de middeleeuwse kerkidee weer op te nemen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De burgerschap Gods,</seg> <seg n="13.2.2">waartoe Augustinus de wereld heeft opgeroepen en waarvan ook een begenadigd heiden als Plato een schemering zag.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Repristinatie is daarmee niet bedoeld.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De wereldklok laat zich niet terugzetten.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar wel kan de ene eeuw profetie zijn van een volgende.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De opvolging van Oud en Nieuw Testament geeft de innerlijke structuur der hele wereldgeschiedenis aan.</seg></s> <pb n="154" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="13.7"><seg n="13.7.1">Wanneer we dan voorwaarts en niet terug zullen gaan,</seg> <seg n="13.7.2">behoort kerk voor ons een hoger begrip te zijn dan natie.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Het is dat geweest sedert Paulus het Evangelie aan de heidenen heeft gepredikt.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Toen zijn de middelmuren des afscheidsels,</seg> <seg n="13.9.2">zoals deze apostel het noemt (Ef. 2 : 14),</seg> <seg n="13.9.3">verbroken.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De 'scheidsmuren' zouden wij eenvoudigweg zeggen.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">De christen kent een geestelijk geheel,</seg> <seg n="13.11.2">waarvan men lid wordt door wedergeboorte en niet door geboorte.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Alleen maar deze wedergeboorte moeten we niet als een gegeven ding opvatten.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Dat is verfijnd humanisme.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Wedergeboorte is de toekomst van Jezus Christus.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">De kerk maakt ons niet conservatief.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Maar ze rekent met de krachten en de gezindheden,</seg> <seg n="13.16.2">die wij van boven ontvangen.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Niet met onze wil om te leven en te handelen zonder meer,</seg> <seg n="13.17.2">maar ook met de bereidheid om te lijden en te sterven.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">In de idee ener natie zit veel ongebroken en ongeheiligde kracht,</seg> <seg n="13.18.2">waarop de toekomst der wereld niet gebouwd kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wanneer we ons een ogenblik een grote wereldrepubliek zouden denken,</seg> <seg n="14.1.2">dan wordt daarin de nationale gedachte als vanzelf opgeheven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Natie betekent in laatste instantie ook strijd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De voorstelling van de eenheid der wereld neemt voor ons eerder de vorm aan van een kerkstaat,</seg> <seg n="14.3.2">waarin niet de kerk aan de natie,</seg> <seg n="14.3.3">maar de natie aan de kerk ondergeschikt gemaakt wordt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar dan op een wijze,</seg> <seg n="14.4.2">die we meer in de profetie dan in de historie hebben te zoeken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="154" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IPK.</hi> 2 (april 1933) nr. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In Evangelie en volkskerk (nr.43)komt N.in nog kritischer zin op deze verbanden terug.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>G. Groen van Prinsterer (1801-1876), secretaris van het <choice><sic>kabine tvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kabinet van</corr></choice> de koning, eerst te Brussel, daarna te 's-Gravenhage. Redacteur <hi rend="italic">Nederlandsche Gedachten.</hi> Als kerklid kwam hij vroegtijdig op voor juridische handhaving der belijdenis der NHK. Ondersteunde het <hi rend="italic">Adres</hi> der zeven Haagse heren (1842). Kwam op voor de afgescheidenen ( 1837). Stichtte mede de Confessionele Vereniging (1864). Als historicus publiceerde hij <hi rend="italic">Archives ou Correspondance de la Maison d'Orange Nassau,</hi> Leiden 1835-1847; <hi rend="italic">Handboek der geschiedenis van het vaderland,</hi> Leiden 1846; <hi rend="italic">Ongeloof en revolutie, Leiden</hi> 1847. Hij kwam op voor het gezag van de overheid, niet als in het natuurrecht (Haller) maar in de Schrift (Stahl) gefundeerd; <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">voor '</corr></choice>grondwetswijziging in Nederlandse zin'. Als politicus (kamerlid) ijverde hij voor de staatsschool met de bijbel in het kader van de kerstening van het openbare leven; na 1857 (schoolwet-Van der Brugghen) trok hij zich terug op de christelijke school en de christelijke politieke partij zonder echter zijn grondvisie prijs te geven. Noemde zich'staatsman niet, <hi rend="italic">evangeliebelijder' (Nederlandsche Gedachten,</hi> Amsterdam 1869, p. 10). Sinds 1857 (vooral tijdens hernieuwd kamerlidmaatschap van 1862-1865) ijvert Gr. voor werkelijke neutraliteit van de staat ('laïque', niet 'athée') en tegen de verkapte invoering - met behulp van een gereglementeerde kerk - van de 'religie van het ongeloof'. Vgl. n. 63.19, 20, 21, 57.</p><p>John L. Motley <choice><sic>(1 814</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1814</corr></choice>-1877), Amerikaans historicus en diplomaat. Schreef o.a. <hi rend="italic">The Rise </hi><choice><sic>ofthe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">of the</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Dutch Republic,</hi> 3 dln., Londen 1859.</p><p>R.Fruin (1823-1899), Nederlands liberaal historicus; schreef o.a. <hi rend="italic">Tien jaren uit de tachtigjarige oorlog, 1588-1598,</hi> Leiden 1857, Utrecht", Aula-pocket 28, p. 178 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Uit het gedicht <hi rend="italic">Geestelijke wapenkreet; vgl. Da Costa's Komplete Dichtwerken,</hi> Arnhem 1870, p. 187 vv.</p></note>
<pb n="155" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="155" ed="VW"/>Dit rijk begint met het ingrijpen van Otto I van Duitsland in de Italiaanse en pauselijke zaken (961), waardoor hij de paus bevestigt in zijn gezag over Rome en zichzelf de titel van keizer verwerft. De benaming dateert uit de vijftiende eeuw en betrof oorspronkelijk niet meer dan het Duitse deel van het imperium. Frederik II (1197-1250) doet de oude glorie herleven en onze graaf Willem II van Holland is nog even (nominaal, niet feitelijk) rooms keizer geweest.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Constantijn de Grote (274-337) versloeg zijn concurrerende medekeizers en schreef die overwinning toe aan de Gekruisigde (vgl. zijn visioen van het kruis en het Christus-monogram). Erkende - met voorrechten voor de clerus - het corpus christianorum, de kerk als staatsgodsdienst; bevestigde de orthodoxie. Liet zich pas op zijn sterfbed door Eusebius dopen. Zie n. 79.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>In ons land komt de NSB. op, waartoe ook aanvankelijk nogal wat predikanten behoorden (alleen in Amsterdam reeds elf). Zie ook n. 30.31; 30.42; 351.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-natie.n8" type="end" place="end" n="8"><p><choice><sic>Voorvroegtijdige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Voor vroegtijdige</corr></choice> en scherpe waakzaamheid in N.'analyse en prognose van de situatie in Duitsland vgl. Ger van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht etc. 1973, Aula nr. 24, p. 18. - Voor geschiedenis van de 'Duitse kerkstrijd' vgl. o.a. John S. Conway, <hi rend="italic">Die nationalsozialistische Kirchenpolitik 1933-1945,</hi> München 1969; Wilhelm Niemöller, <hi rend="italic">Wort und Tat im Kirchenkampf,</hi> Theol. Bücherei, München 1969; Kurt Meier, <hi rend="italic">Der evangelische Kirchenkampf,</hi> Göttingen 1976. - Voornaamste gegevens: a. Voorgeschiedenis te weten verhouding kerk(en)/nationaal-socialisme in de eindfase van de republiek van Weimar met de opkomst van <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>Duitse christenen' (aanhangers van de nationaal-socialistische ideologie, die in Rosenbergs <hi rend="italic">Mythus des zwanzigsten Jahrhunderts</hi> een officiële vertolking kreeg); vgl. K. Meier, <hi rend="italic">Der evangelische Kirchenkampf,</hi> dl. 1, p. 3-77. b. De 'Machtübernahme' door Adolf Hitler 31.1.1933; begin april: eerste maatregelen tegen de Joden te weten boycot winkels en verbod als ambtenaren te werken (Ariërparagraaf); 3.4.1933: 'Reichstagung' der Duitse christenen, die zich steeds meer kerkelijk roeren; vgl. J. S. Conway, a. w., p. 54 vv. c. Verkiezing (tegen de wil der Duitse christenen) van Von Bodelschwingh (zie n. 43.28) tot rijksbisschop 27.5.1933; Von B. treedt af wanneer <choice><sic>Hitier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Hitler</corr></choice> een ambtenaar boven hem aanstelt 24.6.1933. Op die dag schrijft K. Barth zijn <hi rend="italic">Theologische Existenz heute,</hi> waarin hij oproept tot verzet tegen de nieuwe ideologie en alle natuurlijke theologie afwijst. Zie voor deze en volgende perioden K. Meier,a.w., p. 77-145. d. De Duitse christenen winnen de kerkelijke verkiezingen van 23.7.1933, veroveren de leiding in verschillende landskerken en voeren in sommige de Ariërparagraaf in; het 'evangelie van ras, bloed en bodem' weerklinkt op tal van kansels; Hitler wordt officieel begroet als nieuwe Heiland; Ludwig Müller (Ludwig das Kind, aldus Barth) wordt rij ksbisschop, zet de bestaande organisatie opzij, benoemt tien nazibisschoppen en wil de Ariërparagraaf in de kerk invoeren. e. Nu slaat Niemöller (zie n. 63.54) alarm. Hij richt 21.9.1933 de Pfarrernotbund op met direct 2000 leden. Zo ontstaat de Belijdende kerk (Bekenntniskirche), die althans enige structuur zal verlenen aan de in vreemde handen geraakte volkskerk; vgl. J. S. Conway, a. w., p. 69 vv. f. Op 13.11.1933 (een dag na Duitslands uittreden uit de Volkenbond) komen 20.000 mensen samen in het Sportpaleis te Berlijn voor een Duits-christelijke manifestatie. Onder hysterische bijval houdt R. Krause zijn pleidooi voor "een rasbewuste kerk, bevrijd van het Oude Testament, Joodse loonmoraal, veehandelaars- en souteneursverhalen, zondebok- en minderwaardigheidstheologie van de rabbijn Paulus." "Laat ons revolutionair zijn tot op het merg, revolutionair tegen alles wat het leven hindert en de geest knevelt." De vijfde stelling van de proclamatie spreekt over "een heldhaftige Jezusgestalte als grondslag van een rasbewust christendom, waarin geen slavenziel huist . . . maar de trotse mens, die zich als kind van God verplicht weet om die God te volgen, die in hemzelf woont en in zijn volk." g. December 1933 effectueerde Müller de overdracht van het evangelische jeugdwerk aan de Hitlerjeugd: hij vaardigde 4.1.1934 het zgn. 'Maulkorbentlasz' uit, waarbij de Ariërparagraaf voor de kerk werd ingevoerd en aan de predikanten <pb n="156" ed="VW"/>verboden, in enigerlei uiting, mondeling of schriftelijk iets te zeggen over de politieke situatie. Duizenden overtraden dit bevel. Vgl. J. S. Conway, a.w., p. 93. Op 25.1.1934 werd een aantal kerkelijke leiders door Hitler ontvangen, waarbij alleen Niemöller zich kritisch uitte, hetgeen Hitler tot woede bracht. h. In de lijn van het nieuwe door Barth gestimuleerde belijden (eerste Barmer verklaring januari 1934) komt de Vrije Evangelische Synode van het Rijnland bijeen. Hierbij sluit zich de Pfarrernotbund aan (2.2.1934). Er ontstaat een nieuwe federatie rondom de Rijns-Westfaalse synode van de belijdende kerk. Deze kerk is vertegenwoordigd in Ulm, waar op 22.4.1934 de vertegenwoordigers van de daar vergaderde kerken, het zgn. Nürnberger Comité, voorloper van de Rijksbroederraad, verklaren zich te onttrekken aan het staatscreatuur de DEK. (Deutsche Evangelische Kirche), die onder Müller een kerkorde had ingevoerd op 7.2.1934 en zich aankondigde als <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>rechtmäszige christliche Kirche von Deutschland'. i. Als begin van de Bekennende Kirche wordt gezien: de Barmer Thesen door Barth opgesteld en aanvaard door de synode van Barmen op 31.5.1934. Vgl. J. S. Conway, a. w., p. 103.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst" decls="#bibl-noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst">
<pb n="156" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De kerkorde der toekomst<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. Kuyper sprak eens van ogenblikken waarop het rad des tijds<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n2" rend="superscript">2</ref> een volle tand werd verzet.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Als er ooit zo'n époque geweest is,</seg> <seg n="2.2.2">dan is het wel dat waarin wij leven.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dan vraagt men zich verwonderd af of alle woorden bezig zijn een andere betekenis te krijgen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Naast de in de taalkunde bekende klankverschuiving,</seg> <seg n="2.4.2">die zich zo langzaam voltrekt,</seg> <seg n="2.4.3">komt dan een verschuiving van de betekenis der woorden te staan.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Die voltrekt zich soms ook wel geleidelijk,</seg> <seg n="2.5.2">maar op dit gebied bestaan toch ook sprongvariaties.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Men vraagt zich dan af,</seg> <seg n="2.6.2">alsof men de woorden voor het eerst hoorde:</seg> <seg n="2.6.3">Wat is staat?</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wat is kerk?</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Wat is een leek?</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Wat is een bisschop?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik beloofde in het februarinummer,</seg> <seg n="3.1.2">op die laatste vraag nog te zullen terugkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Een protestant roept met die naam voor zijn geest een gemijterd wezen op dat de zomen van zijn klederen groot maakt (Mt. 23 : 5).</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is een politiek-kerkelijke figuur met bijna evenveel wereldlijke allure aan zich als gemeentelijke.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het is een man met een breed gebaar dat indruk maakt,</seg> <seg n="3.4.2">niet alleen bij het altaar van zijn eigen kerk maar evengoed in een politieke vergadering of in de nabijheid van de troon.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ik denk aan Ambrosius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n4" rend="superscript">4</ref> voor de oude kerk en aan Bossuet<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n5" rend="superscript">5</ref> voor een nieuwere tijd.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het zijn mannen die zich bewegen in een middensfeer tussen kerk en staat,</seg> <seg n="3.6.2">daar waar de staat vastheid en veiligheid verschaft aan de kerk en de kerk wijding,</seg> <seg n="3.6.3">aureool verleent aan de overheid.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Ze schrijden rustig voort in de banen van de traditie en maken er het beste van wat er van te maken is.</seg></s> <pb n="157" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.8"><seg n="3.8.1">Mannen,</seg> <seg n="3.8.2">die het volk een goed hart toedragen en die met hun armen een goed stuk van de afstand tussen hoog en laag kunnen wegvademen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Bij de crisis in de democratie,</seg> <seg n="4.1.2">die niet te miskennen valt,</seg> <seg n="4.1.3">merkt men de laatste jaren een streven op om deze figuur in de wereld te herstellen,</seg> <seg n="4.1.4">ook daar waar hij was uitgeschakeld.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In onze geschiedenis is hij nooit erg op de voorgrond getreden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Onze nationale geschiedenis is daarvoor,</seg> <seg n="4.3.2">voor de hervorming,</seg> <seg n="4.3.3">te kort geweest.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wel komen er onder de Utrechtse bisschoppen enkele eminente figuren voor,</seg> <seg n="4.4.2">maar die hebben voor ons Nederlandse kerkelijk leven weinig representatieve betekenis.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men kent ze nauwelijks bij name.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En zo komt het ook dat het episcopaat onder ons geen traditie heeft en men zich nauwelijks zou kunnen voorstellen dat zijn waardigheid,</seg> <seg n="4.6.2">zoals hier en daar elders,</seg> <seg n="4.6.3">werd hersteld.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dit zou waarschijnlijk alleen denkbaar zijn,</seg> <seg n="4.7.2">als ons volk ook politiek een heel andere richting insloeg en de mentaliteit een grondige wijziging onderging.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Een omzetting van ons geestelijk bestaan,</seg> <seg n="4.8.2">die in betekenis nabij zou komen aan de grote veranderingen tijdens de kerkhervorming en de opstand tegen Spanje.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Intussen voelt men ook ten onzent wel behoefte aan dat brede en dragende,</seg> <seg n="5.1.2">dat verbindende en representerende dat in het bisschoppelijke wezen ligt opgesloten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er zijn zo enkele dingen,</seg> <seg n="5.2.2">die wij in ons kerkelijk leven missen en die in deze tijd uitstekend van pas zouden kunnen komen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Er is in onze kerkelijke sfeer iets scherps en kantigs,</seg> <seg n="5.3.2">waartegen een homeopatische dosis bisschoppelijkheid misschien goede werking kon doen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Er is een gebrek aan aansluiting aan het verleden,</seg> <seg n="5.4.2">een parvenu-achtige voorliefde voor eigen mening,</seg> <seg n="5.4.3">waartegen men iemand liefst een extract van episcopale geest moest toedienen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Een beetje gevoel van saamhorigheid onder de tucht van dingen die altijd goed en altijd waar zijn geweest kon de wereld heel veel goed doen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het mag waar zijn dat God het rad des tijds een volle tand verzet,</seg> <seg n="5.6.2">maar daarmee is juist gezegd dat wij het niet doen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">En de noodzakelijkheid om steun bij elkaar te zoeken,</seg> <seg n="5.7.2">klemt daardoor te meer.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Een eschatologische tijd,</seg> <seg n="5.8.2">zoals wij er een beleven,</seg> <seg n="5.8.3">dringt krachtig tot gemeentevorming.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">En deze laatste brengt weer alle momenten die tot waarachtig kerkelijk leven behoren tot vernieuwde openbaring.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">We zien dat in onze tijd gebeuren.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daar is allereerst het oecumenische.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">We hadden ons er aan gewend,</seg> <seg n="6.3.2">een zekere pluriformiteit als een noodzakelijke eigenschap van christelijk leven en van kerkorde te aanvaarden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar nu is juist daartegenover de beweging voor eenheid der kerken ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Men heeft zich weer herinnerd,</seg> <seg n="7.1.2">dat die veelvormigheid van het begin zo niet geweest was.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En praktisch zijn de resultaten van deze overweging reeds verre van onbelangrijk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ook de behoefte aan kerkelijke tucht komt naar voren.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men wordt zich bewust,</seg> <seg n="7.4.2">dat de prediking een vorm behoort te hebben en dat de kerk aan de wereld allerminst een voorbeeld van de <pb n="158" ed="VW"/>geestelijke verwildering mag stellen,</seg> <seg n="7.4.3">waaraan deze laatste in zo hoge mate laboreert.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In aansluiting daaraan komt nu ook de episcopale idee weer naar voren.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Breedheid naar buiten;</seg> <seg n="7.6.2">gezag naar binnen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Op de een of andere wijze zullen deze dingen in de kerk weer meer tot gelding moeten komen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De nood van de tijd zal daartoe zeker meewerken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik heb enige tijd geleden enige artikelen in dit maandblad gegeven over Kerkherstel en Kerkopbouw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Nog iets duidelijker dan toen is sedert gebleken dat Kerkopbouw,</seg> <seg n="8.2.2">minder dan Kerkherstel,</seg> <seg n="8.2.3">heil ziet in een ongewijzigde wederinvoering van een Dordtse kerkorde.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij menen dat reeds dadelijk na 1886,</seg> <seg n="8.3.2">toen Kuyper de Gereformeerde Kerken uitleidde,</seg> <seg n="8.3.3">duidelijk was dat de hervormde kerk nog andere mogelijkheden in haar schoot bergde.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij menen,</seg> <seg n="8.4.2">dat dit sedert hoe langer hoe duidelijker is geworden en dat de tijden,</seg> <seg n="8.4.3">die we doormaken,</seg> <seg n="8.4.4">bezig zijn dat andere snel tot ons bewustzijn te brengen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wanneer men ons dan vraagt,</seg> <seg n="8.5.2">waarin dat bestaat en wat we,</seg> <seg n="8.5.3">in onderscheiding van de weg van 1886,</seg> <seg n="8.5.4">willen,</seg> <seg n="8.5.5">dan kunnen we dat misschien niet korter en beter verklaren dan door te zeggen:</seg> <seg n="8.5.6">we wensen een deel bisschoppelijke geest in de kerk wakker te roepen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">We wensen niet terug die half politieke instelling,</seg> <seg n="8.6.2">die de middeleeuwen gekend hebben.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Die is bezig verder af te sterven,</seg> <seg n="8.7.2">ook waar ze nog bestaat.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar we hebben wel behoefte aan de geest,</seg> <seg n="8.8.2">die de beste onder haar vertegenwoordigers bezield heeft.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Katholieke geesten,</seg> <seg n="8.9.2">met grote ijver voor de zending op de grote wereldakker.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Zielen vervuld met grote liefde voor het verlorene.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Mensen die veel weten te dragen en die wachten hebben geleerd.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Mannen ook die weten wat tucht is en die ook in het geestelijk leven een plaats voor het gezag open laten.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">We zijn wel bereid,</seg> <seg n="9.1.2">als goede protestanten,</seg> <seg n="9.1.3">de uitoefening van deze geestelijke functies ook aan leken over te laten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij belijden het priesterschap der gelovigen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar bij de organisatie van het kerkelijk leven wensen we er rekening mee te houden,</seg> <seg n="9.3.2">dat we in de kerk geen politieke orde hebben in te stellen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het moet een priesterlijke orde zijn,</seg> <seg n="9.4.2">naar eigen aard ingericht.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De volmacht,</seg> <seg n="9.5.2">die Christus schenkt wordt aan de gelovige als zodanig gegeven.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het moet een orde zijn,</seg> <seg n="9.6.2">die niet blindelings de ene mening op de andere loslaat,</seg> <seg n="9.6.3">zoals een politieke democratie ons dat te zien geeft.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Er moeten waarborgen geschapen,</seg> <seg n="9.7.2">dat er althans iets van de priesterlijke geest tot uiting kan komen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="158" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IPK.</hi> 2 (mei 1933) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. bijv. A. Kuyper, <hi rend="italic">Wij Calvinisten, openingswoord ter deputatenvergadering van</hi> 22.4.1909, Kampen 1909: "In de 'Grote revolutie' van dat jaar heeft verzet tegen de ere Gods het rad zelf van het politieke leven omgewenteld, bovengebracht wat omlaag hoort en naar beneden gekanteld wat omhoog moest staan", <choice><sic>p. 1 5</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 15</corr></choice> v. Bedoeld is het jaar 1795.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie nr. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Ambrosius, 333 (of 340)-397, nog als catechumeen tot bisschop gekozen door het volk <pb n="159" ed="VW"/>van Milaan. Verdedigde de kerk tegen de keizer. Pastor en kerkvorst. Vader van de gemeentezang in het westen. IJverde voor de eenheid (strijd tegen de ariaanse ketterij en het Romeinse heidendom), de zuiverheid (begunstiging kloosters) en de macht (invloed op het keizerlijk hof te Milaan, vooral via de zoons van de keizers) van de katholieke kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 30.20; VW., dl. 1, p. 204.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerkorde-der-toekomst.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie nr. 22.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme" decls="#bibl-noordmans5.heilig-conservatisme">
<pb n="159" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Heilig conservatisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dat er in de wereld grote veranderingen plaats hebben kan iedere krant die we inkijken ons leren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Trouwens,</seg> <seg n="2.2.2">we zijn het gewend en noemen het 's werelds loop.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Alleen houden we ons hart wat meer vast als we zulke gevaarlijke stroomversnellingen passeren als thans.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daartegenover zoeken we dan steun in ons godsdienstig,</seg> <seg n="2.4.2">kerkelijk en theologisch denken.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dit heeft echter ook zijn menselijke zijde,</seg> <seg n="2.5.2">waardoor het aan die wijzigingen onderhevig is.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Die zouden we hier zo gaarne zien uitblijven.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wel zit er in het conservatisme,</seg> <seg n="2.7.2">dat ons kenmerkt als we ons met kerkelijke zaken gaan bezighouden,</seg> <seg n="2.7.3">een stuk ongeloof.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Er wordt veel over die behoudzucht geklaagd en daar is zeker dikwijls reden voor.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ongewenste toestanden,</seg> <seg n="2.9.2">die overal elders al zijn opgeruimd,</seg> <seg n="2.9.3">kan men in de christelijke gemeente vaak een paar geslachten later nog terugvinden.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">De inrichting van catechisatielokalen,</seg> <seg n="2.10.2">de methode van onderwijs,</seg> <seg n="2.10.3">de leermiddelen,</seg> <seg n="2.10.4">de geest in de klas doen soms denken aan de ruikentijd in de scholen waarvan de herinnering nog niet geheel is uitgesleten.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Zo zou er allerlei meer te noemen zijn.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Maar daarover wilde ik het nu niet hebben.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Het was er mij om te doen juist de andere kant uit te kijken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De gebeurtenissen in de Duitse kerk hebben er onze ogen weer meer voor doen opengaan,</seg> <seg n="3.1.2">welke kostelijke goederen de christelijke gemeente ter bewaring zijn gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">We worden er ons dan ineens van bewust dat we daar wel zuinig mee mogen omgaan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat er ook een heilig conservatisme is.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dat er dingen zijn,</seg> <seg n="3.4.2">waaraan we niet toe of niet af mogen doen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Panden,</seg> <seg n="3.5.2">die ons zijn toebetrouwd en waarvan de bijbel zegt dat we die moeten bewaren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer we kerk en staat met elkaar vergelijken uit een oogpunt van stabiliteit,</seg> <seg n="4.1.2">van structuursamenhang,</seg> <seg n="4.1.3">van stevig-betimmerd zijn,</seg> <seg n="4.1.4">dan wint de kerk het verre.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Denk maar eens aan de politieke geschiedenis van Europa,</seg> <seg n="4.2.2">met daarnaast de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ook in die laatste ontbreekt het niet aan spanning en aan ogenblikken waaraan we deel kunnen nemen met diepe menselijke belangstelling.</seg></s> <pb n="160" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik noem nu alleen maar de kerkhervorming,</seg> <seg n="4.4.2">die in tal van landen aan de kerk een inrichting gaf die veel verschilde met die van het rooms-katholicisme.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Maar thans leven die protestantse kerken reeds weer vier eeuwen volgens kerkorden die in haar eenvoud toch een grote hechtheid van bouw bezitten,</seg> <seg n="4.5.2">waaraan een gemeentelid niet graag ziet raken.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Onze predikanten,</seg> <seg n="4.6.2">ouderlingen en diakenen,</seg> <seg n="4.6.3">de ambten die we meer of minder direct aan de Schrift ontlenen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Onze bijbel,</seg> <seg n="4.7.2">ons psalm- en gezangboek,</seg> <seg n="4.7.3">onze formulieren voor Doop en Avondmaal,</seg> <seg n="4.7.4">onze vorm van eredienst,</seg> <seg n="4.7.5">onze gemeentelijke verhoudingen en herderlijke zorg.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Daarmee noemen we dan belangrijke vastigheden van ons leven,</seg> <seg n="4.8.2">die wel niet elk ogenblik van de dag in het centrum van onze aandacht staan;</seg> <seg n="4.8.3">die niet zulk een groot stuk tijd in beslag nemen als de zorg voor het dagelijks brood,</seg> <seg n="4.8.4">maar die een veilige steiger naast onze levensgang vormen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Daarmee zeg ik echter veel te weinig.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Onze kerkelijke orde is dan ook een inrichting van ons leven,</seg> <seg n="4.10.2">evengoed als de sociale orde,</seg> <seg n="4.10.3">de politieke orde.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Ze is van die laatste altijd meer of minder de concurrent.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Wij hebben als kerk onze eigen regering,</seg> <seg n="4.12.2">saamhorigheid,</seg> <seg n="4.12.3">samenkomsten,</seg> <seg n="4.12.4">maaltijden,</seg> <seg n="4.12.5">hulpbetoon.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Er zijn eeuwen geweest,</seg> <seg n="5.1.2">waarin die kerkelijke orde aan de politieke orde ook op aarde de voorrang betwistte.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er zijn korte perioden geweest,</seg> <seg n="5.2.2">waarin beide,</seg> <seg n="5.2.3">zoals tijdens Calvijn te Genève en onder Cromwell<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n3" rend="superscript">3</ref> in Engeland,</seg> <seg n="5.2.4">geestelijk schier in elkaar smolten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Er zijn altijd grote kringen geweest binnen- en buitenlands -,</seg> <seg n="5.3.2">kerken,</seg> <seg n="5.3.3">voor wie de gemeentelijke samenleving als aardse vorm van gemeenschap voorop stond,</seg> <seg n="5.3.4">terwijl pas daarna de politieke kwam.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Heel sterk komt dat uit bij de Society of Friends,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="5.4.2">maar ook bij de gereformeerden in hun bloeitijd.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het is van grote betekenis dat er zulk een band bestaat,</seg> <seg n="6.1.2">die bij de wisselingen der politieke historie de mensen vasthoudt in een orde die niet geheel van deze wereld is,</seg> <seg n="6.1.3">maar die toch ook in allerlei opzicht een menselijke zijde heeft.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En het is een van de hachelijke dingen van onze tijd dat grote groepen binnen de christenheid de aansluiting daaraan hebben verloren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ze kunnen niet worden opgevangen door een levensverband achter het staatkundige en vallen daarom van de ene revolutie in de andere.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Voor hen is er geen andere keus,</seg> <seg n="6.4.2">omdat achter hen het ledige is:</seg> <seg n="6.4.3">Ze kunnen niet terugvallen op het 'hemels huisgezin',</seg> <seg n="6.4.4">waarvan een onzer gezangen spreekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor degenen die dat wel kunnen is het ergste wat komen kan,</seg> <seg n="7.1.2">als de politieke orde verwoestend in de kerkelijke sfeer ingrijpt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De kerk heeft bij haar ontstaan een heidenwereld gekend die haar vijandig gezind was,</seg> <seg n="7.2.2">maar die haar als kerk liet bestaan.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ze was rondom de kerk,</seg> <seg n="7.3.2">maar drong daar niet binnen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ze nam geen deel aan het leven der kerk,</seg> <seg n="7.4.2">om die van haar geest te doortrekken.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zulk een toestand kan bang zijn,</seg> <seg n="7.5.2">maar ze is normaal voor de kerk.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ze laat haar ware positie in de wereld uitkomen.</seg></s> <pb n="161" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.7"><seg n="7.7.1">De kerk weet ook wel mee te spreken van perioden,</seg> <seg n="7.7.2">waarin de instellingen en krachten waarover zij beschikt bijna in 't niet verzinken tegenover de massa waaronder ze te werken heeft en die nominaal tot haar behoort.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Ze laboreert dikwijls aan de omstandigheid dat deze massa zich haar saamhorigheid met de kerk herinnert,</seg> <seg n="7.8.2">niet in verband met de hoge roeping en de bescherming der gemeente,</seg> <seg n="7.8.3">maar alleen wanneer het haar met het oog op belangen van andere orde gelegen komt.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hoevele gemeenten lijden aan de lengte van haar ledenlijst,</seg> <seg n="7.9.2">waarvan de slapers alleen bij de stembus wakker worden.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Meestal vatten de leiders der gemeente dit toch,</seg> <seg n="7.10.2">alles bijeengenomen,</seg> <seg n="7.10.3">als een voordeel op,</seg> <seg n="7.10.4">omdat het hun de toegang geeft tot vele gezinnen waar ze anders geen boodschap zouden hebben.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een mogelijkheid waarmee de kerk eigenlijk nooit gerekend heeft is deze,</seg> <seg n="8.1.2">dat deze massa zelfstandig tot kerkelijke ontwaking zou komen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze heeft zich deze menigte steeds gedacht als materiaal en niet als formeerden der kerk.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Passief,</seg> <seg n="8.3.2">doch nooit actief.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ze heeft gemeend dat ze steeds de gelegenheid zou hebben deze mensen te bearbeiden en dat haar eigen inrichting en vrijheid vanzelfsprekend daartoe de gelegenheid zouden verschaffen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dat het de velen zou kunnen invallen om het stuur te grijpen,</seg> <seg n="8.5.2">waaraan de bewuste kerkleden gewend waren de handen te houden,</seg> <seg n="8.5.3">is haar nooit als een ernstig gevaar voor ogen gesteld.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het bange van het huidige ogenblik is,</seg> <seg n="8.6.2">dat dit mogelijk blijkt en dat op die wijze de kerk vervuld kan worden van een geest die de hare niet is.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dat de massa niet tot bekering komt,</seg> <seg n="8.7.2">maar in de kerk de Wet en het Evangelie verzet.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit schijnt op dit moment tot op zekere hoogte het geval te zijn in het land van Luther.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dit maant ons om de kwestie van kerkorganisatie,</seg> <seg n="9.2.2">zoals die voor de gereformeerden steeds een aangelegenheid van meer belang is geweest dan voor de luthersen,</seg> <seg n="9.2.3">niet voor te stellen als een van weinig gewicht.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De lutherse leuze is steeds geweest dat het Woord alleen het zal doen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En we kennen allen heel goed de redenering dat het op de kerkinrichting niet aankomt,</seg> <seg n="9.4.2">maar op de geest in de kerk.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Voor zover dat mensengeest is valt er echter niet op te bouwen en voor zover het Gods Geest is kunnen wij er niet over beschikken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wij kunnen wel enig bestand geven aan de uiterlijke vormen der kerk en hoe weinig daarmee ook bereikt schijnt te zijn,</seg> <seg n="9.6.2">het mag toch niet nagelaten worden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De vaste kerkvormen zijn een grote steun voor ons aardse leven en ze dragen meer bij om ons als geestelijke wezens staande te houden dan we vaak geneigd zijn te bekennen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het vaste massief van de kerk in Europa is de belangrijke kern van het leven,</seg> <seg n="10.2.2">ook in staat en maatschappij.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Aan de chaos kan men dat horen die er ontstaat als daar het vrije woord moet zwijgen en de waarborgen wegvallen waardoor het gegarandeerd wordt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij kunnen ons moeilijk een voorstelling maken van een wereldtoestand,</seg> <seg n="11.1.2">waarin het Evangelie zou gepredikt worden zonder dat die verhou'Indische'<pb n="162" ed="VW"/> Handleiding reorganisatie</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">ding zou aansluiten bij Jezus' opdracht aan de discipelen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zonder iets van het gezag en de orde die in het woord <hi rend="italic">apostolisch</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n7" rend="superscript">7</ref> ligt opgesloten.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">We mogen wel meer leren achten op wat daarin ligt verborgen en niet al te royaal omgaan met alles wat,</seg> <seg n="12.3.2">zoals we dat dan noemen,</seg> <seg n="12.3.3">niet tot het wezen behoort.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De vrijheid en de geest,</seg> <seg n="12.4.2">die we hier op aarde kennen,</seg> <seg n="12.4.3">wordt ons door God steeds verleend binnen een zekere omtuining.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De storm van politieke en andere hartstochten is zo sterk op de planeet,</seg> <seg n="12.5.2">dat ze dat wel nodig hebben om niet uitgeblazen te worden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zal er iets overbljiven van de vrijheid van een christenmens,</seg> <seg n="12.6.2">de innerlijke vrijheid,</seg> <seg n="12.6.3">waarvoor Hindenburg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.heilig-conservatisme.n8" rend="superscript">8</ref> kort geleden op zo ontroerende wijze opkwam,</seg> <seg n="12.6.4">dan moeten we de achting niet verliezen voor de vormen der kerk,</seg> <seg n="12.6.5">de orde en de tucht zonder welke ze niet bestaan kan.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Anders komt straks de massa en dooft het Evangelie.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="162" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n1" type="end" place="end" n="1"><p>IPK. 3 (nov. 1933) nr. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 32.2</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 85.32.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Quakers. Zie o.a. n. 30.78.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Waarschijnlijk is bedoeld gez. 208 : 1 <hi rend="italic">Evangelische Gezangen</hi>: "Roemt 's Vaders welbehagen/ Geeft Jezus lof en eer/ <choice><sic>Daar ois de dag</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Daar is de dag</corr></choice> der dagen/ De dag des Heren weer!/ Stemt met de hemelkoren / het heilig feestlied in/ ook wij, ook wij behoren/ tot 's Vaders huisgezin."Dichter ds. Petro Parson.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 26.8</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 22.14; 30.67; 33.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.heilig-conservatisme.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Paul von Hindenburg (1847-1934), veldmaarschalk in de Eerste Wereldoorlog, president Duitse Republiek, tegenstander nationaal-socialisme, hielp tegen wil en dank Hitler aan de macht, januari 1933. In zijn toespraak ter gelegenheid van de nationale 'Erhebung' (21.3.1933) nadat Hitler tot rijkskanselier gekozen was, riep Hindenburg het volk op tot nationale zelfbezinning en 'seelische Erneuerung'. Vgl. K. Meier, a.w. dl.1, p. 78. Zie ook n. 26.8.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een voorstel tot reorganisatie der Nederlands Hervormde kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Eind oktober heeft de Vereniging Kerkopbouw een reorganisatie-ontwerp voor de Hervormde Kerk gepubliceerd,</seg> <seg n="2.1.2">waarover ik hier iets wil meedelen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De lezer weet waarover het gaat.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Sedert Koning Willem I in 1816 orde stelde op de verwarde kerkelijke toestanden had ons land een <pb n="163" ed="VW"/>Vaderlandse' kerk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Vóór de Franse revolutie waren er wel corresponderende kerken<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> in de Nederlanden,</seg> <seg n="2.4.2">maar ze leefden niet onder een kerkorde.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ze werden door de overheid verhinderd zich in te richten zoals ze dat wel wilden.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Onder de Franse overheersing begon de centralisering zich reeds te voltrekken.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">In 1809 ontwierp een algemene commissie een regeling,</seg> <seg n="2.7.2">die zich vrij nauw aansloot bij de oude kerkorden uit de zestiende en zeventiende eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Maar dit werk werd door de gebeurtenissen achterhaald.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">De koning koos in 1816 een geheel ander type van kerkelijk samenleven.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Werd de kerk vroeger geregeerd door vergaderingen en synoden,</seg> <seg n="2.10.2">thans waren het besturen die daarmee werden belast.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">En deze hadden in de eerste plaats te zorgen voor orde en rust.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Ze moesten er voor zorgen dat de prediking overal kon plaats hebben en verder het gemeentelijk werk zijn goede loop kon hebben.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Maar voor een ontplooiing van het <choice><sic>gemeen- schappelijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">gemeenschappelijk</corr></choice> belijden der gemeenten en voor een ontwikkeling van lekenwelke ze niet bestaan kan.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Anders komt straks de massa en dooft het activiteit was hier weinig gelegenheid geschapen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Zo kwam het dat tegen deze organisatie een steeds toenemend verzet wakker werd.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De afscheidingen van 1834 en 1886 hebben de spanning wel telkens ontladen,</seg> <seg n="3.2.2">maar niet weggenomen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De reden daarvan is dat de bestuursinrichting niet past bij het gereformeerde kerkelijk leven.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wanneer er geen verandering komt,</seg> <seg n="3.4.2">zal dit keurslijf de kerk tenslotte de adem benemen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De bewogenheid van onze tijd brengt mee dat dit langzamerhand vrij algemeen als een onduldbaar iets wordt gevoeld.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er is nodig een kerkorde,</seg> <seg n="4.2.2">die het mogelijk maakt dat de gemeente haar geestelijke gaven kan gebruiken.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De Vereniging Kerkopbouw,</seg> <seg n="5.1.2">die haar ontstaan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17"/></choice> dankt aan de oecumenische kerkelijke beweging,</seg> <seg n="5.1.3">is hiervan ook doordrongen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zij verschilt echter van een andere vereniging,</seg> <seg n="5.2.2">Kerkherstel,</seg> <seg n="5.2.3">die de lezer kent,</seg> <seg n="5.2.4">ten opzichte van de bruikbaarheid der oude kerkorden der zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zij meent dat de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="5.3.2">zoals die bijv. in 1618 en 1619 te Dordrecht functioneerde,</seg> <seg n="5.3.3">in zaken van leertucht geen ideaal instituut is.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Vooral naar die zijde wenst men haar te veranderen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze beginselen</seg> <seg n="6.1.2">- de overtuiging dat de bestuursinrichting van 1816 moet verdwijnen en dat de presbyteriale kerkorde niet ongewijzigd weer moet worden ingevoerd</seg> <seg n="6.1.3">- hebben de reoragnisatie-commissie van Kerkopbouw geleid bij de samenstelling van haar ontwerp.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daarin zijn de vergaderingen,</seg> <seg n="6.2.2">zoals iedere <choice><sic>geroformeerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gereformeerde</corr></choice> kerk die kende,</seg> <seg n="6.2.3">hersteld.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De gemeenten komen weer classicaal,</seg> <seg n="6.3.2">provinciaal en nationaal samen om te beraadslagen over de zaken van kerk en zending;</seg> <seg n="6.3.3">die laatste in de ruimste zin <choice><sic>genomen. ook over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">genomen;</corr></choice></seg><choice><sic>genomen. ook over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="6.3.4"><choice><sic>genomen. ook over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ook over</corr></choice> de belijdenis en tucht zal het op die vergaderingen gaan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar de regeling voor prediking en zending is niet gelijk aan die voor belijdenis en tucht.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">En juist daarin verschilt dit ontwerp van de voorstellen die vroeger,</seg> <seg n="6.5.2">in 1929,</seg> <seg n="6.5.3">door prof. haitjema c.c. waren ingediend en die in januari 1930 verworpen zijn.</seg></s> <pb n="164" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.6"><seg n="6.6.1">De regeling voor kerk en zending verschilt overigens ook van die,</seg> <seg n="6.6.2">welke bestaat in de gereformeerde kerken van 1886.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daar gaat de zending regelrecht van de kerken uit.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Er worden deputaten benoemd die de zorg daarvoor hebben te dragen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">In het ontwerp van Kerkopbouw is dat niet het geval.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Daarin wordt de organisatie,</seg> <seg n="6.10.2">zoals die bestaat in de zendingsconferenties,</seg> <seg n="6.10.3">ongerept gelaten.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Men gaat er van uit dat deze lekenactiviteit een goede vorm is van kerkelijk leven en dat het werk er niet bij gebaat zou zijn als men het 'gelijkschakelde' met het ambtelijk gemeenteleven.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Bijna in iedere gemeente bestaat een zendingskring,</seg> <seg n="6.12.2">vaak classicaal aangesloten bij anderen,</seg> <seg n="6.12.3">maar toch niet,</seg> <seg n="6.12.4">of niet uitsluitend,</seg> <seg n="6.12.5">onder leiding van de kerkeraad.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Ook de inwendige zending is bezig zich hoe langer hoe meer in de gemeenten in te bouwen.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">De commissie van Kerkopbouw heeft gemeend dat ze deze arbeid het best met de kerk in verband kon zetten door hem,</seg> <seg n="6.14.2">met volle erkenning van zelfstandigheid,</seg> <seg n="6.14.3">stem te geven op kerkelijke vergaderingen.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Daarvoor zou dan naast de gewone classicale vergadering,</seg> <seg n="6.15.2">waarop meer bijzonder de zaken der kerkelijke gemeente aan de orde komen,</seg> <seg n="6.15.3">jaarlijks een tweede gehouden worden,</seg> <seg n="6.15.4">waarop de zendingsgemeente en de kerkelijke gemeente samen overleg plegen.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">Waarin dus de ambtsdragers,</seg> <seg n="6.16.2">predikanten en ouderlingen,</seg> <seg n="6.16.3">samen vergaderen met afgevaardigden van verenigingen,</seg> <seg n="6.16.4">die hun ontstaan te danken hebben aan het initiatief van gewone gemeenteleden.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">En zo zou om de drie jaar ook een bredere algemene synode gehouden worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nog in een tweede richting worden kerk en zending in het ontwerp geregeld op een andere wijze dan in de oude kerkorden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Kerkopbouw stelt voor om naast de plaatselijke gemeente gelegenheid te geven tot het vormen van huis- of hulpgemeenten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze worden gevormd uit leden der gemeente,</seg> <seg n="7.3.2">die op 'ernstige gronden' bezwaar hebben tegen de ambtelijke leiding der plaatselijke gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Doop en Avondmaal mogen in die huisgemeente niet worden bediend.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men sluit zich aaneen met het oog op Evangelieprediking en herderlijke zorg onder leiding van een predikant.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zulke evangelisaties zijn dan kerkelijk erkend.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ze staan onder toezicht van een commissie uit de classicale vergadering en zenden een vertegenwoordiger naar de brede classicale vergadering,</seg> <seg n="7.7.2">waarover ik boven sprak.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De bedoeling van dit instituut<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n7" rend="superscript">7</ref> is:</seg> <seg n="8.1.2">1. om aan zgn. minderheden de mogelijkheid te verschaffen een afwachtende houding aan te nemen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze blijven lid van de kerk;</seg> <seg n="8.2.2">doen langs een omweg aan het kerkelijk leven mee en staan onder het opzicht en de tucht van de algemene kerk.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Om deze positie een tijd lang te kunnen innemen moet zulk een groep zich in overeenstemming verklaren met de doelstelling der kerk.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Haar afwijking van de plaatselijke leiding moet vallen binnen de grenzen van de algemene belijdenis der kerk,</seg> <seg n="8.4.2">zoals die in Art. 1 en 2 van het Algemeen Reglement wordt aangewezen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">2. Wil de huisgemeente enige ruimte scheppen voor <pb n="165" ed="VW"/>culturele en psychologische verschillen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In tal van gemeenten bestaan evangelisaties die daaraan hun ontstaan te danken hebben.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ook zulke groepen zullen op die wijze de gemeenschap met de algemene kerk leren oefenen en langs die weg in tal van gevallen de aansluiting aan de plaatselijke gemeente weer herwinnen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">3. Wil de huis- of hulpgemeente een inrichting zijn voor inwendige zending.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">En dit zie ik als de belangrijkste zijde van deze instelling.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De plaatselijke gemeente kan</seg> <seg n="8.10.2">- en hier denke men vooral aan de grote stad</seg> <seg n="8.10.3">- zelf het initiatief nemen tot instelling van een hulpgemeente.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Zij kan daardoor trachten om mensen,</seg> <seg n="8.11.2">die geheel van de ambten vervreemd zijn,</seg> <seg n="8.11.3">voorlopig in groepen te verenigen onder bijzonder voor hen geschikte leiding.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">De kans om ze daardoor voor de kerk te behouden wordt daardoor groter.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Groepen die er niet gemakkelijk toe zullen komen om aan het traditionele kerkelijke leven deel te nemen zullen dat misschien willen doen in enigszins vrijere vorm.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">En zij zullen zo de weg naar de gemeenschap met de historische kerk terug kunnen vinden.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Kerk en zending doordringen elkaar zo op't nauwst.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Dit werk zou ook bijzonder geschikt zijn om de kerk te dwingen zich er op te bezinnen,</seg> <seg n="8.16.2">in welke vorm het Evangelie gepredikt moet worden om een greep te hebben op het geweten der schare.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">Een probleem dat in het zendingswerk geheel vooraan staat,</seg> <seg n="8.17.2">maar dat in de kerk niet altijd de nodige aandacht vond.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men ziet dat ook voor het terrein van kerk en zending en voor de onderlinge verhouding van beide het ontwerp van Kerkopbouw een aantal nieuwe regelingen voorstelt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Voor een groot deel blijven die echter binnen het kader van de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar de instelling van de huisgemeente wijst er op dat het vlak van kerk en zending gesneden wordt door dat van belijdenis en tucht en dat Kerkopbouw hier een andere oplossing zoekt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat zal nog duidelijker blijken als ik een volgend maal iets meedeel over de wijze waarop men de kerkelijke tucht wenst te regelen.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">11<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In een vorig nummer deelde ik reeds iets mee van de voorstellen,</seg> <seg n="11.1.2">die de Vereniging Kerkopbouw gereed heeft met het oog op een reorganisatie der Ned.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit <hi rend="italic">Ontwerp</hi> is sedert bij de synode ingediend,</seg> <seg n="12.1.2">met verzoek een afzonderlijke vergadering te beleggen om het te bespreken,</seg> <seg n="12.1.3">daar er anders nog bijna een volle twee jaar zou moeten verlopen voor het definitief in behandeling kon komen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De synodale commissie,</seg> <seg n="12.2.2">die toen juist vergaderde,</seg> <seg n="12.2.3">heeft dit verzoek afgewezen,</seg> <seg n="12.2.4">omdat zij meende dat de voorstellen te belangrijk waren om zonder langere tijd voor onderzoek in discussie te worden <pb n="166" ed="VW"/>genomen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het zal dus pas in 1934 voorlopig en in de zomer van 1935<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n9" rend="superscript">9</ref> definitief worden besproken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik heb dus nog de tijd om verder iets van het ontwerp te vertellen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Behalve het herstel van de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="14.1.2">waarbij de kerk in provinciale en algemene synode samenkomt en classicaal vergadert om over haar aangelegenheden besluiten te nemen en een uitbouw van de gemeentevorm in de huis- of hulpgemeente,</seg> <seg n="14.1.3">waarover ik reeds berichtte,</seg> <seg n="14.1.4">bevatten de voorstellen een nieuwe regeling van opzicht en tucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit is een punt van groot belang,</seg> <seg n="14.2.2">omdat tot nog toe alle pogingen tot wijziging van de kerkorde zijn afgestuit op een diep wantrouwen op dit punt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De vrijzinnigen en ook vele ethischen,</seg> <seg n="14.3.2">die geacht mochten worden in het algemeen te voelen voor democratie,</seg> <seg n="14.3.3">namen op het stuk van kerkregering een starreactionaire houding aan.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ze werkten altijd weer mee om een breken van het kerkelijke ijs te voorkomen en gaven de voorkeur aan een toestand,</seg> <seg n="14.4.2">die in menig opzicht geen aansluiting meer had aan het hedendaagse leven,</seg> <seg n="14.4.3">boven de kans dat een meer moderne organisatie een reactie op het terrein van de leer zou meebrengen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Men was bang dat een losgemaakte kerk de leervrijheid zou gaan beperken.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zo is het verklaarbaar dat de Hervormde Kerk na de crisis van 1886 nog bijna 50 jaar een conservatief genootschap kon blijven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wanneer niet alles bedriegt,</seg> <seg n="15.1.2">dan zijn de dagen van dit conservatisme nu geteld.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ik bedoel daarmee niet dat het vrijwel zeker zou zijn dat de voorstellen,</seg> <seg n="15.2.2">die ik hier bespreek,</seg> <seg n="15.2.3">zullen worden aangenomen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Uit een oogpunt van kerkelijke politiek is dit zelfs onwaarschijnlijk.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Verbond voor Kerkherstel heeft grote bezwaren en men spelt zelfs het woord 'onaannemelijk'.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De Gereformeerde Bond heeft zich in zijn orgaan er tegen verklaard.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De linkervleugel der Vrijzinnigen schijnt nog weinig animo te hebben om mee te doen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit alles opent een weinig hoopvol perspectief in verband met de aanneming.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En toch geloof ik het recht te hebben mij over het kerkelijk conservatisme uit te laten,</seg> <seg n="15.8.2">zoals ik boven deed.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Het kerkelijk doek wordt van alle kanten opgerold.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">De grote kerkelijke gebeurtenissen in het oosten en het midden van Europa,</seg> <seg n="15.10.2">de oecumenische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f1" rend="superscript">a</ref> beweging op praktisch en dogmatisch gebied,</seg> <seg n="15.10.3">de schreiende geestelijke nood op geestelijk gebied en eindelijk de maatschappelijke en financiële druk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n12" rend="superscript">12</ref> maken het ondenkbaar dat de behoudzucht in een kleine landskerk zo ver gedreven zou kunnen worden dat men een status quo<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f2" rend="superscript">b</ref> tot het bittere einde zou wensen te bestendigen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De voorstellen van Kerkopbouw hebben met dit punt ernstig rekening gehouden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Men moest een zeker recht erkennen in de aarzeling om op een <pb n="167" ed="VW"/>herstel van de presbyteriale kerkorde in te gaan,</seg> <seg n="16.2.2">als ten opzichte van de leertucht geen klare wijn geschonken werd.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Men achtte het daarom nodig om voor opzicht en tucht een geheel nieuw reglement<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n13" rend="superscript">13</ref> in alle onderdelen uit te werken en daaraan een stabiliteit te verlenen,</seg> <seg n="16.3.2">die gelijk staat met die van het Algemeen Reglement,</seg> <seg n="16.3.3">dat ten grondslag ligt aan alle andere <choice><sic>relementen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">reglementen</corr></choice>.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Beide zouden slechts veranderd kunnen worden als tweederde van de leden der algemene synode er zich voor verklaarden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Kerkopbouw verklaarde zich van de oprichting af tegen 'processuele' leertucht.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men bedoelde daarmede een lacune aan te wijzen in de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De gereformeerde kerken,</seg> <seg n="17.3.2">de kerken van Calvijn,</seg> <seg n="17.3.3">vertonen in haar regeringsvormen uitwendig grote gelijkenis met de politieke orde.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het leertuchtproces heeft ook veel weg van een gewoon juridisch proces.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Er is weinig rekening mee gehouden dat de kerk over geestelijke verschillen te beslissen heeft en dat het getuigenis,</seg> <seg n="17.5.2">de verantwoording en de uitspraak daarom een gewijzigd karakter dragen.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dit komt niet voldoende tot uitdrukking in de wijze,</seg> <seg n="17.6.2">waarop leerstellige gevoelens kerkelijk worden getoetst.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De nieuwe voorstellen zoeken daarin wijziging en,</seg> <seg n="18.1.2">naar wij menen,</seg> <seg n="18.1.3">verbetering te brengen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij maken daartoe gebruik van het bestaande instituut der kerkvisitatie,</seg> <seg n="18.2.2">dat ook in de vroegere gereformeerde kerkorden een enigszins bijzondere plaats innam.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Men wilde de kerkvisitator soms wel met de naam van bisschop dopen,</seg> <seg n="18.3.2">als het beginsel van ambtelijke gelijkheid maar ongerept bleef.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Tegen hiërarchie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f3" rend="superscript">c</ref> waakte men door een langere termijn van aanblijven te vermijden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dit ambt heeft het ontwerp van Kerkopbouw nu in de tuchtregeling ingeschakeld.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Iemand,</seg> <seg n="19.2.2">tegen wie bezwaren bestaan ten opzichte van de wijze,</seg> <seg n="19.2.3">waarop hij de christelijke boodschap overbrengt,</seg> <seg n="19.2.4">komt niet dadelijk,</seg> <seg n="19.2.5">in aanraking met een kerkelijke vergadering,</seg> <seg n="19.2.6">waar een geestelijk bezwaar to t onderwerp van algemeen debat wordt gemaakt.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Nee,</seg> <seg n="19.3.2">zulk een punt wordt lange tijd onder vier ogen besproken tussen de bezwaarde en de kerkvisitator.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Tal van kleine ergernissen zullen zó dadelijk weggenomen kunnen worden.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">- Pas wanneer ernstiger verschil blijkt te bestaan,</seg> <seg n="19.5.2">waarbij het christelijk gehalte der prediking gevaar loopt,</seg> <seg n="19.5.3">zal de zaak een verder verloop hebben.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Andere kerkvisitatoren en de algemene kerkvisitator of moderator kunnen er bij te pas komen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En pas wanneer alle persoonlijke middelen zijn uitgeput,</seg> <seg n="19.7.2">wordt het een zaak van een kerkelijke vergadering.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het leertuchtproces wordt hierdoor sterk gewijzigd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wanneer op deze wijze een zaak bij een provinciale synode komt of misschien straks bij een algemene,</seg> <seg n="20.2.2">dan hebben personen die een vertrouwenspositie in de kerk innemen en die de verantwoordelijkheid van de aanklacht van de oorspronkelijke<pb n="168" ed="VW"/> aanklager hebben overgenomen de overtuiging gekregen dat hier een uitspraak door de kerk nodig is.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Die weg wordt dan gekozen door de gezamenlijke kerkvisitatoren met de moderator.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dan is er waarborg dat het kerkelijk geweten bier niet lichtvaardig in onrust wordt gebracht en dat de processuele weg tenslotte wel moet worden ingeslagen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hier deed zich nog een moeilijkheid voor.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men vroeg zich af wat er gedaan moest worden als de visitator of de moderator de zaak niet bij een synode aanhangig wenste te maken.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Men meende dat dan beroep op de synode moest openstaan.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Deze zou dan met een meerderheid van tweederde der stemmen kunnen besluiten de zaak toch op de kerkelijke vergadering te doen behandelen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De opstellers van het ontwerp en thans de grote meerderheid van de leden van Kerkopbouw menen dat hiermee een vertrouwbare brug is gelegd uit het bezorgde hervormde conservatisme naar andere <choice><sic>kerkeiijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kerkelijke</corr></choice> toestanden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Men meent dat er bij deze regeling van de leertucht geen aanleiding meer is om het gevaar van leertucht in een presbyteriaal georganiseerde kerk als bezwaar te laten gelden tegen iedere vernieuwing van kerkelijke werkwijze.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Men meent ook dat de hiermee geboden gelegenheid om zonder al te grote schokken los te raken uit een organisatie,</seg> <seg n="22.3.2">die toch voor een gereformeerde calvinistische kerk zeer abnormaal moet heten,</seg> <seg n="22.3.3">voor rechts en links beide de mogelijkheid schept om uit het partij-gareel bevrijd te worden en weer tot een meer eigendommelijk kerkelijk leven terug te keren.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De voorstellers beseffen wel dat daarvoor moed en geloof nodig is.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De kerk zal uit haar verdoofde toestand tot enkele primaire levensfuncties moeten terugkeren.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zij zal uit een toestand van mechanisch evenwicht,</seg> <seg n="23.3.2">dat schommelt tussen een stemverhouding van 10 tegen 9 en 9 tegen 10,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="23.3.3">terugkeren tot de loop ener historie,</seg> <seg n="23.3.4">met al de gevaren daaraan verbonden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Maar zij heeft daarin een kans,</seg> <seg n="23.4.2">haar eigen oplossing te ontgaan,</seg> <seg n="23.4.3">die anders zeker dreigt.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="166" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>De hele wereld betreffend.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>De bestaande toestand.</p></note>
<pb n="167" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Priesterheerschappij.</p></note>
<pb n="168" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Alg. Prot. Kerkblad voor Indië (APK.) 1</hi> (1 8.1.1934). Het <hi rend="italic">Indisch Protestants Kerkblad</hi> werd in 1934 samengevoegd met het <hi rend="italic">Algemeen Protestanten Blad tot Algemeen Protestants Kerkblad in Nederlands Indië.</hi> Zie n. 22. 1. In deze toelichting van het KO.-ontwerp haalt N. de verhouding van kerk en zending naar voren. Voor historische achtergrond van dit artikel, zie n. 1 9. l; 34.2; voor verband zending-tucht, zie noot 8 en nr. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Met correspondentie werd in de kerkorde van Dordrecht onder meer bedoeld de betrekkingen, die particuliere synoden onderling konden aanknopen. In de langdurige periode na 1619, toen de overheid het bijeenroepen van een nationale synode tegenhield, kon langs deze weg (met name door afvaardiging naar elkaars vergaderingen) toch nog enige gemeenschappelijkheid verkregen worden voor zaken van algemeen belang. Vgl. H. Bouwman, <hi rend="italic">Gereformeerd Kerkrecht,</hi> dl. 2, p. 5 v., 199 v., 230 vv., 322; <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> J. de Jong, <hi rend="italic">Nederlandse Kerkgeschiedenis,</hi> Nijkerk 1972, p. 212. Art. 48 Dordtse Kerkorde: Het zal iegelijk synode vrijstaan correspondentie te verzoeken en te houden met zijn genabuurde <pb n="169" ed="VW"/>Synode of Synoden, <choice><sic>in zulker ferme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">in zulker forme</corr></choice> als zij meest profijtelijk achten zullen, voor de gemeene stichtinge. (Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">oude kerkordeningen der Nederlandsche Hervormde gemeenten,</hi> Zaltbommel 1865, p. 455.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Een concept-reglement, dat een mengsel was van (bestuurlijk) centraliserende en (geestelijk) gereformeerde gezichtspunten, waarin de hand van de bekende J. D. Janssen zowel als die van de oud-rechtzinnige Leidse hoogleraar J. W. te Water herkenbaar waren. Door de inlijving bij Frankrijk kon dit concept geen wet worden. Vgl. Rasker, <hi rend="italic">a,w.,</hi> p. 22 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. punt 2 van het Manifest: "Wij willen contact zoeken en waar dat reeds gelegd is dat contact verlevendigen met andere oecumenische stromingen." Zie n. 15.1, 2, 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Art. 54 A.R. 11: De zgn. brede classicale vergadering, die o.a. het verslag behandelt van de bijzondere cie. voor uitwendige en inwendige zending. Ook een bredere algemene synode; vgl. art. 68, waarin afvaardiging geregeld wordt o.a. van uitwendige zending en van inwendige zending. Voor huis- of hulpgemeente zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In dit art. (A.R. art. 40) ontwerp-KO. wordt niet gerept, ook niet in de toelichting, van 'bezwaar tegen de ambtelijke leiding der plaatselijke gemeente'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 33.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Alg. Prot. Kerkblad voor Indië (APK.)</hi> 1 (8.2.1934). Handelde het eerste deel van het artikel over de <hi rend="italic">zending,</hi> dit tweede deel vertelt hoe de <hi rend="italic">tucht</hi> in het KO.-ontwerp geregeld is. Het ontwerp werd ingediend bij de synode najaar 1933. De algemene synodale cie. kreeg het verzoek een buitengewone synode bijeen te roepen ter bespreking van het ontwerp. Dit moet dus geweest zijn kort na de publikatie. Deel 1 werd kort na de publikatie geschreven; deel 2 kort na de aanbieding van het ontwerp. De alg. syn. cie. wilde - uit een oogpunt van brede en rustige kennisneming en overweging - geen buitengewone synode bijeenroepen, maar verwees het ontwerp naar de gewone zomersynode van 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>In werkelijkheid besloot de zomersynode van 1934 om een buitengewone synodale vergadering te houden in jan. 1935. Op 8.1.1935 werden de voorstellen verworpen, zelfs werd niet goedgevonden (10 tegen 9 stemmen!, zie n. 1.13), de voorstellen aan het oordeel der kerk (te weten de classes) te onderwerpen. (N.B.: er zijn dus normaal drie fasen van behandeling van een voorstel: synode-classes-synode.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Thema van dit art.; nr. 291 hield zich bezig met de zending (in het kader van de huisgemeente).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. voor deze discussie H. Bartels, a.w., p. 83-100. Met name ten aanzien van de huisgemeente meent het hoofdbestuur van KHe., dat 'hier slechts één woord past: non possumus', in <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw beoordeeld,</hi> Wageningen 1934, p. 25. A. W. te Winkel gebruikt het woord 'onaanvaardbaar'in zijn bespreking in <hi rend="italic">de Kroniek</hi> van OEV. 9, p. 80 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. denkt hier waarschijnlijk aan de kerkvervolging in Rusland en Duitsland, aan de oecumenische conferenties van Stockholm en Lausanne (1 925 en 1927), de afval van de kerk (volkstelling 1932) en aan de crisis- of malaisetijd van de jaren dertig met hun massale werkloosheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n13" type="end" place="end" n="13"><p><hi rend="italic">Ontwerp van een nieuw algemeen reglement en enige organieke reglementen voor de NHK. opgesteld namens de vereniging KO.;</hi> hierin ontwerp reglement voor kerkelijk opzicht en tucht, p. 52-73.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-voorstel-tot-reorganisatie-der-nederlandse-hervormde-kerk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie o.a, n. 1. 13; 14. l; 16.4.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>IV. Beginselen van kerkorde</head>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde" decls="#bibl-noordmans5.beginselen-van-kerkorde">
<pb n="172" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1"><choice><sic>30. BEGINSELEN VAN KERKORDE'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">Beginselen van kerkorde</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Met een hernieuwde belangstelling voor de kerk moet bezinning op haar orde gepaard gaan.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het kan lijken of daarmee een oud academisch debat herleeft,</seg> <seg n="2.2.2">een dispuut bijv. over de Dordtse kerkorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nu is Dordrecht een naam,</seg> <seg n="2.3.2">die nog steeds met ere afgedrukt staat op het titelblad van bijna iedere huisbijbel.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De stad heeft voor ons iets van de betekenis,</seg> <seg n="2.4.2">die de Wartburg heeft voor de Duitsers.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En ook de regel die men daar op het kerkelijk samenleven heeft gesteld,</seg> <seg n="2.5.2">is,</seg> <seg n="2.5.3">al werd hij niet overal aangenomen,</seg> <seg n="2.5.4">van grote waarde geweest.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Maar de betekenis daarvan ligt niet uitsluitend in de toevallige bepalingen,</seg> <seg n="2.6.2">maar vooral ook hierin dat er de scheppende macht van het calvinisme uit spreekt.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het gereformeerde kerkrecht had een chaos te ordenen.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Calvijn en Voetius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n3" rend="superscript">3</ref> hadden te rekenen met de Wederdopers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n4" rend="superscript">4</ref> en de Independenten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer wij de grote Nederlandse tradities willen bewaren,</seg> <seg n="3.1.2">dan hebben wij daarmee te rekenen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij zien een andere wanorde voor ons en met herstel komen we niet uit.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zelfs de debatten die in 1886<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n6" rend="superscript">6</ref> gevoerd zijn kunnen we niet meer zo herhalen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De wereld van nu ziet er zo heel anders uit dan die van toen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En achter hetgeen toen voor of tegen het blijven in de Hervormde Kerk werd aangevoerd lagen ook reeds inzichten en uitzichten,</seg> <seg n="3.5.2">die we nu beter ontdekken dan het toen mogelijk was.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een debat als tussen Kuyper en Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n7" rend="superscript">7</ref> moest binnen een te eng kader van begrippen worden uitgevochten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Sommige van hun redeneringen doen ons nu aan als <choice><sic>sofis- men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">sofismen</corr></choice>.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Wij verstaan nu beter waarom ze verschillende wegen moesten gaan.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Wij kunnen gebruik maken van de toelichting,</seg> <seg n="3.9.2">die vijftig jaren historie hebben gegeven.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Wij moeten de hele discussie weer overdoen en de gereformeerden zijn daar evengoed in betrokken als de hervormden.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Op de titel van een vrijzinnige kerk tegenover die der orthodoxie stellen we geen prijs.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarbij moet het echter niet gaan over de orde,</seg> <seg n="4.1.2">maar over de wanorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De mensen zijn er niet om de kerkorde,</seg> <seg n="4.2.2">maar de kerkorde is er om de mensen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een stel bepalingen uit <hi rend="italic">Voetius'Politica Ecclesiastica</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f1" rend="superscript">a</ref> kan ons niet helpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Onze tijd vraagt om de ordenende geest van een CALVIJN,</seg> <seg n="4.4.2">Bogerman,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="4.4.3">Kuyper.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Een voorname trek van het gereformeerd kerkrecht komt ons daarbij te hulp,</seg> <seg n="4.5.2">nl. het streven om zo weinig mogelijk te reglementeren.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De presbyteriale kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n11" rend="superscript">11</ref> wordt door Calvijn wel uit de Schrift afgeleid,</seg> <seg n="4.6.2">maar in zijn wezen is het een poging om het menselijk <pb n="173" ed="VW"/>apparaat rondom het werk des Heiligen Geestes tot een minimum te herleiden.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het is een benadering van de limiet<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n12" rend="superscript">12</ref> bij de vereenvoudiging der kerkinrichting.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Rome bouwt rondom het Evangelie een hiërarchisch systeem.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Luther trekt zich op Woord en Sacramenten terug en laat de bescherming van de geestelijke dienst aan de overheid over.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Calvijn wil een orde,</seg> <seg n="4.10.2">waarbij de kerk op zeer bescheiden wijze zelf enige regelingen treft.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Hij handhaaft tegenover de Wederdopers de noodzakelijkheid van een kerk als middending tussen wereld en godsrijk.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Maar hij is bang voor te grote verheffing van het ambt.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">De pastor noemt hij een 'mannetje uit't stof verrezen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n13" rend="superscript">13</ref> en de doctor heet uit 't stof der aarde genomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">De diensten in de kerk zijn goed om eenstemmigheid te bevorderen en gehoorzaamheid te leren.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Maar deze gehoorzaamheid is nauw verbonden met het aannemen van de prediking,</seg> <seg n="4.15.2">de gehoorzaamheid des geloofs.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Het eigenlijke doel van de ambten is:</seg> <seg n="4.16.2">onze zwakheid te hulp te komen.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Wij moeten't woord Gods uit mensenmond horen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze kerkorde is benadering van een grens.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze wordt niet met dezelfde geestelijke macht uit de Schrift afgeleid als het <hi rend="italic">sola fide.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij hebben hier met een zelfstandige poging te doen om de regering door Woord en Geest in enkele eenvoudige instellingen nabij te komen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Deze kerkorde levert een goed voorbeeld van pneumatische exegese,</seg> <seg n="5.4.2">een geestelijke vertaling uit het ene tijdperk in een ander.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Want een Franse of Hollandse kerkeraad uit de zestiende eeuw was toch zeker niet een zuivere herhaling van het opzienerschap uit de dagen der parousieverwachting.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Eerder zal men moeten aannemen dat duizend jaren episcopaat nodig zijn geweest om de kloof tussen de engelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f2" rend="superscript">b</ref> der gemeenten van Klein-Azië en een Petrus Datheen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n17" rend="superscript">17</ref> of Jan Arentz<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n18" rend="superscript">18</ref> te overbruggen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer de dingen zo staan is de kans groot dat een nieuwe benadering in onze tijd verschillen zal vertonen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ook wanneer we ons houden aan de overgeleverde ambten van predikant,</seg> <seg n="6.2.2">ouderling en diaken</seg> <seg n="6.2.3">- de doctor is reeds weggevallen</seg> <seg n="6.2.4">- dan kunnen we die waardigheden thans slechts vele sporten lager terugvinden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De bisschop is in de eeuwen na de kerkhervorming in de pastor verder afgestorven en de ouderling maakt geen aanspraak meer op <hi rend="italic">dubbele</hi> eer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="6.3.2">maar is met de burgerlijke dubbel tevreden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een portret van een enkele overleefde Veluwse ambtsdrager van de oude stempel naast dat van de predikant der toekomst zou dat 't best kunnen illustreren.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het baat ons niet als we een oude kerkorde willen nabouwen,</seg> <seg n="6.5.2">als de pijlers waarop die rust inmiddels verschoven zijn.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Calvijn werkte zijn kerkorde uit tussen roomsen en wederdopers.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zijn ambtsdrager houdt het midden tussen een kerkvorst en een geestdrijver.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hij is een leek,</seg> <seg n="6.8.2">vergeleken bij Bossuet,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="6.8.3">maar een prelaat tegenover de vrije oefenaar.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Voetius <pb n="174" ed="VW"/>schrijft tegen politieken en Independenten.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Zijn geest is reeds veel minder regimentaal<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n21" rend="superscript">21</ref> dan die van Calvijn.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Zijn kerk heeft iets van een conventikel,</seg> <seg n="6.11.2">waarin de kerkorde moet dienen als tegenwicht tegen de vele pausen die de kerk voor de éne in de plaats gekregen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In deze sferen ontstaan vele kwesties die ons geen belang meer inboezemen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De kerken van Kuyper lijden er onder dat ze daarmee zo weinig gerekend hebben.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1"><hi rend="italic">Kerkherstel</hi> mag wel oppassen niet in dit kielzog te worden meegetrokken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar ook uit de kerkelijke strijd der negentiende eeuw kunnen we niet ieder debat voortzetten zonder in anachronismen te vervallen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Voor ons is bijv. de tegenstelling van <hi rend="italic">juridisch en medisch</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="8.2.2">uit de dagen van Groen van Prinsterer,</seg> <seg n="8.2.3">niet meer actueel.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat de belijdenisgeschriften niet wettelijk zijn afgeschaft,</seg> <seg n="8.3.2">zegt ons weinig.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het argument kan in de rechtszaal op zijn plaats zijn,</seg> <seg n="8.4.2">maar niet in de synode.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Perioden als daarbij ter sprake komen stonden misschien de mammoet ten dienste maar niet de tijdgenoten van het vijfjarenplan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En dat de kerk heelkundige behandeling nodig heeft,</seg> <seg n="8.6.2">ja,</seg> <seg n="8.6.3">dat is nu allengs wel een waarheid als een ... mammoet.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ook de kwestie van leer óf leven zie ik als zulk een verouderde vraag.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Ze raakt niet direct de kerkorde,</seg> <seg n="8.8.2">maar hangt er mee samen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De leer is daarbij iets officieels,</seg> <seg n="8.9.2">dat door de doctor</seg> <seg n="8.9.3">- uit de wolk</seg> <seg n="8.9.4">- onderwezen wordt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het hele niveau der kerk is intussen verder gedaald,</seg> <seg n="9.1.2">zoals past voor een gemeenschap die de Vleeswording belijdt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is niet toevallig dat van de vier ambten bij Calvijn,</seg> <seg n="9.2.2">doctor,</seg> <seg n="9.2.3">pastor,</seg> <seg n="9.2.4">presbyter en diaken,</seg> <seg n="9.2.5">het eerste wegviel en het laatste naar voren komt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Een nieuwe kerkorde zal met zulke verschuivingen moeten rekenen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat er zulk een orde moet komen,</seg> <seg n="10.1.2">wordt snel communis opinio.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Kuyper was een der eersten die het zag.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij overzag de hele calvinistische erve,</seg> <seg n="10.3.2">maar zijn werk bleef een fragment.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij kon niet wachten en was veroordeeld tot een burgerkerk,</seg> <seg n="10.4.2">voor welke de Dordtse kerkorde nog scheen te passen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Gunning kon het wel.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij overzag de hele christenheid en profeteerde het duidelijkst van de komende nood.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij was veel minder humanist dan Kuyper.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Deze vond het calvinisme prachtig en dat is het ook.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Gunning wist het ook wel maar hij zweeg stil.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Hij was minder esthetisch en meer ethisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Hij zag dat ook de gereformeerde wereld in het boze ligt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n25" rend="superscript">25</ref> en dat men zich door <choice><sic>aancensluiting</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">aaneensluiting</corr></choice> het kwelwater der goddelozen niet uit de schoenen kan houden.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Bij hem zijn ook calvinistische tonen,</seg> <seg n="10.12.2">maar ze komen <hi rend="italic">de profundis,</hi></seg> <seg n="10.12.3">uit de diepte.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Hij blaast ze niet van de toren.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Op het laatst van zijn leven is hij in dat opzicht het grootst.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">En het pleit niet voor de ethischen die hem daarom in verwijtende zin <hi rend="italic">confessioneel</hi> noemden.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Gunning was de modernste van allen.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Hij zag de komende nood en riep om zijn moeder de Kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <pb n="175" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.18"><seg n="10.18.1">Precies dertig jaar na de verschijning van zijn uitvoerigste pleidooi voor een nieuwe kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n27" rend="superscript">27</ref> staan we midden in allerlei nieuwe voorstellen.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">De volkeren nemen ze zelf ter hand en laten hun synodes praten.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Daar is de Russische kerkorde met haar gesloten kerkdeuren en buiten de wet gestelde popes.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Daar is de beweging der Duitse christenen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="10.21.2">de kerkelijke keerzijde van de Hitlerbeweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">In Frankrijk de lekenbeweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n29" rend="superscript">29</ref> van <hi rend="italic">La Cause.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">En in Engeland<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n30" rend="superscript">30</ref> de <choice><sic>Lamheth</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Lambeth</corr></choice>-Conferentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="10.24"><seg n="10.24.1">En naast dit alles de roomse kerk die nergens aan meedoet en toch aan alles meedoet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Te midden van dit alles verliest de bezinning op kerkorde de laatste schijn van juridische spitsvondigheid.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En elk pogen der kerken om elkaar een vlieg af te vangen wordt grenzeloze kinderachtigheid.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Men wordt gevergd op enkele kapitale vragen:</seg> <seg n="11.3.2">geen kerk of een fascistische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n31" rend="superscript">31</ref> of een lekenkerk of een bisschoppelijke of weer de roomse?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De beide uiterste alternatieven laat ik hier rusten.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ofschoon ze in de wereldhistorie zeker mee in het geding zijn.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Voor la Cause en Lambeth verwees ik reeds naar <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> en nr. 1 van reek C dezer brochures.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ik wil hier iets meedelen over de <hi rend="italic">Duitse christenen,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n32" rend="superscript">32</ref></seg> <seg n="11.7.2">omdat dat nog minder bekend is.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze christenen willen niet dat de strijd om levenslot en toekomst buiten de kerk zal omgaan.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ze willen'Luthergeest'en noemen dat'heldenvroomheid'.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat is het ook.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar in Luther eren ze even sterk de germaan als de christen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij is voor hen tegelijk Herman de Cherusker<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n33" rend="superscript">33</ref> uit de Varusslag.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Door hem willen ze een kerk-volk zijn,</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">"nach aussen eins und geistgewaltig urn Christus und sein Wort geschart."</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Positief,</seg> <seg n="14.1.2">historisch christendom moet het zijn.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Geen voorzichtig verdrag tussen kerk en marxisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De 'reine' leer,</seg> <seg n="14.3.2">de luthersen van ouds zo lief,</seg> <seg n="14.3.3">moet dat blijven.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarom moet men bereid zijn tot kamp,</seg> <seg n="14.4.2">kruis en offer.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Kruis en offer,</seg> <seg n="14.5.2">dat klinkt goed christelijk,</seg> <seg n="14.5.3">maar er mengt zich een nationale toon in.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het kerkvolk is tegelijk ras-volk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En evenals de leer moet ook het ras zuiver blijven.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het is een stuk van de scheppingsorde en de kerkorde moet daarmee rekenen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">In verband daarmee krijgt ook de zending een bepaalde kleur.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Inwendige zending moet mannelijk christendom zijn,</seg> <seg n="14.10.2">niet enkel medelijden.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">De stem van Nietzsche<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n35" rend="superscript">35</ref> mengt zich in het zendingsbevel.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Jodenmissie levert gevaar op voor 't ras.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Kosmopolitisme,</seg> <seg n="14.13.2">pacifisme,</seg> <seg n="14.13.3">internationalisme worden afgewezen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Deze vermenging van kerk en ras doet zelfs in de theologie haar invloed gelden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">In hetzelfde nummer van <hi rend="italic">Die christliche Welt</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n36" rend="superscript">36</ref></seg> <seg n="15.2.2">waaraan ik deze bijzonderheden ontleende,</seg> <seg n="15.2.3">staat een opstel over een oud Saksisch heiligdom,</seg><pb n="176" ed="VW"/> <seg n="15.2.4">dat in 772 door Karel de Grote werd verwoest.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Men vierde er de herrijzenis van de winterzon en de schrijver wil dat de Duitse christenen in hun geloofsleven dit nedergedaald en <hi rend="italic">opgegaan</hi> zullen verbinden met het nedergedaald en <hi rend="italic">opgestaan</hi> uit de Twaalf artikelen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit nationale christendom ziet er wat onwaarschijnlijk uit,</seg> <seg n="16.1.2">zoals meer Duitse dingen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maar het is een werkelijkheid even goed als het atheïstisch christendom in Rusland.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Bovendien bestaat het vlak naast onze deur.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Naast de door Luther zo heerlijk verkondigde genadeorde komt hier de scheppingsorde zeer brutaal naar voren om de kerkorde mede te bepalen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En de ethiek van het Duitse volk toont reeds de duidelijke sporen van deze nieuwe kerk-idee.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ik heb over deze dingen wat uitvoeriger gesproken omdat ook voor ons land de gevaren van zulk een nationale kerkelijkheid niet denkbeeldig zijn,</seg> <seg n="17.1.2">zij het op heel andere wijze.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Sommige krachtige kuyperianen in ons land denken aan een vereniging van alle gereformeerden in exclusieve zin.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij koesteren een diepe verering voor de kerk onzer martelaren en de heldengeest,</seg> <seg n="17.3.2">die daarin gewoond heeft.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Ze wensen die zuiver te houden.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Sterke gevoelens van volk en historie verbinden zich daarmee.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De naam <hi rend="italic">geus</hi> is de hoogste ridderorde en van chocolade-gebruik<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n37" rend="superscript">37</ref> vreest men verslechtering van het calvinistisch ras.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Sommige van de meest schitterende bladzijden van <hi rend="italic">Kuypers</hi> redevoeringen waren in die toon van:</seg> <seg n="17.7.2"><hi rend="italic">Wij calvinisten</hi> gezet.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">En er leeft een Kuyper-gemeente in deze zin in ons land,</seg> <seg n="17.8.2">al is haar omvang veel kleiner dan die der gereformeerden buiten en binnen de hervormde kerk.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Er is groot verschil tussen deze Nederlandse calvinisten en de 'Duitse christenen'.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Niet van het ras gaat hier de bezieling uit maar van de geschiedenis.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En daarin werken nationale motieven heel anders;</seg> <seg n="18.3.2">omdat niet het heidendom maar het christendom er de hoofdfactor is.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">We behoeven niet bang te zijn dat het spel van de oude grond hier zal gaan spreken.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Niets maakt zo los van de bodem en zijn paganistische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n38" rend="superscript">38</ref> folklore als juist het calvinisme.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En tevens vormt de <hi rend="italic">algemene</hi> trek daarvan een machtige correctie.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Calvijn werkte in Genève,</seg> <seg n="18.7.2">die internationale stad bij uitnemendheid.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Ik wil ook bekennen dat ik altijd de bekoring van dit religieus-romantische Nederlanderdom sterk heb gevoeld.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Kuypers grote redevoeringen zijn hoogtepunten in onze literatuur.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">En wanneer Hindenburg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n39" rend="superscript">39</ref> zolang de geur der Duitse eiken,</seg> <seg n="18.10.2">waarvoor hij ruimte wilde schaffen,</seg> <seg n="18.10.3">heeft ingedronken dat hij zelf een nationaal symbool werd,</seg> <seg n="18.10.4">mogen wij dan tenminste met onze historie niet zo doen?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">We raken hier aan de betekenis van de scheppingsordinantiën waarvoor Kuyper levenslang het pleit heeft gevoerd en waarop thans de 'Duitse christenen' ook zo grote nadruk leggen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het is wel nodig even na te denken of men wenst dat de geestelijke orde en de kerkorde der toekomst daarop <pb n="177" ed="VW"/>gegrondvest wordt.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Een hersenschim is het niet helemaal.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Een nationaal-gereformeerde vluchtheuvel om zich het communistisch kwelwater van de tenen te houden,</seg> <seg n="19.4.2">is een politiek-kerkelijke mogelijkheid,</seg> <seg n="19.4.3">al sla ik haar kansen niet hoog aan.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Oranje en de kerk,</seg> <seg n="19.5.2">prins Willem en Calvijn,</seg> <seg n="19.5.3">dat ziet er in ieder geval veel beter uit dan Herman en Luther.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Van zulk een fascistisch calvinisme zat er iets in Kuyper.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Er woonde ook 'Mussolini'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n40" rend="superscript">40</ref> in hem.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Dat zou een kerkorde meebrengen,</seg> <seg n="19.8.2">die niet eerst aan de synode ter beoordeling zou worden voorgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zulk een nationaal</seg> <seg n="20.1.2">- desnoods internationaal</seg> <seg n="20.1.3">- maar dan toch nationaal calvinisme staat niet diep genoeg geworteld om de stormen der toekomst het hoofd te kunnen bieden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Er zit te veel humanistische 'bravoure' in,</seg> <seg n="20.2.2">te veel scheppings-romantiek.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is te bedwelmend,</seg> <seg n="20.3.2">niet geestelijk nuchter genoeg.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het staat niet diep genoeg in de tragiek van het Evangelie gegrond.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Tegenover dit calvinisme zijn <hi rend="italic">Kerkopbouw en </hi><choice><sic>Kerkherste1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Kerkherstel</hi></corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n41" rend="superscript">41</ref> bondgenoten.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer er uit die hoek verzet is tegen leertucht in de Hervormde Kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n42" rend="superscript">42</ref></seg> <seg n="21.2.2">dan ligt die afwijzing verder af van de mentaliteit van sommige Kerkopbouwers,</seg> <seg n="21.2.3">voor wie zulke tucht de rode lap betekent,</seg> <seg n="21.2.4">dan de aanprijzing daarvan door prof. Haitjema<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n43" rend="superscript">43</ref> c.s. Men wil dat in de Hervormde Kerk niet,</seg> <seg n="21.2.5">omdat men haar ontbinding wenst.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Beide verenigingen staan daar tegenover.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Ze staan in de schoenen van Gunning,</seg> <seg n="21.4.2">in wiens kruis-calvinisme het venijn van het nationaal-humanisme door het apostolische is uitge uiverd.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Wat bij Gunning een singuliere bevlieging leek en niet nodig tegenover het goedige gepraat van dr. Vos en anderen over <hi rend="italic">vaderlandse</hi> kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n44" rend="superscript">44</ref></seg> <seg n="21.5.2">dat verlangen naar een apostolisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n45" rend="superscript">45</ref> uitstoelen van de grondslagen der gereformeerde kerk,</seg> <seg n="21.5.3">dat blijkt nu van grote betekenis met het oog op de nationale verdwazing,</seg> <seg n="21.5.4">waarin kerken en volken dreigen onder te gaan.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Gunning droeg het tegengif reeds bij zich.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">En in zijn laatste periode<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n46" rend="superscript">46</ref> zien we zijn figuur in haar natuurlijkste houding.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dan heeft hij,</seg> <seg n="21.8.2">voor wat hem levenslang verontrustte,</seg> <seg n="21.8.3">de verklaring in zijn tijd gevonden.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">- Wanneer dan ook dr. Berkelbach van der Sprenkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n47" rend="superscript">47</ref> op een ledenvergadering van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> heeft opgemerkt dat Kerkopbouw onder buitenlandse en Kerkherstel onder nationale invloeden ontstaan is,</seg> <seg n="21.9.2">dan is dit niet geheel onjuist,</seg> <seg n="21.9.3">maar het treft toch het wezen der zaak niet.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Het kan een gevaarlijk misverstand wekken.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Wanneer in het <hi rend="italic">Ontwerp Algemeen Reglement,</hi></seg> <seg n="21.11.2">van prof. Haitjema c.s.,</seg> <seg n="21.11.3">dat in januari 1930 door de synode werd afgewezen,</seg> <seg n="21.11.4">in art. 9 de aankweking van liefde voor vorstenhuis en vaderland wordt genoemd,</seg> <seg n="21.11.5">vlak naast de prediking van het Evangelie,</seg> <seg n="21.11.6">dan is dat een concessie aan wat ik de 'goedige' synodale gezindheid der vorige eeuw noemde.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Het is dankbaarheid aan Willem 1 vóor de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Met fascisme of nationaal calvinisme heeft het niets te maken.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het is absoluut wenselijk dat beide verenigingen,</seg> <seg n="22.1.2">die herstel of opbouw der kerk wensen,</seg> <seg n="22.1.3">zich ervan bewust zijn en steeds meer worden dat ze in dit <pb n="178" ed="VW"/>opzicht naast elkaar staan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Er bestaan allerlei vormen van humanisme.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het literair-filosofische is op dit ogenblik niet het gevaarlijkste.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het politiek-kerkelijke is veel erger.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">In de huidige wereldcrisis moet de kerk weer duidelijker in haar organisatie tot uitdrukking brengen,</seg> <seg n="22.5.2">dat niet de <hi rend="italic">natie</hi> maar de <hi rend="italic">incarnatie</hi> haar hoeksteen is en dat haar enig fundament Jezus Christus is.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Bodem en geschiedenis zullen daarbij nog meer moeten terugtreden en ootmoedig geloofsleven en opofferende arbeid naar voren moeten komen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De geografische classis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n48" rend="superscript">48</ref> bijv. moge als grondslag van kerkelijke vertegenwoordiging moeilijk geheel te vervangen zijn,</seg> <seg n="22.7.2">ze mag toch niet zulk een heilig huisje blijven als ze dit tot heden in het gereformeerde kerkrecht is.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De kerk staat niet in de scheppingsorde,</seg> <seg n="22.8.2">maar in de genadeorde.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daarentegen zou aan organisaties van christelijke arbeid als instrumenten van Christus' Geest meer invloed kunnen worden toegekend.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De kerk zou zo losser van bodem en historie worden;</seg> <seg n="22.10.2">een bewegelijker geheel,</seg> <seg n="22.10.3">dat zich vrijer roert en op kritieke momenten in staat is een maximum van de in haar levende geest tot openbaring te brengen.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Zelfs de ondeelbaarheid der plaatselijke gemeente,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n49" rend="superscript">49</ref></seg> <seg n="22.11.2"><choice><sic>die ook ik wil eerbiedigend mag niet overspannen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">die ook ik wil eerbiedigen,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f6" rend="superscript">f</ref></seg><choice><sic>die ook ik wil eerbiedigend mag niet overspannen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19"> </corr></choice><seg n="22.11.3"><choice><sic>die ook ik wil eerbiedigend mag niet overspannen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">mag niet overspannen</corr></choice> worden.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Calvijn denkt in dat opzicht katholieker dan latere gereformeerden.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">De argumenten van Voetius bijv. tegenover de Independenten zijn vaak zwak en zijn kerkorde heeft iets van een democratisch gemenebest.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Bij Bavinck vindt men uitspraken,</seg> <seg n="22.14.2">die meer aan Calvijn herinneren.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Logisch gaat het geheel voor de delen.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Christus,</seg> <seg n="22.16.2">het Hoofd,</seg> <seg n="22.16.3">regeert zijn kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Door deze principiële overeenstemming van de beide genoemde verenigingen in universele gereformeerdheid als calvinisme des kruises,</seg> <seg n="23.1.2">dat in Gunning zijn profetische belichaming vond,</seg> <seg n="23.1.3">wordt het leertuchtvraagstuk nog niet uitgeschakeld,</seg> <seg n="23.1.4">maar wel dichter bij zijn oplossing gebracht.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ik zou het althans hoog spel vinden om daarop elk compromis te laten stranden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wanneer het er niet om te doen is een ras van stoere calvinisten te kweken en dat zuiver te houden</seg> <seg n="23.3.2">- wat een biologisch belang is</seg> <seg n="23.3.3">- maar om het evangelie zijn loop te doen behouden,</seg> <seg n="23.3.4">dan is alle ketterjacht uitgesloten.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De belijdenis en de prediking der kerk als geheel,</seg> <seg n="23.4.2">vooral als haar beweging vrijer wordt van ruimtelijke indeling,</seg> <seg n="23.4.3">zoals ik dat boven aangaf,</seg> <seg n="23.4.4">zal in belangrijkheid toenemen en lokale afwijkingen zullen in gewicht verliezen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Niet de <hi rend="italic">empirische</hi> ketter die ergens in 't veld zichtbaar is,</seg> <seg n="23.5.2">maar de <hi rend="italic">ethische,</hi></seg> <seg n="23.5.3">die de kerk in haar openbaring hindert,</seg> <seg n="23.5.4">zal door haar oordeel getroffen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Om daartoe te geraken is een wijziging nodig in het overgeleverde tucht-procédé.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Dit is een moeilijk punt dat tijd en veelzijdig beraad nodig heeft om tot oplossing te komen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dit is misschien nog geen communis opinio in <hi rend="italic">Kerkherstel,</hi></seg> <seg n="24.3.2">maar prof. Haitjema heeft in 1931 op een conferentie<pb n="179" ed="VW"/><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n52" rend="superscript">52</ref> verklaard dat ook hij wil meewerken om dit oud-gereformeerde middel tot bescherming van de prediking van bijbels,</seg> <seg n="24.3.3">kerkhistorisch,</seg> <seg n="24.3.4">theologisch en kerkrechtelijk standpunt uit te herzien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Men is van die zijde ook bereid dit beraad uit te stellen tot na de invoering van een nieuwe kerkorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Er liep op de oprichtingsvergadering van Kerkopbouw een bon mot van een Nederlands professor die verklaard zou hebben dat hij tegen leertucht was en nog veel meer tegen uitgestelde leertucht.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Ik zal dit attisch zout niet op deze slak leggen om haar zo tot oplossing te brengen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Ik zou liever zien dat het weekdier een werveldier werd en we door gemeenschappelijk overleg een tucht-instituut konden vinden van stevige structuur,</seg> <seg n="24.7.2">met een karaktervol skelet dat wederzijds vertrouwen inboezemt.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Dat zou dan vóór een reorganisatie moeten vaststaan.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Dat wij ons allen daarbij zullen moeten stellen 'onder de tucht van Christus' Woord en Geest',</seg> <seg n="24.9.2">zoals prof. H. zei op de bovenbedoelde conferentie,</seg> <seg n="24.9.3">daarover zijn we 't eens.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Maar als we zo'n groot woord gelaten uitspreken,</seg> <seg n="24.10.2">dan voelen we hoe gebrekkig iedere regeling moet zijn die daarop orde stelt.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">En als de referent van toen dan verwijst naar'het klassieke gereformeerde leven',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n54" rend="superscript">54</ref></seg> <seg n="24.11.2">dan meen ik dat daar juist over gepraat moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">En hier kom ik dan tot een ander kerkorde-type dat in onze tijd veel van zich doet spreken:</seg> <seg n="25.1.2">het anglicanisme.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wanneer daarachter motieven schuilen van volk en ras en het een poging is om de wereld te winnen voor de <hi rend="italic">Engelse Christus,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="25.2.2">dan behoeven we er geen woord aan te verspillen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De Angelsaksers van Hengist en Horsa<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n55" rend="superscript">55</ref> leveren geen betere grondslag voor kerkopbouw dan de Saksers van Wittekind.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n56" rend="superscript">56</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Liever herinneren wij ons dan het jaartal 1015 uit ons schoolboekje,</seg> <seg n="25.4.2">toen DirkIll Dordrecht stichtte.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ook achter de naam van deze kerkelijke stad zit wel nationaal perspectief.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar de dingen kunnen ook anders liggen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Prof. Brouwer heeft er in zijn brochure al op gewezen dat sommigen de anglicaanse kerk <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>aangewezen bindingsmiddel' zien van de verscheurde christenheid.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">En dat prof. Böhl<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n57" rend="superscript">57</ref> meent 'dat het calvinisme de synthese zal vormen'.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De schrijver zelf laat de vraag in 't midden.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Inderdaad doet de anglicaanse christenheid veel van zich spreken en prof. Böhl is de enige niet die aan de wereldmissie van het calvinisme gelooft.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Het ligt voor de hand dat wij 't eerst en 't meest aan dat laatste denken.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Wie van de jeugd af aan deze diep-verzonken wereldbewegende geestelijkheid,</seg> <seg n="25.12.2">met haar <choice><sic>epieentrum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">epicentrum</corr></choice> in de eeuwigheid,</seg> <seg n="25.12.3">als de atmosfeer van zijn leven heeft gekend,</seg> <seg n="25.12.4">heeft voorgoed de smaak voor het papale,</seg> <seg n="25.12.5">priesterlijke,</seg> <seg n="25.12.6">pompeuze verloren.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Wij verstaan het als de <hi rend="italic">Pilgrimfathers</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n58" rend="superscript">58</ref><hi rend="italic"> 'niet</hi> om de leer maar om de liturgie' Engeland gaan verlaten.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Calvijn trekt de grens der kerk zelfs niet bij de plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="25.14.2">maar <pb n="180" ed="VW"/>gaat terug tot het gezin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n59" rend="superscript">59</ref></seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Deze eeuwigheidszin van het gereformeerde leven willen we niet ontrouw worden.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">We verlangen niet naar misgewaden en kelken,</seg> <seg n="25.16.2">liturgisch geprevel en plechtig gebaar.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ook het algemeen karakter van het calvinisme is breed genoeg om de kerk der toekomst te dragen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het is van oorsprong niet nationaal en ook nu nog is nationalisme voor de gereformeerden slechts een gevaar en geen werkelijkheid.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Meer dan het lutherdom bezit het breed-katholieke trekken.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Nog in mei hebben vertegenwoordigers uit Nederland,</seg> <seg n="26.4.2">Engeland,</seg> <seg n="26.4.3">Schotland,</seg> <seg n="26.4.4">Ierland,</seg> <seg n="26.4.5">Duitsland,</seg> <seg n="26.4.6">Frankrijk en Zuid-Afrika op een te Londen gehouden conferentie gesproken over internationale samenwerking van calvinisten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n60" rend="superscript">60</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">In deze beide opzichten hebben wij bij de anglicanen niets te zoeken.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar deze bezitten één dimensie die het calvinisme mist.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De calvinistische geest moge diep zijn door eeuwigheidsbewustzijn en breed door internationaliteit,</seg> <seg n="27.3.2">hij heeft historisch weinig achtergrond.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">De stelregel dat niet alleen wat tegen de Schrift was,</seg> <seg n="27.4.2">maar ook wat <hi rend="italic">niet in</hi> de Schrift was,</seg> <seg n="27.4.3">moest vallen,</seg> <seg n="27.4.4">heeft het gereformeerde leven vrij los gemaakt van de overgeleverde algemeen-christelijke voorstellingen en vormen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Meer dan misschien dienstig is vertonen deze kerken daardoor een gelijkenis met politieke organisaties.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Een republikeinse geest,</seg> <seg n="27.6.2">met al de gevaren daaraan verbonden,</seg> <seg n="27.6.3">kan zijn intrede doen,</seg> <seg n="27.6.4">zonder dat traditionele kerkelijke instellingen en gebruiken matigend kunnen inwerken.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">In troebele tijden wordt de stemming dan licht partijdig en fel als in een gemenebest en bestaat er geen rem van christelijke zachtmoedigheid.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Ze bestaat althans niet in enige blijvende en ambtelijke vorm.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Het eigenaardige van een Christus-regering komt weinig tot uitdrukking.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Men tracht,</seg> <seg n="27.10.2">zonder wederdoper of Independent te worden,</seg> <seg n="27.10.3">zo dicht mogelijk de regering van de Geest te benaderen door aan ambt en orde een minimale belichaming te geven.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Men loopt daarbij echter gevaar uit de kerkelijke in de politieke orde te vervallen en aan een meerderheid of een vergadering als zodanig een geestelijke betekenis toe te kennen,</seg> <seg n="27.11.2">die ze niet hebben.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Dit gevaar neemt toe als men zich opzettelijk aan de politieke indeling aanpast,</seg> <seg n="27.12.2">met beroep op de scheppingsorde.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Wij hebben gezien dat het met de ambten bij ons nog verder in die richting gaat.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">En naast deze tendentie in het ambt komt de lekenbeweging nog bovendien op. Een gereformeerde kan daar geen bezwaar tegen hebben.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Naast de Geest zal hij <hi rend="italic">voor de uiterlijke middelen,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n61" rend="superscript">61</ref></seg> <seg n="28.3.2">zoals Calvijn ze in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> noemt,</seg> <seg n="28.3.3">wel altijd enige plaats verlangen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Aan kerk,</seg> <seg n="28.4.2">sacrament en politieke orde houdt hij vast.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Dat onderscheidt hem van alle richtingen van de Vrije Geest.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Maar hij is bereid nog verder te gaan in het benaderen van de limiet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n62" rend="superscript">62</ref></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Doch daarmee neemt dan ook het gevaar toe dat men de kerkelijke orde van de politieke niet meer zal kunnen onderscheiden.</seg></s><pb n="181" ed="VW"/> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Reeds Voetius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n63" rend="superscript">63</ref> gaat ver in die richting.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Volgens hem zitten predikanten en ouderlingen op een synode niet in hun afzonderlijke kwaliteit,</seg> <seg n="28.9.2">maar als afgevaardigden.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Dat is reeds een andere gedachte dan die van Calvijn,</seg> <seg n="28.10.2">die met ieder ambt tegelijk een zekere regeermacht verbindt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dit gevaar van te verpolitieken,</seg> <seg n="29.1.2">met al de aankleve van dien,</seg> <seg n="29.1.3">moeten wij onder de ogen zien.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De kerkorde mag de weg van het democratisch parlementarisme niet opgaan.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dit zou haar rijp maken voor rooms absolutisme.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Het is nodig sommige aanwijzingen op te stellen,</seg> <seg n="29.4.2">waarin het kenmerkende van een kerkregering uitkomt.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Ik zie de mogelijkheid van zulke correcties van het klassiek-gereformeerde kerkelijk leven in twee richtingen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Als ik het zo mag uitdrukken,</seg> <seg n="29.6.2">stroomopwaarts en stroomafwaarts.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Ik zal verklaren wat ik daarmee bedoel.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Stroomopwaarts moet de calvinist zich er op bezinnen dat we een apostolisch christendom belijden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ook Bavinck meende dat <choice><sic>lrvingianen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Irvingianen</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n64" rend="superscript">64</ref> en Darbisten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n65" rend="superscript">65</ref> ons wel iets te zeggen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n66" rend="superscript">66</ref></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Het grote van Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n67" rend="superscript">67</ref> is dat hij dit zo diep heeft doorleefd.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De gereformeerden mogen in hun reactiestelling niet zo sterk volharden,</seg> <seg n="30.4.2">dat de grond der traditie hun onder de voeten wegzinkt.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Jezus heeft niet alleen de Heilige Geest gezonden,</seg> <seg n="30.5.2">maar hij heeft ook aan sommige mensen opdrachten gegeven.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Er zijn uiterlijke,</seg> <seg n="30.6.2">ook persoonlijke middelen waarvan we voor de orde der kerk mogen gebruik maken.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Deze opdrachten behoeven niet steeds opgelost te worden in een mandaat dat van onderaf gegeven wordt en dat voor ieder dezelfde waarde heeft.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Calvijn kent nog zeer goed de betekenis der charismata.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Wanneer dit besef geheel verloren gaat,</seg> <seg n="30.9.2">wordt de onderscheiding der geesten vervangen door het tellen van de neuzen.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Het is niet te zeggen hoeveel kracht daardoor in de kerk verloren gaat.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het besef van deze dingen is in de Anglicaanse kerk levendiger gebleven dan bij ons.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wij hebben allen de schrik op het lijf voor hiërarchie en we hebben er reden voor.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Maar we lopen gevaar,</seg> <seg n="31.3.2">met het badwater het kind weg te werpen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Over woorden behoeft het hier niet te gaan.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Wij behoeven van de anglicanen niet het episcopaat over te nemen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Ze hebben ook geen recht ons dat op akkoord van kerkgemeenschap te vragen.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Maar nu zij bij de bisschop de apostolische successie laten vallen en die laten opgaan in voortplanting van de ware leer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="31.7.2">komen ze dicht in de buurt van Calvijn,</seg> <seg n="31.7.3">doch <choice><sic>erblijft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">er blijft</corr></choice> nog juist genoeg over voor ons om er winst mee te doen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Door de scherpe afgrenzing tegenover het oud-christelijk verleden bij de calvinisten hebben we te weinig van de ware bisschoppelijke <hi rend="italic">geest</hi> in de ambten overgehouden.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Dat is een van de diepere redenen,</seg> <seg n="31.9.2">waarom mannen als Gunning met een verdere verpolitieking van het ambt in 1886 niet mee konden gaan.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Sommige typisch hervormde figuren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n68" rend="superscript">68</ref> van na de Doleantie<pb n="182" ed="VW"/> kon men niet als synodaal karakteriseren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing j afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De fenomenologie van hun geestesgesteldheid leidt in de richting van iemand als F. D. Maurice,</seg> <seg n="31.11.2">deze breed-episcopale Engelse predikant,</seg> <seg n="31.11.3">die de dragende en dienende geest van een bisschop bezat,</seg> <seg n="31.11.4">zonder de naam en zonder een zweem van machtsbegeerte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n69" rend="superscript">69</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het moet mogelijk zijn op de stam van het 'klassiek gereformeerde leven' iets van dit hout te enten.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">En nu herinner ik er aan dat ik deze beschouwing begonnen ben in verband met de noodzakelijkheid om een wijziging te brengen in het overgeleverde tuchtprocédé.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">'Kerkopbouw' is tegen processuele leertucht en dit verzet gaat juist tegen de verpolitieking der tucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n70" rend="superscript">70</ref></seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Deze afkeer is een typisch hervormde geestesgesteldheid.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">En de halve eeuw kerkelijke geschiedenis na 1886 maakt het tot een gebiedende eis om daarmee rekening te houden.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Kerkorde blijft ook <hi rend="italic">orde,</hi></seg> <seg n="32.6.2">maar bier dient een instituut geschapen te worden dat haar handhaaft naar haar aard.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Waarbij de tucht slechts door een medium van persoonlijke deelname tot de betrokkene komt.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Het ligt thans niet op mijn weg dit verder uit te werken.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Ik heb hier over de beginselen te spreken.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Maar zoveel moet hier toch gezegd worden,</seg> <seg n="32.10.2">dat daarvoor benoemingen nodig zijn voor langer duur en meer met het oog op persoonlijke kwaliteiten dan pleegt te geschieden bij de afvaardiging naar een bredere kerkelijke vergadering.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Anders kan er geen sfeer van vertrouwen ontstaan.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Ook moet op die wijze voorkomen worden dat,</seg> <seg n="32.12.2">waar het <hi rend="italic">opzicht</hi> overgaat in <hi rend="italic">tucht,</hi></seg> <seg n="32.12.3">aan de zijde der kerk het verantwoordelijkheidsgevoel zich over te vele personen verdeelt.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">In iedere tuchtzaak behoort iets te zijn van een smartelijke persoonlijke breuk.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Anders wordt het een civiele strafzaak.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Aan dit waarachtig bisschoppelijke,</seg> <seg n="32.15.2">dat tot de wezenstrekken van een ware kerk behoort,</seg> <seg n="32.15.3">heeft de gereformeerde kerk bij haar behandeling van tuchtzaken in hogere instanties een tekort en dit zal ook wel mede de reden zijn waarom haar geschiedenis op dit punt zo weinig inhoudrijk en verkwikkelijk is.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Men kan,</seg> <seg n="32.16.2">zoals ik doe,</seg> <seg n="32.16.3">in de beslissingen van Dordt,</seg> <seg n="32.16.4">door alle ergernissen heen,</seg> <seg n="32.16.5">de leiding des Heiligen Geestes eren en toch dit gemis betreuren.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">Buiten de plaatselijke gemeente wordt een zaak al spoedig een zuiver formeel rechtsgeding.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De gereformeerden hadden wel de instelling van de visitatie en ze hadden er soms ook geen bezwaar tegen om aan de visitator de naam van bisschop te geven.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Woordenzifters zijn deze kloeke mannen werkelijk niet geweest.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Maar ze dorsten aan het ambt geen langere duur te verlenen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Ze vreesden de hiërarchie.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De persoonlijke sfeer kon op die wijze in het opzicht- en tuchtwezen,</seg> <seg n="33.5.2">wanneer het meer dan kleine zaken betrof,</seg> <seg n="33.5.3">niet ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Onze kerk kent reeds de visitator met langere ambtsduur,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n71" rend="superscript">71</ref></seg> <seg n="34.1.2">maar hij <pb n="183" ed="VW"/>heeft weinig met opzicht en tucht te maken.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Dit instituut ware misschien uit te bouwen in deze richting,</seg> <seg n="34.2.2">zó dat het wezenlijke en morele deel,</seg> <seg n="34.2.3">waarin de persoonlijke deelname tot uiting kan komen,</seg> <seg n="34.2.4">hier zijn beloop had,</seg> <seg n="34.2.5">terwijl de eindbeslissing dan aan de kerk in haar bredere vergaderingen bleef overgelaten.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Voor een dergelijke dubbele organisatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n72" rend="superscript">72</ref> heb ik reeds het pleit gevoerd<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f11" rend="superscript">k</ref> vóór de verwerping van de reorganisatievoorstellen in januari 1930.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Daarbij blijft dan nog het bezwaar van diegenen die tegen iedere en elke leertucht zijn,</seg> <seg n="34.4.2">in iedere en elke vorm.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Ds. Hoek gaf aan dat gevoelen uiting in het oktobernummer van Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n73" rend="superscript">73</ref> en hij doet het op een wijze die het hart van de kwestie raakt.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Hij ziet zichzelf zitten als rechter over een medeverlorene en zie,</seg> <seg n="34.6.2">in plaats van een ander kerkelijkste kunnen doodslaan',</seg> <seg n="34.6.3">schaamt hij zich 'zelf dood'.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">In dat stuk van ds. Hoek is,</seg> <seg n="34.7.2">beter dan ik het zou kunnen,</seg> <seg n="34.7.3">de morele,</seg> <seg n="34.7.4">persoonlijke deelname geschilderd waarover ik sprak.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Zo ongeveer zou het er uitzien in het hart van de waarlijk bisschoppelijke visitator of visiterende bisschop.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">En daarmee zou in het gereformeerde kerkelijk leven een kostelijk stuk kerkregering zijn ingevoegd.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Geen Marinussen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n74" rend="superscript">74</ref> maar Augustinussen hebben we nodig.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Maar neem nu de rechter uit de stoel en de beklaagde uit de bank en dit alles is weg.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Beide verketteren elkaar en preken tegen elkaar in dat het klinkt 'tot Haarlem toe' (Vondel).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n75" rend="superscript">75</ref>Dan is er geen kerk maar een genootschap.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Dan is Dordt nog beter.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Augustinus was geen Marinus,</seg> <seg n="34.14.2">maar wanneer hij door de schaamte heen,</seg> <seg n="34.14.3">die zijn bisschoppelijke geest vervulde,</seg> <seg n="34.14.4">zich zijn roeping als herder der christenheid niet bewust gebleven was,</seg> <seg n="34.14.5">dan was het valse schaamte geweest.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Dan zou ds. Hoek dit stuk vol augustiniaanse geest niet hebben kunnen schrijven,</seg> <seg n="34.15.2">maar hij zou in pelagiaanse<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n76" rend="superscript">76</ref> zin de grond van zijn geloof in zichzelf gezocht hebben.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Om dezelfde reden moet hij Bogerman dankbaar zijn,</seg> <seg n="34.16.2">deze Nederlandse Luther,</seg> <seg n="34.16.3">dat hij de verguizing van drie eeuwen op zich heeft willen nemen om het ons mogelijk te maken de geur van het Evangelie in te ademen.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">En die is nog beter dan die van de Duitse eiken.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Maar wij,</seg> <seg n="34.18.2">kaas- en broodvolk,</seg> <seg n="34.18.3">eren onze grote mannen weinig.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dit is de richting stroomopwaarts,</seg> <seg n="35.1.2">waarin het klassieke gereformeerde leven m.i. een wijziging behoeft.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Daarmee zou gepaard kunnen gaan een ontwikkeling in omgekeerde richting.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Met de ambten zelf zijn wij sedert Calvijn en Voetius reeds weer een eindweegs opgeschoten in spiritualistische richting.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Van de doctoren hoort men weinig meer en de andere drie naderen alle drie steeds dichter het laatste ambt waarin alles opgaat:</seg> <seg n="35.4.2">het ambt der gelovigen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Kuyper maakt er een ruim gebruik van en Bavinck gaf het een brede plaats in zijn dogmatiek.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Volgens Voetius reeds is er onder <pb n="184" ed="VW"/>bepaalde omstandigheden kerkrechtelijk een beroep mogelijk van de synode op de bijzondere kerken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n77" rend="superscript">77</ref></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Hier bewegen we ons niet in de richting van de bisschop maar van de leek.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">En we hebben aansluiting aan de lekenbeweging van onze tijd.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Ik heb boven opgemerkt dat het gevaar,</seg> <seg n="35.9.2">dat de kerk zal verpolitieken,</seg> <seg n="35.9.3">daardoor toeneemt.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Dit is inderdaad het geval als de gelovigen hun ambt,</seg> <seg n="35.10.2">hun dienst,</seg> <seg n="35.10.3">hun kwaliteit vergeten.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Het is daarom dat het gewenst schijnt in twee richtingen enkele kentekenen in het kerkelijk leven op te stellen,</seg> <seg n="35.11.2">om de herinnering aan eigen karakter te versterken.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">En nu blijkt het gereformeerde leven ook in zijn eigen beweging stroomafwaarts zulke hulpmiddelen zelf mee te brengen.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Naarmate het zijn ambten ziet opgaan in het éne ambt der gelovigen,</seg> <seg n="35.13.2">nadert het zijn historische limiet,</seg> <seg n="35.13.3">het Quakerisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n78" rend="superscript">78</ref></seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">En van dit belangrijke verschijnsel in de calvinistische landen kan men als een der meest typische kenmerken dit noemen,</seg> <seg n="35.14.2">dat het naast de politieke een andere levensorde demonstreert.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Het verwerpt de politieke orde niet zoals de wederdopers,</seg> <seg n="35.15.2">maar stelt daarnaast een kerkorde op,</seg> <seg n="35.15.3">waarin iedere gelovige,</seg> <seg n="35.15.4">iedere leek,</seg> <seg n="35.15.5">zijn ambt bekleedt.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Men denke slechts aan hun houding tegenover de slavernij in de vorige eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer nu het calvinisme niet star aan zijn klassieke vormen vasthoudt,</seg> <seg n="36.1.2">maar besef toont van de dialectiek van eigen geestelijke beweging,</seg> <seg n="36.1.3">dan liggen ook hier middelen gereed om het karakter der kerk beter aan te duiden.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Op een der ledenvergaderingen van Kerkopbouw heeft ds. Boeke<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n79" rend="superscript">79</ref> het voorstel gedaan om geen of bijna geen stemmingen te houden,</seg> <seg n="36.2.2">maar in gevallen van verschil van mening te wachten op overeenstemming.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Daartegen zijn van klassiek gereformeerd standpunt bedenkingen te maken en ik moet bekennen dat ik ze toen gemaakt heb.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Wij zijn gereformeerden en daarin ligt opgesloten dat we de voorlopige limiet van dit beginsel,</seg> <seg n="36.4.2">die in het Quakerdom ligt,</seg> <seg n="36.4.3">wel benaderen maar niet bereiken willen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Kerk,</seg> <seg n="36.5.2">ambt,</seg> <seg n="36.5.3">sacrament,</seg> <seg n="36.5.4">politieke orde zijn volgens Calvijn <hi rend="italic">uitwendige middelen.</hi></seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En deze brengen ook uitwendige beslissingen mee.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Ook Gunning voelde de noodzakelijkheid om bij meerderheid van stemmen te beslissen als een schande en rekende ze tot de dingen die ons verlagen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Maar hij wilde 'met schaamte'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n80" rend="superscript">80</ref> toch daarmee beginnen en met Dante 'de voet in de laagte steunen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n81" rend="superscript">81</ref></seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Ook hier weer moeten wij ons voor valse schaamte wachten.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Die te overwinnen kan moediger en christelijker zijn dan er aan toe te geven.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">In ieder geval merken we,</seg> <seg n="37.1.2">als we de zaak zó overwegen als Gunning,</seg> <seg n="37.1.3">dat we hier in de kerkelijke orde zijn.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hier is niets van de victorie van een politieke stembusoverwinning.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Dezelfde morele deelname en innerlijke verscheurdheid treden hier op,</seg> <seg n="37.3.2">die ds. Hoek ons zo duidelijk tekende voor de ware,</seg> <seg n="37.3.3">bisschoppelijke leertucht.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En tevens de noodzakelijkheid om soms dwars daar doorheen Christus' opdracht te volbrengen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Maar in deze sfeer van gedachten komt dan toch wel de vraag op of het <pb n="185" ed="VW"/>klassiek-gereformeerde kerkrecht in onze tijd dan niet iets verder kan worden ontwikkeld in de richting van zijn geestelijke limiet.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Reeds nu is het in de meeste fatsoenlijke christelijke verenigingen geen gewoonte om de zaken zonder laatste noodzaak door stemming te beslissen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Men kent de betekenis van wachten.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Alleen onze classicale vergaderingen leven meestal hun verpolitiekt wezen uit in een aantal stemmingen.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Bijna het enige wat het publiek uit deze grondvergaderingen te horen krijgt zijn deze stemverhoudingen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Dat is smadelijk voor een gereformeerde kerk.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Wanneer dan de nieuwe kerkorde meer dan vroeger een reglementering van het ambt der gelovigen zal zijn en het lekenelement daarin meer zal worden gemobiliseerd,</seg> <seg n="39.1.2">zodat enerzijds het gevaar van een benadering der politieke orde toeneemt,</seg> <seg n="39.1.3">dan moet anderzijds blijken dat zij zich door deze ontwikkeling daarvan verwijdert.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wanneer de kerk niet meer zuiver geografisch en parochiaal wordt opgevat,</seg> <seg n="39.2.2">maar ook belangrijke geestelijke lekencorporaties in haar verband worden opgenomen,</seg> <seg n="39.2.3">dan zal haar wijze van zakenbehandeling daardoor reeds sterk gewijzigd worden.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Het zal minder de vraag zijn hoeveel stemmen de bodem oplevert,</seg> <seg n="39.3.2">zodat men de kaart van het land slechts hoeft te kennen,</seg> <seg n="39.3.3">als wel wat er gaande is onder degenen die het ambt der gelovigen actief uitoefenen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het zal dan minder moeilijk zijn in deze kerkorde een regel voor de uitoefening van het stemrecht te treffen,</seg> <seg n="39.4.2">die aan de schaamte van een meerderheidsbesluit tegemoet komt,</seg> <seg n="39.4.3">zonder dat men zich aan de verantwoordelijkheid,</seg> <seg n="39.4.4">die een beslissing meebrengt,</seg> <seg n="39.4.5">onttrekt.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Op deze wijze acht ik een ontwikkeling van het klassiek-gereformeerde kerkrecht zeer wel mogelijk.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De veranderingen,</seg> <seg n="40.2.2">die hier aangeduid worden,</seg> <seg n="40.2.3">schijnen tegen elkaar in te gaan.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">De ene wijst naar de bisschop,</seg> <seg n="40.3.2">de andere naar de leek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n82" rend="superscript">82</ref></seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">In werkelijkheid strijden ze niet tegen elkaar.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Beide willen de geestelijke en morele deelname versterken en het eigene en christelijke in de organisatie meer tot zijn recht brengen.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Het dubbele dat daarbij ontstaat is juist aanwijzing van het wezen der kerk.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">De ene hand grijpt naar Christus,</seg> <seg n="40.7.2">de 'Herder en Opziener (onzer) zielen' (1 Petrus 2 : 25).</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">De andere naar de zondaren,</seg> <seg n="40.8.2">de ware leken.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Beide malen wordt de grens lang niet bereikt.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Wij blijven in de kerk,</seg> <seg n="40.10.2">die een <hi rend="italic">uitwendig</hi> middel is en een orde moet hebben.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">De inwendige tucht van Christus' Geest is een andere.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En de leek blijft in de kerk een positieve grootheid,</seg> <seg n="40.12.2">wat hij in het Evangelie niet is.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Daar is hij de Samaritaan,</seg> <seg n="40.13.2">niet de Jood,</seg> <seg n="40.13.3">tegenover priester en Leviet.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Hij is <hi rend="italic">niet-lid</hi> van de kerk.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Of hij is de zondaar,</seg> <seg n="40.15.2">die achter in de kerk staat,</seg> <seg n="40.15.3">niet de actieve Farizeeër vooraan,</seg> <seg n="40.15.4">die het ambt der gelovigen waarneemt.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Op die wijze is er in Rusland ook nog wel kerkorde.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="172" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Een groot werk over kerkrecht van de bekende Utrechtse hoogleraar uit de zeventiende eeuw.</p></note>
<pb n="173" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie Openbaring van Johannes.</p></note>
<pb n="175" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. F. Wieneke, <hi rend="italic">Die Kampf- und Glaubensbewegung Deutsche Christen,</hi> Soldin 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Zie Alg. Weekblad,</hi> verschillende nrs. sedert mei 1932. Voorts: <hi rend="italic">De Smidse,</hi> sept 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie prof. dr, A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Eenheid in Christus,</hi> Assen 1932.</p></note>
<pb n="178" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">AWCC.</hi> 8 (3.6.1932) nr. 31.</p></note>
<pb n="179" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. <hi rend="italic">NKL.</hi> 1 (juli 1931) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Een uitdrukking uit de wereldoorlog.</p></note>
<pb n="181" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie Brouwer. a.w., <hi rend="italic">P.</hi> 9.</p></note>
<pb n="182" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Ik heb daarop reeds in 1918 in een art.-reeks in <hi rend="italic">De Nederl.</hi> Kerkbode gewezen.</p></note>
<pb n="183" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>AWCC. 5 (3.1.1932) nr. 10.</p></note>
<pb n="186" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="186" ed="VW"/>Dit geschrift (titel af tekorten als BKO.) verscheen voor het eerst in de brochurereeks van <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi> uitgegeven bij Van Gorcum &amp; Co. te Assen (najaar 1932), in reeks E als nr.1. Interessant is de reactie van Th. L. Haitjema in <hi rend="italic">NKL.</hi> 3 (febr. 1933) nr. 6: <hi rend="italic">Op de wachttoren tegen 'verpolitieking' van het kerkelijk leven.</hi> Hij schrijft: "Ds. Noordmans neemt het zeer beslist op voor een belijdende kerk met leertucht, waarin Augustinus' ootmoedige maar tegelijk herderlijk-besliste geest het aandurft, op het erf der kerk de stoel der rechters en de bank der beklaagden te laten staan." H. is benieuwd naar de reglementaire uitwerking van de beginselen in het ontwerp-KO., dat in voorbereiding is. "Waarom bleef deze vereniging (KO. - red.) hardnekkig vechten tegen de windmolens der Kuyperiaanse 'verpolitieking' in de verte, die gesignaleerd werden achter het reorganisatieontwerp-1929, terwijl alle leden der Hervormde Kerk, kerkopbouwers en kerkherstellers beide, gekneld lagen in de greep van <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>verpolitieking'van de thans geldende reglementaire kaders?" "KHe. wil zich gaarne laten waarschuwen tegen het kielzog van de kerken van Kuyper ... Mag ik van ds. N. vragen te waarschuwen tegen het kielzog der negentiende-eeuwse 'vrije volkskerk'-verheerlijking?" Zie n. 43.1.</p><p>Later, najaar 1934, verscheen het geschrift opnieuw, nu als artikel in de eveneens door KO. bij Van Gorcum &amp; Co. uitgegeven bundel <hi rend="italic">De kerk aan het werk.</hi> De andere scribenten en thema's van de bundel waren: ds. K. A. Beversluis: <hi rend="italic">De organisatie der Ned. Herv. Kerk;</hi> prof. dr. C. G. Wagenaar: <hi rend="italic">Bestuur en beheer;</hi> dr. J. Spijkerboer: <hi rend="italic">De ambten in de kerk;</hi> dr. J. H. Adriani: <hi rend="italic">Diaconie;</hi> ds. W. A. Hoek: <hi rend="italic">Beroepingswerk;</hi> R. E. Wierenga: <hi rend="italic">Rechten en plichten van de lidmaat;</hi> mej. C. A. Elink Schuurman: <hi rend="italic">De vrouw en het ambt;</hi> ds. mr. C. J. Bartels: <hi rend="italic">De kerkvoogdij.</hi> Hier volgt het 'Voorwoord' van Noordmans' hand: "Gaarne voldoe ik aan het verzoek van de redactie van deze brochure-reeks om deze bundel met een enkel woord in te leiden. De verschillende nummers hebben betrekking op de praktijk van het <choice><sic>kerkelij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kerkelijk</corr></choice> leven, die van verschillende kanten wordt bezien. Wij zijn dankbaar dat er vraag is naar voorlichting in allerlei opzicht en dat Kerkopbouw hierbij een dienende rol mag vervullen.</p><p>Het spreekt vanzelf dat de schrijvers daarbij van het bestaande uitgaan. Ook wanneer er veel is in de kerk dat om verbetering roept, toch moet worden erkend dat onze Hervormde Kerk onder Gods zegen veel en vaak voortreffelijk werk doet.</p><p>Ik spreek zeker wel uit naam van alle auteurs van deze bundel als ik zeg dat bij niemand hunner een revolutionaire gezindheid leeft. Ze willen de wijzigingen, die zij hier en daar voorstellen, afwachten in verband met de leiding van de Heilige Geest, door wie God de kerk regeert.</p><p>Maar wel wensen zij met grote nadruk te wijzen op de tekenen der tijden. Wie daarvan ook maar iets ziet, zal diep onder de indruk zijn van de kritieke omstandigheden, waarin de kerk verkeert. Ik denk daarbij aan de toestand waarin de Russische en Duitse kerken zich bevinden. Met deze landen is reeds het hele massief van het Europese vasteland aangeduid. Maar ook als we niet letten op uitwendige druk, dan zijn nog in aller herinnering de uitkomsten van de jongste volkstelling. Zij hebben met ontstellende duidelijkheid de aandacht gevestigd op de afbrokkeling aan de binnenkant, waaraan de protestantse kerken in ons land ten prooi zijn. Zullen wij deze dingen niet tot ons laten spreken? (zie n. 33.33. - red.). - Onze kerk bevindt zich in de bevoorrechte positie dat zij in haar handelingen volkomen vrij is. Zij mag, in de lijn van haar roeping, haar werkzaamheden zo inrichten als zij dat wil. De hinder, die zij ondervindt, staat in verband met de traagheid, de partijschap, het gebrek aan geestelijk leven van haar eigen leden. Allerlei soms overleefde toestanden bemoeilijken haar arbeid. Nog eens, niemand van de schrijvers van dit bundeltje leeft in de mening, dat hij voor het terrein, waaromtrent hij iets in 't midden bracht, het panacee gevonden heeft. Maar wel mogen wij met bescheidenheid de vraag in 't midden leggen of men verantwoord is als men uit conservatisme of partijdigheid of kerkelijk lijfsbehoud doof blijft voor de eisen, die de nood der tijden stelt. - De <pb n="187" ed="VW"/>lezer vindt hier van allerlei gading. Deze zal zich meer tot dit, die tot een ander vraagstuk aangetrokken gevoelen. Maar van geen enkel der hier behandelde onderwerpen zal men - als ik goed zie - kunnen zeggen dat het actualiteit mist. Ze worden telkens door het kerkelijk leven zelf naar voren gebracht en voorstellen, daarop betrekking hebbende, hebben hun weg gevonden naar de kerkelijke regienientenbundel of naar de archieven van de kerkeraad. Maar al te vaak is, bij de bekende werkwijze in de Hervormde Kerk en bij de bestaande partijverhoudingen, het laatste het geval. Hoeveel overleg in commissies, ringen, classicale vergaderingen, synoden moet worden geboekt als verloren kerkelijke tijd. Dit is wel het zwakke punt in ons hervormde leven, dat een maximum van goede wil door het stram lopen van de kerkelijke molen vaak een minimum van effect sorteert. Ongeluksprofeten, die buiten staan, verkondigen nu reeds dat slechts de hand van de hoge overheid hierin verandering zou kunnen brengen. Het is mij niet duidelijk wat zij daarmee bedoelen. Die bedoeling zal ook wel niet altijd dezelfde zijn. Maar zeker is dat ze niet veel goeds inhoudt en ons met nadenken moet vervullen. (Zie noot 42. - red.). - Wij bieden dan hier dit handvol geschriftjes aan. We kunnen niet met vader Van Alphen zeggen dat <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">het '</corr></choice>een bundel gedichtjes' is. (Mr. <choice><sic>Hieronyrnus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Hieronymus</corr></choice> van Alphen: <hi rend="italic">Kleine gedigten voor kinderen,</hi> Utrecht 1778-1781. De regel luidt: "Zie daar lieve wigtjes, een bundel gedigtjes, vermaakt u ermee! En springt naar uw wooning, maar eerst ter belooning: een kusjen of twee." - red.) Maar wel mogen we verzekeren dat er in de wereld vele neerslachtiger onderwerpen zijn dan de kerkelijke. Wanneer er iets aanwezig is in de harten van wat de kerk behoort te vervullen, als er sprake mag zijn van vrouwelijke toewijding, diaconale zorg, ambtelijke verantwoordelijkheid, geestelijk bestuur, roeping van godswege, zoals die hier ter sprake komen, dan zijn dat kostelijke dingen, waarmee wij in onze tijd wel zuinig mogen zijn. God geve dat ze niet door onze eigen nalatigheid te niet gaan."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Dordtse synode, geopend 13 november 1618, behandelde eerst de leer, begon in 155e zitting met de kerkorde (zgn. post acta synode). Op de 13e mei 1619 - dag, waarop Oldenbarneveldt, die de totstandkoming van de kerkorde had willen tegenhouden, onthoofd werd - werd de kerkorde aangenomen. Zie C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude Kerkenordeningen der Ned. Herv. Gemeenten,</hi> Zaltbommel 1865, p. 435.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Gijsbertus Voetius (1589-1677), predikant in Brabant (Heusden), lid Dordtse synode, 1634 hoogleraar te Utrecht (bekende oratie: <hi rend="italic">De pietate cum scientia conjugenda; Godzaligheid te inden met de wetenschap.</hi> Latijnse tekst opn. uitg. met Ned. vert., inl. en toets door dr. Aart de Groot, Kampen 1978). Dogmaticus, canonicus, practicus. Piëtistisch gelovige, scholastisch theoloog. In strijd met Descartes, Coccejus, remonstranten en rooms-katholieken. Schreef o.a. <hi rend="italic">Politica Ecclesiastica</hi> in 4 dln., Amsterdam 1663-1676. Hij polemiseerde met cartesianen, coccejanen, remonstranten, roomsen etc. en bestreed volkszonden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Wederdopers, vgl. o.a. W. Balke, <hi rend="italic">Calvijn en de Wederdopers,</hi> diss. Utrecht, Amsterdam 1973, stelling 1: De divergentie met de doperse en andere radicalen heeft Calvijns positie even wezenlijk bepaald als zijn conflict met Rome.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Anti-institutaire stroming in het Engels puritanisme ('Anglocalvinisme'), welke de <choice><sic>perrsoonlijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">persoonlijke</corr></choice> wedergeboorte bepalend achtte, zowel voor de kerkelijke, als de burgerlijke gemeenschap ("The saints will <choice><sic>ruie the earth</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">rule the earth</corr></choice>"). De Engelse en Schotse 'schrijvers' hadden in de Nederlanden van de zeventiende eeuw grote invloed. Vgl. A. A. van <hi rend="italic">Schelven, Het Calvinisme gedurende zijn bloeitijd, dl. 2, Schotland-Engeland-N.Amerika,</hi> Amsterdam 1951, p. 134 vv.; 216 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n6" type="end" place="end" n="6"><p>KO. werd juist opgericht omdat naar N.' mening KHe. zich te weinig van de Doleantie (1886) distantieerde en daardoor niet toekwam aan de 'actualiteit' van het belijden (zie o.a. nr. 14, 15, 17 en n. 14.19).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Gunning en Kuyper (vgl. A. F. N. Lekkerkerker over hen in bundel <hi rend="italic">Ernst en vrede,</hi> 's-Gravenhage 1951, p. 121 vv.), oorspronkelijk bevriend, raakten in conflict over de <pb n="188" ed="VW"/>Schriftkritiek (1873), de 'Brightonbeweging' <choice><sic>(1 875</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1875</corr></choice>) (zie n. 68.4), de Vrije Universiteit, de verhouding gereformeerd-ethisch (1880) en de Doleantie (1885). Vgl. o.a. Chr. Hunningher, in Gunning, <hi rend="italic">L W.,</hi> dl. 3, p. 100<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">-</corr></choice>115.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Over de 'wanorde' en het verwante begrip 'verlenging' zie ook <hi rend="italic">(ROKOT.)</hi> p. 216 vv. en <hi rend="italic">(KDVKO.)</hi> p. 452.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Voetius' definitie van zijn werk: Est scientia sacra regendi Ecclesiam visibilem, <hi rend="italic">Prolegomena, p.</hi> 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Johannes Bogerman (1576-1637), hervormd predikant te Sneek, Enkhuizen, Leeuwarden. Voorzitter Dordtse synode, vertaler bijbel (O.T.), 1636 hoogleraar te Franeker. Zond op 14 jan. 1619 de remonstrantse theologen uit de vergadering. Zie p. 183. Vgl. ook G. P. van Itterzon, <hi rend="italic">Johannes Bogerman, in Klassieken van het Gereformeerd Protestantisme,</hi> Kampen 1980, p. 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Een kerkorde waarin de ouderling het centrale ambt bekleedt, zo zelfs, dat men eventueel de predikant een lerend ouderling kan noemen. Men kan zeggen dat N. de ouderling steeds meer is gaan waarderen en accepteren. Zie de lezing <hi rend="italic">Kerkorde (nr.</hi> 55).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Een voor Noordmans' denken fundamentele notie, zie zijn artikel <hi rend="italic">Grenzen, APK. 2</hi>(22.8.1935) nr. 35. Aan de grens valt de beslissing. Men mag beslissingen niet ontlopen en moet daartoe soms tot aan de grens gaan. Zie ook noties genoemd in noot 8, alsmede notie 'aspiratie'in nr. 3 1, p. 194, 197 v. In he t'benaderen van de limiet' komt het bij N. tot kerkorde en tucht; ook tot introductie van de figuren van visitator en huisgemeente. Zie verderop in deze verhandeling o.a. p. 180, 184 v.; 'cultuurgrens', nr. 48, p. 320. Zie ook voor deze notie de meditatie <hi rend="italic">Sola Fide,</hi> VW., dl. 8, p. 80 vv., alsmede het artikel <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma, VW.,</hi> dl. 2, p. 190 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 55.60.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Inst. I V,</hi> 1, 5 (ed. 1559, voor het eerst in 1539): "Doctores excitavit (se. Deus) e terra." Calvijn bedoelt: niet uit de hemel, geen engelen. Voor 'uit mensenmond' (zie N., verderop) vgl. C. ter plaatse: "<choice><sic>ira er nos hodie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ita et nos hodie</corr></choice> humanitus vult docere."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie de meditatie van die naam, genoemd in noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n16" type="end" place="end" n="16"><p>De parousie is de wederkomst van Christus ten gerichte aan het eind der geschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Petrus Datheen (1531-1588), carmeliet, predikant te Frankfurt, Frankenthal. Vertaler Heidelbergse catechismus, bewerker psalmbundel Marot, hagepreker in Vlaanderen, opnieuw Frankenthal, president Convent van Wezel (1568) en te Dordt (1578). In conflict met de Prins, sterft verbannen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Jan Arentz, eerste hagepreker in Noord-Ned. (14.7.1566, buiten Hoorn); invloedrijk kerkleider, bemiddelend tussen luthersen en calvinisten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n19" type="end" place="end" n="19"><p>1 Tim. 5 : 17. Vgl. A. J. Bronkhorst, <hi rend="italic">Schrift en kerkorde,</hi> Den Haag 1947, p. 194 vv,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Jacques Bénigne Bossuet <choice><sic>(1 627</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1627</corr></choice>-1704), bisschop, kerkvorst, hofprediker Lodewijk XIV, stelde tegenover het roomse curialisme het meer nationaal-getinte episcopalisme (gallicanisme). Zie VW., dl. 1, p. 204.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Lett. 'bestuurlijk'. Bij Voetius spelen de lastbrieven van de mindere naar de meerdere vergaderingen een grote rol. Zie noot 63. N. noemt zijn kerkorde daarom meer burgerlijk en politiek dan die van Calvijn, bij wie meer ruimte is voor de Geest.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Da Costa koos tegenover de juridische weg, die Groen wees (te weten handhaving van de Formulieren van Enigheid) voor de medische weg, waarop de ziekte zelf nodig wordt geacht voor de genezing. (Hoedemaker zal kiezen voor de juridisch-medische weg van kerkreorganisatie.) Vgl. A. J. Rasker, a. w., p. 83 v. Groen weerlegt het argument van, afschaffing der formulieren' door <hi rend="italic">a.</hi> de 'wil der synode', b. het gewijzigde ondertekeningsformulier van 18 16 (quia-quatenus-kwestie) en c. het 'stilzwijgen der gemeente', in <hi rend="italic">Het regt der hervormde gezindheid,</hi> Amsterdam 1848, p. 31 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Planeconomische vaststelling nationale produktie in Rusland met het oog op industrialisatie en agrarische collectivisatie; het eerste plan liep van 1928-1932.</p></note>
<pb n="189" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n24" type="end" place="end" n="24"><p><pb n="189" ed="VW"/>Begrippenpaar, waarschijnlijk ontleend aan Kierkegaards stadiënleer, waarbij het esthetische de onmiddellijke aanschouwing (en genieting) aanduidt, het ethische de zedelijke beslissing, al naar gelang men in het heden (sc. het verleden) opgaat, dan wel zich op de toekomst richt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. 1 Joh. 5 : 19; voor "G. wist ... stil.", vgl. 2 Kon. 2 : 3, 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Kerk als 'moeder' (vgl. <hi rend="italic">Hoger dan de kerk,</hi> Nijmegen, p. 37 v.: "Vele jaren heb ik met smart de zwakheid van mijn eigen geestelijk leven zien wortelen ... in het gemis van een Kerk. die mij droeg"; vgl. <hi rend="italic">Onze zonde,</hi> Nijmegen 1904, p. 4: 'met zijn moeder twisten') komt veel minder frequent voor dan de notie 'bruid' (vgl. <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, P. 4 v., 18 v.; <hi rend="italic">Rekenschap,</hi> Nijmegen 1898, p. 15, 20 v., 33 v.). Mogelijk hangt dit samen met wat N. noemt de 'verticale geestelijkheid' en de 'apostolische ontwikkeling' van Gunnings kerkbegrip. <hi rend="italic">GP., Gunning en de Kerk,</hi> p. 109-124.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n27" type="end" place="end" n="27"><p><hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Zie n. 26.8, sub a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Een beweging in de Franse Eglise Réformée om de kerk te vernieuwen door activering in teamverband van zoveel mogelijk gemeenteleden, op touw gezet door ds. Freddy Dürrleman te Parijs. Vgl. o.a. <hi rend="italic">A WCC.</hi> 8 (13.5.1932) nr. 18, M. van Rhijn. <hi rend="italic">La Cause, een kerkelijk réveil.</hi> Op de algemene vergadering van KO. van 1932 diende La Cause als thema. Vgl. <hi rend="italic">KO.</hi> 1 (nov. 1932) nr. 6; A <hi rend="italic">WCC.</hi> 3, nr. 7, 9, 10 (17 en 31.12.1926 en 1. 1 1927) <hi rend="italic">La Cause,</hi> door P. H. W. G. van der Helm.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Tienjaarlijkse conferentie van alle anglicaanse bisschoppen in het Londense paleis Lambeth van de aartsbisschop van Canterbury. De laatste twee werden gehouden in 1920 (met een 'appeal to all christian pcopie') en 1930; ze maakten grote indruk, ook in Nederland. A. M. Brouwer bespreekt het rapport- 1930 in <hi rend="italic">Eenheid in Christus (</hi><choice><sic>K0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">KO.</hi></corr></choice><hi rend="italic">-ge</hi>schrift C 1, Assen 1932), p. 8 vv. Vgl. ook <hi rend="italic">Het getuigenis van de christelijkekerk voorzover te Lambeth vertegenwoordigd,</hi> Baarn <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>, p. 166: " ... hoewel wij ... opkomen voor het historisch episcopaat ... toch houden wij (niet) vast aan welke interpretatie ook van het episcopaat als conditie voor een hereniging." Hieruit blijkt dat er (toen) te praten viel over het vierde punt van de zgn. Lambeth Quadrilateral van 1888 (de andere drie: de Heilige Schrift, het apostolische en niceense credo, doop en avondmaal). Zie n. 15.14; 63.46; 63.45.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Voor de huidige bezinning op het veelvormig verschijnsel van het fascisme, vgl. Max Leeflang e.a., <hi rend="italic">Fascisme, toen en nu,</hi> Amsterdam 1979. Zie ook noot 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Theoreticus der 'Deutsche Christen' (zie n. 26.8) was dr. Fr. Wieneke (1892-1957), predikant Evang. Kirche; fel nationaal-socialist; zie voetnoot c. van N.; vgl. ook Kurt Meier, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 87.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Ook wel genoemd Arminius (- 17 voor tot - 19 na Chr.). In Romeinse dienst opgeleide Germaan, die zich verzette tegen de invoering van de Romeinse wetten en belastingen in de provincie Germania. Hij versloeg de legioenen van Varus, maar werd door de eigen Cherusken ter dood gebracht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Over de wet met betrekking tot het marxisme in de kerk (alsook de gebetenheid der nazi's op de religieus-socialisten, meer dan op dialectische theologen en liberaal-protestanten ) zie K. Meier, a. w,., p. 3-47; m.n. p. 11 v., 46, 471.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Bedoeld is hier Nietzsches geloof in de zgn. Uebermensch, die de kuddemoraal van de joods-christelijke cultuur door zijn 'Wille zur Macht' teniet zal doen. Vgl. <hi rend="italic">Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen,</hi> 4 dln., Leipzig 1891; <hi rend="italic">Jenseits von Gut und Böse. Vorspiel einer Philosophie der Zukunft,</hi> Leipzig 1886.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n36" type="end" place="end" n="36"><p><hi rend="italic">Christliche Welt,</hi> vrijz. prot. blad. Durfde tot 1933 kritisch te schrijven tegen het nationaal-socialisme; werd in 1941 verboden. De Bekennende Kirche was voor de meesten uit deze kring te orthodox (gegevens dr. Ger van Roon; vgl. ook Kurt Meier, a.w., p. 40). Zie ook VW., dl. 3, p. 633.</p></note>
<pb n="190" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n37" type="end" place="end" n="37"><p><pb n="190" ed="VW"/>"Bij de chocoladeketel en de water-en-melkkaraf kweekt ge geen geslacht van kloeke calvinisten." (Vgl. A. Kuyper, in <hi rend="italic">De Heraut</hi> van 5.12.1880, nr. 154.) Voor K.s rede Wij <hi rend="italic">Calvinisten,</hi> zie n. 31.19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Letterlijk: heidense; begrip uit de godsdienstleer bij Kuyper. Vgl. <hi rend="italic">Het Calvinisme. Zes Stone-lezingen,</hi> Kampen 19593 p. 13 vv. Het paganisme 'gist God in het creatuur', kent niet de zelfstandigheid van een God buiten en boven het creatuur.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Zie n. 28.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Benito Mussolini <choice><sic>(1 883</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1883</corr></choice>-1945), oprichter en leider fascistische beweging in Italië (invloed van Nietzsche en Sorel: 'bevrijdend geweld'), mars op Rome 1922, verdrag van Lateranen met paus 1929, dictator Italië (<choice><sic>II Duce</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Il Duce</corr></choice>), vormde met Hitler de 'As'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Het na elkaar ontstaan en het naast elkaar optrekken der verenigingen, hun verschillen en overeenkomsten, hebben N. voortdurend geboeid. Historisch gezien is hij de voornaamste schakel tussen hen geweest. Zie Bartels' oordeel: <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 109.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Bedoeld zijn dr. Hugo Visscher c.s., zie n. 3.<choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>; 3.12; 22.24. Nog in april 1931 (bij de herdenking van de oprichting van de Gereformeerde Bond, zie n. 32.20) had V. zijn afkeer van kerkelijke reorganisatie doen blijken. Vgl. <hi rend="italic">Gedenkboek Gereformeerde Bond</hi> <choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">1</corr></choice>906-1931, Veenendaal 1936, p. 120 vv.; <hi rend="italic">Beproefde trouw. Vijfenzeventigjaar Gereformeerde Bond in de Nederlandse hervormde kerk,</hi> uitgeg. door J. van der Graaf, Kampen 1981, p. 75 vv., 99 vv., 233 vv. Deze kerk wás de ware, de oud-vaderlandse kerk niet, vandaar de betiteling 'buitenstaander' door N. in zijn voorwoord voor deze brochure.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n43" type="end" place="end" n="43"><p>O.a. in <hi rend="italic">Reorganisatie en leertucht,</hi> Wageningen 1929; <hi rend="italic">Gebondenheid en vrijheid,</hi> Wageningen 1929, en <hi rend="italic">Leertucht en uitbanning,</hi> verslag van lezing op 15.6.1931 op de jaarvergadering van KHe., Ernst Sillemhoeve, NKL. 1 (juli 1931) nr. 1 <hi rend="italic">1 (Leertucht en uitbanning in een belijdende kerk).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Voor G. J. Vos Azn. en zijn werk over de vaderlandse kerkgeschiedenis, zie n. 47.1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Deze notie bij Gunning omvat drie momenten: 1. eschatologisch (m.b.t. de toekomst des Heren), 2. kerkelijk (in de zin van ambtelijk-institutair), 3. missionair (m.b.t. de zending der gemeente van het rijk uit naar de wereld en voor het volk Israël).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Emeritaat, 1900-1905 te Arnhem.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel <choice><sic>(1 882</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1882</corr></choice>-1967), hervormd predikant o.a. te Rotterdam en Amsterdam; hoogleraar NHK. te Utrecht (1935); ethisch theoloog, die invloed van Barth onderging; diss. Utrecht 1920: <hi rend="italic">Vrees en religie.</hi> Zag zichzelf in de reorganisatiebeweging als schakelfiguur in zijn rede <hi rend="italic">De kerk en de mensen</hi> op de jaarvergadering van KHe. 12.10.1932 te Utrecht, zie <hi rend="italic">NKL.</hi> 3 (nov. 1932) nr. 3. Vgl. ook zijn interventie ter synode van januari 1938 (H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 163, 166). Grote betekenis voor de totstandkoming van de kerkorde-1951 en voor de oecumenische beweging, vgl. Rasker, a.w., p. 298 v., 339.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n48" type="end" place="end" n="48"><p>KHe. hield vast aan de classis, KO. wilde meer gewicht leggen bij de provincie. KHe. liet de synodeleden benoemen door de classes, KO. door de provinciale synoden. In de toelichting van het ontwerp-KO. staat (p. 42): "De commissie meent daarmee te blijven in de lijn der historie en niet in te gaan tegen de beginselen van het gereformeerde kerkrecht." Als voordelen zag KO.: niet te veel synodeleden; meer continuïteit samenstelling; keuzemogelijkheid voor geschikte kandidaten vergroot; met de grootte van iedere classis kan rekening worden gehouden bij de toekenning van het aantal zetels pel provincie. N.' kritiek richt zich meer tegen het 'geografische' dan tegen de classis als zodanig. Hij vreest daarvan een 'versmallend' effect, terwijl nu juist 'verlenging' nodig is. Zie ook nr. 33 en n. 63.37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n49" type="end" place="end" n="49"><p>'onsplitsbaar atoom ... met de kerkeraad als kern' (zie nr. 20).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. <hi rend="italic">GD.',</hi> dl. 4, p. 115 v. <hi rend="italic">(GD.</hi><hi rend="superscript">4</hi> p. 357). Voor Bavinck zie VW., dl. 1, p. 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Haitjema tekent aan, <hi rend="italic">NKL.</hi> 3 (febr. 1933) nr. 6: "De ethische ketterij, die de kerk in haar openbaring hindert, zal toch alleen in de uitingen van empirische ketters kerkrechtelijk <pb n="191" ed="VW"/>kunnen worden achterhaald." Zie ook nr. 43, n. <hi rend="italic">i. en j.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n52" type="end" place="end" n="52"><p>15-16 juni, Ernst Sillemhoeve, KHe. H. sprak in twaalf stellingen over <hi rend="italic">Leertucht en uitbanning. Vgl. NKL.</hi> 1 (juli <choice><sic>193 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1931</corr></choice>) nr. 1 1. Zie n. 19. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n53" type="end" place="end" n="53"><p>"Deze orde van behandeling willen wij ons laten welgevallen onder uitdrukkelijk beding, dat men dan ook de praktisch-kerkrechtelijke vraagstelling tenslotte ernstig neme" (tweede stelling van H.'s referaat). In de twaalfde stelling zegt H., dat de Overgangsbepalingen in het ontwerp- 1929, ofschoon ze de medische weg wijzen en rekening houden met de bestaande toestand en verkregen rechten, niet genoeg waren. Er moet volgens hem een aparte theologisch verantwoorde leertuchtparagraaf komen, waaruit strafrechtelijke termen zijn verwijderd en die past in een belijdende kerk (in plaats van in een belijdeniskerk). Zie voor bedoelde Overgangsbep. n. 33.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Uit het verslag NKL. 1 (aug. 1931) nr. 12: "Met allen zullen wij ons, met al onze eenzijdigheden, moeten stellen onder het gezag van Christus' Woord en Geest. En dan ben ik het met Hoedemaker eens, dat in onze kerk en in ons volk nog de drang is naar het oude klassieke gereformeerde leven."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n55" type="end" place="end" n="55"><p>Half-legendarische leiders der Jutten, die Kent binnenvielen in de tweede helft der vijfde eeuw.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Widukind, hertog van de Saksen, in 783 overwonnen door Karel de Grote, in 785 tot het christendom bekeerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Prof. dr. F. M. Th. de Liagre Böhl (1882-1976), oudtestamenticus en kenner Oosterse talen. Schreef (OEV. 6 (1931) nr. 4) <hi rend="italic">De oecumenische beweging en het Nederlandsch Hervormde vraagstuk.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n58" type="end" place="end" n="58"><p>Zie n. 55.25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n59" type="end" place="end" n="59"><p>Te denken valt aan de noties van verbond en kinderdoop. Vgl. <hi rend="italic">Inst.,</hi> IV, 16, 9; in een preekoverjob 1 <hi rend="italic">: 5 (CO.</hi> 33, 53): ... (opdat)'les maisons soyent comme petites églises'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n60" type="end" place="end" n="60"><p>Vgl. GK 46 (1.11.1934) nr. 2404. P. J. Kromsigt bericht hierover: <hi rend="italic">Het congres van gereformeerden (calvinisten),</hi> dat werd gehouden van 23-26 oktober 1934 te Amsterdam. Dit was het tweede, het eerste werd in 1931 gehouden te Londen. De groep heette oorspronkelijk Sovereign Grace Union, Bond van belijders van Gods vrije genade. Te Amsterdam stelde prof. Hepp voor, zich niet te baseren op enkele toevallig gekozen hoofdpunten, maar op de verschillende geloofsbelijdenissen. Er waren dertig gasten uit allerlei landen. K. noemde de bijeenkomst zeer geslaagd. Volgens de kenner van de oecumenische beweging dr. W. A. Visser't Hooft (in een schrijven aan red. d.d. 1. 11. 1979) namen deel o.a. Peter Barth (broer van Karl B.), G. Ch. Aalders en D. Nauta. Laatstgenoemde berichtte in een schrijven aan red. (d.d. 27.11.1979), dat in 1955 ten vervolge hierop te Detmold werd opgericht de International Society for Reformed Faith and Action.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n61" type="end" place="end" n="61"><p><hi rend="italic">Inst. IV: De externis mediis vel adminiculis, quibus Deus in Christi societatem </hi><choice><sic>nos invitat er</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">nos invitat et</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in ea retinet.</hi> Bedoeld zij n de kerk met haar sacramenten (hfdst. l- 1 9) en de <choice><sic>burgerlij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">burgerlijke</corr></choice> regering (hfdst. 20).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n62" type="end" place="end" n="62"><p>Zie noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Hoe belangrijk de figuur van de delegatie is voor het anti-hiërarchisch kerkrechtelijk denken, toont M. Bouwman aan in zijn VU.-diss., <hi rend="italic">Voetius over het gezag der synoden,</hi> Amsterdam 1937" p. 86 v.: "De ambtsdragers komen echter niet tot haar (d.i. de classes) met het gezag ('vi') van hun eigen ambt ('muneris'), maar op grond van de afvaardiging der kerken ('ex delegatione ecclesiarum')", vgl. <hi rend="italic">Pol. Eccl.,</hi> dl. 4, p. 194 sub 3. Overigens is ook voor V. het ambtelijk karakter van de leden der synode (naast de delegatie) een wezenlijk kenmerk van de meerdere vergaderingen. Daarom heeft dan ook een synode een cumulatieve (niet een privatieve) macht over de particuliere kerk. Vgl. M. Bouwman, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 103; <hi rend="italic">Pol. Eccl., dl.</hi> 1, p. 226 qu. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n64" type="end" place="end" n="64"><p>Zie n. 33.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n65" type="end" place="end" n="65"><p>Rev. J. N. Darby <choice><sic>(1 800</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1800</corr></choice>-1882), stichter van beweging die vooral in Plymouth bloeide (de <pb n="192" ed="VW"/>Plymouth Brethren). Hij achtte het bijeenbrengen van christenen in vergaderingen, door de Geest geleid, nodig om het verval der kerk op te heffen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n66" type="end" place="end" n="66"><p>"Het ambt onderdrukt de gaven niet, maar organiseert ze en houdt ze in het rechte spoor en de gaven zetten het ambt niet opzij, maar maken het krachtig en vruchtbaar. Irvingianisme en Darbisme bevatten beide een waarheid, die erkend moet worden." H. Bavinck, GD., dl. 4, Kampen 1930<hi rend="superscript">4</hi>, p. 313 (1901 1, p. 63).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n67" type="end" place="end" n="67"><p>Voor G.s apostolische instelling zie <hi rend="italic">Vorm en Geest,</hi> 's-Gravenhage 1863, p. 27: "Het apostolisch christendom, dat alleen is waarlijk modern." Voor zijn aandacht met betrekking tot <choice><sic>lrvingianen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Irvingianen</corr></choice> en Darbisten vgl. <hi rend="italic">Openbare brief aan de ouderlingen der Vrije Evangelische Gemeente te Amsterdam,</hi> Utrecht 1860, p. 13. Zie n. 22.14; 33.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n68" type="end" place="end" n="68"><p>N. denkt in dit verband nogal eens aan de Amsterdamse predikant L. C. Schuller tot Peursem en aan A. W. Bronsveld. Zie voor de in nootj. bedoelde artikelenreeks, VW., dl. 1, p. 167-187.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n69" type="end" place="end" n="69"><p>Zie n. 22.15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n70" type="end" place="end" n="70"><p>Haitjema reageerde in <hi rend="italic">NKL.</hi> 3 (febr. 1933) nr. 6 met <hi rend="italic">Op de wachttoren tegen 'verpolitieking' van het kerkelijk leven.</hi> Veel gevaarlijker dan processuele leertucht acht hij het voortbestaan van het reglement van 1816 krachtens het heersende supranaturalisme en liberalisme, waarover hij N. weinig hoort spreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n71" type="end" place="end" n="71"><p>In het Reglement op de kerkvisitatie (in werking getreden 15.1.1921) staan <choice><sic>aanwijzingen voorschriftelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">aanwijzingen voor schriftelijke</corr></choice> en persoonlijke kerkvisitatie. De laatste te verrichten <choice><sic>doordaartoe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">door daartoe</corr></choice> door de provinciale kerkvergaderingen benoemde kerkvisitatoren, benoemd voor 5 jaar, daarna herbenoembaar. <hi rend="italic">De Reglementen der NHK. met aantekeningen,</hi> 's-Gravenhage 19283 (herz.), p. 140-151.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n72" type="end" place="end" n="72"><p>Zie n. 14.21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n73" type="end" place="end" n="73"><p>Artikel <hi rend="italic">Waarom ik niet aan leertucht mee wil doen.</hi> W. A. Hoek <choice><sic>(1 885</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1885</corr></choice>-1975), hervormd predikant te Anloo, Laren (Gld.), Amsterdam. Ethisch theoloog, kwam later onder invloed van Kohlbrugge. Medewerker <hi rend="italic">Stemmen voor waarheid en vrede, A WCC.</hi> en <hi rend="italic">Kerkblaadje</hi> (uitg. Vereniging Vrienden van Kohlbrugge). Zie nr. 20, 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n74" type="end" place="end" n="74"><p>Zie n. 22.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n75" type="end" place="end" n="75"><p>Uit <hi rend="italic">Otter in 't Bolwerk,</hi> een hekeldicht van Vondel, gericht tegen Otto Badius, predikant te Amsterdam, die fel van leer trok tegen de 'Academie' van Coster (toneelvoorstelling), zo luid dat het in Haarlem gehoord kon worden. (Er werd nl. verteld, dat dominee een oogje had op de dochter van Jan-Willem Bogaers, oud-schepen van Amsterdam, die te Haarlem woonde.) Citaat: "Dat preken klinkt tot Haarlem toe, o jeemie, o jeemie, men vreest hem als de rode roe, hij maker alle speulers moe en hekelt d'Academie." (De rode roe was het teken behorend bij de waardigheid van de schout.) Vgl. <hi rend="italic">De volledige werken van Joost van den Vondel,</hi> bezorgd en toegelicht door Hendrik C. Diferee, Amsterdam 1910, p. 292 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n76" type="end" place="end" n="76"><p>Pelagius, Britse monnik (:t 350--t 425), verwierp de leer van de erfzonde en van de genade, leerde de vrije wil als in staat de volkomenheid te bereiken. Hij vond eerst erkenning bij bisschop Zosimus van Rome en bij Nestorius, maar vooral door toedoen van Augustinus werd zijn leer uiteindelijk veroordeeld op het tweede concilie van Orange in 529.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n77" type="end" place="end" n="77"><p>Van het vonnis ener 'afgevaardigden-synode' kan men volgens Voetius in hoger beroep gaan bij de gezamenlijke kerken, die dan een 'kerkeraden-synode' vormen. Zie <hi rend="italic">Pol. Eccl.,</hi> dl. 4, p. 171-178: Problema 5: "An ergo a synodis ad <choice><sic>ceclesias</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ecclesias</corr></choice> illas <choice><sic>collectirn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">collectim</corr></choice> provocari posset?" Men lette op dit 'collectim', wat iets anders is dan de afzonderlijke kerken zonder meer! Vgl. M. Bouwman, a.w., p. 106 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n78" type="end" place="end" n="78"><p>Zie VW., dl. 1, p. 203, n. 5. Ook genaamd het Gezelschap der Vrienden. Weigeren eed, deelname aan de oorlog; waren al vroeg tegen slavernij en voor de dienst der vrouw in de gemeente. Achten volstrekte overwinning van de zonde hier en nu mogelijk. Nadruk op <pb n="193" ed="VW"/>filantropie, onderricht (zondagsschool en volwasseneneducatie). Cultiveren het zwijgen tijdens de samenkomsten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n79" type="end" place="end" n="79"><p>A. J. P. Boeke (1875-1959), hervormd predikant o.a. te Schoorl, vrijz. theoloog, gericht op verzoening der richtingen, met grote belangstelling voor de Quakers, de liturgie en de vredesbeweging. Als tegenstander van stemmingen schreef hij over de (on)waarde van het getal bij kerkelijke beslissingen, KO. 3 (nov. 1934) nr. 7 en <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (maart 1935) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n80" type="end" place="end" n="80"><p><hi rend="italic">Zie Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, p. 7: "Waar eenmaal geen gemeenschappelijke overtuiging allen verbindt, daar moet op elk terrein ... allereerst, om verder te komen, de meerderheid der stemmen gelden. Dat is onze verlaging, onze schande, maar wij moeten haar, met schaamte, als uitgangspunt aanvaarden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n81" type="end" place="end" n="81"><p>Vgl. Gunning, a.w., p. 7, voetnoot: "Wie uit een verlaagde toestand hoger wil komen, moet noodzakelijk beginnen met die toestand tot uitgangspunt te nemen, er de voet op te zetten en met de andere voet hoger te stijgen. Als Dante de heuvel des lichts wil opgaan, ziet bij zich genoodzaakt, de ene voet in de laagte te steunen om de andere op te kunnen lichten: Si che 'l piè fermo sempre era 'l piu basso. Inf. <hi rend="italic">1,</hi> 30."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-kerkorde.n82" type="end" place="end" n="82"><p>Vgl. met betrekking tot de bisschop <hi rend="italic">De kerkorde der toekomstIPK.</hi> 2 (mei 1932/1933) <choice><sic>nr11</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">nr. 11</corr></choice> (nr. 27) en <hi rend="italic">Presbyteriaal of episcopaal IPK.</hi> 2 (febr. 1932/1933) nr. 8 (nr. 25). En met betrekking tot de leek: <hi rend="italic">Wat is een leek? IPK.</hi> 2 (dec. jan. 1932/1 933) nrs. 6/7 (nr. 24).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="31" xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport" decls="#bibl-noordmans5.beginselen-van-het-rapport">
<pb n="193" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Beginselen van het rapport<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik iets over het Rapport ga zeggen,</seg> <seg n="2.1.2">dan mag dat geen brede verhandeling worden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Wij zullen de tijd nodig hebben voor de bespreking.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar het is toch goed dat er voor de discussieiets gezegd wordt over de algemene beginselen,</seg> <seg n="2.3.2">waardoor we ons hebben laten leiden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat kan veel misverstand voorkomen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer ik het woord beginselen noem,</seg> <seg n="3.1.2">dan moet ik al dadelijk vragen ons goed te willen verstaan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij hebben het woord beginselen overal in het Rapport vermeden,</seg> <seg n="3.2.2">ook als we het in het Synodaal Algemeen Reglement of in het ontwerp-Haitjema<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n2" rend="superscript">2</ref> aantroffen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Waar het bij ons binnendrong hebben wij het vervangen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dat is een kwestie van terminologie,</seg> <seg n="3.4.2">maar er zit ook een theologie achter.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Kuyper heeft veel gesproken van gereformeerde en anti-revolutionaire beginselen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Die moeten dan dienen om in een zekere onbepaaldheid aan te duiden wat er na Schrift en Belijdenis in het moderne bewustzijn aanwezig is.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zij moeten zo de toepassing vergemakkelijken.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dr. Hylkema heeft indertijd in zijn <hi rend="italic">Nieuw Calvinisme</hi> van deze term het doopceel gelicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <pb n="194" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.9"><seg n="3.9.1">Beginselen mogen in de wetenschap of de politiek op hun plaats zijn,</seg> <seg n="3.9.2">in de dogmatiek en het kerkrecht zijn ze dat minder.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Ze zijn dan te veel een invalspoort voor wijsgerige en juridische inkruipsels,</seg> <seg n="3.10.2">getuige de principiënleer in de dogmatiek.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Voor het kerkrecht valt dat minder in het oog.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Ik schreef zelf een brochure over beginselen van kerkorde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="3.12.2">een titel die ik overigens niet zelf gekozen had.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Maar toch geloof ik dat dit woord niet het meest juist aanwijst wat we hier zoeken.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Evenals in de dogmatiek bedoelen we iets meer directs,</seg> <seg n="3.14.2">in verband met de drijving van de Geest,</seg> <seg n="3.14.3">in aansluiting aan Woord en belijdenis.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Kerkorde mogen we niet in elkaar zetten aan de hand van enig handboek der ethiek,</seg> <seg n="3.15.2">maar ook niet van een dogmatiek,</seg> <seg n="3.15.3">ook al is het de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">We mogen dat zelfs niet met de bijbel doen.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">We mogen niet,</seg> <seg n="3.17.2">zoals Kuyper dat voor de hele theologie als wetenschap doet,</seg> <seg n="3.17.3">boven het soteriologische uitgaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Wij mogen niet,</seg> <seg n="3.18.2">bij logische consequentie,</seg> <seg n="3.18.3">alsof onze rede niet was aangetast door de zonde,</seg> <seg n="3.18.4">de kerkorde regelrecht uit de bijbel afleiden.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">We moeten blijven in de weg van het kruis en met God de diepe wegen gaan,</seg> <seg n="3.19.2">de donkere wegen ook,</seg> <seg n="3.19.3">waar het zwaaien met beginselen ophoudt en waar we leren bidden,</seg> <seg n="3.19.4">ook kerkrechtelijk:</seg> <seg n="3.19.5">"Heer,</seg> <seg n="3.19.6">ai maak mij uwe wegen door uw Woord en Geest bekend.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Leer mij hoe die zijn gelegen en waarheen G'uw treden wendt."</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Waar dit gebed ophoudt,</seg> <seg n="3.21.2">daar is</seg> <seg n="3.21.3">- ook al heet iemand dan Gregorius de Grote,</seg> <seg n="3.21.4">Calvijn,</seg> <seg n="3.21.5">Voetius of Rutgers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="3.21.6">- geen kerkrecht maar iets anders.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er zit in wat ik daar zei</seg> <seg n="4.1.2">- laat ik het mogen opmerken</seg> <seg n="4.1.3">- geen polemiek.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij zijn niet tegen exegese,</seg> <seg n="4.2.2">traditie,</seg> <seg n="4.2.3">rekening houden met de historie,</seg> <seg n="4.2.4">een ordelijke redenering.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar gehoorzaamheid aan het Woord en belijden van de Waarheid,</seg> <seg n="4.3.2">ook inzake kerkrecht,</seg> <seg n="4.3.3">is meer dan dat alles.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Als God het ons zegt,</seg> <seg n="4.4.2">moeten we de weg van een beginsel dwars over durven steken.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Met het kerkrecht zijn we vlak in de <choice><sic>buurtvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">buurt van</corr></choice> Gods Woord en de christelijke belijdenis en daar wordt van ons gevraagd,</seg> <seg n="4.5.2">meer dan op menig ander,</seg> <seg n="4.5.3">op de omtrek van ons geloofsleven gelegen terrein,</seg> <seg n="4.5.4">dat we bereid zijn ons te onttrekken aan logische,</seg> <seg n="4.5.5">juridische of ethische eigengereidheid en het oor te lenen aan de directe bevelen Gods.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het kerkrecht heeft een mystische achtergrond en als die niet tot inwerking mag komen kan er niets goeds geboren worden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Achter deze bijeenkomst speur ik zo iets mystieks.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">We komen van twee kanten en als we met beginselen gaan zwaaien,</seg> <seg n="5.2.2">zal er wel niets van terechtkomen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar we zitten hier onder zo'n donkere kerkelijke hemel,</seg> <seg n="5.3.2">dat niemand daartoe wel de moed zal hebben.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Als Ypeij en Dermout hun <hi rend="italic">Geschiedenis van de Nederlandse Hervormde Kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n7" rend="superscript">7</ref> besluiten,</seg> <seg n="6.1.2">dan staat daar op de laatste bladzijde het volgende:</seg> <seg n="6.1.3">"De grenzen van ons historisch geschrift liggen in het jaar 1816,</seg> <seg n="6.1.4">toen er met de eerste vergadering der synode van de Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="6.1.5">de derde van hooimaand,</seg> <seg n="6.1.6">een geheel nieuwe orde van zaken geboren werd."</seg></s> <pb n="195" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij vergelijken dat met een berg.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">"Wij beklommen die hoogten;</seg> <seg n="6.3.2">de nevel trok op en wij zagen met dankbare verwondering in de steilten neder,</seg> <seg n="6.3.3">waaruit wij naar boven waren gekomen."</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De schrijvers hadden,</seg> <seg n="6.4.2">na de napoleontische tijd,</seg> <seg n="6.4.3">een zeker recht het zo te zien.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar wij kunnen nu niet nalaten te glimlachen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het belangrijke in de ure die ons hier nu samenbrengt bestaat ook hierin dat de mogelijkheid bestaat dat dit lange tijdperk van 1816-1933,</seg> <seg n="7.1.2">als wij tot overeenstemming konden komen,</seg> <seg n="7.1.3">wordt afgesloten en we tot de presbyteriale kerkorde terugkeren.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De mogelijkheden van dit kerktype zijn nog niet uitgeput.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Men ziet in Duitsland hoe verschillend de lutherse en de gereformeerde kerk reageren op de wereldgebeurtenissen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Deze gereformeerde familie van presbyteriale kerkvorm,</seg> <seg n="7.4.2">zoals Adolf Keller<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n8" rend="superscript">8</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"/></choice> ze berekent in de <hi rend="italic">Christliche Welt,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="7.4.3">telt veertig miljoen gedoopte christenen,</seg> <seg n="7.4.4">allen aanhangers van het presbyteriale systeem.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De bond dier kerken heeft het laatst in Ulster vergaderd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Keller wijst er zeer terecht op dat tengevolge van de oecumenische beweging de nationale indeling der volkeren doorkruist wordt door een andere,</seg> <seg n="7.6.2">naar de kerkorde-typen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De presbyterianen hebben hun bond;</seg> <seg n="7.7.2">er is een luthers wereldconvent;</seg> <seg n="7.7.3">dan de Lambeth-conferentie;</seg> <seg n="7.7.4">de methodisten-baptisten wereld-conferentie;</seg> <seg n="7.7.5">het wereldverband der congregationalisten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Deze groeperingen hebben,</seg> <seg n="7.8.2">gezien als wereldberaad,</seg> <seg n="7.8.3">ontzaggelijke betekenis.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Ze leveren het bewijs dat de eis van een kerkelijk denken,</seg> <seg n="7.9.2">zoals die thans opnieuw ook door prof. Haitjema wordt gesteld,</seg> <seg n="7.9.3">niet academisch of utopisch is,</seg> <seg n="7.9.4">maar wortelt in de volle werkelijkheid.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Een groep van veertig miljoen presbyteriaanse christenen is een kerkelijke natie,</seg> <seg n="7.10.2">een katholiek blok in de contemporaine geschiedenis.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Wanneer dit kerkelijk leven nog meer tot ontwaking komt,</seg> <seg n="7.11.2">dan behoeven we niet defaitist te zijn tegenover de jongste ontwikkeling van de politieke geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar wel hebben we te weten dat we er anders voorstaan dan in 1618 en 1816.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer in 1618 in een provincie als Noord-Holland de Dordtse kerkorde is ingevoerd</seg> <seg n="9.1.2">- gesteld dat dit gebeurd was</seg> <seg n="9.1.3">- dan betekende dat,</seg> <seg n="9.1.4">als de overheid meewerkte,</seg> <seg n="9.1.5">een organisatie van het hele volk.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer het heden ten dage gebeurde zou men het nauwelijks merken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Slechts in verband met een breed verband van kerken en als er dan iets van het vuur der oude calvinisten wakker wordt,</seg> <seg n="10.2.2">om de wereld te christianiseren,</seg> <seg n="10.2.3">kan het dezelfde betekenis hebben.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De betekenis van de nationale en territoriale grenzen moet veel lager worden aangeslagen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En de katholieke idee moet veel sterker op de voorgrond komen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In verband daarmee meent onze commissie dat de weer-invoering van de presbyteriale kerkorde niet maar moet zijn een toepassing van aanwezige,</seg> <seg n="11.1.2">klaarliggende regels of beginselen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Tegenover de Ordnungen moet het <pb n="196" ed="VW"/>Gebot naar voren komen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Daarover kan eenstemmigheid onder ons bestaan.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik denk hier natuurlijk ook aan de ethiek van Brunner.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In wat hij schrijft over de kerk staan mooie en behartigenswaardige dingen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar toch helpt ze ons niet voldoende.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Er is te weinig van het directe,</seg> <seg n="11.7.2">het gebod in.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Onze tijd is verward genoeg om een beetje reformatorische kracht en moed nodig te hebben.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Met een handboek komen we niet geheel waar we wezen moeten.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het komt er op aan,</seg> <seg n="12.1.2">dat gebod Gods te verstaan.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En dat is geen kleinigheid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar als we 't zo zien is er toch een kans voor deze conferentie.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij zien de situatie zo dat als we meer kerkelijk en katholiek leren denken,</seg> <seg n="13.1.2">we daarmee tegelijk losser worden van de bodem.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De kerk zit niet zo aan de grond vast als de staat.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ook een volkskerk als de onze moet beweeglijker worden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ze heeft meer internationaal contact nodig dan bij enkele plechtige gelegenheden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En haar inwendige vrijheid moet groter worden door het scheppen van organen naast de cultusgemeente.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De cultusgemeente en daarmee de plaatselijke gemeente</seg> <seg n="13.6.2">- zoals ook Brunner wil</seg> <seg n="13.6.3">- blijft de grondslag der kerk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Maar naar calvinistische trant hebben wij de kerk daarnaast ook te mobiliseren als een heilsleger.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Daarbij zullen de leken,</seg> <seg n="13.8.2">zoals ze nu reeds doen buiten de kerk,</seg> <seg n="13.8.3">zich hoofdzakelijk roeren.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Brunner wijst er ook op dat onze kerken arm zijn aan ambten,</seg> <seg n="13.9.2">vergeleken bij de oude kerk.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En dat daardoor de pastores,</seg> <seg n="13.10.2">de leiders in de cultusgemeente,</seg> <seg n="13.10.3">overladen worden met allerlei werk waarvoor ze niet de geschiktsten zijn.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Al deze arbeid brengen in handen van de kerkeraden der cultusgemeente zou noodlottig zijn voor het werk zelf en het karakter van de gemeente vervalsen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Maar de arbeid kan georganiseerd in verband met en rondom de plaatselijke gemeenten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Vandaar dat het <hi rend="italic">Ontwerp</hi> eigenlijk een dubbele organisatie bevat.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een enger en een breder kerkverband,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="14.2.2">dat tot uiting komt op de classicale vergadering en de synode.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daardoor wordt echter de gemeente wel minder plaatselijk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ofschoon de cultusgemeente erkend blijft,</seg> <seg n="15.2.2">wordt,</seg> <seg n="15.2.3">door haar meerdere contact en de grotere beweeglijkheid die ze krijgt,</seg> <seg n="15.2.4">haar lokaal karakter van geringere graad.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dat is iets nieuws in dit Rapport en dat is het wat we als 'Gebot der Stunde'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n14" rend="superscript">14</ref> zien.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">We leiden het niet regelrecht af uit een vroegere kerkorde of uit de bijbel.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Althans niet logisch;</seg> <seg n="15.5.2">wel pneumatisch geestelijk.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">En de wereldsituatie doet het ons als een bevel van God zien dat we met de protestantse katholiciteit ernst hebben te maken.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dit wordt dan ook van invloed op de cultusgemeente zelf.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Haar plaatselijk karakter wordt niet aangetast.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Maar door haar grotere beweeglijkheid en de vermeerdering van haar geestelijk contact wordt haar lokaal karakter in zijn geheel lichtelijk gesublimeerd.</seg></s> <pb n="197" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.10"><seg n="15.10.1">Deze eis van het gebod is trouwens in overeenstemming met de feiten.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Men zal,</seg> <seg n="15.11.2">als men deze dingen niet accepteert,</seg> <seg n="15.11.3">er door overrompeld worden.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Wanneer wij nu spreken van de hervormde gemeente van Amsterdam,</seg> <seg n="15.12.2">dan bedoelen wij eigenlijk de gemeente te Amsterdam.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Wanneer we willen blijven zeggen 'van Amsterdam',</seg> <seg n="15.13.2">dan bedoelen we een relatie;</seg> <seg n="15.13.3">het is niet meer territoriaal.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">De gemeente maakt aanspraak op Amsterdam.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit laatste mag de cultusgemeente niet opgeven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Haar plaatselijkheid krijgt daarmee echter een andere betekenis.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zoals het nu is,</seg> <seg n="16.3.2">dat een cultusgemeente voor 90% kan bestaan uit 'fatsoens'-leden,</seg> <seg n="16.3.3">dat is een toestand die toch wel op een fout in de organisatie wijst,</seg> <seg n="16.3.4">zo ernstig dat het einde van ons Polen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n15" rend="superscript">15</ref> daarmee in het zicht komt.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hier moet op de een of andere wijze met de bestaande toestanden rekening worden gehouden.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hier moeten we,</seg> <seg n="16.5.2">ziende in het gebod,</seg> <seg n="16.5.3">de weg van een of ander beginsel dwars over durven steken.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer we de plaatselijke kerk niet willen splitsen,</seg> <seg n="17.1.2">dan moet hier ruimte voor meer differentiatie worden geschapen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Er moet meer structuur komen in het lichaam dat we de lokale kerk noemen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">En daarbij moet rekening gehouden worden met het feit dat we naast de gemeente in dezelfde kerk ook de schare trekken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De cultusgemeente krijgt overlast en kan haar katholieke karakter niet uitleven als ze aan de schare niet toestaat,</seg> <seg n="18.1.2">binnen de kerk een voorlopige positie in te nemen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En de schare krijgt haar gemak niet als de gemeente,</seg> <seg n="18.2.2">ook in de hedendaagse ontwikkeling,</seg> <seg n="18.2.3">geen meerdere differentiatie in haar inrichting aanbrengt.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Met onze eis van alles of niets doen we de ogen dicht voor de verschrikkelijkste werkelijkheden,</seg> <seg n="18.3.2">tot we als Brand<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n16" rend="superscript">16</ref> in de lawine zelf bedolven worden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">In dat licht moet men de huisgemeente zien.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ze betekent een poging tot uitbouw van de gemeente onder de schare,</seg> <seg n="19.2.2">in kerkelijk verband.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ze maakt het bepaalde groepen mogelijk hun verlangen om bij de kerk te blijven bevredigd te zien,</seg> <seg n="19.3.2">zonder dat daardoor de eenheid der plaatselijke gemeente wordt opgelost.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dergelijke concessies doet men thans reeds aan de jeugd.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Over de Stichtingsgemeente spreek ik nu niet.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Dat zijn uitzonderingen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Maar voor de hele kerk zijn organisaties als de <choice><sic>NCSV. en andere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">NCSV en andere</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n17" rend="superscript">17</ref> ook zulke verschijnselen.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ze zijn niet per se onkerkelijk.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Ze doen kerkelijk werk.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Ze denken helemaal kerkelijk.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Ze arbeiden onder de schare.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Maar niet precies in het verband der cultusgemeente.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Zulk een uitbouw moet men ook binnen de plaatselijke territoriale kerk mogelijk maken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het territoriale knelt dan minder.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ook op eenzelfde grondgebied kan de kerk zich in verschillende vormen openbaren.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En toch is de aanspraak op het geheel niet losgelaten.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De cultusgemeente is de vervulling.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Daarbuiten is men in de staat der aspiratie.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Er zijn heel wat NCSV.-leden die een periode van onkerkelijkheid doormaken en die later <pb n="198" ed="VW"/>steunpilaren van de cultusgemeente worden.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Er zijn vele gezinnen in stad en land,</seg> <seg n="20.8.2">waarvan de leden in lang geen voet in de kerk hebben gezet of zullen zetten.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">En die toch trouwe hoorders zijn van de radiopreek.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Zo gaat het ook met de jeugdkerk.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Moet de kerk hier nu zeggen:</seg> <seg n="21.1.2">alles of niets?</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Moet ze zich blind staren op haar gemeentevorm?</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Of moet ze haar organisatie onder de schare uitbouwen?</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wij menen de Schrift te gehoorzamen als we tot het laatste adviseren.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Men zal mij opmerken dat ik nog niet over de richtingkwestie heb gesproken. 't Is waar ook.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik was het</seg> <seg n="22.2.2">- nu in 1933,</seg> <seg n="22.2.3">onder de indruk van de gebeurtenissen in Rusland en Duitsland</seg> <seg n="22.2.4">- bijna vergeten dat we immers voort moeten breien aan de kous van de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar dat kunnen we niet van ganser harte.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het is waar dat de huisgemeente uit ons rapport uit de richtingkwestie stamt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Een kwestie,</seg> <seg n="22.5.2">die in een territoriale volkskerk onoplosbaar is.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Wij hebben er alle jammer van beleefd in Doleantie en lokale richtingstrijd en we zijn niets opgeschoten.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Onze kostelijke gereformeerde broeders van 1834 en 1886 zijn nu al een eeuw en een halve eeuw van ons af en ze maken geen aanstalten om terug te komen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Ik heb de scheur van 1886 zien gaan door de gemeente en het gezin,</seg> <seg n="22.8.2">waarin ik ben opgegroeid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n18" rend="superscript">18</ref> en heb sedert het gevoel dat er iets kapot gegaan is.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Ik zou ze terug willen zien.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Pas als we ten dele verlost worden van onze territorialiteit,</seg> <seg n="23.1.2">als we in partieel-katholieke verbanden weer kerkelijk leren denken en onze geestelijke beweeglijkheid terugkrijgen zal er een kans zijn dat we ook hier een stap verder komen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ik geloof wel dat er een antithese is tussen geloof en ongeloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Wij beamen ook dat de kerk de tucht weer een plaats moet geven in haar handelen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Maar de antithese is een grensbegrip waar we heel voorzichtig mee moeten omgaan.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">We beginnen met,</seg> <seg n="23.5.2">zoals Gunning,</seg> <seg n="23.5.3">een terrein voor aspiratie af te bakenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">We zeggen niet dadelijk:</seg> <seg n="24.1.2">alles of niets.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">We doen dat onder kerkelijke leiding.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De cultusgemeente blijft het terrein der vervulling.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hier zal de strijd,</seg> <seg n="24.4.2">voor zover die niet te vermijden is,</seg> <seg n="24.4.3">voortgaan.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar door de uitbouw in de huisgemeente wordt die strijd afgeleid en kan er een milder klimaat in de kerk ontstaan.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Hele groepen verbitteren en verzuren thans.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Wanneer ze onder kerkelijke leiding zich geestelijk mogen oefenen,</seg> <seg n="24.7.2">zullen er beslissingen worden voorbereid die thans onmogelijk zijn.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Of die thans moeten uitlopen op een totale versplintering der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo gaan we met de richtingstrijd een andere kant uit.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ze zal toch veranderen in onze tijd.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De nood der kerk zal dat doen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Maar nu reeds ziet men in verscheidene kampen de richtingvraag meer in verband met de schare.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het is de vraag of er een terrein van aspiratie zal gelaten worden waar de massa kan worden vastgehouden voor de kerk,</seg> <seg n="25.5.2">worden opgevoed en geoefend.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het is er vele van de kerkleer afwijkende personen thans niet <pb n="199" ed="VW"/>in de eerste plaats om te doen om de hele kerk van hun mening te doordringen,</seg> <seg n="25.6.2">als wel om de gelegenheid te behouden grote groepen mensen vast te houden,</seg> <seg n="25.6.3">die anders voor de kerk verloren zouden gaan.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Van vrijzinnige zij de begint men zelf om tucht te roepen,</seg> <seg n="25.7.2">ten einde een positieve verhouding tot de belijdenis der kerk te kunnen behouden.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Men moet de verklaring van afwijkende meningen vaak veel meer zoeken in cultuurinvloeden dan in een principiële antithese.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Er is vaak een hartstochtelijke begeerte,</seg> <seg n="25.9.2">de mensen bij de kerk te houden,</seg> <seg n="25.9.3">hen kerkelijk te leren denken en deze gemoedsgesteldheid heeft verre de overhand gekregen over negatieve verlichtingswaan of dito waanzin.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De tijden zijn er niet naar om een evangelie te prediken van eigen vinding.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Ieder die wat heeft,</seg> <seg n="25.11.2">houdt vast,</seg> <seg n="25.11.3">al is het een strohalm.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In die fase is het richtingvraagstuk bezig over te gaan.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En daarom,</seg> <seg n="26.2.2">al lijkt de huisgemeente een nieuw pacificatievoorstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n21" rend="superscript">21</ref> in de oude trant,</seg> <seg n="26.2.3">het is dat niet.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Wie wil kan in verband met het geheel van deze voorstellen zich overtuigen dat we hiermee op een nieuw spoor overgaan en dat we bedoelen een uitbouw van de gemeentevorm ter organiscring van de schare.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Alleen op die wijze kan in een volkskerk de richtingstrijd een uitweg vinden en een beslissing tegemoetgaan.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Richtingen zijn dan niet meer in twee of meer stukken gesneden territoriale gemeenten.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Maar geestelijke bewegingen op verschillend niveau,</seg> <seg n="26.6.2">die in het geheel der kerk in contact met elkaar onder kerkelijke leiding en onder de geregelde oefening van kerkelijk opzicht en tucht niet op elkaar,</seg> <seg n="26.6.3">maar op die 90% van de mensen zijn ingesteld,</seg> <seg n="26.6.4">die de geregelde aanraking met de ambten verloren hebben.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Dat er in die weg dan ook uitspraken vallen en beslissingen door de kerken genomen zullen worden,</seg> <seg n="26.7.2">dat wensen wij,</seg> <seg n="26.7.3">dat verwachten wij.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De richtingkwestie moet naar een beslissing worden heengeleid.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar dat mag alleen met het oog op de schare,</seg> <seg n="27.2.2">met het oog op de kerk in folio.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ik acht dit punt van zo groot belang dat ik ongeveer de gehele tijd,</seg> <seg n="27.3.2">die ik voor deze toelichting van het rapport redelijkerwijze kon vragen,</seg> <seg n="27.3.3">eraan verbruikt heb.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De andere punten hebben trouwens veel minder toelichting nodig.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De regeling der tucht,</seg> <seg n="28.2.2">zoals die in het Rapport voorkomt,</seg> <seg n="28.2.3">spreekt voor zichzelf en is in overleg en brochure,</seg> <seg n="28.2.4">geloof ik,</seg> <seg n="28.2.5">wel voldoende bekeken en rijp voor bespreking.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Ik wil er alleen nog op wijzen hoe nauw ze samenhangt met de uitbouw van de gemeentevorm.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">In overeenstemming met het delicate karakter van deze functie in het presbyteriale systeem en de grote <choice><sic>moeilij kheden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">moeilijkheden</corr></choice>,</seg> <seg n="28.4.2">waarvan de Kuyper-kerken het bewijs zijn,</seg> <seg n="28.4.3">is voor opzicht en tucht eigenlijk een tweede organisatie geschapen,</seg> <seg n="28.4.4">waarin men,</seg> <seg n="28.4.5">als men wil,</seg> <seg n="28.4.6">een geringe inslag van anglicanisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n23" rend="superscript">23</ref> kan opmerken.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Maar alles is in de toon van het presbyterianisme gehouden.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Wat art. 1 1-9 betreft,</seg> <seg n="28.6.2">bij ons art. 1,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="28.6.3">we hebben</seg> <seg n="28.6.4">- en in de eerste bijeenkomst van Contact<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n25" rend="superscript">25</ref> was daarover goede <pb n="200" ed="VW"/>overeenstemming</seg> <seg n="28.6.5">- gemeend dat een belijdenis niet in een reglement thuishoort.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het reglement verwijst naar de belijdenis.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">En deze belijdenis zien we in de historische stukken,</seg> <seg n="28.8.2">zoals onze kerk die bezit,</seg> <seg n="28.8.3">maar dan nu weer opgenomen in het actuele belijden der kerk.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Natuurlijk hangt bij dat belijden veel,</seg> <seg n="28.9.2">zo men wil alles,</seg> <seg n="28.9.3">van de personen af.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Maar ik zie niet hoe we dit in deze wereld ooit anders zullen krijgen.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">We zien het in Duitsland.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">De massa kan alles wegvagen.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">En 2/3 van de stemmen der synode in het Rapport kunnen elke wijziging aanbrengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Als we hier niet alles van de leiding Gods verwachten zijn we toch verloren.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">In een reglement kan men niet meer dan heenwijzen naar Christus en de belijdenis der gemeente.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">De spitsvondigheden over het quia en quatenus en de onderscheiding 'geest en hoofdzaak'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n27" rend="superscript">27</ref> uit de negentiende eeuw verlangen we niet terug.</seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">De kerk moet nu maar eens weer als geheel zich uitspreken tot in bijzonderheden toe en dan daarnaast in een wijdhartige echt episcopale oefening van opzicht en tucht voor ieder individueel geval zelf beslissen hoeveel persoonlijke ruimte zij haar ambtsdragers wil geven.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Ook dat zal van de persoon afhangen.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Maar voor beide:</seg> <seg n="28.19.2">belijdenis tot in bijzonderheden toe en ruimhartige tucht,</seg> <seg n="28.19.3">heeft ze de bevoegdheid als dit ontwerp wordt aangenomen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="200" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Datum lezing onbekend (N. noteert: Conferentie Kerkopbouw-Kerkherstel 1933). Mogelijk: 12 september. Vgl. KO. 2 (juli, aug., sept. 1933) nr. 3, 4, 5. Het ontwerp KO., in juni 1933 gereed gekomen, werd nog niet aanstonds gepubliceerd. Er was KO. namelijk veel gelegen aan de instemming van KHe. (zie n. 34.2). KO. meende aan de grondbedoelingen van KHe. tegemoet te zijn gekomen, zoals t.a.v. de 'grote synode', een gegeven uit het ontwerp-1929. Maar KHe. was juist bezig met een eigen kerkelijke actie voor dit confessioneel desideratum in de richting van een belijdende kerk. (Zie n. 32.18; vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 70 vv.) Daarom (tevens vanwege de korte voorbereidingstijd) wees het een verzoek van de Commissie van contact (zie n. 15.5; 43.16) met betrekking tot een ontmoeting Ko.-Khe. tegen 14 juli ter bespreking van het KO. ontwerp af. KO. verzocht de classes deze doorkruising van zijn eigen plannen niet te steunen. Nadat in augustus KHe. zijn voorstel had zien schipbreuk lijden, bleek het bereid tot de gevraagde toetsing der KO.-voorstellen op een door S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel voorgezeten vergadering op 12 september. Wij hebben hier waarschijnlijk N.' bijdrage voor die vergadering voor ons. KO. bleef uitstellen a. de publikatie tot oktober; b. zijn ledenvergadering van 28 september tot 14 november. Overeenstemming KO.-KHe. werd niet bereikt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 14.17. - De woorden 'overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Hervormde Kerk' komen voor zowel in de proponentsformule van het synodaal Reglement op het examen (art. 27, zie bijlage 2) als in de gewijzigde formule van het ontwerp-1929 (zie n. 14.16).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Dr. C. B. Hylkema <choice><sic>(1 870</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1870</corr></choice>-1948), doopsgezind predikant o.a. te Haarlem, schreef <hi rend="italic">Oud en nieuw Calvinisme, een vergelijkende geschiedkundige studie,</hi> Haarlem 1911. Voor bespreking van 'de beginselen' vgl. p. 184 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie nr. 30. Hoofdinhoud: De herleving van de kerk vraagt om een nieuwe geestelijk verantwoorde kerkorde, gereformeerd van structuur, maar dit niet in romantisch, doch in eschatologisch en oecumenisch perspectief.</p></note>
<pb n="201" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="201" ed="VW"/>Vgl. o.a. <hi rend="italic">De gemene gratie,</hi> Leiden 1902-1904, Kampen 1935<hi rend="superscript">4</hi> p. 637 v. Vgl. ook A. J. Rasker, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 196, 200 (mede voor kritiek van H. <choice><sic>Bavinek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Bavinck</corr></choice>).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Gregorius de Grote (- 540-604). Kwam op voor gezag kerk, zending, kloosters, het kerklied, schrijfkunst. Benedictijn. Handhaaft de Romeinse stoel tegenover de orthodoxen. Kerstende Engeland (via abt Augustinus). Bij hem wordt de mis een herhaling van het offer van Christus.</p><p>Voor Voetius, zie n. 30.3.</p><p>Voor Rutgers, zie n. 47.5; 11.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n7" type="end" place="end" n="7"><p>A. Ypeij en L. J. Dermout, <hi rend="italic">Geschiedenis der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> 4 dln., Breda 1819-1827.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Adolf Keller <choice><sic>(1 872</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1872</corr></choice>-1963), Zwitsers theoloog en oecumenisch voorman. Bracht Zwitserse evangelische kerkenbond tot stand, waarvan hij secretaris was van 1920-1941. Bevorderde de uitwisseling tussen Zwitserland en de USA; was <choice><sic>oprichteren directeurvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">oprichter en directeur van</corr></choice> Inter Church Aid.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 30.36. In <hi rend="italic">Christliche Welt</hi> 47 (5.8.1933) nr. 15, p. 699-702, schrijft K.: Vom <hi rend="italic">Weltprotestantismus der Gegenwart. Der reformierte Weltbund in Belfast.</hi> Keller deelt mee, dat 108 kerken en veertig miljoen gedoopte christenen bij deze kerkenfamilie (verdeeld in een westelijke en een oostelijke sectie) horen. Bredere fundering en eng-nationale grensoverschrijding is hierdoor mogelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n10" type="end" place="end" n="10"><p>21-27 Juni 1933 te Belfast, Ulster, de 14e General Conference van de World Alliance of Reformed Churches holding the presbyterian system of churchpolity, opgericht 1875 (ter herdenking: M. Pradervand, A<hi rend="italic">century of service,</hi> Edinburgh 1975; accent op eenheid der kerken, niet op eigen denominationele versterking; accent op praktische hulp). Men sprak te Ulster over de vrijheid van de kerk, vandaar dat het bericht van Bodelschwinghs aftreden (zie n. 43.28) als een bom insloeg.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Lutherse</hi> wereldconventie; eerste: 1923 te Eisenach, op basis van H.S., Augsburgse Conf. en Kl. Catechismus; <hi rend="italic">Lambeth</hi> (zie n. 30.30); <hi rend="italic">Baptist</hi> World Alliance, opgericht in 1905, elke vijf jaar wereldcongres, het vijfde congres in 1 934 te Berlijn hier bedoeld; Ecumeni<hi rend="italic">cal Methodist</hi> Conference, 1881 opgericht, in 1951 de World Methodist Council, N. doelt op de zesde conferentie te Atlanta (Georgia) in 1931; <hi rend="italic">Congregationalists:</hi> eerste International Congregation. Council 1891 te Londen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n12" type="end" place="end" n="12"><p><choice><sic>Emi1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Emil</corr></choice> Brunner ( 1 8 8 9<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">-</corr></choice>1 966), <hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen. Entwurf einer </hi><choice><sic>p rotestantischen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">protestantischen</hi></corr></choice> <choice><sic>theologist-hen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">theologischen</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Ethik,</hi> Zürich 1939<hi rend="superscript">3</hi>. In 'das Gebot' zit het volstrekte van de goddelijke eis, in 'die Ordnungen' het door tijd en plaats beperkte van de structuren van het menszijn, die van 'das Gebot' afgeleid zijn. Brunner vindt onze kerken arm aan ambten in vergelijking met de oude kerk. Daardoor worden de pastores van de 'Kultgemeinde' overladen met werk, waarvoor ze niet geschikt zijn. "Die Kultgemeinde ist ihrem Wesen nach zuerst Einzelgemeinde" (p. 524). "Die ntliche Gemeinde kennt eine viel grössere Mannigfaltigkeit von Ämtern, die meisten Kirchen dagegen eine geringere" (p. 540).</p><p>... dass die Kirche zur Pastorenkirche wurde ist ein Hauptgrund für die Entstehung der Sekten und ein Krebsschaden in der Kirche" (p. 541).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n13" type="end" place="end" n="13"><p>In het ontwerp-KO. (waarin N. beslissend de hand had) brengt het bredere verband van de classis, provincie en synode het missionaire, beweeglijke aspect van de kerk tot uitdrukking. Er zijn ook vertegenwoordigers van de zgn. huisgemeenten en de zending in opgenomen. Dit is een poging tot 'uitbouw der kerk onder de schare'(zie p. 218; bijlage 2c). Er is een brede classicale vergadering (art. 54) en een brede algemene synode (art. 68), waarvan de eerstgenoemde jaarlijks eenmaal (in oktober), de laatstgenoemde eens in de drie jaar bijeenkomt. Zij beogen de kerk <choice><sic>naarbuiten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">naar buiten</corr></choice> te richten en het contact met de wereld en de andere kerken op te voeren.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Kerkordelijke vormgeving in het licht van ethiek, met name het actualiteitsmoment in de dialectische theologie. Vgl. E. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot, p.</hi> 110: " ... aus der Welt wie sie uns <pb n="202" ed="VW"/>umgibt und umgrenzt (kommt) Gottes Gebot der Stunde uns entgegen." Zie ook noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Van Dale kent de uitdrukking: Nog is Polen niet verloren (d.i. de zaak is nog niet hopeloos). Of ook: een land dat door innerlijke tweespalt (vgl. Poolse landdag) alsmede door buitenlandse druk (vgl. Poolse deling) verloren gaat.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n16" type="end" place="end" n="16"><p>N. bezat de <hi rend="italic">Sämtliche Werke</hi> von H. Ibsen, 5 dln., Berlijn z.j. H. Ibsen (1828-1906), Noors toneelschrijver en dichter, schreef eerst historische drama's in proza. Met <hi rend="italic">Steunpilaren der maatschappij (</hi> 1877) begint een reeks realistische probleemdrama's, waarop zijn blijvende reputatie berust. Tussenin kwamen de versdrama's Brand <choice><sic>(1 866</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1866</corr></choice>) en <hi rend="italic">Peer Gynt</hi> (1867). Brand in het gelijknamige drama is het toonbeeld van idealisme en afwijzing van het compromis.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n17" type="end" place="end" n="17"><p>N. herkende in de Nederlandse Christen Studenten Vereniging een apostolaire vorm, waarbinnen 'de schare' werd opgevangen (aan de universiteit), naast een meer innerlijke, in gedurig rapport met de 'cultusgemeente' (rondom bijbelstudie en gebed). Bij zijn conceptie van de huisgemeente heeft hij mede aan de NCSV. gedacht. Zie ook n. 33.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n18" type="end" place="end" n="18"><p>N. vertelt hierover en over zijn hunkering naar hereniging met de gescheiden en dolerende broeders o.a. in zijn V.U.-<choice><sic>Iezing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">lezing</corr></choice> <hi rend="italic">Critieke spanningen in de gereformeerde theologie,</hi> 7.11.1935. Vgl. G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie,</hi> Kampen 1970, p. 34-59. Zie nr. 47 <hi rend="italic">(De Doleantie).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n19" type="end" place="end" n="19"><p>In <hi rend="italic">Wij Calvinisten,</hi> openingswoord ter deputatenvergadering van 22.4.1909, Kampen 1909, p. 16, zegt dr. Kuyper: "De tweedracht die het hier geldt zaaide niet enig denken maar zaaide de Christus zelf." En in <hi rend="italic">Encyclopedie der heilige Godgeleerdheid,</hi> dl. 2, Kampen 19091, p. 97 vv., spreekt hij over het gevolg der palingenesie als "een klove tussen christenheid en wereld, waarover geen brug is te leggen, de tegenstelling tussen 'Edelreis' en 'Wildling', waarbij 'alle Edelreis den Wildling' krenkt" (p. 101 V.).</p><p>Hylkema zegt echter in <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 279: "De antithese heeft bij de nieuw-calvinist haar eigenlijke zin verloren. Er zijn wel tweeërlei mensen. Maar dat betekent enkel: er is tweeërlei wereldbeschouwing. Bij Calvijn is er een antithese tussen God en mens, ja binnen God."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Voor de notie 'aspiratie' zie VW., dl. 2, p. 429. Vgl. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">De wijsbegeerte van de godsdienst uit het beginsel van het geloofden gemeente verklaard,</hi> Utrecht 1889, p. 15, <hi rend="italic">5 l; Zelfstandigheid der gemeenten. Een woord tot de gemeente in de NHK.,</hi> Amsterdam 1884, p. 23, 57. Zie ook n. 30.12; 45.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie n. 19. l; 23. 1. Vgl. ook H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 56 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Zie voor de term 'in folio', letterlijk: 'in het groot', <hi rend="italic">ROKOT.,</hi> p. 222.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Bedoeld is episcopalisme in verband met de figuur van de moderator in wie N. de persoonlijke bemiddeling bij de tuchtoefening wil invoegen. De moderator wordt benoemd door de algemene synode voor 6 jaar. Vgl. AR., art. 7b, art. 711. De provinciale synode benoemt de provinciale kerkvisitator en de algemene synode de moderator om er voor te waken, dat de ambtsdragers hun roeping vervullen overeenkomstig het wezen en de historische belijdenis der kerk. Niet een nieuw ambt, maar aan bepaalde personen worden bijzondere werkzaamheden opgedragen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Zie voor de artikelen AR.'geldend': 11, ontwerp- 1929: 9, en ontwerp KO.: 1 de bijlagen <hi rend="italic">2a, b, c.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Voor de cie. van contact van KHe. en KO., zie n. 15.5; 43.16. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie AR.-ontwerp-1933 (KO.) art. 74 slot. Voor veranderingen in het Algemeen Reglement en het Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht wordt vereist, dat minstens 213 van de leden der synode zich daarvoor verklaren.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.beginselen-van-het-rapport.n27" type="end" place="end" n="27"><p>'Quia en quatenus'. Vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">De nieuwere kerkgeschiedenis van Neerlands kerk der hervorming,</hi> 's-Gravenhage 1964, p. 104-112. De belangrijke passage in de proponentsformule in het Reglement op het examen van juli 1816 luidt: "Wij, ondergetekenden,<pb n="203" ed="VW"/> verklaren dat wij de leer, welke overeenkomstig Gods Heilig Woord in de aangenomen formulieren van enigheid der NHK. is vervat, ter goeder trouw aannemen en hartelijk geloven . . ."'Overeenkomstig' kan worden opgevat als 'quia' (omdat) en als Iquatenus' (voor zover). De strijd hierover, ontketend door ds. Molenaar in zijn <hi rend="italic">Adres aan alle mijn Hervormde geloofsgenoten</hi> (1827) deed wel de Groningerrichting ontstaan, maar de synode niet tot keuze en beslissing komen. Voor de desbetreffende passage in art. 27 van het Reglement op het examen, daterend van 1. 1. 1 888, zie bijlage 2a. Op deze nieuwe formulering heeft het quia-quatenus-verschil geen betrekking meer. Voor geest <hi rend="italic">en hoofdzaak,</hi> zie nr. 16.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="32" xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel" decls="#bibl-noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel">
<pb n="203" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkopbouw</seg> <seg n="1.1.2">- Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mij is gevraagd hier iets te zeggen in verband met de kerkelijke vragen die aan de orde zijn bij Kerkopbouw en Kerkherstel.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Er is enige moed voor nodig,</seg> <seg n="2.2.2">want de tijden zijn zó dat iemand zich afvraagt of we niet te laat zijn.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In Rusland worden de kerken gesloten en enige kilometers oostwaarts van deze oude koopstad speelt zich een grote tragedie af.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De Joden zijn er allereerst in betrokken,</seg> <seg n="2.4.2">niet alleen als hypermoderne mensen maar ook als nazaten van Oud-Israël.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men wenst het Oude Testament te vernietigen en het Nieuwe te zuiveren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De kerk moet er zich voor lenen deze godsdienstige operatie te verrichten op grond van een politieke bijbelkritiek zoals de wereld nog niet eerder gekend heeft.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het is of we nog een keer verplaatst zijn in de dagen van de volksverhuizing toen de Rijn de grens was en uit Rusland en Germanje de vloed kwam Opzetten die het Latijnse christendom overhoop wierp.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De kerk was toen jong;</seg> <seg n="2.8.2">ze heeft het doorstaan.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ze is nu oud en vertoont allerwegen tekenen van afbrokkeling.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Zal ze 't nú doorstaan?</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Dat is een vraag waarop niet wij,</seg> <seg n="2.11.2">maar God zal antwoorden.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Voor grote woorden is het geen tijd.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Wij hebben ons te bezinnen op wat God ons gebiedt.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Het is een tijd voor handelen en lijden;</seg> <seg n="2.14.2">een tijd om direct te zijn en vlak voor God te staan.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">Nelson wilde te Trafalgar handelen 'voor God en voor Engeland'.</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">Wij willen dit doen 'voor God en zijn kerk'.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Te laat is het dan nooit!</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wij leven snel en in het licht van de gebeurtenissen in Duitsland zie ik verenigingen als Kerkherstel en Kerkopbouw in ander licht dan een paar jaar geleden. 't Is niet te laat,</seg> <seg n="3.1.2">maar we moeten ons haasten.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wat Colijn zegt in de Politieke orde:</seg> <seg n="3.2.2">'met behoud van onze instelling misschien <hi rend="italic">nu nog</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n3" rend="superscript">3</ref> dat geldt ook in het kerkelijke:</seg> <seg n="3.2.3"><hi rend="italic">'nu nog</hi> is er tijd'.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar dan mag het niet <pb n="204" ed="VW"/>voortgaan als nu:</seg> <seg n="3.3.2">Amsterdams hervormdental van 200.000-160.OOO!</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">We hebben geen honderd jaar meer,</seg> <seg n="3.4.2">zoals bij de jubileumviering 1816-1916.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">We wensen geen 'genootschap' meer,</seg> <seg n="3.5.2">maar kerk.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En daarmee komen allerlei dingen naar voren.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">In de eerste plaats de algemeenheid der kerk,</seg> <seg n="3.7.2">haar karakter als Una Sancta,</seg> <seg n="3.7.3">de heilige algemeen-christelijke kerk.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De vereniging Kerkopbouw,</seg> <seg n="3.8.2">waarvoor ik hier spreek,</seg> <seg n="3.8.3">heeft mede aan dit verlangen haar geboorte te danken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Dat is haar <hi rend="italic">positieve</hi> pool.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Allerlei bewegingen hebben ons weer meer kerkelijk,</seg> <seg n="3.10.2">in katholieke zin,</seg> <seg n="3.10.3">doen voelen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">We denken aan Stockholm,</seg> <seg n="3.11.2">Lausanne,</seg> <seg n="3.11.3">Lambeth.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Tegenover zulke bewegingen grijpt men moed om zich als kerkelijk mens weer eens de ogen uit te wrijven.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Heeft de kerk dan toch nog een toekomst?</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Maar deze dingen staan nu sterk in de schaduw van wat in Duitsland sinds enige weken gebeurt.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">In Stockholm werden nog de diepere religieuze gedachten door de Duitsers vertolkt tegenover de theologie van 'the Kingdom of God' van de Angelsaksers.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">De Duitser voelde zich daar de kruisdrager en was gereserveerd.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Hij hield zich wat achteraf.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Maar was deze houding niet geheel geestelijk?</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Men zou het bijna geloven.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Hoe langer hoe meer kwam in de Duitse kerk het <hi rend="italic">ras</hi> tegenover het Evangelie naar voren.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Men beleeft daar nu een springvloed van het <hi rend="italic">bloed</hi> tegenover de <hi rend="italic">geest.</hi></seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">Het oecumenische ligt naar die zijde lamgeslagen.</seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">Des te nodiger is het dat wij ons daarop bezinnen.</seg></s> <s n="3.24"><seg n="3.24.1">Wij moeten weer <hi rend="italic">kerkelijk</hi> leren denken.</seg></s> <s n="3.25"><seg n="3.25.1">Misschien meent iemand dat dat een bekrompen denken is en hij denkt dan aan de gezangenkwestie enz.</seg></s> <s n="3.26"><seg n="3.26.1">Maar dat is juist géén kerkelijk denken!</seg></s> <s n="3.27"><seg n="3.27.1">Onder kerkelijk denken versta ik wat Joe Chamberlain bedoelde met 'you must learn to think imperially'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n6" rend="superscript">6</ref> maar dan in hogere zin,</seg> <seg n="3.27.2">nl. van het koningschap Gods en van de regering van Christus uit.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De politieke gedachte loopt vast.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij komen niet meer boven de gedachte van revolutie en tirannen uit,</seg> <seg n="4.2.2">waarmee de Europese geschiedenis begonnen is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De principes van vrijheid en orde liggen verbroken en de landen verdelen zich in vijandige kampen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Er is geen volk meer als er geen kerkvolk is.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En de rasvolken brengen ons naar de ondergang,</seg> <seg n="4.5.2">als de kerk niet boven de rassen staat en ze assimileert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Kerkelijk denken gaat van Boven uit.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De vraag is dan of de volken de banden en touwen,</seg> <seg n="4.7.2">waarvan Psalm 2 spreekt,</seg> <seg n="4.7.3">zullen verbreken.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wij geloven echter dat de lach van God boven de wereld zal blijven:</seg> <seg n="4.8.2">de Christusregering!</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De strijd tussen Gregorius VII en Hendrik IV moet nog eens ongedaan worden gemaakt en dan in geestelijke zin.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dan komt met het kerkelijk denken de algemene kerk weer naar voren die ons zal moeten redden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat is de grondgedachte van Kerkopbouw.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar het kerkelijk vraagstuk heeft ook een Nederlandse vorm,</seg> <seg n="6.1.2">die niet door de tegenstelling Evangelie en ras tot uitdrukking gebracht wordt,</seg> <seg n="6.1.3">maar door die van kerk en genootschap.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De geschiedenis is welbekend.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De <pb n="205" ed="VW"/>gereformeerde kerk,</seg> <seg n="6.3.2">zoals die van 1572 tot 1795 in ons land bestond,</seg> <seg n="6.3.3">had een calvinistische inrichting,</seg> <seg n="6.3.4">een gereformeerde kerkorde.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De bedoeling was dat onder erkenning van de politieke orde (in onderscheiding van de wederdopers) een zodanige kerkelijke organisatie van ons volk zou plaats hebben dat de kerk er op ingericht was om diep in het volksleven in te grijpen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">En ze heeft dat ook gedaan.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De provinciale synoden bemoeiden zich letterlijk met alles.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Ze <choice><sic>hebbenvan onsvolk een andervolkgemaakt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hebben van ons volk een ander volk gemaakt</corr></choice> en wat we zijn,</seg> <seg n="6.7.2">zijn we door de gereformeerde kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">In de handboeken van de vaderlandse kerkgeschiedenis leest men daarvan weinig.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daarin gaat het over geschillen en sekten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Maar men moet de synodale akten lezen!</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">De kerk heeft haar werk niet vrij kunnen doen,</seg> <seg n="6.11.2">want ze werd door de overheid gehandicapt.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Daardoor kwam ze boven het provincialisme niet uit.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Misschien hebben we hierin een wijs bestel van de goddelijke voorzienigheid te zien,</seg> <seg n="6.13.2">daar de kans bestond dat de gereformeerde kerk te dopers in het leven zou hebben ingegrepen.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">In de achttiende eeuw betaalde de kerk haar tol aan de tijdgeest.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Een humanitair liberalisme nam de overhand.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">En na financieel de ondergang nabij geweest te zijn,</seg> <seg n="6.16.2">kreeg ze van Willem 1 in 1816 een nieuwe orde.</seg></s> <s n="6.17"><seg n="6.17.1">Al langer dan honderd jaar heeft onze kerk dus onder die organisatie geleefd,</seg> <seg n="6.17.2">dwz. onder een <choice><sic>genootschappelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">genootschappelijke</corr></choice> vorm.</seg></s> <s n="6.18"><seg n="6.18.1">De kerk was een vereniging met besturen en kwam niet samen in eigenlijke synoden,</seg> <seg n="6.18.2">waarin het geestelijk leven zich kan openbaren.</seg></s> <s n="6.19"><seg n="6.19.1">Deze organisatie moest een samenleven van individuen van verschillende geest mogelijk maken.</seg></s> <s n="6.20"><seg n="6.20.1">De geboorte</seg> <seg n="6.20.2">- niet de wedergeboorte</seg> <seg n="6.20.3">- is hier het principe.</seg></s> <s n="6.21"><seg n="6.21.1">Maar in de gereformeerde kerk,</seg> <seg n="6.21.2">die deze organisatie draagt,</seg> <seg n="6.21.3">is de wedergeboorte beginsel.</seg></s> <s n="6.22"><seg n="6.22.1">Dit gaf wrijving en conflicten zonder einde.</seg></s> <s n="6.23"><seg n="6.23.1">In de individualistische negentiende eeuw was dit nog dragelijk;</seg> <seg n="6.23.2">maar nu de belijdenis van de Una Sancta en de eis van 'imperiaal' denken naar voren komen</seg> <seg n="6.23.3">- nu niet meer.</seg></s> <s n="6.24"><seg n="6.24.1">De organisatie van 1816 heeft de denkbeelden over de kerk sterk beïnvloed.</seg></s> <s n="6.25"><seg n="6.25.1">Zij wasonverbeterlijk voorzoverzij beslissingen wilde voorkomen,</seg> <seg n="6.25.2">die aan de kerk een werkelijke geschiedenis zouden kunnen geven.</seg></s> <s n="6.26"><seg n="6.26.1">De partijen gewenden zich zo aan een leven in één verband.</seg></s> <s n="6.27"><seg n="6.27.1">Voor 1816 hield de overheid vaak beslissingen tegen.</seg></s> <s n="6.28"><seg n="6.28.1">Nú deed de kerk het zelf.</seg></s> <s n="6.29"><seg n="6.29.1">Het politieke begrip 'gewetensvrijheid' werd naar de kerk overgebracht.</seg></s> <s n="6.30"><seg n="6.30.1">De gedachte van regering en vertegenwoordiging burgerde in.</seg></s> <s n="6.31"><seg n="6.31.1">De synode werd zoiets als een permanente Eerste Kamer,</seg> <seg n="6.31.2">die zonder Tweede Kamer regeert.</seg></s> <s n="6.32"><seg n="6.32.1">Zo'n kerkinrichting is conservatief in hart en nieren.</seg></s> <s n="6.33"><seg n="6.33.1">In deze bestuursinrichting,</seg> <seg n="6.33.2">waarin twee delen van de geest der oude regenten op de kerk gevallen zijn,</seg> <seg n="6.33.3">zijn de synodale figuren in de negentiende eeuw geschoold.</seg></s> <s n="6.34"><seg n="6.34.1">Vooral de vrijzinnigheid vat de fysieke aanwezigheid in de kerk als een recht op. Daarover zei J. H. Gunning jr.:</seg> <seg n="6.34.2">alleen de inbreker werkt met fysieke tegenwoordigheid<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="6.35"><seg n="6.35.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> behoorlijk mens legitimeert zich!<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="6.36"><seg n="6.36.1">De botsing tussen de twee beginselen van geboorte en wedergeboorte ging de hele <pb n="206" ed="VW"/>negentiende eeuw door.</seg></s> <s n="6.37"><seg n="6.37.1">Het was in 1834 en in 1886 buigen of barsten maar de organisatie hield het.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Tegenover deze organisatie is verschillende houding mogelijk:</seg></s></p>
<list>
<item><note type="flag" resp="#pipeline">als lijstpunt gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een alinea</note><s n="8.1"><seg n="8.1.1">1. Abraham Kuyper dacht</seg> <seg n="8.1.2">- radicaler dan ooit</seg> <seg n="8.1.3">- vanuit de wedergeboorte.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij aanvaardde de antithese van de negentiende eeuw en stond de vrije kerk in de vrije staat voor.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Een presbyteriale kerkvorm én het independentisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar de taak werd dan een andere dan vroeger:</seg> <seg n="8.4.2">niet meer een volkskerk,</seg> <seg n="8.4.3">maar een (geestelijke) elitekerk.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dat is een vereenvoudiging van de moeilijkheden en loopt uit op een geestelijke cultuur op kleine schaal.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Er is niet meer de volle spanning tussen Evangelie en volk.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het voordeel van de Hervormde Kerk is in ieder geval dat we het grote probleem hebben opengehouden</seg> <seg n="8.7.2">- maar we bleven zitten met de tegenstelling geboorte-wedergeboorte,</seg> <seg n="8.7.3">sc. kerk en partijen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En we zitten er nog (steeds) mee.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Maar we mogen niet in een herhaling van 1886 vallen.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Een elitekerk,</seg> <seg n="8.10.2">een burgerkerk of een kerk van intellectuelen mogen we niet worden.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Daarom hief Hoedemaker na 1886 de leuze aan:</seg> <seg n="8.11.2">heel de kerk,</seg> <seg n="8.11.3">heel het volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></item>
<item><s n="9.1"><seg n="9.1.1">2. Andererzijds is er het vasthouden aan het christelijk-historische karakter van de natie.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Deze dingen kunnen echter gemakkelijk ficties en leuzen worden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De Hervormde Kerk een volkskerk</seg> <seg n="9.3.2">- en wat betekent dan de terugval van het aantal leden in de gemeente van Amsterdam van 200.000 naar 160.000 zielen?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wat betekent het christelijk-historisch karakter der natie tegenover de onchristelijke massa en het onchristelijke intellect?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Om van Rome niet te spreken!</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Deze problemen hebben bij Gunning de sterkste spanning gehad.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Hij brak bijna met de kerk om een apostolisch christendom te omhelzen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Uit deze spanningen is een beweging voor reorganisatie geboren,</seg> <seg n="9.8.2">maar de synode hield zich doof.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Door het verweer tegen Kuyper had de synodale gezindheid een te grote versterking ondergaan.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Vrijzinnigen waren tevreden met veiligheid en ethischen met de (geboden) gelegenheid tot prediking.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Voor de kerk zelf als instelling naast de staat was weinig aandacht.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Het probleem blijft echter en verscherpt zich.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Met de staat alleen komen we niet uit.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">We hebben nodig een organisatie van de mensheid onder <hi rend="italic">ander</hi> gezag,</seg> <seg n="9.14.2">volgens andere regels en met een ander doel.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Een organisatie,</seg> <seg n="9.15.2">waarin tot uitdrukking komt dat Gods koninkrijk niet van deze wereld is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></item>
</list>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Maar de beweging heeft niet stilgestaan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Na de pogingen van Hoedemaker en Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n16" rend="superscript">16</ref> komen Slotemaker de Bruïne en Blanson Henkemans met een concept Algemeen Reglement.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ongeveer 1910 is er de poging een <hi rend="italic">grote</hi> synode samen te roepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar ook dit voorstel wordt verworpen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Argumentatie:</seg> <seg n="10.5.2">het gebouw is (voor dit grote gezelschap) te klein.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Voorts zijn er pogingen,</seg> <seg n="10.6.2">de zilveren koorde los te maken (art. 171 grondwet).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De Gereformeerde Bond tot vrijmaking der kerk wordt opgericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s><pb n="207" ed="VW"/> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">In het jaar 1930 wordt het voorstel van Haitjema c.s. verworpen.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Toen werd Kerkherstel geboren.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Het concept van 1930 herstelde de synodes en de classes en deed een voorstel inzake de leertucht.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Maar strandde juist op deze kwestie van de leertucht.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Hier ligt inderdaad het grote en eigenlijke verschilpunt met Kerkherstel.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Wie 'kerk' zegt,</seg> <seg n="10.13.2">zegt 'tucht'!</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Dit wordt steeds meer een communis opinio.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Het oecumenisch-algemene karakter van de kerk wil niet zeggen:</seg> <seg n="10.15.2">een kerk zonder grenzen,</seg> <seg n="10.15.3">zonder orde.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Deze beide</seg> <seg n="10.16.2">- het algemene karakter en de <choice><sic>tucht- moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">tucht</corr></choice></seg><choice><sic>tucht- moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="10.16.3"><choice><sic>tucht- moeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">- moeten</corr></choice> verenigd worden.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">De algemeenheid zonder tucht levert geen kerk op. En tucht zonder algemeenheid evenmin.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Maar het gevaar bestaat dat we de kerk en de tucht verpolitieken.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">De kerk is een <hi rend="italic">geestelijk</hi> lichaam.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Hier liggen bedenkingen en overwegingen die ik hier niet verder zal uitwerken,</seg> <seg n="10.20.2">maar die ik in een brochure<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n21" rend="superscript">21</ref> heb neergelegd.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Kerkopbouw nu is bezig in verschillende richting:</seg> <seg n="10.21.2">dogmatisch,</seg> <seg n="10.21.3">liturgisch en ook op het gebied der kerkorde.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Dit laatste acht ik het meest urgent.</seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">De jongste gebeurtenissen in Duitsland doen ons zien dat er periculum in mora is.</seg></s> <s n="10.24"><seg n="10.24.1">Uitstel is gevaarlijk.</seg></s> <s n="10.25"><seg n="10.25.1">Wij hebben nodig een inrichting,</seg> <seg n="10.25.2">instellingen met verkondiging en sacramenten,</seg> <seg n="10.25.3">waarbij ons leven in hoger licht wordt gezet.</seg></s> <s n="10.26"><seg n="10.26.1">De kerk is daarvoor thans niet <choice><sic>bewèeglijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">beweeglijk</corr></choice> genoeg,</seg> <seg n="10.26.2">terwijl juist de Hervormde Kerk die taak heeft.</seg></s> <s n="10.27"><seg n="10.27.1">Het oude Duitse cuius regio,</seg> <seg n="10.27.2">eius religio<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n22" rend="superscript">22</ref> wordt weer wakker.</seg></s> <s n="10.28"><seg n="10.28.1">De gereformeerde religie,</seg> <seg n="10.28.2">althans het calvinisme,</seg> <seg n="10.28.3">is thans contrabande in Duitsland.</seg></s> <s n="10.29"><seg n="10.29.1">Wanneer daar de schaal doorslaat naar ras en natie,</seg> <seg n="10.29.2">dan moet de schaal onder ons verder doorslaan naar Evangelie en kerk.</seg></s> <s n="10.30"><seg n="10.30.1">Het is een wereldhistorisch moment dat we beleven.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="207" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Op het manuscript staat vermeld 10 mei 1933 Deventer. Dit is dus de toespraak, die N. hield op de propaganda-bijeenkomst waarvan KO. 2 (juni 1933) nr. 2 ons een verslag geeft. Enkele markante formuleringen uit dit verslag zijn in de annotatie opgenomen. Het weekblad van de Gereformeerde Bond <hi rend="italic">De Waarheidsvriend,</hi> dat overigens niet, of een enkele keer, scherp kritisch, op het reorganisatiegebeuren reageerde (zie noot 20), nam dit verslag - stilzwijgend als waardering bedoeld - in extenso over in zijn nummer 24 (13.7.1933) nr. 44. Ten tijde van deze toespraak legde de reorganisatiecie. van KO. de laatste hand aan het eigen ontwerp. Zie verder n. 31.1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. waardering van dr. Ger van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht-Antwerpen 1973, Aula nr. 24, p. 18, voor de betekenis van N. - Zie verder n.26.8 sub <hi rend="italic">a, b.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>"Het is misschien de laatste kans voor het behoud van onze staatsinstellingen, de laatste kans om het gevaar te keren ... dat het constitutioneel parlementair stelsel plaats zou moeten maken voor een regeringsvorm, die bij ons volk niet past." Dr. H. Colijn in een verkiezingsredevoering op vrijdag 21.4.1933 in Tivoli te Utrecht, De Standaard, 62 (27.4.1933) nr. 18716.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In de Handelingen der synode is niets te vinden over een herdenking van dit jubileum.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 14.7; 30.30.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Joseph Chamberlain(1836-1914);eerste minister en architect van het britse imperium in de stijl van de Commonwealth of Nations. Het door N. geciteerde woord werd door Ch. <pb n="208" ed="VW"/>op 18.1.04 te Londen gesproken in een appèl op de natie om gróót te denken ter wille van de export.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Uit het verslag: "De vader der geschiedenis, Herodotus, vertelt daarvan in zijn eerste boeken. Dan ligt beurtelings een der beginselen van de samenleving, de vrijheid of de orde tegen de grond."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Uit het verslag: "De kerk, niet het ras, vormt de natie. Zij houdt het ras in toom en veredelt het. Zij geeft de ware eugenese. Dat kunnen de Duitsers van de Joden leren."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Uit het verslag: "De algemene kerk zal ons moeten redden van de nationale razernij. De les, die Augustinus tijdens de volksverhuizing aan Europa gegeven heeft, zullen we weer ter harte moeten nemen. Dat is de hoofdgedachte van KO."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Uit het verslag: "Zij wil geen theocratie, maar toch wel gedempte theocratie: Christus-regering. Ze laat de staatkundige orde bestaan, maar holt inwendig het heidendom van de staat uit. Zij gaat niet uit van een volk, maar zoekt er een te scheppen. Haar scheppingsorde is geloofsorde ... Alles wat het demonische in de staat kan helpen bestrijden, van Rome af tot de Kwakers toe, is voorlopig onze bondgenoot."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Uit het verslag: "Dat is bijzaak. Het zijn de spaanders, die er afvliegen bij het grote werk dat de gereformeerde kerk volbracht toen zij ons volk vormde. Op dat laatste moet de nadruk vallen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie n. 14.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 30.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Ph.J.Hoedemaker, Aan Jhr. mr. <hi rend="italic">A.F. de Savornin Lohman, Heel de kerk en heel het volk. Een protest tegen het optreden der gereformeerden als partijen een woord van afscheid aan de Confessionele Vereniging,</hi> Sneek 1897.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Uit het verslag: "Een uitgerekte verbondsleer komt bij het ras terecht. De kerk rust op de predestinatie Gods. Haar weg loopt niet evenwijdig met de politieke lijn, maar snijdt die verticaal. We moeten van het genootschap naar de kerk terug. Dat is de tweede gedachte van KO. en de hoofdgedachte van Khe."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n16" type="end" place="end" n="16"><p>In 1901 komen Hoedemaker en Gunning, die - ieder op eigen wijze - zich reeds decennia inspanden voor reorganisatie, tezamen aan het hoofd van de beweging. - H. roept in april, op een vergadering, de ambtsdragers op tot steun aan zijn <hi rend="italic">Ontwerp tot reorganisatie der Hervormde Kerk naar de beginselen der presbyteriale kerkregering, in overeenstemming met de eisen des tijds.</hi> Even later publiceert hij zijn <hi rend="italic">Advies inzake reorganisatie van het kerkbestuur,</hi> Amsterdam 1903. - G. spreekt - ook te Utrecht - de predikanten toe over <hi rend="italic">Niet bij elkander houden maar uit de grond opbouwen.</hi> Hij schrijft een reeks brochures, alle over hetzelfde thema (zie n. 63.7). Beiden, H. en G., vragen om herstel der classicale vergaderingen met het oog op "s Heren heerschappij in de kerk', een geestelijk functioneren van de kerk en haar tucht. Maar de synode wil G. niet toelaten tot haar vergadering (zie Hand. Syn. 1901, p. 482). En H. ondervindt bestrijding van G. J. Vos (zie n. 47.12) als twee reorganisatievoorstellen op de synodetafel in 1902 liggen. Vos ('voorstel-Amsterdam') wil de oude organisatie grotendeels handhaven, G. en H. ('voorstel-Utrecht') willen echte geestelijke hervorming. - Prof. Cannegieter heeft ter synode niet veel moeite beide voorstellen een roemloos einde te bezorgen. Hierna schrijft G.: <hi rend="italic">Open brief aan de Synode der NHK.,</hi> Nijmegen 1904, waarin hij dreigt met 'de heilige toorn des Heren, die een kerk welke Hem verloochent aan de vijanden overlaat'(p. 6V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Dit in 1905 door de hier genoemden ingediende en door de synode verworpen concept (1 904<hi rend="superscript">1</hi>, 1905<hi rend="superscript">2</hi>) bevatte een gewijzigd Algemeen Reglement met als kenmerken: 1. een synode van 45 leden, waaronder 15 ouderlingen; 2. grotere invloed der classicale vergaderingen; 3. meer werk voor provinciale synoden; 4. tucht met als norm belijdenis van Dordrecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n18" type="end" place="end" n="18"><p>1906: voorstel-G. J. Vos (45 leden), 1907: voorstel-Schrieke (90 leden); beide verworpen.</p></note>
<pb n="209" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n19" type="end" place="end" n="19"><p><pb n="209" ed="VW"/>Zie VVV., dl. 1, p. 387 n. 4; eveneens n. 3.12. Het artikel wisselde telkens van nummer: 168:voor 1887; 171: van 1887-1917; 172, 178, 185: na 1917; thans: X van de additionele artikelen. Voor de actualiteit van dit streven zie n. 3.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n20" type="end" place="end" n="20"><p>De Gereformeerde Bond tot vrijmaking der Nederlandse hervormde kerk werd opgericht op 18.4.1906. Concrete aanleiding was de kwestie-Bähler (zie n. 22.7). De Bond, sinds 1909 zich noemend 'tot verbreiding en verdediging van de Waarheid in de NHK.', ziet zich als voortzetting van de Nadere Reformatie, in de lijn van Amesius en Voetius, die cultuur en bevinding wilden verbinden. Kerkordelijk leidde de afkeer van reorganisatie tot de modus-vivendi-oplossing van het kerkelijk vraagstuk. Voor de geschiedenis van de Bond en zijn meer 'confessionele' vleugel, waartoe behoorden M. van Grieken, M. Jongebreur en J. G. Woelderink, zie de gedenkboeken (uitgegeven Maassluis 1931, Weerden 1956 en Kampen 1981: <hi rend="italic">Beproefde trouw);</hi> zie ook n. 30.42. <hi rend="italic">De Waarheidsvriend</hi> reageerde niet op de publikatie van het Kerkopbouwrapport. "We hebben onze mond gehouden en zijn muisstil gebleven." Na de verwerping verschenen er vier artikelen onder de titel <hi rend="italic">Verworpen</hi> in de nrs. 7<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">-</corr></choice>10 van jg. 26 (17, 24, 31.1.1935 en 7.2.1935). Een der conclusies: 'Ten opzichte van Jezus Christus: de grootst mogelijke differentiatie, ten opzichte van het Woord Gods: de grootst mogelijke differentiatie, ten opzichte van de historische belijdenis: de grootst mogelijke vrijheid."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie nr. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkopbouw-kerkherstel.n22" type="end" place="end" n="22"><p>De godsdienst van de vorst bepaalt de godsdienst van dat land. Zo bepaald bij de godsdienstvrede van Augsburg ten aanzien van rooms-katholieken en lutheranen; bij de vrede van Westfalen aan het einde van de Dertigjarige Oorlog in 1648 ook ten aanzien van de gereformeerden.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="33" xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht" decls="#bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht">
<pb n="209" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw toegelicht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een der meest kenmerkende eigenaardigheden van de organisatie van 1816 is haar vermogen om te duren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Bij de pogingen om haar te breken zijn geslachten versleten,</seg> <seg n="2.2.2">zonder dat er merkbare ruimte tussen haar voegen kwam.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het martelaarschap van de afgescheidenen,</seg> <seg n="2.3.2">het geweld van Kuyper,</seg> <seg n="2.3.3">het geduld der confessionelen,</seg> <seg n="2.3.4">de apostolische ernst van Gunning</seg> <seg n="2.3.5">- niets is in staat geweest hier verandering in te brengen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Er is bijna iets geheimzinnigs,</seg> <seg n="2.4.2">iets mystieks in de onneembaarheid van dit kerkelijk bolwerk en telkens zijn er dan ook rustpozen ingetreden,</seg> <seg n="2.4.3">waarin men het opgaf.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het lijkt wel vermetelheid en verspilling van kracht en tijd om weer met een voorstel tot wijziging van de kerkelijke wet aan te komen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Dat Kerkopbouw</hi> dit toch gedaan heeft,</seg> <seg n="3.1.2">is dan ook alleen verklaarbaar als men let op de hogere noodzaak die hier drijft.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De vereniging is geboren uit een herleefde bezinning op het wezen der kerk en de vorm harer <pb n="210" ed="VW"/>inrichting,</seg> <seg n="3.2.2">die overal valt waar te nemen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zij mocht daarbij het oude vraagstuk,</seg> <seg n="3.3.2">dat sedert 1816 nooit tot rust kwam,</seg> <seg n="3.3.3">niet uit de weg gaan.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Men kan zelfs zeggen dat ze uit de reorganisatiebeweging geboren is.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ze is tweeling met <hi rend="italic">Kerkherstel.</hi></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Identiek zijn de tweelingen niet.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar wel is waar dat ze zonder elkaar moeilijk te denken zijn.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het onderscheid tussen beide hangt samen met een verschillende kijk op het reorganisatievraagstuk.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Nu het Ontwerp-Haitjema c.s. in januari 1930 werd verworpen,</seg> <seg n="3.9.2">rustte op de groep die daartoe meewerkte een ereschuld om te zeggen,</seg> <seg n="3.9.3">hoe men het dan wel wenste.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Daarom moest het hier besproken rapport worden uitgebracht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit Ontwerp is een succes ook voor <hi rend="italic">Kerkherstel.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Reeds het feit dat twee zulke omvangrijke verenigingen een bepaald kerkelijk cachet dragen,</seg> <seg n="4.2.2">geeft te denken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar meer nog is dat het geval als men overweegt wat het zeggen wil dat hier nu,</seg> <seg n="4.3.2">nog geen vier jaar na de verwerping van het Ontwerp-Kerkherstel,</seg> <seg n="4.3.3">een ander voorstel wordt gedaan van geheel andere zij de.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De opstellers zijn daarbij uitgegaan van de overtuiging,</seg> <seg n="5.1.2">dat gezocht moest worden naar een inrichting,</seg> <seg n="5.1.3">waarbij het karakter der kerk als kerk van Christus geëerbiedigd werd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daarin ligt veel opgesloten,</seg> <seg n="5.2.2">maar voor deze aardse werkelijkheid betekent dit toch allereerst dat haar is opgedragen het Woord Gods te verkondigen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een kerkorde heeft er in de eerste plaats voor te zorgen dat aan deze roeping voldaan kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daarom is in dit Ontwerp gebroken met de bestaande <hi rend="italic">bestuursinrichting,</hi></seg> <seg n="6.1.2">zoals wij die allen kennen uit onze synodale reglementen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zonder over het hoofd te willen zien al de zegen,</seg> <seg n="6.2.2">die God ons ook nog in die weg heeft geschonken,</seg> <seg n="6.2.3">menen wij toch dat ze</seg> <seg n="6.2.4">- om met De la Saussaye sr. te spreken</seg> <seg n="6.2.5">- 'een Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw' is en een anomalie onder de christelijke kerkvormen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23"/></choice> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij maakt van de verkondiging van Gods Woord een zuiver pastorale aangelegenheid,</seg> <seg n="6.3.2">zonder dat de mogelijkheid geschapen wordt haar tot een kerkelijke belijdenis te doen aanzwellen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Onder 'handhaving van de leer' (art. 11)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n3" rend="superscript">3</ref> wordt oorspronkelijk niet verstaan een openbare hernieuwde vaststelling daarvan en nog minder een optreden tegenover particuliere afwijkingen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Volgens de woorden waarmee Willem 1 de synode in 1816 liet openen,</seg> <seg n="6.5.2">moesten de waarborgen voor de zuiverheid der leer gezocht worden in "het vaststellen van inrichtingen,</seg> <seg n="6.5.3">geschikt om de ware christelijke geest in Leraars te versterken door het vermeerderen van godsdienstige kennis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het Hoger Onderwijs moest de kerkelijke tucht overbodig maken,</seg> <seg n="6.6.2">zoals men later van het Lager Onderwijs de afschaffing der gevangenissen verwachtte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">In afwachting daarvan hebben<pb n="211" ed="VW"/> de kerkelijke vergaderingen,</seg> <seg n="6.7.2">voor zover ze meer dan een adviserende stem bezitten,</seg> <seg n="6.7.3">bovenal voor rust en orde te zorgen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Ze moeten de kerk in en toestand van evenwicht houden,</seg> <seg n="6.8.2">die haar belet een werkelijke historie te doorleven.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Het kenmerk onzer kerk als kerk,</seg> <seg n="6.9.2">na 1816,</seg> <seg n="6.9.3">is dan ook inderdaad dat ze zuiver geschiedenisloos bleef.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Ze duurt alleen maar.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Elke beslissing naar binnen bleef van haar geweken.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Al wat daarop aandrong,</seg> <seg n="6.12.2">moest van haar uitgaan.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Door het bestuurlijk element werd de regering door Woord en Geest op de achtergrond gedrongen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Met deze vooronderstellingen en instellingen heeft ons voorstel gebroken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wij geloven niet dat men de verkondiging van Gods Woord mag versmallen tot een individueel getuigenis.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij geloven in een pastorale dogmatiek met een gemeenschappelijk karakter,</seg> <seg n="7.3.2">waaraan ieder kerklid aandeel heeft en waaruit de prediking haar kracht put.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij vinden,</seg> <seg n="7.4.2">door de historie geleerd,</seg> <seg n="7.4.3">in de instellingen voor hoger onderwijs geen voldoende waarborg voor de zuiverheid der leer.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wij wraken deze verheerlijking der wetenschap en zoeken onze steun meer in het instinctieve leven des geloofs,</seg> <seg n="7.5.2">waaraan ook het eenvoudigste gemeentelid deel heeft.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wij zijn overtuigd dat een kerk,</seg> <seg n="7.6.2">die slechts een aantal persoonlijke meningen heeft te bieden,</seg> <seg n="7.6.3">niet in staat zal zijn,</seg> <seg n="7.6.4">met name in onze apocalyptische tijd,</seg> <seg n="7.6.5">om de schapen te weiden en de schare<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n5" rend="superscript">5</ref> tot zich te trekken.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En dat een bestuurlijke voorzichtigheid,</seg> <seg n="7.7.2">die elke beslissing schuwt,</seg> <seg n="7.7.3">tot een catastrofe moet leiden,</seg> <seg n="7.7.4">die reeds bezig is zich aan te kondigen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Wil onze kerk blijven,</seg> <seg n="7.8.2">ook in de twintigste eeuw,</seg> <seg n="7.8.3">dan zal dat een andere duur moeten zijn dan de bestuurlijke.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarom grijpt het Ontwerp terug op de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="8.1.2">omdat die voor ons land het historische type is en omdat wij haar het meest bijbels achten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Met dat laatste bedoelen wij niet dat zij met zoveel woorden in het N.T. zou zijn voorgeschreven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij verstaan het in afgeleide zin,</seg> <seg n="8.3.2">zodat wij ons niet aan de bepalingen van een vroeger kerkrecht gebonden voelen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar het is een eenvoudige,</seg> <seg n="8.4.2">broederlijke vorm van kerkregering,</seg> <seg n="8.4.3">die in haar soberheid een geestelijk samenleven van allen in de Geest zoekt te benaderen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Gunning heeft in enkele mooie zinnen reeds voor 1886 deze organisatie verheerlijkt:</seg> <seg n="8.5.2">"In concentrische kringen en geledingen ordent zich de vaste bouw der kerk.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In elk der ordeningen die deze kringen tezamen houden,</seg> <seg n="8.6.2">komen de grondkrachten die dit gemeentelijke leven beheersen,</seg> <seg n="8.6.3">tot werking.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Met diepe blik en praktische schranderheid is het zó geordend,</seg> <seg n="8.7.2">dat telkens de uitnemendste krachten uit de lagere kringen <choice><sic>eroepen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">geroepen</corr></choice> worden om de hogere te schragen,</seg> <seg n="8.7.3">gelijk wederkerig die hogere in de schone concentratie van het geheel het lager verband omvatten en steunen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <pb n="212" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.8"><seg n="8.8.1">Zulk een kerk zou in moeilijke tijden een ware moeder voor de enkele prediker en de afzonderlijke gelovige kunnen zijn,</seg> <seg n="8.8.2">zoals zij dat ook in het verleden geweest is.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In 't algemeen kan men zeggen dat de betekenis der kerkvormen weer toeneemt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is een der lichtpunten in onze tijd,</seg> <seg n="9.2.2">dat de nationale indeling der volkeren,</seg> <seg n="9.2.3">die zich op zo droeve wijze verscherpt,</seg> <seg n="9.2.4">doorkruist wordt door een andere,</seg> <seg n="9.2.5">naar de typen van kerkelijk samenleven,</seg> <seg n="9.2.6">en dat deze groepering steeds duidelijker uitkomt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Een dezer bonden is een groep van veertig miljoen presbyteriaanse christenen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="9.3.2">die men gerust een kerkelijke natie kan noemen,</seg> <seg n="9.3.3">een katholiek blok in de contemporaine geschiedenis.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ook uit dit oogpunt zou het jammer zijn als wij met onze bestuurlijke anomalie apart bleven staan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Met dit alles staat ons Ontwerp volkomen in de lijn van de pogingen tot reorganisatie,</seg> <seg n="10.1.2">die de namen van Hoedemaker en Gunning in herinnering brengen en die laatstelijk geleid hebben tot indiening van het Ontwerp-Haitjema c.s.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik kom nu tot de amendementen die wij ons op het laatste veroorloofd hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zo zou men ze kunnen noemen,</seg> <seg n="11.2.2">ofschoon ik het beter acht ons voorstel als een zelfstandige poging tot oplossing van het kerkelijk vraagstuk te bezien.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Degenen,</seg> <seg n="12.1.2">die in 1886 geweigerd hebben met Kuyper tot een presbyteriale kerkorde over te gaan,</seg> <seg n="12.1.3">hebben dat niet gedaan omdat ze bezwaar hadden tegen een <hi rend="italic">gedeeltelijke</hi> uitleiding uit het synodaal verband.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De argumenten die toen gebruikt werden kunnen wel tot die mening aanleiding geven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ik heb er elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f3" rend="superscript">c</ref> op gewezen,</seg> <seg n="12.3.2">dat wij het toenmalig debat nu pas goed kunnen verstaan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het ging niet om kwantitatieve maar om kwalitatieve verschillen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Als men kans ziet een paar stammen in het beloofde land te brengen,</seg> <seg n="12.5.2">dan vormt het geen bezwaar dat de anderen wat later komen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Maar Hoedemaker en Gunning hebben zich een andere oplossing gedacht en degenen die met hen bleven hebben er een halve eeuw wachten en een evenlange richtingstrijd voor over gehad,</seg> <seg n="12.6.2">om de mogelijkheid te aanschouwen waarop het anders kon.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer wij nu,</seg> <seg n="13.1.2">na zoveel jaren,</seg> <seg n="13.1.3">niet meer doen dan herhalen wat in 1886 gedaan is;</seg> <seg n="13.1.4">als wij door een kerkelijk procédé van mechanische aard,</seg> <seg n="13.1.5">door hoofdelijke stemming,</seg> <seg n="13.1.6">of onszelf uit de kerk werken of andere talrijke groepen</seg> <seg n="13.1.7">- met of zonder overgangstermijn van een mensenleeftijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="13.1.8">- uit de kerk dringen,</seg> <seg n="13.1.9">dan hebben we vijftig jaren kostelijke kerkelijke tijd verloren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat hadden we eerder kunnen en dan ook moeten doen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De gelegenheid om in presbyteriaal verband te leven bestond en men stelt zich dan <pb n="213" ed="VW"/>bloot aan het verwijt,</seg> <seg n="13.3.2">dat de 'zilveren koorde'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n8" rend="superscript">8</ref> de koude mystiek is van de duur der Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wie weet heeft van de kerkelijke strijd van 1886 af,</seg> <seg n="14.1.2">komt daartegen in verzet.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wij hebben in het Ontwerp iets zoeken vast te leggen van dat andere,</seg> <seg n="14.2.2">dat vooral Gunning voorzweefde,</seg> <seg n="14.2.3">dat zich thans wel duidelijker aftekent dan voor een halve of een kwarteeuw en dat nauw verband houdt <hi rend="italic">met</hi> de veranderde geestelijke toestanden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Vooral omstreeks 1900 dacht Gunning zich de kerk reeds veel minder burgerlijk dan Kuyper in 1886.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">En dezelfde gereformeerde kerkinrichting moet er <hi rend="italic">althans nu</hi> anders uitzien dan men zich in de vorige eeuw nog voorstelde.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Er is geen kerkorde die thans zo maar klaar ligt om ingevoerd te worden,</seg> <seg n="15.3.2">zoals men dat bij de Doleantie nog kon menen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De orde die wij zoeken is geen vaste,</seg> <seg n="15.4.2">onveranderlijke ordinantie,</seg> <seg n="15.4.3">maar draagt heel sterk het karakter van een gebod.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Wanneer men de Dordtse kerkorde nog bij Paulus meende te kunnen terugvinden,</seg> <seg n="15.5.2">dan zijn wij thans voor de Hervormde Kerk meer aangewezen op het bevel,</seg> <seg n="15.5.3">waarmee Jezus zijn discipelen uitzond onder de schare.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zo moet men het <hi rend="italic">apostolische</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n9" rend="superscript">9</ref> opvatten,</seg> <seg n="15.6.2">dat Gunning lange tijd als een grillige obsessie sektarisch moest uitleven,</seg> <seg n="15.6.3">maar dat op 't eind van zijn leven reeds in gemeentelijke banen kon worden geleid en dat zich thans onder de algemene ontbinding der burgerlijke samenleving als eis der naaste toekomst gaat vertonen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wanneer men het zo ziet,</seg> <seg n="16.1.2">dan brengt dat ingrijpende wijzigingen mee voor het presbyteriaal systeem.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hoe kan het ook anders,</seg> <seg n="16.2.2">als alle maatschappij-vormen zulke grote veranderingen ondergaan als thans het geval is?</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Men mag a priori aannemen dat de geijkte kerkelijke vormen daarbij niet meer geheel zullen passen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wanneer in de zestiende eeuw de vroedschap van Amsterdam de hervormde religie invoerde,</seg> <seg n="16.4.2">dan ontstond er een gemeente van Amsterdam en die kon als zodanig worden ingericht.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De burgerschap der stad had dan twee kanten:</seg> <seg n="16.5.2">een politieke en een kerkelijke.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Het presbyterie deed dienst als vroedschap van Amsterdam,</seg> <seg n="16.6.2">naar z'n kerkelijke bestaanswijze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Thans kan men nog spreken van een hervormde gemeente te Amsterdam.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Maar wanneer dat niet de naam zal zijn van een sektarisch groepje,</seg> <seg n="16.8.2">dan moet het <hi rend="italic">apostolisch-presbyteriaal</hi> worden opgevat.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De presbyteriale kern kan blijven bestaan en die kern kan met andere van dezelfde aard het gewone gemeenschapsleven voortzetten.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Zo is het in ons Ontwerp geregeld.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De cultusgemeente,</seg> <seg n="16.11.2">de gemeente van de eredienst,</seg> <seg n="16.11.3">wordt in haar geheel gelaten en aan geen harer rechten wordt geraakt.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Maar wanneer zulk een gemeente te Amsterdam tevens gemeente van Amsterdam wil zijn,</seg> <seg n="16.12.2">dan kan ze dat alleen door haar presbyteriaal karakter nader apostolisch te bepalen.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">In een tijd,</seg> <seg n="16.13.2">waarin de hervormde kerken dikwijls meer in de vorm van schare dan in die van gemeente bestaan,</seg> <seg n="16.13.3">moet de mogelijkheid worden geschapen om die schare met het oog op de kerk in <pb n="214" ed="VW"/>te delen en te organiseren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Anders gaat het afbrokkelingsproces voort.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Het is voor de gemeente beter met groepen te doen te hebben,</seg> <seg n="16.15.2">waarin het Evangelie werkt en waarmede zij in algemeen kerkelijk verband verkeert,</seg> <seg n="16.15.3">dan te staan tegenover een onafzienbare massa verstrooide eenlingen,</seg> <seg n="16.15.4">die straks één voor één elk contact met de kerk verliezen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer men deze kant niet op wil en integendeel voor de presbyteriale gemeente gaat aansturen op een <hi rend="italic">zuivering,</hi></seg> <seg n="17.1.2">die niet tegelijk <hi rend="italic">zending</hi> is<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n12" rend="superscript">12</ref> en in de weg der verkondiging voltrokken wordt,</seg> <seg n="17.1.3">dan loopt dat uit op een geestelijk schandaal dat het einde zal betekenen van onze kerk.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Als de leertucht tot exponent der kerk wordt verheven in plaats van de prediking zelf en de kerk haar gemeentelijke vorm gaat stellen boven haar roeping tegenover de wereld,</seg> <seg n="17.2.2">dan zal zij zelf daarbij ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hiermede heb ik iets gezegd van de overwegingen,</seg> <seg n="18.1.2">die ons hebben geleid bij onze afwijkingen van de historische gereformeerde kerkvorm.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Op deze wijze heeft het enige zin dat wij vijftig jaar hebben gewacht met wederinvoering van een presbyteriale inrichting.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ons eigenaardig <hi rend="italic">hervormd</hi> besef,</seg> <seg n="18.3.2">dat na 1816 gegroeid is en na 1886 meerzichzelf bewust is geworden,</seg> <seg n="18.3.3">moest eerst tot klaarheid komen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De loop der dingen heeft daarbij sterk meegewerkt.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Bij de lezing van het bovenstaande denkt de kenner van ons Ontwerp wellicht alleen of vooral aan de huis- of hulpgemeente.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar dat is toch niet juist.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Het is een bewijs hoe geneigd wij zijn,</seg> <seg n="18.7.2">de dingen van de gemeentevorm en de tucht uit te bezien.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Uit een apostolisch oogpunt moet in de eerste plaats opvallen,</seg> <seg n="19.1.2">dat <choice><sic>de inen uitwendige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de in- en uitwendige</corr></choice> zending zijn ingeschakeld.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Niet in de vorm van zgn. 'kerkelijke zending',</seg> <seg n="19.2.2">die regelrecht door de gemeente gedreven wordt.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar met erkenning van haar zelfstandigheid.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Hier worden dan een paar takken van apostolische dienst,</seg> <seg n="19.4.2">die in de negentiende eeuw naast de gemeente tot sterke ontwikkeling zijn gekomen,</seg> <seg n="19.4.3">in het kerkelijk overleg betrokken.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Ons voorstel behoefde hier eigenlijk niets nieuws te maken.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Het gemeenschappelijk beraad van Kerk en Zending bestaat reeds lang op niet-officiële wijze.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Maar wel moet er hier op gewezen worden dat daarmee tegelijk een correctief geschapen is tegen de schaduwzijden van exclusief gemeentelijk leven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">In de zending,</seg> <seg n="19.8.2">de in- en uitwendige beide,</seg> <seg n="19.8.3">worden belijdenismoeilijkheden en tuchtkwesties veel sterker opgezogen in de doelstelling der verkondiging dan dit bij de cultusgemeente zelve het geval is.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Natuurlijk bestaan ze daar ook.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Maar ze leveren het bewijs hoe sterk de apostolische houding ons reeds brengt in de richting van een oplossing.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Een kerk,</seg> <seg n="19.11.2">die geregeld de stem dezer missies op haar vergadering verneemt,</seg> <seg n="19.11.3">zal menige moeilijkheid op eigen terrein anders gaan bezien.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik vermoed niet dat er velen zullen zijn,</seg> <seg n="20.1.2">die bezwaar hebben tegen deze vorm van verwijding der presbyteriale orde.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De kerk is al lang gewend aan <pb n="215" ed="VW"/>een geregelde samenwerking met deze zelfstandige organisaties,</seg> <seg n="20.2.2">die zich hoe langer hoe meer in de gemeente inbouwen en daar tot eigen groepsvorming overgaan.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ze weet zelf wel dat ze</seg> <seg n="20.3.2">- zoals Brunner het noemt</seg> <seg n="20.3.3">- wat arm is aan ambten en dat niet aan ieder ambt een charisma verbonden is,</seg> <seg n="20.3.4">noch voor ieder charisma een ambt gereed ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Daarom voelt ze het niet als een bezwaar maar als een zegen als er in haar midden iets van de rijkdom der apostolische eeuw openbaar wordt.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In verband met de inwendige zending kunnen daaruit echter reeds conflicten ontstaan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De radio-omroep dringt regelrecht door in de sfeer die door de gemeentelijke prediking bepaald wordt,</seg> <seg n="21.2.2">zonder dat zij zelve aan kerkelijke controle onderworpen is.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zij vormt een <hi rend="italic">vrije gemeente,</hi></seg> <seg n="21.3.2">zonder herder en zonder christelijke handreiking.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dat is de meest wilde groep die zich van geen enkele kerkvorm iets aantrekt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Zij bestaat midden in het presbyteriaal verband en wacht dringend op organisatie en aansluiting.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hier is een duidelijk voorbeeld,</seg> <seg n="21.6.2">dat,</seg> <seg n="21.6.3">als wij de vragen van gemeentevorm en tucht in hun verouderde vorm blijven behandelen,</seg> <seg n="21.6.4">wij straks niet meer dan een slag in de lucht doen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Er zijn andere werkzaamheden van inwendige zending,</seg> <seg n="22.1.2">die wij niet zouden kunnen of willen missen en die zich toch heel moeilijk laten aanpassen bij het ouderwetse gemeentelijke leven.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik denk hier aan een organisatie als de NCSV.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="22.2.2">die toch in hervormde kringen volkomen burgerrecht heeft verkregen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Haar arbeid is gemeentelijk in algemene zin en zij leert bijbels denken.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar tot de kerkelijke ambten staat zij slechts in een zeer indirecte betrekking.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Haar 'onderlinge bijeenkomsten' staan niet onder leiding en toezicht van een kerkeraad.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En van leertucht naar aanleiding van wat er gesproken wordt,</seg> <seg n="22.6.2">hoorde men nimmer.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Iets dichter bij de gewone erediensten der cultusgemeente komen wij als wij de jeugddiensten noemen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zij zullen in de regel geleid worden door de plaatselijke predikant,</seg> <seg n="23.2.2">met medewerking van de kerkeraad en in het gebouw der gemeente.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Maar anderzijds leveren zij een merkwaardig voorbeeld van de wijziging,</seg> <seg n="23.3.2">die zich in de gemeentevorm voltrekt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Hier is een speciale groep van gemeenteleden,</seg> <seg n="23.4.2">met wier bijzondere behoeften rekening wordt gehouden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Bij het toezicht op de leer in zulk een dienst zou op de eisen van aanpassing aan het gehoor gelet moeten worden.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">En daarvoor was dan weer een gave van onderscheiding nodig,</seg> <seg n="23.6.2">die wel niet alledaags zal zijn.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Deze diensten worden dan ook in de toelichting bij art. 39 van het Algemeen Reglement,</seg> <seg n="23.7.2">waar sprake is van de huisgemeente,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n15" rend="superscript">15</ref></seg> <seg n="23.7.3">in ons Ontwerp genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Die huis- of hulpgemeente wil een tegemoetkoming zijn aan de behoef ten van heel andere groepen van gemeenteleden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En hier raken we nu geheel aan de noden van onze tijd.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Het is een van de meest verbijsterende <pb n="216" ed="VW"/>dingen dat onze kerk zich zo weinig heeft aangepast bij de diepere geestelijke verschuivingen die in de laatste tientallen jaren hebben plaatsgehad.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ze heeft in eigen schoot hele categorieën van mensen laten ontstaan,</seg> <seg n="24.4.2">die gegeven hun levenstype</seg> <seg n="24.4.3">- met geen mogelijkheid meer in te voegen waren in het verband der kerk.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Vergeleken met wat hier vereist wordt,</seg> <seg n="24.5.2">zijn het studentenconventikel of de jeugdkerk,</seg> <seg n="24.5.3">die gemakkelijk afwisselen met een gemeentelijke eredienst,</seg> <seg n="24.5.4">weelde-artikelen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Wanneer hier een waarachtige inschakeling plaats heeft,</seg> <seg n="24.6.2">zal de presbyteriale kerkvorm,</seg> <seg n="24.6.3">die in haar correcte netheid aan de zeventiende-eeuwse stadjes herinnert,</seg> <seg n="24.6.4">uit haar voegen worden getrokken.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Dat is de ware reden waarom wij anderen moeten zijn dan de Forsytes van 1886;<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="24.7.2">de reden waarom wij Gunnings apostolische angsten kunnen begrijpen uit een tijd,</seg> <seg n="24.7.3">toen hij ze zelf niet verstond.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Daar~ om kon Kohlbrugge<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n17" rend="superscript">17</ref> zo toornen tegen de door een ringetje gehaalde leer der Confessionelen en opkomen voor een confrontatie van Evangelie en alledaagse werkelijkheid.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">De hele ontwikkeling der naoorlogse theologie wijst in de richting van een kerkvorm,</seg> <seg n="24.9.2">die dieper is ingebouwd in de realiteit van deze zondige wereld.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Wij zijn,</seg> <seg n="24.10.2">zoals ik het mr. Stufkens<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n18" rend="superscript">18</ref> dezer dagen heel treffend hoorde zeggen,</seg> <seg n="24.10.3">op bijbels niveau teruggezet.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De kerk heeft zich daarbij nog niet aangepast.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ik bedoel niet dat zij niets gedaan heeft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar haar eigen figuur is daarbij weinig uit de plooi gekomen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wel is het waar wat dr. Bakhuizen van den Brink<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n19" rend="superscript">19</ref> schreef in <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> van 15 september 1933,</seg> <seg n="25.4.2">dat haar bestand nog een aantal rustende onderstellingen bergt,</seg> <seg n="25.4.3">die tot meerdere actualiteit kunnen gewekt.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Doch men kan niet zeggen dat zij,</seg> <seg n="25.5.2">ook al gebeurde dat,</seg> <seg n="25.5.3">de eigen gezeten houding voor een apostolische gestrektheid zou hebben verruild.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Zij heeft eigen gestalte niet uitgerekt om de schare te bereiken.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Haar presbyteriale correctheid is daarbij niet in verwarring gebracht.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De kerkorde zelf toont <hi rend="italic">te weinig wanorde</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Ik beroep mij hier op wat dr. De Vrijer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n21" rend="superscript">21</ref> schrijft:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="25.9.2">"Handhaving van 'havens en haveninstallaties' ... terwijl de 'vaargeul' zich verlegd heeft ... is niet een geestelijk realisme,</seg> <seg n="25.9.3">maar een hoezeer ook uit mooie traditie verklaarbaar</seg> <seg n="25.9.4">- conservatisme.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De consequentie trekken is niet een ruw stukbreken,</seg> <seg n="25.10.2">maar het is een aanvaarden van de werkelijkheid en een zich met volle spanning op de bres stellen dáár waar de Geest ons op de aanwezige <hi rend="italic">mensen</hi> betrekt."</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het voorstel der huis- of hulpgemeente bedoelt de figuur der kerk in de richting van de mensen te verlengen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat ze er niet fraaier van wordt,</seg> <seg n="26.2.2">willen wij toegeven.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Maar men moet ze niet uit esthetisch doch uit ethisch oogpunt bezien.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Voor wie is nu de instelling bedoeld?</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wie zich blind staart op de kerkelijke<pb n="217" ed="VW"/> problemen,</seg> <seg n="27.2.2">zoals we die geërfd hebben uit de confessionele strijd van de vorige eeuw,</seg> <seg n="27.2.3">zal zich van mijn voorstelling,</seg> <seg n="27.2.4">zoals ik die boven gaf,</seg> <seg n="27.2.5">niets aantrekken.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hij zal zeggen dat de huisgemeente niets anders is dan een verkapt pacificatie-voorstel,</seg> <seg n="27.3.2">een modus vivendi in de oude trant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Ik voorzie dat het debat hier heel moeilijk zal zijn omdat men uit twee verschillende werelden kan spreken.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Formeel heeft de hulpgemeente natuurlijk overeenkomst met vroegere voorstellen van die aard,</seg> <seg n="27.5.2">die een vreedzaam samenleven van richtingen in de kerk naast elkaar bedoelden.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Dat was een interne kwestie voor de cultusgemeente,</seg> <seg n="27.6.2">om ontspanning te brengen in de strijd om de preekstoel.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Bij deze oplossing wilde men de kettervraag ontwijken,</seg> <seg n="27.7.2">wat in de christelijke kerk niet geoorloofd is.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Zij voerde tot oplossing van de plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">In ons Ontwerp wordt aan de richtingstrijd geen einde gemaakt dan alleen voorzover het herstel der classicale vergaderingen en der provinciale en algemene synoden en een nieuwe regeling van opzicht en tucht haar in een geheel nieuw stadium brengen,</seg> <seg n="27.9.2">waarin evenwicht soms voor historie plaats zal maken.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De huisgemeente bedoelt iets anders.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Met dit instituut buigt de kerk zich over naar groepen,</seg> <seg n="28.2.2">die zich meestal,</seg> <seg n="28.2.3">praktisch gesproken,</seg> <seg n="28.2.4">buiten de kring der cultusgemeente zullen bevinden,</seg> <seg n="28.2.5">omdat ze het contact met de daar fungerende ambten hebben verloren.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Altaar tegen altaar wordt daar dus niet opgericht.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Doop en Avondmaal worden er niet bediend.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Die maken het onderscheid</seg> <seg n="28.5.2">- zo schreef Gunning reeds in 1860<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="28.5.3">- tussen een cultus- en een huisgemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De dienst des Woords in ambtelijke zin heeft er niet plaats.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De kerk komt hier alleen tegemoet aan de bijzondere behoeften van bepaalde categorieën van mensen,</seg> <seg n="28.7.2">ten wier opzichte zij voor de keus staat om ze los te laten of ze naast de cultusgemeente te organiseren.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Het karakter van die groepen zal heel verschillend kunnen zijn.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik wil tegemoet komen aan degenen die moeilijk los kunnen komen van het oud-confessionele gezichtspunt en met hen veronderstellen,</seg> <seg n="29.2.2">dat de huisgemeente in den beginne een toevluchtsoord zal zijn voor dissenters,</seg> <seg n="29.2.3">voor <hi rend="italic">zgn. minderheden.</hi></seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Reeds dan zou er veel mee bereikt zijn.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Deze minderheden moeten volgens art. 40a instemmen met art. 1 en 2 van het Algemeen Reglement.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zij blijven onder het opzicht van de kerkeraad en staan bovendien als leden van de huisgemeente onder toezicht van de classicale vergadering;</seg> <seg n="29.5.2">zij delen in de zorgen van de kerkvisitator;</seg> <seg n="29.5.3">zij hebben op de classicale vergadering contact met kerken en huisgemeenten van het hele ressort;</seg> <seg n="29.5.4">zij zijn in de tuchtregeling ingeschakeld.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">- Welk een vergaderende kracht moet er zo reeds van deze instelling uitgaan en hoeveel meer is het een christelijke kerk waardig,</seg> <seg n="29.6.2">haar leden zo te behandelen dan hen als verbeten enkelingen rondom de ambten te laten zwerven.</seg></s> <pb n="218" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="29.7"><seg n="29.7.1">Naast de confessionele staan <hi rend="italic">de psychologische</hi> verschillen.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Deze zijde van de huisgemeente herinnert het meest aan de jeugddienst en we hebben daarmee tevens de meest precaire zijde van het instituut aangewezen.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Daar zijn tere kanten aan en gevaarlijke.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Maar ze bestaan eenmaal en onze geestelijke cultuur bezit vooralsnog te weinig stijl om ze te kunnen negeren.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Er zijn op tal van plaatsen groepen van mensen in onze kerk,</seg> <seg n="29.11.2">die geen voldoende aansluiting hebben aan de leiding der plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Ze worden onkerkelijk zonder het te willen.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Hier kan de hulpgemeente helpen.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">In vele gevallen zou het contact,</seg> <seg n="29.14.2">dat zulke kringen daardoor met het geheel der kerk krijgen,</seg> <seg n="29.14.3">blijken de eerste schrede te zijn naar hun hereniging met de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De eigenlijke perspectieven opent het instituut mij echter in een derde richting.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Art. 44 van <hi rend="italic">ons</hi> Algemeen Reglement bevat de bepaling:</seg> <seg n="30.2.2">'De kerkeraad ener plaatselijke gemeente kan het initiatief nemen tot vorming ener huisgemeente.'</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">En in de toelichting bij art. 39 wordt gezegd dat het een schuld der kerk zoekt te delgen en moet beschouwd worden in verband met de ontredderde kerkelijke werkelijkheid.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Dit is het wat ik de uitbouw der gemeente onder de schare noem.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Reeds nu kan een predikant voor bijzondere werkzaamheden worden beroepen (art. 20 al.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">2 en 3 van het Syn.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Alg.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Regl.).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Maar van een kerkelijke organisatie van <hi rend="italic">de kring waarin hij werken moet</hi> weet de kerk tot dusverre niet.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Hierin voorzien nu de artikelen op de huisgemeenten.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">In dit geval staat de instelling niet min of meer tegenover de cultusgemeente,</seg> <seg n="31.1.2">maar werkt als een nieuw orgaan der plaatselijke kerk.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er zijn kringen waarvan met vrij grote zekerheid kan worden gezegd,</seg> <seg n="31.2.2">dat ze binnen afzienbare tijd niet te winnen zullen zijn voor deelneming aan het gewone gemeenteleven.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ze staan met vermeende of werkelijke grieven ter zijde.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hun bezwaren zullen in onze tijd vaak meer met politieke en sociale gevoelens samenhangen dan met traditioneel-godsdienstige.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Bij de toenemende behoefte aan geestelijke concentratie is het niet uitgesloten dat ze kringvorming,</seg> <seg n="31.5.2">in meerzijdelings verband <choice><sic>me tde kerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">met de kerk</corr></choice>,</seg> <seg n="31.5.3">onder bepaalde voor hen aannemelijke leiding,</seg> <seg n="31.5.4">niet van de hand zullen wijzen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Het verleggen van de vaargeul staat hier niet in verband met het ontstaan van nieuwe bevolkingscentra,</seg> <seg n="31.6.2">zoals in het aangehaalde betoog van dr. De Vrijer,</seg> <seg n="31.6.3">maar met wijzigingen in het geestelijk stroombed.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Wanneer de kerk het zal moeten hebben van 'herstel' zonder meer,</seg> <seg n="31.7.2">dan ziet de toekomst er donker uit.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Maar wel toont ons de jongste geschiedenis dat de ontvlambaarheid voor een groot ideaal,</seg> <seg n="31.8.2">de bereidwilligheid om te gehoorzamen en de behoefte aan grote,</seg> <seg n="31.8.3">samenbindende eenheid in allerlei vormen nog aanwezig zijn.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Heiligheid,</seg> <seg n="31.9.2">gezag en catholiciteit,</seg> <seg n="31.9.3">de attributen der kerk,</seg> <seg n="31.9.4">zien wij in allerlei grillige,</seg> <seg n="31.9.5">soms tot karikatuur omslaande vormen in de tijd afgespiegeld.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Wanneer de Geest hier in de raderen vaart<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n26" rend="superscript">26</ref> en het kruis geplant <pb n="219" ed="VW"/>wordt als teken voor degenen die nieuw heilig land zoeken,</seg> <seg n="31.10.2">dan zal de burgerlijk-presbyteriale kerkvorm het niet houden.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">De hulpgemeente schept gelegenheid om buitenwerks nieuw christelijk leven tot ontwikkeling te laten komen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Hiermee heb ik gewezen op de betekenis van <hi rend="italic">gemeentevorming</hi> naast die van de <hi rend="italic">gemeente-vorm.</hi></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dit brengt ons vanzelf tot de vragen van belijdenis en tucht.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Wanneer er van kerkopbouw sprake zal zijn,</seg> <seg n="32.3.2">moet naast gemeentevorming ook dogmenvorming plaats hebben.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De ene is zonder de andere ook niet te denken.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">- De moeilijkheden,</seg> <seg n="32.5.2">waarin wij ons in verband met belijdenis en tucht bevinden,</seg> <seg n="32.5.3">en waarin met name de presbyteriale kerken van 1886 zo hopeloos vastzitten,</seg> <seg n="32.5.4">staan in verband met een academische opvatting van de dogmatiek.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Kuyper heeft die in zijn <hi rend="italic">Encyclopaedie heel</hi> sterk vastgelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Die opvatting wortelt in dezelfde vooronderstellingen die,</seg> <seg n="32.7.2">zoals we boven zagen,</seg> <seg n="32.7.3">ten grondslag liggen aan de tuchtregeling in de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">De oplossing der moeilijkheden werd daar van het Hoger Onderwijs verwacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">In dat opzicht leven de kerken van 1886 en die van 1816 uit dezelfde grondgedachte.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Die van 1816 zijn daarbij in het voordeel,</seg> <seg n="32.10.2">omdat zij consequent zijn en,</seg> <seg n="32.10.3">met het oog op het feit dat de wetenschap nooit gereed is,</seg> <seg n="32.10.4">haar oordeel suspenderen,</seg> <seg n="32.10.5">wat de anderen niet kunnen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Deze gelijkstelling c.q. achterstelling lijkt buitengewoon onbillijk en toch is ze juist.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">We kunnen er bijvoegen,</seg> <seg n="33.2.2">dat het modernisme de hoogste exponent van deze gezindheid te zien heeft gegeven.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Hier zijn we helemaal in de christologische sfeer,</seg> <seg n="33.3.2">waar de wetenschap het best bij kan,</seg> <seg n="33.3.3">veel beter dan bij die van Vader en Geest,</seg> <seg n="33.3.4">die als vanzelfsprekende onderstellingen worden aangenomen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het academisch onderzoek gaat dan over de wonderen,</seg> <seg n="33.4.2">de oudheden,</seg> <seg n="33.4.3">de echtheden,</seg> <seg n="33.4.4">die achter de leer van Christus liggen en die dan op filosofisch en historisch gebied worden getrokken,</seg> <seg n="33.4.5">waar ze wetenschappelijk bereikbaar schijnen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Ook het jongste modernisme is daaraan nog niet ontkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">In datzelfde moeras worstelt de leertucht der Gereformeerde Kerken en heeft zich daarmee zelfs tot de risee van de kerkelijke en burgerlijke wereld gemaakt.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">H,-t presbyteriale systeem is op dit punt in de burgerlijkheid vastgelopen en wij herhalen het,</seg> <seg n="34.2.2">dat wij geen vijftig jaar gewacht hebben om nu achteraf toch nog in deze dwaling van 1816 en 1886 te blijven <hi rend="italic">steken.</hi></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1"><hi rend="italic">Kerkherstel</hi> ziet dit ook wel in,</seg> <seg n="34.3.2">maar men laat het daar bij enige verwijten aan het adres van Assen,</seg> <seg n="34.3.3">zonder dat men op het stuk van kerkorde de bakens heeft trachten te verzetten.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Op zo lichte wijze laat zich deze <pb n="220" ed="VW"/>modernistische breuk in het presbyteriale systeem echter niet genezen.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het is niet aan te nemen dat de belijdenisvraag en de regeling der tucht ooit tot een goede oplossing zullen komen,</seg> <seg n="35.1.2">zolang men zijn aandacht uitsluitend richt op de bestaande gemeentevorm en het bestaande dogma.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De grote beslissingen zijn altijd gevallen in dagen,</seg> <seg n="35.2.2">waarin beide bezig waren zich in onderlinge betrekking te ontwikkelen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ook Dordrecht is er nog een voorbeeld van,</seg> <seg n="35.3.2">ofschoon geen hoogtepunt van de eerste rang.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dat de gemeentevorming in 1886 niet gepaard ging met dogmenvorming is een bewijs dat het geen reformatie maar een afscheiding was.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wanneer wij nu binnen de sterk gereduceerde kring onzer hervormde gemeenten de belijdenisvraag nog eens tot een academisch debat maken,</seg> <seg n="35.5.2">dan zou dat alleen op sektevorming en niet op kerkhervorming kunnen uitlopen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Met dit gevaar voor ogen hebben wij onze artikelen op de huisgemeenten en ons Reglement voor opzicht en tucht ontworpen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Beide houden verband met elkaar.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De aanleiding tot het vormen van een hulpgemeente zal,</seg> <seg n="36.3.2">wanneer het Woord Gods zich in de kerk laat horen,</seg> <seg n="36.3.3">niet liggen in vragen,</seg> <seg n="36.3.4">die bij de opkomst van het modernisme zo sterk op de voorgrond stonden:</seg> <seg n="36.3.5">kwesties van natuurwetenschappelijke en historische aard.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Geen:</seg> <seg n="36.4.2">schepping of evolutie,</seg> <seg n="36.4.3">Babel of bijbel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="36.4.4">natuur of wonder.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Het is juist een frappant bewijs hoezeer de presbyteriale kerk in de fuik gelopen is,</seg> <seg n="36.5.2">dat ze zich</seg> <seg n="36.5.3">- op haar synode te Assen</seg> <seg n="36.5.4">-<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n30" rend="superscript">30</ref> met zo'n kwestie ging afgeven.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">- Het zal niet moeten gaan over een der drie zaligmakende dieren,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="36.6.2">zoals men slang,</seg> <seg n="36.6.3">ezel en walvis raillerend heeft genoemd,</seg> <seg n="36.6.4">maar over de Zaligmaker die de Zone Gods is.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Hij is één met de Vader en de Geest en over deze drie zal het moeten gaan,</seg> <seg n="36.7.2">als het tot nieuwe dogmenvorming zal komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Christus zal ook het enig fundament van de hulpgemeente moeten zijn,</seg> <seg n="37.1.2">zoals in art. 40 Alg.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Regl. is aangegeven.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Maar in haar zal misschien juist dat verband van de Christusbelijdenis met die <hi rend="italic">van de Vader</hi> op nieuwe wijze naar voren komen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het kunnen groepen zijn,</seg> <seg n="37.4.2">die met de meest elementaire noden des levens meer van nabij in aanraking komen dan het burgerlijk kerklid en die in gevaar staan hun geloof in de hemelse Vader te verliezen en nodig hebben het kerkelijk dogma juist op dat punt in nieuwe vorm en met nieuwe kracht tot uiting te brengen,</seg> <seg n="37.4.3">zodat nood en twijfel er dieper in meeklinken.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Wanneer Christus' gemeente zich weer openbaart,</seg> <seg n="37.5.2">dan zal de spanning tussen kerk en staat,</seg> <seg n="37.5.3">natuur en schriftuur,</seg> <seg n="37.5.4">bloed en geest,</seg> <seg n="37.5.5">Wet en Evangelie sterker gaan meespreken en zo zal de belijdenis van de Vader juist in tegenstelling komen te staan met die van het modernisme.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Voor mij betekent de hulpgemeente niet een haven voor het modernisme,</seg> <seg n="37.6.2">maar een geboorteplaats van nieuwe orthodoxie.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De belijdenis van het eerste artikel,</seg> <seg n="37.7.2">zo leert het onze tijd,</seg> <seg n="37.7.3">is geen vanzelfsprekendheid,</seg> <seg n="37.7.4">waarnaast dan de christologie een moeilijk wetenschappelijk probleem zou zijn,</seg> <seg n="37.7.5">waaraan de universiteit de handen vol heeft,</seg> <seg n="37.7.6">- maar ze is de grote ergernis,</seg> <seg n="37.7.7">waarover <pb n="221" ed="VW"/>het geloof moet triomferen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">En het zijn weer de eenvoudigen,</seg> <seg n="37.8.2">de kinderkens,</seg> <seg n="37.8.3">die bij deze dogmenvorming de leiding zullen hebben.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">De motieven daarvoor worden uit het leven wakker overal om ons heen.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Zo is het ook met de <hi rend="italic">leer des Heiligen Geestes.</hi></seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De huisgemeente in de grote stad zal,</seg> <seg n="38.2.2">evenals in Paulus' dagen,</seg> <seg n="38.2.3">daar gevestigd kunnen worden,</seg> <seg n="38.2.4">waar,</seg> <seg n="38.2.5">in de brandpunten der passies van de tijd,</seg> <seg n="38.2.6">de behoefte aan heiliging ontstaat.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Daarmee staan wij weer precies tegenover het oude modernisme,</seg> <seg n="38.3.2">voor't welk het testimonium des Heiligen Geestes een getuigenis van een goed geweten was.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Ook van die kant gezien ziet alles er heel anders uit dan wanneer wij de belijdenisvraag tot een wetenschappelijk christologisch debat binnen de cultusgemeente maken.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De stormen van onze tijd en de roering die ze brengen in de zielen van fatsoenlijke en onfatsoenlijke christenen,</seg> <seg n="38.5.2">die zullen de belijdenis van de Heilige Geest weer op gang moeten brengen.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Is dat een illusie?</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Dr. De Vrijer heeft er in het bovenaangehaalde artikel nog pas op gewezen,</seg> <seg n="38.7.2">dat we juist daarop ons hebben in te richten.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">En prof. Slotemaker de Bruïne wees er op,</seg> <seg n="38.8.2">op het congres,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n33" rend="superscript">33</ref></seg> <seg n="38.8.3">dat er contacten liggen tussen politieke en kerkelijke stromingen en dat niet de statistiek maar de prediking onze toekomstkijk moet bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">In Duitsland is het front reeds opgesteld op de wijze,</seg> <seg n="39.1.2">die ik boven aangaf.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De strijd gaat daar over het eerste en derde artikel van het symbool,</seg> <seg n="39.2.2">schepping en kerk,</seg> <seg n="39.2.3">Vader en Heilige Geest.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">In die vorm gaat het debat over Christus als fundament en het academische van de strijd is geheel op de achtergrond gekomen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Diepere argumenten,</seg> <seg n="39.4.2">van de levensnood en de roering der geesten uit,</seg> <seg n="39.4.3">zullen de doorslag geven.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">En daarbij zal niet alleen de universiteit maar het hele kerkvolk betrokken zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Van hieruit valt ook een ander licht op de <hi rend="italic">leertuchtvraag.</hi></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Het maakt groot verschil of de kerk Christus moet belijden aan de hand van een aantal natuurkundige en geschiedkundige vragen,</seg> <seg n="40.2.2">op welk terrein het modernisme haar gelokt heeft,</seg> <seg n="40.2.3">dan wel of ze dat zal doen in verband met de natuur en de schepping zelf.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">In het laatste geval zoekt ze in Christus de Vader te leren kennen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">- En ook is er groot verschil tussen een psychologische overweging van het leven met Christus,</seg> <seg n="40.4.2">waarin de nieuwe theologie vastgeraakt is,</seg> <seg n="40.4.3">en een vraag naar het geloof,</seg> <seg n="40.4.4">die ons van Christus leidt naar de Heilige Geest.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Als de leerstellige vraag op de laatste manier gesteld wordt,</seg> <seg n="40.5.2">doen man,</seg> <seg n="40.5.3">vrouw en kind mee en wij begrijpen het,</seg> <seg n="40.5.4">dat in de grote perioden van de dogmenvorming het volk op de straat en de monnik in zijn cel in de beweging ingreep.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Kamergeleerden hebben daarvan een grief tegen het dogma gemaakt,</seg> <seg n="40.6.2">maar wij zien het heden ten dage weer gebeuren.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">We komen in een periode,</seg> <seg n="40.7.2">waarin de kerk haar uitspraken midden in het leven zal moeten doen.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Belijdenis is geen kleinigheid en leertucht een geweldige taak.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Een kerk die de moed niet heeft om,</seg> <seg n="40.9.2">als't moet,</seg> <seg n="40.9.3">haar dienaren aan de <pb n="222" ed="VW"/>dijk te zetten,</seg> <seg n="40.9.4">is misschien een Maatschappij tot Nut van 't Algemeen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n34" rend="superscript">34</ref></seg> <seg n="40.9.5">maar geen kerk.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Maar het is geen werk dat binnenskamers door een in het modernisme vastgelopen presbyteriale kerk kan worden verricht.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">De vragen omtrent de Zoon in verband met Vader en Geest hebben betrekking op <hi rend="italic">de Stad Gods,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n35" rend="superscript">35</ref></seg> <seg n="40.11.2">die deze hele wereld onder het gericht stelt.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">De kerk is daarmee niet gereed en wanneer ze daarvan een hanengevecht maakt door binnen de engere kring der cultusgemeente de partijen op elkaar los te laten,</seg> <seg n="40.12.2">dan wordt het een spektakel,</seg> <seg n="40.12.3">waarin die gemeente zelf haar oplossing zou vinden.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Alleen de kerk <hi rend="italic">in folio,</hi></seg> <seg n="40.13.2">de kerk met gemeentevorming en dogmenvorming,</seg> <seg n="40.13.3">kan die weg bewandelen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Ik ben mij bewust,</seg> <seg n="41.1.2">hiermee tonen aangeslagen te hebben die én bij de vrijzinnigen én bij Kerkherstel weerklank zullen vinden.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Toch deden wij geen bemiddelingsvoorstel.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Ons Ontwerp is resultaat van principiële overwegingen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De uitbouw van het presbyteriale systeem,</seg> <seg n="41.4.2">zoals wij die bedoelen bij de artikelen over de huis- en hulpgemeente,</seg> <seg n="41.4.3">bij de nieuwe regeling van opzicht en tucht,</seg> <seg n="41.4.4">bij de inschakeling van lekenorganisaties<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f7" rend="superscript">g</ref> in het kerkelijk raderwerk,</seg> <seg n="41.4.5">deze uitbouw wil aan die kerkorde een apostolische verruiming geven.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Wat zo ontstond is een sprongvariatie,</seg> <seg n="41.5.2">waarbij oudere of andere vormen in de presbyteriale orde zichtbaar worden.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Met name zijn er sporen van anglicanisme in te ontdekken.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Door deze veranderingen worden de grenzen van wat ik de presbyteriaanse natie noemde lichtelijk verflauwd ten bate van de heilige <hi rend="italic">algemene</hi> christelijke <hi rend="italic">kerk</hi> en wordt het kerkelijk <hi rend="italic">ras</hi> ten dele opgeheven in de oecumenische <hi rend="italic">geest.</hi></seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Dit zou voor rechts en links beide een verlossing betekenen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1"><hi rend="italic">Kerkherstel</hi> wil het volk en Christus vasthouden,</seg> <seg n="42.2.2">beide.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar zijn presbyteriale ordelijkheid is daarvoor niet geëigend.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het kan bij het volk niet komen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het burgerlijke water is veel te diep.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">De vrijzinnigen willen Christus en het volk vasthouden,</seg> <seg n="42.6.2">beide.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar zij kunnen bij Christus niet komen.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Hier is het wetenschappelijke water te diep.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Beide zitten vast in een wetenschappelijke burgerlijkheid of burgerlijke wetenschappelijkheid,</seg> <seg n="42.9.2">die het kenmerk is van het modernisme,</seg> <seg n="42.9.3">dat ons verwijderd houdt van de gemeenschap des Vaders,</seg> <seg n="42.9.4">des Zoons en des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="42.9.5">de hemelse <hi rend="italic">stad Gods,</hi></seg> <seg n="42.9.6">waarnaar de volkeren in onze tijd zuchtend opzien.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">De kerk moet dieper dalen om hier te kunnen helpen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Kerkopbouw lijdt aan beide euvelen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De vrijzinnigen in haar worstelen om het wetenschappelijke te boven te komen,</seg> <seg n="43.2.2">de orthodoxen doen dat met het burgerlijke.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Misschien daarom voelt men hier het sterkst een verlangen naar een meer apostolische kerk.</seg></s></p>
<p><pb n="223" ed="VW"/><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wij vinden in 1886 te veel van de schade van 1816 terug en in het voorstel van 1929 te veel van 1886.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Daarom bieden wi hier ons ingrijpend amendement op het laatste aan,</seg> <seg n="44.2.2">of,</seg> <seg n="44.2.3">beter gezegd,</seg> <seg n="44.2.4">een nieuw Ontwerp.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="210" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. G. J. Vos Az., <hi rend="italic">Geschiedenis der Vaderlandse Kerk, van 630-1842,</hi> Dordrecht 1888<hi rend="superscript">2</hi>, p.406.</p></note>
<pb n="211" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten,</hi> Amsterdam 1884, p. 29.</p></note>
<pb n="212" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Zie Beginselen van Kerkorde.</hi></p></note>
<pb n="216" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>WNHK. 17 (5.10.1933) nr. 38 <hi rend="italic">(Het probleem der onkerkelijkheid).</hi></p></note>
<pb n="217" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Openbare brief</hi> etc., Utrecht 1860.</p></note>
<pb n="219" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh.</hi> AWCC. 9 (21.4.1933) nr. 25.</p></note>
<pb n="222" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vergelijk voor <hi rend="italic">leken en tucht</hi> vooral <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Beginselen van Kerkorde.</hi></p></note>
<pb n="223" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze brochure (titel af te korten als <hi rend="italic">ROKOT.),</hi> een uitgave van KO., bevat een meer principieel gedeelte van de hand van N., en een meer praktisch-technisch gedeelte, getiteld <hi rend="italic">De nadere uitwerking,</hi> van de hand van prof. dr. C. G. Wagenaar. Beide theologen zouden spreken op de algemene ledenvergadering, die op 28 september 1933 gehouden zou worden, zie n. 31. l; vgl. KO. 2 (juli/aug. 1933) nr. 3,4. Deze vergadering werd echter uitgesteld tot 14 november gezien het feit dat beide verenigingen (KO. en KHe.) nog niet tot een akkoord waren gekomen. Ook niet op de bespreking van 12 september, welke werd voorgezeten door dr. Berkelbach van der Sprenkel (zie n. 31. 1). De brochure bevat de tekst der lezingen. Vgl. ook KO. 2 (dec. 1933) nr. 8: verslag door A. M. Brouwer. Prof. mr. Paul Scholten schreef een woord vooraf, waarin hij als motief voor dit boekje noemde de noodzaak om naast de wetstoelichting bij de tekst van het ontwerp bredere betogen te geven over uitgangspunt en hoofdlijnen van de reorganisatie. Het geschrift verscheen te Baarn; de datering van het woord vooraf is 22.10.1933. In zijn rede <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef en reorganisatie,</hi> voor de jaarvergadering van KHe. gehouden te Utrecht op 11. 10. 1933, uitgegeven als brochure ("met Naschrift over het dezer dagen verschenen Reorganisaticontwerp van de Vereniging 'Kerkopbouw' ") (Wageningen 1933), poogde Th. L.Haitjema kritisch tegenover KO. uiteen te zetten wat werkelijkheid voor hem betekende: a. niet zonder meer de zichtbare zondige werkelijkheid, waarvoor men niet anders zou kunnen dan 'capituleren' als 'doorbraakplaats' van de roepstem Gods, als openbaring van Gods heilige wil voor het heden; b. niet de vrome zieleroerselen van des mensen diepste wezen; c. niet de kerk zoals zij reilt en zeilt, zodat allen mogen meebeslissen over de vraag hoe zij er uit zal zien. Daarom: geen ja én nee. Geen richtingstrijd. Geen 'maskéring van de kloof'. Niet alles 'aspireert naar de volle waarheid'. Vgl. N.' adaptatie van de Gunningiaanse notie, die Haitjema bekend moest zijn o.a. uit de lezing <hi rend="italic">Beginselen van het rapport</hi> die hij hield voor KO./KHe. Men moet niet tot elke prijs 'iets laten gebeuren'. Wel wil H. met Hoedemaker zeggen: "Wij zijn met de vrijzinnigen samen krank geworden, wij moeten ook samen met hen gezond worden", maar tevens met Hoedemaker: "Men bouwe geen sanatorium in een moeras". De tegenstelling is er en die moet 'Ootmoedig en fier'- erkend worden. Antwoord 54 <hi rend="italic">HC.</hi> mag niet in het gedrang komen. In zijn rede kon H. niet ingaan op het ontwerp-KO., omdat het nog niet gepubliceerd was. Het werd echter in oktober gepubliceerd, dus was dit naschrift op de publikatie van de rede wel zeer heet van de naald. H. somt allereerst de positieve punten in het ontwerp-KO. op: het kerkelijk karakter, inzicht in de noodzaak van procesmatige leertucht, invoering van persoonlijke leiding en begeleiding m.n. bij opzicht en tucht, inschakeling van allerlei arbeid bij de kerk, afschaffing van verouderde toestanden (bijv. invloed der Walen). Bezwaar tekent hij aan tegen: de huisgemeenten, de omschrijving der kerk in art. 1 (zie voor beide: bijlage 2c), het terugzetten der classis en naar voren halen van de prov. synode. Hij kent ook de toelichting van N. <hi rend="italic">(ROKOT.)</hi> en noemt die 'buitengewoon beleidvol' (p. 22). Hij wil mét N. enkel spreken uit de wereld van de apostolische geest, alleen een 'zending' kennen die tegelijk 'zuivering' is. Maar juist daarom speurt hij bij N. te weinig 'onrust over de zuiverheid der boodschap', de vraag naar 'de belijdenis als het skelet der prediking' (p. 23). Hij verstaat niet, dat N. rustig KHe. en vrijzinnigen op één lijn stelt, als was er geen verschil tussen 'Christus vasthouden' en 'het volk vasthouden'. Mag men nu werkelijk de afdelingen der Vrijzinnig hervormden zien <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>geboorteplaatsen van nieuwe orthodoxie'? (p. 37/14). Is het niet 'naïef' te menen dat 'iedere huisgemeente' (let op art. 40 en art. 1 en 2) 'Christusbelijdend' zal zijn? Hebben wij hier in <pb n="224" ed="VW"/>wezen niet een pacificatievoorstel? Dat art. 39 het initiatief tot het stichten van huisgemeenten aan lidmaten in handen geeft met passering van de kerkeraad, vindt H. 'een humanistisch element', ook al noemt art. 44 dan de kerkeraad. Vgl. nu met deze sterk kritische beoordeling door H. het zeer lovende artikel van Th. C. Vriezen in <hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (dec. 1933) nr. 4: <hi rend="italic">Een kerkorde op de grondslag van de christelijke hoop.</hi> Volgens V. waagt dit ontwerp het met de christelijke vrijheid, maakt het de hele kerk tot zendingsgemeente en ziet de huisgemeente als 'organisch leven' en voor de kerk 'bevruchtend'. Toch vreest hij dat het 'te eschatologisch', te hoog gegrepen is. Als men de kerk zo uittilt boven de partijen, voert men dan juist daardoor niet tweespalt in? Is de strijd niet de vader der dingen en niet de rust? Zie ook n. 14.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 21.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Van het Alg. Regl.; tweede van de zeven daar genoemde doelstellingen van de NHK. Zie bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie voor de plaatsing van deze woorden in hun tijd n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie nr. 37 <hi rend="italic">(Kerk en schare).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 31. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. ontwerp- 1 929 overgangsbepalingen 61-66 (zie <hi rend="italic">Ontwerp van een nieuw Algemeen Reglement voor de NHK.,</hi> Wageningen 1932<hi rend="superscript">2</hi>, p. 71 vv.). Hierin wordt gekozen voor: a. de 'medische' weg met betrekking tot hen, die 'verkregen rechten' doen gelden; b. beperkingen op de vrijheid van ben, die zich niet houden aan de belijdenisachtergrond als norm voor geloof en leven, zoals neergelegd in artikel 9 (d.i. een nieuw artikel 11, oud <hi rend="italic">regl.); c.</hi> geen vermelding van geldigheidsduur der overgangsbepalingen, aangezien de aangescherpte proponentsformule van lieverlede een werende invloed zou oefenen op ontoelaatbare uitingen en op hen, die ze zouden bezigen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Uitdrukking bij Kuyper (vindplaats onbekend) om de financiële band aan te duiden die de kerk bindt aan de staat, te weten de door de staat op zich genomen verplichting, predikantstraktementen uit te betalen ter gedeeltelijke vergoeding voor aan de kerk ontnomen bezittingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Voor 'apostolisch', zie n. 22.14. Voor 'sektarisch', zie VW., dl. 3, p. 345 en vgl. J. H. Semmelink, <hi rend="italic">J. H. Gunning jr.,</hi> p. 37 vv., 82 vv., 277 v. Edward <choice><sic>lrving</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Irving</corr></choice> (1792-1834) was een Schots presbyteriaans predikant, die om heterodoxie uit zijn kerk gezet, in Londen door zijn kanselgaven bekendheid schonk aan de katholiek-apostolische kerk aldaar. Voor 'gemeentelijke banen' zie n. 32.16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. R. B. Evenhuis, <hi rend="italic">Ook dat was Amsterdam</hi> 1, Amsterdam 1965, p. 93-103.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Een van de middelen hiertoe is voor N. de huisgemeente, de meest omstreden en daarom hier het uitvoerigst toegelichte figuur uit het Ontwerp-KO. Zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. voor deze combinatie van noties 'zuiverheid' en 'zending': dr. B. M. Schuurman, <hi rend="italic">Discipelschap en apostolaat, Eltheto,</hi> 74 (november 1919) nr. 2, in <hi rend="italic">Over alle bergen,</hi> geschriften van dr. B. M. Schuurman, zendeling-leraar op Java, 's-Gravenbage 1951. Citaat: "De zuiverheid keert zich tot overvloed", p. 102.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 31.12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Voor de langdurige en vruchtbare relatie N.-NCSV. zie VW., dl. 1, p. 365 v.; dl. 2, p. 318, 348. Zie ook n. 31.17.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n16" type="end" place="end" n="16"><p><hi rend="italic">De Forsyte Saga</hi> is de eerste van de drie romanseries door John Galsworthy, handelend over een denkbeeldige welgestelde familie in eigen besef vooruitstrevend, in werkelijkheid 'achterwaarts' gericht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie VW., dl. 1, p. 100; dl. 3, p. 293 vv., 507 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Nico Stufkens (1890-1964), secretaris NCSV.; introduceerde de studie van Barth en de dialectische theologie in de studentenwereld; schreef o.a. Het Evangelie in de jongerenwereld, Nijkerk 1936/1937. ZicoverhemKTh. XVI,2,155;Wending, XX(1965-1966),p.746-760.</p></note>
<pb n="225" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n19" type="end" place="end" n="19"><p><pb n="225" ed="VW"/>Titel van dit art. uit A <hi rend="italic">WCC.</hi> 9 (15.9.1933) nr. 46: <hi rend="italic">Onderstellingen</hi> (in de reglementen wordt van alles ondersteld, dat in dezelfde richting wijst als N. bedoelde). W.Bakhuizen van den Brink (1862-1936), hervormd predikant o.a. te Vlissingen en Utrecht; secr. Alg. Synode NHK. (1914-1927); gematigd voorstander van reorganisatie; met W. J. Aalders red. <hi rend="italic">Nederlandse Kerkbode;</hi> ethisch theoloog; pacifist. Vgl. ook zijn art. in <hi rend="italic">AWCC.</hi> 10 (24.11.1933) nr. 34: <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw,</hi> waarin hij het KO.-ontwerp betitelt als 'idealistisch' en 'groots'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie voor deze noties 'verlenging','wanorde' en 'uitrekking' van de gestalte der kerk, resp 'verwarring', KDVKO., 4. De uitbouw der kerkorde.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n21" type="end" place="end" n="21"><p>M. J. A. de Vrijer (1881-1969), hervormd predikant, pastor Oude Binnenstad Amsterdam (1929), kerkelijk hoogleraar te Utrecht (1935-1947). Voorzitter Bond van Nederlandse predikanten (1918-1927). Ethischtheoloog, kerkhistoricus, kennernadere Reformatie. Practicus, mysticus. Schreef: <hi rend="italic">Henricus Regius, een 'Cartesiaans' hoogleraar aan de Utrechtse Hogeschool,</hi> diss. Utrecht, 's-Gravenhage 1917; <hi rend="italic">Gunning Tragicus,</hi> ' s-Gravenbage 1946.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n22" type="end" place="end" n="22"><p>'Modus vivendi'-pogingen te weten voor het samenblijven in één kerkverband van de verschillende richtingen en partijen: 1873,'86, '99; 1915 (zie VW., dl. 1, p. 523, n. 7; n.65.14); 1923, '31. Voor 'pacificatie' zie n. 19. l; nr. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n23" type="end" place="end" n="23"><p><hi rend="italic">Openbare briefaan de ouderlingen der Vrije Evangelische gemeente te Amsterdam, ge.</hi> schreven 19.4.1860 te Hilversum, Utrecht 1860. G. had nl. een beroep naar die gemeente ontvangen. Hij noemt twee punten, waarom hij het beroep niet aanneemt: 1. het geestelijke dreigt aldaar het natuurlijk-menselijke te vernietigen; 2. er heerste een meer huiselijke dan katholieke opvatting van het sacrament.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n25" type="end" place="end" n="25"><p>'Predikanten kunnen voor de vervulling van een of meer bijzondere werkzaamheden worden beroepen en in verband daarmede geheel of gedeeltelijk van werkzaamheden worden vrijgesteld.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. Ez. <choice><sic>1 : 15-2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">1 : 15-21</corr></choice>. Zie ook referaat <hi rend="italic">Kerkorde,</hi> gehouden op de predikantenvergadering Utrecht 1 937 (nr. 56). Citaat: "Het is een heel ding, als er een hoepel geslagen moet worden om de vurige raderen van de wagen Gods."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n27" type="end" place="end" n="27"><p><hi rend="italic">Encyclopaedie der Heilige Godgeleerdheid</hi> I-111, Kampen 1908/19092. De theologie maakt deel uit van het organisme der wetenschap, vgl. <hi rend="italic">Encycl., 1,</hi> p. 27-35; 11, p. 160-177; 241-249.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Zie n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Friedrich Delitzsch hield van 1902-1904 zijn <hi rend="italic">Babel und</hi> Bibel-voordrachten, waarin hij wilde aantonen 'dat de Babylonische literatuur de bron is waaruit de bijbelse oergeschiedenissen zijn geput'. In zijn <hi rend="italic">Die grosse Täuschung</hi> (1920/1921) opende hij zijn aanval op het Oude Testament als inferieur aan het Nieuwe.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Zie n. 22.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie n. 1.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Zie n.f <hi rend="italic">en Hers.</hi> (passim).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Gehouden op 9.10.1933 te Utrecht en belegd door de Raad van Nederlandse kerken voor praktisch Christendom. Thema: de ontkerkelijking, gebleken uit de volkstelling-1930. De NHK. bleek voorbijgestreefd <choice><sic>doorde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">door de</corr></choice> R.-K. kerk; <choice><sic>hetaantal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">het aantal</corr></choice> kerklozen te Amsterdam bedroeg 75%, het aantal non-praktizanten 85%. Voorts spraken de socioloog J. P. Kruyt en de theoloog dr. J. C. Roose. Bepleit werden een betere organisatie en invoering van het parochiestelsel. Vgl. het verslag van dr. H. E. G. van de Meene in WNHK. 17 (19.10.1933)nr. 40: <hi rend="italic">De Cijfers hebben gesproken,</hi> vooral voor de belangwekkende discussie<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Voor prof. Slotemaker de Bruine, zie VW., dl. 1, p. 227, n. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Opgericht in 1784 te Edam door de doopsgezinde predikant Jan Nieuwenhuizen in het <pb n="226" ed="VW"/>belang van volksonderwijs en de bevordering van alle christelijke en maatschappelijke deugden; de nutsseminaria zijn een vrucht van deze activiteit. Zie VW., dl. 2, p. 213.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw-toegelicht.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Voor Augustinus' <hi rend="italic">De</hi> civitate Dei, zie o.a. VW., dl. 3, p. 30 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="34" xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw" decls="#bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw">
<pb n="226" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dezer dagen verscheen dit ontwerp.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Mij is gevraagd het in dit blad met enkele beschouwingen bij het publiek in te leiden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Gaarne voldoe ik daaraan,</seg> <seg n="2.3.2">omdat ik het ontstaan van het voorstel van nabij heb gadegeslagen en met dit artikel de belangstelling hoop te wekken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De voorgeschiedenis laat ik rusten.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Als bekend mag ik vooronderstellen dat de inrichting der Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="3.2.2">zoals die in 1816 door koning Willem 1 volgens een vermeend prerogatief aan de gemeenten werd opgelegd,</seg> <seg n="3.2.3">steeds tegenspraak heeft gevonden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De Nederlandse rechter<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n3" rend="superscript">3</ref> heeft deze 'rechtsband bij verrassing'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n4" rend="superscript">4</ref> erkend,</seg> <seg n="3.3.2">al bleef de juistheid daarvan niet onbetwist.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De juridische zijde van het vraagstuk staat echter thans niet op de voorgrond.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is de geestelijke nood die dringt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De ontstellende ontwrichting van het geestelijk en kerkelijk leven,</seg> <seg n="4.3.2">waaraan nog pas een congres is gewijd,</seg> <seg n="4.3.3">heeft nu ook velen die vragen van kerkorde als een onverschillige zaak beschouwden wakker geschud.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De organisatie van 1816 past niet bij een gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze is met de oostenwind der restauratie,</seg> <seg n="5.2.2">na de napoleontische oorlogen,</seg> <seg n="5.2.3">hierheen gekomen en draagt de sporen van lutherse herkomst.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zij stelt regel op het bestuur maar geeft geen leiding aan de belijdenis.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Er wordt goede orde rondom de pastorale prediking geschapen,</seg> <seg n="5.4.2">maar voor de confessie der gemeente in woord en daad is weinig gelegenheid.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De zorg voor de zuiverheid en de samenstemming der Evangelieverkondiging is aan de academie overgelaten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="5.5.2">met het bekende gevolg.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dit wordt steeds meer als een misstand gevoeld.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De nood der tijden maakt het straks ondragelijk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Tot nog toe hebben alle pogingen om daarin verandering te brengen gefaald.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het wezen onzer kerkinrichting is evenwicht en naarmate zij minder steun vindt aan de bodem der werkelijkheid,</seg> <seg n="6.2.2">wordt de verstoring daarvan een groter waagstuk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De gemeentelijke kernen zijn steeds meer ingekrompen en door het geïsoleerd-raken der predikanten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n7" rend="superscript">7</ref> is de belijdenisvraag tot op zekere hoogte een academische kwestie geworden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zo is er <pb n="227" ed="VW"/>een kerkelijke burgerij ontstaan,</seg> <seg n="6.4.2">waar binnen de zaak dan zou moeten worden uitgevochten.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De opstellers van het ontwerp menen dat dit het einde der Hervormde Kerk zou betekenen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Misschien was daarvoor vóór 1886 de basis nog breedgenoeg geweest.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar daarna heeft God ons steeds duidelijker laten zien dat de roeping onzer kerk op andere wijze moet worden vervuld.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De Gereformeerde Kerken die op eigen gelegenheid het beloofde land zochten binnen te trekken kunnen ons daarbij ten voorbeeld dienen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wij hebben grote eerbied voor dit kloeke kerkvolk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar bij hun prestaties op het stuk van belijdenis en tucht laat dit gevoel ons in de steek.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In een tijd,</seg> <seg n="7.4.2">waarin het als in oud-Israël weer gaat om Jehova of Baäl,</seg> <seg n="7.4.3">of om kerk of staat,</seg> <seg n="7.4.4">zoals in de eerste christelijke eeuwen,</seg> <seg n="7.4.5">maken de beslissingen hunner synoden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n8" rend="superscript">8</ref> een povere indruk.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wij hebben tegen Kerkherstel dit,</seg> <seg n="7.5.2">dat die groep nu achteraf,</seg> <seg n="7.5.3">nadat wij een halve eeuw lang op een andere oplossing hebben gewacht,</seg> <seg n="7.5.4">hetzelfde spoor<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n9" rend="superscript">9</ref> wil volgen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De opstellers van dit ontwerp hebben daarom getracht zulke regelingen voor te stellen die geschikt zouden zijn aan de belijdenis der gemeente weer een dieper klankbodem te geven.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De eerste schrede daartoe is</seg> <seg n="8.2.2">- en dat blijve voorop staan</seg> <seg n="8.2.3">- dat wij terugkeren tot een kerkvorm die bij ons gereformeerde leven past.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij moeten verlost worden van een bestuursinrichting die ons onder de kerken van Calvijn isoleert.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij willen weer als broeders van hetzelfde huis op onze synoden met God en ons geweten te rade gaan over wat wij te belijden en te beleven hebben.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar uit onze ballingschap teruggekeerd,</seg> <seg n="9.1.2">zouden wij daar liefst niet tevergeefs geleefd hebben.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij hebben daar onze kerk-ziener Ezechiël-Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n10" rend="superscript">10</ref> gehad en met zijn profetisch woord wensen wij te rekenen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Daarom kunnen wij niet adviseren de presbyteriale kerkorde nu,</seg> <seg n="9.3.2">in de twintigste eeuw,</seg> <seg n="9.3.3">op een der kritiekste ogenblikken van de wereldhistorie,</seg> <seg n="9.3.4">ongewijzigd weer in te voeren.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Haar verburgerlijking zoeken wij tegen te gaan door een uitbouw van de gemeentevorm en een verbreding van haar synodaal beraad,</seg> <seg n="9.4.2">waardoor het <hi rend="italic">apostolisch</hi> karakter der kerk beter tot uiting kan komen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En het gevaar dat belijdenis en tucht een doctrinair karakter krijgen trachten wij te verminderen door een regeling die bedoelt de oud-kerkelijke <hi rend="italic">bisschoppelijke</hi> gezindheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n11" rend="superscript">11</ref> aan te kweken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wij dopen dus als 't ware de kerkorde weer in de katholieke geest.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daartoe doet het ontwerp in hoofdzaak drie voorstellen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">1. Het adviseert om de in- en uitwendige zending,</seg> <seg n="10.2.2">in de breedste zin genomen,</seg> <seg n="10.2.3">in het synodale overleg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n12" rend="superscript">12</ref> te betrekken,</seg> <seg n="10.2.4">zonder dat de zelfstandigheid van die arbeid daarbij behoeft te worden prijsgegeven.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De onderlinge doordringing van kerk en zending is <hi rend="italic">feitelijk</hi> reeds aanwezig.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hier wordt nu,</seg> <seg n="10.4.2">met behoud van wederzijdse organisatie,</seg> <seg n="10.4.3">een regeling voorgesteld,</seg> <seg n="10.4.4">waarbij die ook <hi rend="italic">rechtens</hi> zou bestaan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Naast de gewone classicale vergadering zou dan een <pb n="228" ed="VW"/>bredere komen te staan en evenzo bij de Algemene Synode,</seg> <seg n="10.5.2">eens in de drie jaar,</seg> <seg n="10.5.3">een nog algemenere.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dit zou intensiever kerstening van velerlei sociale arbeid ten goede komen en in de kerk zouden reeds daardoor de vragen van belijdenis en tucht,</seg> <seg n="10.6.2">die in de zending toch ook aanwezig zijn,</seg> <seg n="10.6.3">veel breder uitstoelen.</seg></s></p>
<list>
<item><s n="11.1"><seg n="11.1.1">2. Wij stellen voor om,</seg> <seg n="11.1.2">op bepaalde voorwaarden,</seg> <seg n="11.1.3">waaronder ook de instemming met de doelstelling der kerk,</seg> <seg n="11.1.4">de vorming van huis- of hulpgemeenten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n13" rend="superscript">13</ref> mogelijk te maken.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zij kunnen,</seg> <seg n="11.2.2">als daartoe 'ernstige gronden' aanwezig zijn,</seg> <seg n="11.2.3">uit leden van een plaatselijke gemeente worden gevormd.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Doop en Avondmaal mogen daar niet bediend worden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ook hier is er aansluiting aan en ordening van bestaande toestanden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het zijn evangelisaties die kerkelijk worden geijkt en via de classicale vergadering in het kerkelijk leven worden ingeschakeld.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het is een huiskerk,</seg> <seg n="11.6.2">waarvan de plaatselijke gemeente door de sacramenten soortelijk onderscheiden is.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Historisch houdt deze huisgemeente verband met het bestaan der zgn. 'minderheden'.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Wij menen dat daarvoor thans binnen het kader der plaatselijke gemeente geen oplossing bestaat.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Wij zoeken die in een toeleiding naar de algemene kerk,</seg> <seg n="11.9.2">waarbij belijdenis en tucht geleerd moeten worden.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Maar met deze uitbouw van de gemeentevorm hopen wij bovenal nieuw land te bezeilen.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Ook de plaatselijke gemeente mag het initiatief nemen tot vorming van een hulpgemeente.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Op die wijze zal het mogelijk zijn om zoekende zielen in de kerk,</seg> <seg n="11.12.2">die buiten enig contact met de ambten vagabonderen,</seg> <seg n="11.12.3">te organiseren onder voor hen aannemelijke leiding en hen langs die omweg aan het overleg en belijden der kerk te laten deelnemen.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Ik denk daarbij vooral aan de vorming van nieuwe centra van christelijk leven in de grote steden,</seg> <seg n="11.13.2">als Gods Geest de behoefte aan heiliging onder de schare wekt.</seg></s></item>
<item><s n="12.1"><seg n="12.1.1">3. Daarmee zouden de vragen van belijdenis en tucht ook reeds anders zijn gesteld dan wanneer ze in de overgeleverde richtingstrijd moeten worden opgelost.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De kwesties van het modernisme,</seg> <seg n="12.2.2">deze natuurwetenschappelijke beduimeling van het Evangelie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="12.2.3">zijn niet meer aan de orde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ze thans nog onder de kerkelijke burgerij te willen uitvechten ware een anachronisme.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De belijdenis van Christus die de kerk in onze tijd moet doen uitgaan houdt geen verband met wetenschappelijke oudheden of echtheden,</seg> <seg n="12.4.2">maar met de oudheid van de Vader en de echtheid van de Heilige Geest,</seg> <seg n="12.4.3">waarover de wetenschap nog nooit een woord gezegd heeft.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Deze confessie kan alleen uit de mond van armen en kinderen geboren worden;</seg> <seg n="12.5.2">uit de nood en het verlangen der wereld.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In verband daarmee bevat ons voorstel ook een nieuwe regeling voor opzicht en tucht.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daarbij is weer gebruik gemaakt van een bestaand instituut,</seg> <seg n="13.2.2">dat der kerkvisitatie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hierdoor hebben wij getracht een middel te scheppen om de voortvarendheid en de animositeit van het presbyteriale <pb n="229" ed="VW"/>leertuchtproces te temperen door episcopale geest.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Iedere leertuchtkwestie moet een lange weg van persoonlijke deelname doorlopen voor ze in het stadium van een synodale beslissing komt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Moge de kerk deze voorstellen in ernstige overweging nemen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="229" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">A WCC.</hi> 9 (27.10.1933) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Op 23 november 1931 benoemde het moderamen KO. een cie. met de opdracht een nieuw reorganisatie-voorstel te ontwerpen. De cie. bestond uit: prof. dr. A. M. Brouwer, ds. D. Eilerts de Haan (later ds. K. A. Beversluis), ds. C. J. van Paassen, W. H. van de Pol, prof. mr. P. Scholten, prof. dr. C. G. Wagenaar, ds. G. H. Wagenaar, waaraan toegevoegd voor het contact met KHe. prof. dr. Ph. A. Kohnstamm en ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans. Zij begon op 5 januari 1932 onder leiding van prof. Schotten en hield twaalf zittingen. Op 20 en 21 juni 1933 werd het ontwerp voorgelegd aan het moderamen KO. Na enkele besprekingen met KHe. vond publikatie plaats in oktober 1933: <hi rend="italic">Ontwerp van een nieuw Algemeen Reglement en enige organieke reglementen voor de Nederlandse Hervormde Kerk, opge</hi>steld namens de Vereniging Kerkopbouw, Baarn 1933. Vgl. H. Bartels, a.w., p.76vv. Zie ook n. 31.1; 31.13;32.1;33.1, met betrekking tot uitstel van publikatie in verband met reactie KHe. Zie ook bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Arrest Hoge Raad 15 juni 1888; vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">De nieuwere geschiedenis van Neerlands Kerk der Hervorming,</hi> 's-Gravenhage 1964, p. 271-275.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Titel van een geschrift uit Noordmans' bibliotheek; schrijver: mr. R. E. Hattink; ondertitel]: Kerkrechtelijke aantekeningen naar aanleiding van een tegen mij gevoerde procedure <hi rend="italic">over kerkelijk hoofdgeld te Almelo,</hi> Zwolle 1882.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Koning Willem 1, die zichzelf als absoluut vorst en landsvader zag van het hem na de bevrijding uit de Franse heerschappij toegevallen Nederland, wenste, vooral met het oog op zijn grote plannen op economisch gebied, een efficiënt bestuur. De kerk zou daarin niet een factor van onzekerheid mogen vormen maar geheel moeten passen. Daartoe maakte hij gebruik van de ervaring en het inzicht van de ambtenaar J. D. Janssen (vgl. A.J.Rasker, a.w., p. 22), die geheel aan zijn bedoelingen beantwoordden. Als representatieve figuur benoemde hij <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Repelaer van Driel tot commissaris-generaal van het departement van hervormde en andere erediensten (behoudens de rooms-katholieke). Deze bezorgde (op 1.4.1816) de invoering. - Ocker Repelaer van Driel (1759-1832), Prinsgezind staatsman tijdens de Republiek, werd door de Koning op belangrijke posten gezet: hij was voordien dir.-gen. van Waterstaat, werd later minister van Eredienst. Artikel 9 (later art. 11, zie bijlage 2a) van het door Janssen vervaardigde reglement omschreef de taak van de kerk. Tegen de zin van de opsteller kwam daarin - als zwerfsteen - de uitdrukking voor 'handhaving harer leer'. De tijd, aan de kerk gegund voor bezwaren, was kort. Toch reageerden verschillende classes, vgl. J. C. A. van Loon, <hi rend="italic">Het Algemeen Reglement van 1816,</hi> diss. Amsterdam V.U., Wageningen 1942. Het krachtigst protesteerde de classis Amsterdam, vgl. P. J. Kromsigt, <hi rend="italic">Een honderdjarig</hi> protest, Amsterdam 1916. In zijn bekende antwoord (d.d. 28.3.1816) verklaarde R. van D. namens de Koning o.m.: "Het synode wordt thans niet opgeroepen om leerstellige geschillen te beslissen, maar om de kerk te besturen." Even verder: "Wat de leer zelve betreft zijn de verplichtingen van deszelfs (synode)leden en die van alle andere kerkbesturen begrepen in het negende artikel van het algemeen reglement hetwelk met ronde woorden van hen vordert de handhaving van de leer der hervormde kerk". Deze zinsnede liet de vraag onbeantwoord wat dan met 'handhaving' bedoeld was. Vandaar zeker, dat de comm.-gen. in zijn toespraak ter gelegenheid van de opening der synode (gehouden 3-30.7.1816) tot de volgende uitspraak kwam: "Door de ondervinding voorgelicht zult gij de zuiverheid van de leer door de enige goede waarborg verzekeren, namelijk door het <pb n="230" ed="VW"/>vaststelt en van inrichtingen, geschikt om de ware christelijke geest in leraars te versterken door de vermeerdering van godsdienstige kennis."</p><p>Noordmans (en anderen?) heeft uit deze zinsnede opgemaakt, dat deze outsider de kerk wel eens zou komen vertellen, dat de oplossing van het tuchtvraagstuk alleen door de wetenschappelijke theologie, dus op academisch niveau, kan worden geleverd. Men zou er ook uit kunnen lezen: met de kerk zal het goed gaan, als de predikanten maar zedelijk onberispelijke lieden zijn; en de beste weg daartoe is hun studiezin aan te wakkeren (zie voorts n. 46.1 2).</p><p>Vgl. A. J. Rasker,a.w., p. 26-3 l; G. J. Vos, <hi rend="italic">Geschiedenis der vaderlandse kerk</hi><hi rend="superscript">2</hi><hi rend="italic">,</hi> Dordrecht 1888 (o.a. p. 405); C. <hi rend="italic">Hooijer, Kerkelijke wetten voor de hervormden in het Koninkrijk der Nederlanden,</hi> Zaltbommel 1846 (m.n. p. 26 v.); J. Th. de Visser, <hi rend="italic">Kerk en Staat</hi> 111, Leiden <hi rend="italic">1927, Bijlage</hi> VII, p. 783 vv. <hi rend="italic">Aanspraak van de commissaris-generaal belast met de zaken der Hervormde Kerk enz. bij de opening van de Herv. Synode vergadering te 's-Gravenhage de 3de juli 1816.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Dit is bedoeld in de zin <choice><sic>vana . getal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">van a. getal</corr></choice> (uitslagvolkstelling),b. contact te weten met belangrijke groepen en gebieden aan en over de rand van de kerk. Vgl. n. 33.33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De ongeestelijkheid van de geldende bestuursregeling verhinderde het bijeenkomen der ambten in vergadering en dus hun geestelijk functioneren. Het schaadde in N.' oog de predikanten tot in hun materiële positie. Zie nr. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. de kwestie-Geelkerken 1926, n. 22.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Een Ingezonden</hi> in A<hi rend="italic">WCC. 10</hi> (1 0. 1 1. 1933) nr. 2 reageerde scherp tegen deze zinsnede. Het was namens het hoofdbestuur van het Ned. Herv. Verbond tot Kerkherstel, ondertekend door Th. L. Haitjema en R. B. Evenhuis. Zij vonden het "zacht gezegd ietwat pijnlijk in deze zinsnede te moeten horen dat wij het zelfde spoor ter oplossing van ons kerkelijk vraagstuk willen volgen als het 'kloeke kerkvolk der Doleantie', terwijl wij van de oprichting van het Verbond tot nu toe principieel en welbewust een andere weg hebben betreden. Hetwelk toch wel hieruit blijkt, dat van de zijde der Kuypergeesten van allerlei gading, zowel in als buiten onze kerk, vrijwel niet andersdan heftige bestrijdingonsten deel is gevallen." Zij vonden, waar zij zich voorgenomen hadden het Ontwerp op ridderlijke wijze te bespreken en zo nodig te bestrijden, de sfeer bij voorbaat reeds vertroebeld door een der gezaghebbende figuren van KO., die "min of meer terloops" . . . "een karikatuurtekening van de KHe.-beweging doorgaf".</p><p><hi rend="italic">INNKL.</hi> 3 (febr. 1933) nr. 9 had Th. C. Vriezen reeds betoogd waarom dit telkens gehoorde verwijt z.i. niet juist is:a. KHe.wil katholiek, gereformeerde kerken willen alleen orthodox zijn, maw. het volk wordt losgelaten; b. het samengaan van Hoedemaker en Gunning in confessionele richting waarborgt katholiciteit bij de tuchtoefening zoals deze door KHe. gezien wordt. N. reageerde <hi rend="italic">op het ingezonden</hi> als volgt: "Door de redactie daartoe in staat gesteld, wil ik gaarne een enkele kanttekening bij dit ingezonden plaatsen. Wat de stellers hier wraken uit mijn artikel van 27 oktober heb ik nog wat duidelijker gezegd in AWCC. van 3.1.1930 (zie nr. 14 - red.), een week voor de verwerping van het ontwerp-Haitjema C.s. Ik schreef toen o.a.: 'Als de reorganisatie een herhaling zou worden van 1886,even presbyteriaal in beide richtingen-van kerk en zending én van belijdenis en tucht-slechts met het voornemen (ik cursiveer nu) om de fouten te vermijden die de mannen van 1886 hebben gemaakt, dan is ons blijven onder de synode verloren tijd geweest ... Alleen een dubbele organisatie of een kerkregeling van een voor ons land nieuw type zou hier redding kunnen brengen' ... Op de Utrechtse predikantenvergadering enkele maanden later noemde prof. H. dit een sympathiek artikel en vroeg in aansluiting daaraan aan de aanwezigen, na een referaat van dr. Kromsigt, of men het nog eens wil de wagen met een presbyteriale kerkorde of niet. Daarop kwam toen geen antwoord (zien.31.1.-red.). Er ligt nu een gedocumenteerd antwoord op de kerkelijke tafel. Wij willen een kerkregeling van een voor ons land nieuw type; niet in <pb n="231" ed="VW"/>beide genoemde opzichten even presbyteriaal. Wij achten een voornemen om de fouten van 1886 te vermijden zonder meer onvoldoende. Wij vinden het nodig dat die goede bedoeling in de kerkorde wordt vastgelegd. Men zal inzien dat wat in de gewraakte zinsnede gezegd wordt niet 'min of meer terloops' is geplaatst, maar een vaste schakel is in een betoog en een zenuw in onze kerkelijke actie. De stellers van het <hi rend="italic">Ingezonden</hi> mogen zich daarvan niet met een gebaar afmaken."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 33.26. Bedoeld is uiteraard het visionair-eschatologische in G.; vgl. o.a. <hi rend="italic">zijn blikken in de Openbaring,</hi> 4 dln., Rotterdam 1866-1869, dl. 1, p. 155 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Het ontwerp-Reglement voor opzicht en tucht-KO. kent een aantal bepalingen mbt. de visitatie, provinciaal en synodaal, waardoor persoonlijk initiatief en bemiddeling aan de visitatoren-provinciaal en -synodaal, waaronder de moderator, toegekend worden, een en ander in het bijzonder wanneer het belijden in het geding is (vgl. art. 1 en 2, zie bijlage 2c). Zie art. 7, AR. en art. 34-39 Reglement voor opzicht en tucht, ontwerp-KO.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n12" type="end" place="end" n="12"><p>In elke oktober-vergadering (brede classicale vergadering) zijn behalve vertegenwoordigers van andere werkgroepen en leefgemeenschappen ook vertegenwoordigers van inwendige en uitwendige zending in het beraad opgenomen (art. 52). Hetzelfde geldt voor de brede synodale vergadering, die eens in de drie jaar samenkomt (art. 68).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie bijlage 2c.; vgl. ook H. Bartels, a. w., p. 80 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-van-kerkopbouw.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie N.' art. <hi rend="italic">Deur en hengsel</hi> (nr. 36), waarin hij een verontwaardigde reactie van H. van Lunzen op deze kwalificatie beantwoordt.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="35" xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw" decls="#bibl-noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw">
<pb n="231" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Twee lezingen over Kerkopbouw</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dr. Beerens<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.2" rend="superscript">2</ref> sprak over de huidige organisatie;</seg> <seg n="3.1.2">prof. Brouwer over:</seg> <seg n="3.1.3">De strijd om de organisatie.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik heb te spreken over het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik mag dus met de deur in 't huis vallen en vertellen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Bijna twee jaar<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.3" rend="superscript">3</ref> geleden installeerde prof. Brouwer de reorganisatiecommissie van de Vereniging.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er is in die beide jaren hard gewerkt en thans liggen de voorstellen op de synodale tafel.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Welke zijn nu die plannen?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Om dat duidelijk te maken moet ik eerst iets zeggen van de algemene <hi rend="italic">vooronderstellingen,</hi></seg> <seg n="5.1.2">die ten grondslag liggen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De <hi rend="italic">eerste</hi> grote vooronderstelling is dat de <hi rend="italic">gedachte van kerk</hi> in onze tijd sterker op de voorgrond moet treden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij komen op tegen de voorstelling dat de kerk tussen het staatkundige en het persoonlijke leven zou wegvallen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De geschiedenis van het kerkelijk leven in de laatste tientallen jaren zou ons dat kunnen suggereren.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De uitkomsten van de laatste volkstelling hebben die suggestie op droevige wijze versterkt.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In menige grote stad is het aantal kerkgangers een klein percent.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">En met name de cijfers omtrent de jeugd zijn ontstellend.</seg></s> <pb n="232" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.8"><seg n="5.8.1">Welnu,</seg> <seg n="5.8.2">de eerste vooronderstelling van de plannen van Kerkopbouw is dat we niettegenstaande dat alles blijven belijden:</seg> <seg n="5.8.3">ik geloof een heilige algemene christelijke kerk.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Wij geloven niet dat de verdere geschiedenis der mensheid mogelijk zal zijn zonder de kerk.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Wereldgeschiedenis en geloofsgeschiedenis en menselijk leven is niet denkbaar zonder een ruimte,</seg> <seg n="5.10.2">waarin het geloof zich bewegen kan.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Die ruimte is de kerk.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En de beweging van het geloof in de ruimte heet in algemene zin liturgie.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Buiten die liturgische beweging is geen mensenleven denkbaar.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Wij zijn geschapen om te loven,</seg> <seg n="5.14.2">te bidden,</seg> <seg n="5.14.3">te danken,</seg> <seg n="5.14.4">te zingen.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">En dat kan nu wel op allerlei wijze.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Maar het echte kan alleen in de naam van Jezus geschieden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een van de voordelen van onze tijd is dat God ons op een heel groot toneel aanschouwelijk onderwijs geeft.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij behoeven niet naar de schouwburg te gaan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Kerkelijke mensen,</seg> <seg n="6.3.2">die iets van geloofsbeweging verstaan,</seg> <seg n="6.3.3">zien de geweldigste stukken voor zich spelen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Met een wolk van getuigen als toeschouwers.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dat de liturgie alleen in Jezus' naam mogelijk is,</seg> <seg n="7.1.2">dat wordt ons aanschouwelijk geleerd door wat heden in Duitsland gebeurt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Lezen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Sportpaleis Berlijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ergernis des kruises.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Er is nog wel kerk op de wereld.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Geloofsbeweging in Christus.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Niet Duitse christenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze kerk heeft <hi rend="italic">aardse</hi> vormen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer men de kerk vergelijkt met de staat,</seg> <seg n="9.2.2">uit een oogpunt van stabiliteit,</seg> <seg n="9.2.3">dan wint de kerk het verre.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Neem de politieke geschiedenis en daarnaast de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Laten we denken aan Doop,</seg> <seg n="9.4.2">Avondmaal,</seg> <seg n="9.4.3">aan prediking en gebed,</seg> <seg n="9.4.4">aan kerkinrichting,</seg> <seg n="9.4.5">kerkregering.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is van grote betekenis dat er een band in het leven bestaat die de mensen vasthoudt in een orde,</seg> <seg n="10.1.2">die niet geheel van deze wereld is en juist daarom duurzamer.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het hachelijke van onze tijd is dat grote groepen binnen de christenheid de aansluiting daaraan hebben verloren.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ze kunnen niet worden opgevangen door een levensverband achter het staatkundige en vallen zo van de ene revolutie in de andere.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Juist omdat de kerk niet van deze wereld is,</seg> <seg n="10.4.2">omdat in haar geloofsbeweging mogelijk is,</seg> <seg n="10.4.3">daarom toont ze meer stabiliteit en maakt mensenleven op aarde ook mogelijker.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Van dat geloof in de heilige algemene christelijke kerk moet men iets hebben om lid van Kerkopbouw te kunnen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij willen niet defaitist zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Tegen alle schijn in- Rusland,</seg> <seg n="12.2.2">Duitsland,</seg> <seg n="12.2.3">de volkstelling</seg> <seg n="12.2.4">- geloven wij vast in de enige levensbeweging en de enige wereldorde die bestaanbaar is:</seg> <seg n="12.2.5">die des geloofs.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit zet ons in een hard conflict met de werkelijkheid.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Prof. Haitjema,</seg> <seg n="13.2.2">scherpzinnig denker en goed leider die hij is,</seg> <seg n="13.2.3">heeft heel goed gevoeld waarom het verschil met ons draait:</seg> <seg n="13.2.4">het werkelijkheidsbegrip.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hoe moeten wij staan met ons geloofsbegrip van kerk,</seg> <seg n="13.3.2">met onze eis van kerkelijke orde tegenover de werkelijkheid?</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Voorop moet staan dat wij de kerk niet in het <pb n="233" ed="VW"/>vlak van de werkelijkheid dezer wereld mogen neerdrukken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat zou ons trouwens ook niets geven.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Als ik mijn handen hier vlak naast elkaar op de tafel leg ... kan niet zolang in 't platte vlak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Maar nu draai ik ze ... nü kan ik ze tegen elkaar leggen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Nu zie ik waarom ze zo gemaakt zijn.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Anders konden zij niet bidden.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Voor bidden hebben wij de ruimte,</seg> <seg n="13.10.2">de derde dimensie nodig.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zó gaat het ook in de kerk.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Met het partij-overleg in de kerk wil het slecht boteren.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Men kan het niet eens worden.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Dat is erg.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Maar erger zou het zijn als het ons gelukte de partijen in het platte vlak van wetenschappelijke,</seg> <seg n="13.15.2">natuurwetenschappelijke,</seg> <seg n="13.15.3">psychologische,</seg> <seg n="13.15.4">filosofische of politieke overtuigingen op elkaar af te passen.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Dergelijke oplossingen zijn niet denkbeeldig.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Er is een soort amerikanisme,</seg> <seg n="13.17.2">een soort 'social gospel',</seg> <seg n="13.17.3">sociaal evangelie,</seg> <seg n="13.17.4">dat vlak aan de grens komt van een platslaan van het Evangelie.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Er is een ander soort amerikanisme dat het zoekt in persoonlijke zelfvervolmaking aan de hand der psychologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.6" rend="superscript">6</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 6 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">In Duitsland zoekt men de oplossing in het nationale vlak.</seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">Het Amerikaanse experiment is bezig om te slaan in een algemene 'Verelendung'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">Tegen het Duitse pogen komt de kerkelijke reactie snel opzetten,</seg> <seg n="13.21.2">sneller dan wij mogelijk hadden geacht.</seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1">Het is onmogelijk om onze overtuigingen in een van deze vlakken zo op elkaar af te passen dat er eenheid ontstaat.</seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1">Die éénheid heet belijdenis.</seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1">En die is alleen in de kerk mogelijk.</seg></s> <s n="13.25"><seg n="13.25.1">Voor belijdenis is <choice><sic>geestelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">geestelijke</corr></choice> ruimte nodig.</seg></s> <s n="13.26"><seg n="13.26.1">En daarmee bedoel ik niet de ruimte in het platte vlak dezer wereld.</seg></s> <s n="13.27"><seg n="13.27.1">De ruimte om ja en neen,</seg> <seg n="13.27.2">omdat ze niet op elkaar af te passen zijn,</seg> <seg n="13.27.3">naast elkaar te leggen.</seg></s> <s n="13.28"><seg n="13.28.1">Dat is tolerantie.</seg></s> <s n="13.29"><seg n="13.29.1">Modus vivendi.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="13.30"><seg n="13.30.1">De eenheid van het humanisme,</seg> <seg n="13.30.2">niet van de kerk.</seg></s> <s n="13.31"><seg n="13.31.1">Wij hebben een andere ruimte nodig.</seg></s> <s n="13.32"><seg n="13.32.1">Een nieuwe dimensie.</seg></s> <s n="13.33"><seg n="13.33.1">De kerkelijke ruimte,</seg> <seg n="13.33.2">waarin plaats is voor geloofsbeweging,</seg> <seg n="13.33.3">de liturgie,</seg> <seg n="13.33.4">waarbij een stuk van de hemel bij het aardse leven getrokken wordt,</seg> <seg n="13.33.5">of liever het aardse leven in het geloof ten dele in de hemelen wordt opgenomen.</seg></s> <s n="13.34"><seg n="13.34.1">De Civitas Dei</seg> <seg n="13.34.2">- half kerk half koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="13.35"><seg n="13.35.1">Alleen dan is confessie</seg> <seg n="13.35.2">- belijdenis</seg> <seg n="13.35.3">- mogelijk.</seg></s> <s n="13.36"><seg n="13.36.1">Dan kan er zoiets ontstaan als wanneer ik mijn handen in de ruimte draai tot ze de gebedshouding,</seg> <seg n="13.36.2">gevonden hebben.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Belijdenis betuigt van dingen die geen volkomen aansluiting hebben aan onze natuurkennis.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Die wij psychologisch niet kunnen opdelven.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Die filosofisch niet te construeren zijn.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Die politiek niet te verwerkelijken zijn.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ze zijn nog <choice><sic>maarzeer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">maar zeer</corr></choice> ten dele waar.- Ze zijn nog <choice><sic>maarzeer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">maar zeer</corr></choice> ten dele goed.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">- Ze zijn nog maar zeer ten dele nuttig.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">- Ze zijn nog maar zeer ten dele in ons en van ons.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Daarom staat volgens Augustinus tegenover de confessie de praesumptie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het nemen van wat nog niet in ons is.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Gunning heeft een boekje over dat geestelijk stelen geschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Confessie,</seg> <seg n="14.11.2">dat is het gestolene teruggeven.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Alleen in de belijdenis is aardse éénheid,</seg> <seg n="14.12.2">die iets te betekenen heeft,</seg> <seg n="14.12.3">mogelijk.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Wij moeten ons de dingen van boven laten geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Wij moeten leren,</seg> <seg n="14.14.2">zoals Robertson<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.12" rend="superscript">12</ref> het noemt:</seg> <seg n="14.14.3">to hail the King,</seg> <pb n="234" ed="VW"/><seg n="14.14.4">de Koning toe te juichen.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">De hele kerkelijke crisis en een groot deel van de politieke ligt daarin dat de mensen het verleerd hebben,</seg> <seg n="14.15.2">zich in die geloofsruimte te bewegen,</seg> <seg n="14.15.3">die kerk heet.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">De liturgie,</seg> <seg n="14.16.2">de hulde is uit hun leven verdwenen en ze worden zo wanhopig plat en modern.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Wij moeten terug naar de kerk,</seg> <seg n="14.17.2">naar de Schrift,</seg> <seg n="14.17.3">naar de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="14.17.4">het Onze Vader,</seg> <seg n="14.17.5">gezang 3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Dat is de grote vooronderstelling van ons ontwerp.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">Wanneer wij afwijken van de gewone presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="14.19.2">dan doen wij dat om wat meer kerk in de organisatie te brengen.</seg></s> <s n="14.20"><seg n="14.20.1">Dat rekenen met de werkelijkheid is niet:</seg> <seg n="14.20.2">haar in de aardse werkelijkheid neerdrukken.</seg></s> <s n="14.21"><seg n="14.21.1">Maar zoals kerk met werkelijkheid rekent,</seg> <seg n="14.21.2">als Jezus op aarde komt om zondaren zalig te maken.</seg></s> <s n="14.22"><seg n="14.22.1">Rekenen dus ook met de zondige werkelijkheid.</seg></s> <s n="14.23"><seg n="14.23.1">Capituleren voor de zondige werkelijkheid,</seg> <seg n="14.23.2">zoals God ervoor capituleert als Hij zijn Zoon zendt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="14.24"><seg n="14.24.1">Wij willen de presbyteriale kerkorde in de eerste plaats wat minder politiek maken.</seg></s> <s n="14.25"><seg n="14.25.1">Een onderscheid met de zestiende eeuw is vooral dat de zending nu veel meer op de voorgrond staat.</seg></s> <s n="14.26"><seg n="14.26.1">Daarin komen wij overeen met de oude kerk.</seg></s> <s n="14.27"><seg n="14.27.1">De Westerse kerk was zendingskerk.</seg></s> <s n="14.28"><seg n="14.28.1">Ze heeft Europa gechristianiseerd.</seg></s> <s n="14.29"><seg n="14.29.1">De Reformatie had deze taak niet meer en de uitwendige zending lag nog weinig in 't gezichtsveld.</seg></s> <s n="14.30"><seg n="14.30.1">Dat moest van invloed zijn op de kerkorde.</seg></s> <s n="14.31"><seg n="14.31.1">Men richtte zich in als een polis,</seg> <seg n="14.31.2">een gevestigde stad of staat.</seg></s> <s n="14.32"><seg n="14.32.1">Iets van politiek wezen kwam er in.</seg></s> <s n="14.33"><seg n="14.33.1">Het territoriale werd geweldig versterkt.</seg></s> <s n="14.34"><seg n="14.34.1">Het nationale kreeg meer betekenis.</seg></s> <s n="14.35"><seg n="14.35.1">Het bisschoppelijke en het evangelistenwezen der oude kerk raakte achterop.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij staan voor een heel andere werkelijkheid.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij moeten iets van dat politieke,</seg> <seg n="15.2.2">territoriale,</seg> <seg n="15.2.3">nationale weer weg doen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wij doen dat in ons ontwerp allereerst door de zending in te schakelen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De brede classicale vergadering.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De brede algemene synode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Lekenorganisatie wordt voor kerk gerekend.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het territoriale wordt gecombineerd met het activiteitsbeginsel.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Niet de inboorlingen maar de actieve christenen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">De zending in breedste betekenis;</seg> <seg n="15.9.2">in- en uitwendige.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het ambt der gelovigen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Het lekenelement.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">In verband daarmee reeds andere tuchtopvatting.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">De ethische en de empirische ketter.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Sociale arbeid kan dan tevens tot zending verdiept worden.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">En zending tot een liturgische handeling der gemeente.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Een geloofsbeweging in de kerk.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">De liturgie krijgt zo een breed-praktisch karakter.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Het gevaar dat we,</seg> <seg n="15.18.2">door op de traditie en de liturgische schatten terug te grijpen,</seg> <seg n="15.18.3">ons een tempel bouwen wordt ondervangen.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Het Evangelie is het eerst in de kale synagoge verlezen.</seg></s> <s n="15.20"><seg n="15.20.1">Heden is deze schrift in uw oren vervuld,</seg> <seg n="15.20.2">zei de timmermanszoon,</seg> <seg n="15.20.3">de leek bij uitnemendheid,</seg> <seg n="15.20.4">priester naar de ordening van Melchizedek (Lk. <choice><sic>4 : 2 l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">4 : 21</corr></choice>;</seg> <seg n="15.20.5">Mk. 6 : 3;</seg> <seg n="15.20.6">Gen. 14 : 3 vv.;</seg> <seg n="15.20.7">Hebr. 7).</seg></s> <s n="15.21"><seg n="15.21.1">Wij ontkennen de waarheid die er in een social gospel ligt niet.</seg></s> <s n="15.22"><seg n="15.22.1">Wij waken alleen tegen vervlakking.</seg></s> <s n="15.23"><seg n="15.23.1">Het moet gepredikt in de ruimte der kerk.</seg></s> <s n="15.24"><seg n="15.24.1">Het mag niet een sociaal belang en politiek doel zijn zonder meer.</seg></s> <s n="15.25"><seg n="15.25.1">Social gospel moet gospel blijven.</seg></s> <s n="15.26"><seg n="15.26.1">Een boodschap van God.</seg></s> <s n="15.27"><seg n="15.27.1">Als wij dus aansluiten aan de werkelijkheid,</seg><pb n="235" ed="VW"/> <seg n="15.27.2">de zondige werkelijkheid</seg> <seg n="15.27.3">- een andere is er niet op deze wereld</seg> <seg n="15.27.4">- dan is dat geen secularisering,</seg> <seg n="15.27.5">geen capitulatie voor de wereld,</seg> <seg n="15.27.6">maar omgekeerd een poging tot clericalisering.</seg></s> <s n="15.28"><seg n="15.28.1">Maar een bepaalde clerus</seg> <seg n="15.28.2">- de leek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="15.29"><seg n="15.29.1">Een vreemde clericalisering,</seg> <seg n="15.29.2">maar zeker geen secularisering,</seg> <seg n="15.29.3">geen capitulatie van de kerk voor de wereld.</seg></s> <s n="15.30"><seg n="15.30.1">Wij erkennen de liturgische beweging des geloofs,</seg> <seg n="15.30.2">de geloofsbeweging,</seg> <seg n="15.30.3"><hi rend="italic">waar die maar is,</hi></seg> <seg n="15.30.4">als kerk.</seg></s> <s n="15.31"><seg n="15.31.1">Maar wij organiseren haar tevens.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Een tweede poging om de kerkelijke ruimte,</seg> <seg n="16.1.2">de dimensie der belijdenis terug te winnen,</seg> <seg n="16.1.3">ligt in de instelling van de huis- of hulpgemeente.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Die instelling bedoelt om het mogelijk te maken dat groepen in de kerk,</seg> <seg n="16.2.2">die geen aanpassing hebben bij de ambtelijke leiding der plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="16.2.3">zichzelf organiseren.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Of door de leiders der plaatselijke gemeente worden georganiseerd tot een evangelisatiekring binnen het kerkverband.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De leden moeten</seg> <seg n="16.4.2">- minstens 200</seg> <seg n="16.4.3">- stemgerechtigde leden der gemeente zijn en instemmen met art. 1 en 2 van het Algemeen Reglement,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="16.4.4">waar de doelstelling der kerk wordt aangewezen en waarin naar haar formulieren wordt verwezen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Historisch 't meest in aansluiting aan de kwestie van de minderheden naar het karakter in het Ontwerp. 't Meest op de inwendige zending gericht.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Ook de minderheden wijzigen zich in de zin van inwendige zending.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De natuurwetenschap,</seg> <seg n="16.7.2">de psychologie,</seg> <seg n="16.7.3">de filosofie en de sociale verschillen komen op de achtergrond,</seg> <seg n="16.7.4">straks ook de politieke.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Om de kerk te redden.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Niet de kerk,</seg> <seg n="16.9.2">maar de zielen voor het leven te behouden en niet te verliezen.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Modernisme wordt bier omgekeerd.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Barth en de Duitse christenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">De minderheden lossen de kerk op,</seg> <seg n="16.12.2">als ze niet actief en passief in de ware lijn der kerk komen:</seg> <seg n="16.12.3">de belijdenis.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Niet een mozaïek maar in de geloofsdimensie.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Daarin liggen de charismata.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">De verscheidenheden.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">De ene gave en geest reikt verder uit het platte vlak der wereld in de ruimte der belijdenis dan de andere.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Maar allen belijden wat ze niet weten,</seg> <seg n="16.17.2">maar geloven.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Zo ook psychologisch,</seg> <seg n="16.18.2">sociaal,</seg> <seg n="16.18.3">politiek.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">In verband met deze beide instellingen:</seg> <seg n="16.19.2">bredere classis en algemene synode:</seg> <seg n="16.19.3">de huisgemeente.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">Maar dan ook meer kerkelijke regeling van de tucht.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">De regeling daarvan in het presbyteriale systeem is,</seg> <seg n="16.21.2">in verband met het achterop staan van de zending,</seg> <seg n="16.21.3">van de leken,</seg> <seg n="16.21.4">van charismata,</seg> <seg n="16.21.5">te politiek,</seg> <seg n="16.21.6">niet kerkelijk genoeg.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">In de geloofsruimte,</seg> <seg n="16.22.2">de kerk,</seg> <seg n="16.22.3">moeten andere factoren meespreken dan die in een gewoon proces optreden!</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Onderzoek en eindstemming.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het moet een onderzoek zijn naar het charisma,</seg> <seg n="18.1.2">naar het lekenwaarheidsgehalte (niet het wetenschappelijke,</seg> <seg n="18.1.3">natuurkundige,</seg> <seg n="18.1.4">psychologische,</seg> <seg n="18.1.5">filosofische,</seg> <seg n="18.1.6">sociale,</seg> <seg n="18.1.7">politieke,</seg> <seg n="18.1.8">maar naar het leken-geloofsgehalte,</seg> <seg n="18.1.9">naar het zendingsgehalte).</seg></s> <pb n="236" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.2"><seg n="18.2.1">Deze dingen komen aan de orde.</seg></s></p>
<lg><l n="19.1"><seg n="19.1.1">En ze komen er.</seg></l><l n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij staan vlak voor grote geestelijke stroomversnellingen.</seg></l></lg>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Kerkherstel,</seg> <seg n="20.1.2">Kerkopbouw zijn als strospiertjes,</seg> <seg n="20.1.3">die daarin meegevoerd worden.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wij kunnen 't rustig aanzien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.20" rend="superscript">20</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<pb n="237" ed="VW"/>
<head n="2."><label>2.</label> <s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wat wil Kerkopbouw?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Of er wat met de kerk gebeuren moet,</seg> <seg n="23.1.2">dat is een vraag.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dát er wat met de kerk gebeurt,</seg> <seg n="23.2.2">is geen vraag maar een feit.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Rusland,</seg> <seg n="23.3.2">Duitsland plaatsen ons voor het vraagstuk van kerk en staat.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Bij ons is het kerkelijk vraagstuk lange tijd een richtingsvraagstuk geweest.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Een confessionele strijd.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En dat blijft het ook wel altijd,</seg> <seg n="24.3.2">want het gaat om de weg naar de eeuwigheid.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Zijn we katholiek of ketters,</seg> <seg n="24.4.2">gelovig of ongelovig?</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar het gaat heden ten dage ook om het bestaan van de kerk zelf.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Er is uitwendige dreiging en inwendige afbrokkeling.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">De afbrokkeling deed ons de laatste volkstelling zien en de dreiging is slechts enkele kilometers van ons verwijderd.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Maar zulke dingen zijn niet geografisch te bepalen.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">De dreiging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.2" rend="superscript">2</ref> is ook midden onder ons.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Rome</seg> <seg n="24.10.2">- Mussert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De vraag wordt dan:</seg> <seg n="25.1.2">Hoe zal de kerk verder bestaan?</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het is te merken dat deze vraag zich gaat opdringen. 't Is alleen een <hi rend="italic">wonder</hi> dat ze het niet sterker doet.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wij leven zo snel in deze omwentelingstijd.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Hoe loopt het af als de synode maar doorgaat met haar stemverhoudingen van 9 tegen 10 en 10 tegen 9?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Twee bekende verenigingen houden zich bijzonder met het kerkelijk vraagstuk bezig:</seg> <seg n="26.1.2">Kerkherstel en Kerkopbouw.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Kerkherstel heeft in 1929<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.5" rend="superscript">5</ref> voorstellen uitgewerkt die in januari 1930 zijn verworpen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Daarin werd Voorgesteld de oude presbyteriale kerkorde weer in te voeren.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De gereformeerden hebben die ook.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Deze werkt van onderen op:</seg> <seg n="26.5.2">de kerkeraad,</seg> <seg n="26.5.3">de classis,</seg> <seg n="26.5.4">de provinciale synode,</seg> <seg n="26.5.5">de algemene synode.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">En dat geldt gelijkelijk voor de (kerkelijke) arbeid en de tucht.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Alleen zouden nu</seg> <seg n="26.7.2">- in verband met de eenheid en ondeelbaarheid van ons land</seg> <seg n="26.7.3">- de classes de synode kiezen en de provinciale synode zou alleen administratief moeten werken.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Dit voorstel wil heel sterk <hi rend="italic">herstel</hi> van de presbyteriale kerkorde en het werk van <pb n="238" ed="VW"/>Willem 1,</seg> <seg n="26.8.2">die onze kerk een bestuursinrichting gaf,</seg> <seg n="26.8.3">wordt dan aan de kant gezet.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">In 1816 kwam ook de kerk onder de staat.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Dit was restauratie en een terugslag op de Franse revolutie.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Zo werd de kerk echter onmondig.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De school,</seg> <seg n="26.12.2">de academie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.6" rend="superscript">6</ref> nam de zorg voor de leer op zich.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">De kerk zorgde er voor <hi rend="italic">dat</hi> er gepreekt werd,</seg> <seg n="26.13.2">niet voor <hi rend="italic">wat</hi> er gepreekt werd.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Zo vatte de koning de handhaving der leer op.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Kerkherstel nu wil terecht de kerk weer mondig maken en verantwoordelijk voor wat er gepreekt wordt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Daarom moet de bestuursinrichting aan de kant.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De kerk moet weer besluiten kunnen nemen die niet alleen administratief zijn maar ook geestelijk.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Daarmee is Kerkopbouw het eens.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zij heeft nu eveneens een voorstel ingediend,</seg> <seg n="28.2.2">waarin de presbyteriale kerkorde weer wordt ingevoerd.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Niet precies op dezelfde wijze als Kerkherstel,</seg> <seg n="28.3.2">maar in de hoofdzaak gelijk:</seg> <seg n="28.3.3">kerkeraden,</seg> <seg n="28.3.4">classicale vergaderingen,</seg> <seg n="28.3.5">provinciale synoden,</seg> <seg n="28.3.6">nationale synode.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Men kan vragen welk verschil er is tussen de bestaande bestuursinrichting en de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="28.4.2">aangezien de kerkelijke mensen nu toch ook afvaardigen naar de vergaderingen en deze vergaderingen nu toch ook besluiten nemen.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het lijkt alsof dit zo is,</seg> <seg n="28.5.2">maar het is niet zo.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">De classicale vergaderingen zijn stem-machines.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Ze kunnen niet besluiten,</seg> <seg n="28.7.2">alleen adviseren.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Vroeger werd door de classes het leven beïnvloed.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Men kon samen het leven reformeren.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Men leze daar de Acta voor op na.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><choice><sic>En nu de synode. onze synode</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">En nu de synode:</corr></choice></seg><choice><sic>En nu de synode. onze synode</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="29.1.2"><choice><sic>En nu de synode. onze synode</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">onze synode</corr></choice> is eigenlijk een administratief lichaam.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ze kan geen uitspraken doen in verband met de prediking.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De pols van het christelijk leven klopt er niet zoals het op een ware synode moet zijn.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ze is een evenaar<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.7" rend="superscript">7</ref> van negen tegen tien of tien tegen negen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De synode vertegenwoordigt het evenwicht,</seg> <seg n="29.5.2">partij-evenwicht en verder zorgt ze dat de <hi rend="italic">school</hi> voor de leer kan zorgen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Een belijdenisuitspraak is haar schier onmogelijk.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Daarom zijn velen bang voor de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Ze willen geen beslissingen in de kerk die geschiedenis maken.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Wel evenwicht.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Zoals gezegd</seg> <seg n="30.1.2">- Kerkopbouw gaat in zoverre met Kerkherstel samen dat ook deze vereniging in beginsel wil terugkeren tot het presbyteriale leven.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hier melden zich twee vragen:</seg></s></p>
<list>
<item><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> Is dit presbyteriale leven zomaar te herstellen en weer in te voeren?</seg></s></item>
<item><s n="32.1"><seg n="32.1.1">b. Is de historische presbyteriale kerkorde in de praktijk in alle delen bruikbaar gebleven?</seg></s></item>
</list>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Met deze vragen komen wij tot de kritiek der kerkorde.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Wat a. betreft:</seg> <seg n="33.2.2">er is in onze dagen een kritische theologie.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Daarnaast komt nu een kritische kerkorde te staan.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Die is (trouwens) al lang aan de orde,</seg> <seg n="33.4.2">al vijftig jaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Na 1886 is dit de hervormde positie dat de kerkorde een vraag geworden is.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Er is <hi rend="italic">geloof</hi> voor nodig.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Kerkorde is een eschatologisch begrip<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.9" rend="superscript">9</ref> want zij hangt samen met de wederkomst van Christus.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">En daarom kunnen wij niet zomaar gaan herstellen.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">De tijden hebben tekenen,</seg> <seg n="33.9.2">daarop moet men letten.</seg></s> <pb n="239" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="33.10"><seg n="33.10.1">Wat b. betreft:</seg> <seg n="33.10.2">de presbyteriale kerkorde is niet volmaakt gebleken.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Wat de tuchtoefening betreft heeft ze geen bevredigende geschiedenis.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">En na 1886 zucht men in de hervormde kerk naar een andere regeling:</seg> <seg n="33.12.2">men wil niet naar Assen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze beide dingen</seg> <seg n="34.1.2">- de kritische kerkorde en de eigen regeling van de tucht</seg> <seg n="34.1.3">- onderscheiden Kerkopbouw.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Kerkherstel wil ook wel anders dan de kerken in 1886,</seg> <seg n="34.2.2">maar zij legt dat niet vast in de kerkorde.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het hangt daar alles af van de geest.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar dan kunnen wij de oude organisatie ook wel houden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Nu kom ik over de speciale punten te spreken en begin bij het hoofdthema:</seg> <seg n="35.1.2">de regeling der tucht.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Reeds in januari 1930 heb ik in het <hi rend="italic">Weekblad voor christendom en cultuur</hi> als hoofdbezwaar tegen het voorstel-Haitjema c.s. ingebracht dat het tuchtprocédé niet is gewijzigd.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Daar zit de zaak op vast.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Daar is in 1886 het wachten op. En anders kan men zijn gading vinden bij de gereformeerde kerken,</seg> <seg n="35.4.2">die dan wel goed werken.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wij zijn in Kerkopbouw dan ook begonnen met opzicht,</seg> <seg n="35.5.2">tucht en kerkvisitatie.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De kerkvisitatie is een oud instituut.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Reeds Luther heeft er sterk mee gewerkt.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Deze functie berust op persoonlijke invloed en wij meenden haar in de tuchtregeling te moeten inschuiven.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Tot nu toe ontbreekt het persoonlijke element in de kerkelijke rechtspraak.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Het blijft bij aanklacht en proces.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Men zie het tuchtproces dat 'broeder Marinus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.11" rend="superscript">11</ref> in beweging zet tegen dr. Geelkerken.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Wij nu willen een kerkvisitator en moderator voor zes jaren zien benoemd.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Meestal zal dat verlengd worden.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Deze maatregel brengt een persoonlijk element in de tucht.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">En als het werk van deze kerkvisitator niet lukt,</seg> <seg n="35.15.2">dan moet er <hi rend="italic">tenslotte</hi> een proces komen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Men heeft bezwaar tegen de duur van deze functie.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar anders (bij een kortere benoeming) gaat het persoonlijke weer verloren en het wordt te politiek.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De gereformeerde kerkorde (de kerkorde van de gereformeerde kerken) staat in gevaar te verpolitieken.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Politiek en belijden lopen nergens zo ineen als bij de gereformeerden.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Zelfs hun theologie dreigt te verpolitieken.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">In Kerkherstel wil men wel een tussen-instantie,</seg> <seg n="36.6.2">maar niet als ambt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Ook wij willen een dienst,</seg> <seg n="36.7.2">maar ambt en dienst waren vroeger één ding.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Laten wij het behulpsels noemen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Een tweede belangrijke zaak is de huisgemeente.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het richtingsvraagstuk is geen kleinigheid.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hier hebben wij weer de kwestie van politiek en kerk.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Tucht en richting hangen nauw samen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Als men mensen in Kerkherstel vraagt:</seg> <seg n="37.5.2">wilt ge alle vrijzinnigen de kerk uit hebben? dan zeggen ze:</seg> <seg n="37.5.3">neen!,</seg> <seg n="37.5.4">maar zij willen wel orde op de prediking stellen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Wij willen dat ook.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De kerk moet beslissen <hi rend="italic">wat</hi> er gepreekt wordt en niet alleen <hi rend="italic">dat</hi> er gepreekt wordt.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Maar de kerk is met dit probleem niet in het reine als zij er alleen maar voor zorgt dat er (op een bepaalde wijze) <hi rend="italic">niet</hi> gepreekt wordt.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">En daar kan het licht op neerkomen.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Daar zorgt bisschop <pb n="240" ed="VW"/>Müller<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.13" rend="superscript">13</ref> ook voor.</seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Dat kunnen zes hitlerjongens met stokken ook doen!<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Nu wil ook ik wel zeggen:</seg> <seg n="38.1.2">dat er <hi rend="italic">niet</hi> gepreekt wordt,</seg> <seg n="38.1.3">daar moet soms voor gezorgd worden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Wij zijn hier op deze aarde en wij zijn ook stoffelijke wezens.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Wij gebruiken daarom ook uitwendige middelen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.15" rend="superscript">15</ref></seg> <seg n="38.3.2">al zijn het geen stokken.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar wij moeten er toch wel terdege aan denken dat wij in de kerk zo weinig mogelijk met de stok werken.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Kerkherstel roept:</seg> <seg n="38.5.2">de zuivere Evangelieprediking moet veilig gesteld.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Maar het is niet zo gemakkelijk te zorgen dat er werkelijk gepredikt wordt als om te zorgen dat er niet gepreekt wordt.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Deurwachter zijn in de kerk is geen geringe zaak.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De deur in een kathedraal ziet er anders uit dan die van een hondehok.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Men doet ze ook niet op dezelfde wijze open en dicht als de deur van een bewaarplaats van brandstof.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Het zijn allemaal geen Petrussen die met sleutels zwaaien.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Buitensleutels gaan makkelijker dan binnensleutels en daaraan dacht Kerkopbouw bij de huisgemeente.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Ze tracht de kerkdeur zo te laten draaien dat de mensen binnenkomen en niet buiten.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">De huisgemeente gaat uit van de richtingen (het richtingsprobleem) der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Maar ze blijft daarbij niet staan.</seg></s> <s n="38.15"><seg n="38.15.1">De eeuwen kruien.</seg></s> <s n="38.16"><seg n="38.16.1">We denken aan een huisgemeente bij minstens éénderde van de lidmaten der gemeente of bij minstens tweehonderd lidmaten.</seg></s> <s n="38.17"><seg n="38.17.1">We moeten erkennen dat de richtingstrijd ook ontstaat door psychologische verschillen.</seg></s> <s n="38.18"><seg n="38.18.1">En dat er ook een 'zendingsgemeente' in de plaatselijke gemeente kan zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="38.19"><seg n="38.19.1">Dit alles met het oog op de nood des tijds.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="38.20"><seg n="38.20.1">Hiertegen heeft Kerkherstel het meeste bezwaar.</seg></s> <s n="38.21"><seg n="38.21.1">Kerkherstel vreest dat het richtingswezen in de kerk dan gereglementeerd wordt.</seg></s> <s n="38.22"><seg n="38.22.1">Maar in de huisgemeente die ons voor ogen staat worden doop en avondmaal niet bediend.</seg></s> <s n="38.23"><seg n="38.23.1">Wilde evangelisaties moeten komen onder toezicht van het classicaal bestuur.</seg></s> <s n="38.24"><seg n="38.24.1">De plaatselijke gemeente wordt niet gesplitst.</seg></s> <s n="38.25"><seg n="38.25.1">De belijdenis der huisgemeente moet overeenstemmen met art. 1 en 2 van het Algemeen Reglement,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="38.25.2">zodat er opzicht en kerkelijke leiding mogelijk is.</seg></s> <s n="38.26"><seg n="38.26.1">Ons voorstel is op insluiting aangelegd,</seg> <seg n="38.26.2">waar uitsluiting niet gewenst of onmogelijk is.</seg></s> <s n="38.27"><seg n="38.27.1">Het is vissen met het net.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Tenslotte pleiten wij voor de brede classicale vergadering en de brede synode (art. 54 en art. 68).</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De kerk wordt zo weer een <hi rend="italic">belijdende</hi> kerk.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ook een in allerlei commissies <hi rend="italic">werkende</hi> kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Men late dit voorstel niet stranden op een zekere vasthoudendheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.20" rend="superscript">20</ref> 't Is een kans die niet gemakkelijk terugkeert.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="236" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.1" type="end" place="end" n="1"><p>De lezing is gehouden voor de afdeling Utrecht KO. op 30 november 1933. Zij reageert mede op de brochure van Haitjema, <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef en reorganisatie,</hi> m.n. het <hi rend="italic">Naschrift</hi> daarvan. Men zou deze lezing van N. kunnen noemen: De ruimte der kerk, of ook: De ruimte van het gebed. Zie p. 233. De lezing mondt uit in een aantal aantekeningen, die vanwege hun gehalte ondanks het soms ontbreken van duidelijke samenhang in de druk worden opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.2" type="end" place="end" n="2"><p>J. F. Beerens <choice><sic>(1 882</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1882</corr></choice>-1949), hervormd predikant, o.a. te Utrecht, medeoprichter KO.: redacteur orgaan KO.; tegenstander ontwerp- 1938 (tucht!).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.3" type="end" place="end" n="3"><p>Op 5.1.1932. Zie n. 34.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.4" type="end" place="end" n="4"><p>De niet tot zinnen gevormde woorden zijn aldus te verstaan: Wij lezen over de gebeurtenissen in het Sportpaleis te Berlijn. In dit gebeuren werd de ergernis aan het kruis openbaar. Er is nog wel kerk op de wereld: overal daar waar de geloofsbeweging in Christus zich voltrekt. Die vinden wij niet bij de Duitse christenen. - Zie n. 26.8 sub f</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.5" type="end" place="end" n="5"><p>De betekenis van deze zin wordt duidelijk wanneer men hem aanvult als volgt: "kan ik ze niet vouwen, zo lang ze in het platte vlak blijven." Vgl. voor dit beeld nr. 43, p. 288, nr. 381, p. 250.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.6" type="end" place="end" n="6"><p>Twee soorten amerikanisme: 1. social gospel. Beweging waaraan verbonden de naam van de Amerikaanse theoloog Walter Rauschenbusch (1861-1918), baptistenpredikant. Werkte in sociaal verwaarloosde buurt van New York. Schreef o.a. A <hi rend="italic">Theology flor the Social Gospel,</hi> New York 1917. De zelfzucht der mensen moet en kan overwonnen worden door geloof in Christus, als de mens bij uitstek. Zo komt het koninkrijk Gods en overwint de liefde, uitgedrukt in sociale bewogenheid en actie. Reinhold Niebuhr bracht ontnuchtering in dit te hoog gespannen christen-socialisme. 2. pragmatisme. Zie voor deze invloedrijke psychologische richting N.'studie <choice><sic>Hetpragmatisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Het pragmatisme</hi></corr></choice><hi rend="italic"> van William James, VW.,</hi> dl. 1, p. 240-254.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.7" type="end" place="end" n="7"><p>Term uit de leer van Marx: noodzakelijke fase als dieptepunt, waarna de totale ineenstorting van de huidige en de komst van de nieuwe klasseloze maatschappij.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 33.22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.9" type="end" place="end" n="9"><p>"Quid interesset inter praesumptionem et confessionem". Vgl. <hi rend="italic">Augustinus' Confessiones</hi> met inleiding en vertaling door A. Sizoo, Delft 1939, III, 20, 26. De 'nederige belijdenis' der heilige schriften heeft voor Augustinus gezag verkregen boven de 'trotse aanmatiging' der gnosis en van Plato.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.10" type="end" place="end" n="10"><p>Gunning spreekt over het geestelijk stelen ook wel onder de term anticipatie, bijv. in <hi rend="italic">Lijden en heerlijkheid,</hi> Amsterdam 1875<hi rend="superscript">2</hi> p. 69. "De Christus Gods hangt daar naakt en uitgeschud aan het kruis ... Zo is dan al wat gij hebt en het leven zelf door u te vroeg genomen, gestolen, geanticipeerd." Vgl. ook <hi rend="italic">Het kruis, de waarheid voor wetenschap en</hi> kerk, inaugurele oratie Amsterdam 1882, p. 12, en <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902, p. 40 noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie Joh. 3 : 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.12" type="end" place="end" n="12"><p>Frederick William Robertson (1816-1853), beroemd prediker, 'van Brighton', bracht redelijke en sociaal-politieke verantwoording van (anglicaans) geloof tegenover gevoelsvroomheid en conservatisme. J. H. Gunning jr. over hem: <hi rend="italic">Een ridder in het </hi><pb n="237" ed="VW"/><hi rend="italic">leraarskleed, Stemmen voor waarheid en vrede,</hi> 1870, p. 1077-11 00. -'To hail the King': vindplaats onbekend. Vgl. <hi rend="italic">Sermons,</hi> 4 dln., Leipzig 1861; Stopford A. Brooke, <hi rend="italic">Robertson's life and letters,</hi> Londen 1872.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.13" type="end" place="end" n="13"><p>"Wij loven U, o God", het 'Te Deum'. Liedboek der kerken nr. 399.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.14" type="end" place="end" n="14"><p>Reactie op Haitjema's verwijt, zie n. 33.1 en n. 43.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.15" type="end" place="end" n="15"><p>Vergaderingen door KO. voorgesteld, resp. in art. 52 en 68 (zie bijlage 2c).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie ook nr. 30, p. 178, n. 43 <hi rend="italic">i, j.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie nr. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie bijlage 2c-</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.19" type="end" place="end" n="19"><p>Men leze: Het modernisme wordt hier omgekeerd, anders gericht. Vgl. Barth tegenover de Duitse christenen. neemt hun 'Anliegen' op in het belijden, zij het ook in de vorm van de bestrijding. Vgl. de Barmer Thesen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n1.20" type="end" place="end" n="20"><p>De notities aan het slot van dit manuscript <choice><sic>z ijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zijn</corr></choice> uiteenlopend en brokkelig, desondanks samenhangend; reden waarom zij opgenomen zijn.</p></note>
<pb n="240" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.1" type="end" place="end" n="1"><p>Het manuscript bevat geen aanwijzingen waar en wanneer de lezing gehouden is. In elk geval <choice><sic>moet ditzijn geweest</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">moet dit zijn geweest</corr></choice> na oktober 1933, want het KO.-<choice><sic>ontwerpis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp is</corr></choice> reeds ingediend bij de synode en vóór juli 1934, want een behandeling door de synode, zij het ook in eerste aanleg, wordt niet vermeld. Misschien was het te Groningen, waar N. ong. november 1933 over het KO.-voorstel sprak blijkens KO. 2 (dec. 1933) nr. 8, p. 55. Uit de discussie blijkt dat de oppositie vooral van KHe.-zijde kwam, zie noot 20. Het niet geheel in volzinnen <pb n="241" ed="VW"/>uitgeschreven manuscript is aangevuld door de redactie. Vanwege de overeenkomst in tijd is deze lezing onder één nummer met de voorafgaande afgedrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie voor Rome als potentiële politieke dreiging: nr. 85.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.3" type="end" place="end" n="3"><p>A. A. Mussert (1894-1946) richtte eind 1931 de NSB. op, die toen nog algemeen fascistisch was en nog niet geassimileerd aan Hitlers beweging met zijn van meet af uitgesproken rassenleer en antisemitisme. Toen Musserts beweging nog minuscuul was. doorzag N. er reeds kennelijk het gevaar van.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 1. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 14. l; 14.17.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor dit beeld nr. 1 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.8" type="end" place="end" n="8"><p>In de nrs. 14 en 22 duidt N. Hoedemaker aan (naast Gunning) als een kritisch-eschatologisch theoloog in vergelijking met Kuyper. Ook daar is 1886 een scheiding van wegen. Van toen af gold niet alleen de confessionele kwestie: welke dwalingen zijn er en hoe moeten ze bestreden?, maar de voluit kerkelijke kwestie: hoe krijgt de kerk een structuur om adequaat op dwalingen te reageren?</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. ook hier nr. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.10" type="end" place="end" n="10"><p>De uitspraak van de generale synode van Assen van de Geref. Kerken d.d. 17 maart 1926 waarbij dr. J. G. Geelkerken c.s. uit hun ambt ontzet werden op grond <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">van '</corr></choice>scheurmaking' en 'verzet tegen kerkelijke vergaderingen'. G. had een verklaring niet willen ondertekenen, waarin de eigenlijke, letterlijke zin van de in het paradijsverhaal genoemde bijzonderheden (bomen, sprekende slang, etc.) gehandhaafd werd als van zintuiglijk waarneembare werkelijkheden in de zin van art. 3-5 van de <hi rend="italic">NGB.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 22.18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp van 'Kerkopbouw' beoordeeld,</hi> uitg. Hoofdbestuur van het Ned. Herv. Verbond tot Kerkherstel, Wageningen 1934, p. 25-29.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 26.8 sub <hi rend="italic">d, g.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 46.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie n. 30.61.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.16" type="end" place="end" n="16"><p>In deze twee zinnen vat N. de drie motieven voor de huisgemeente samen: l. de richtingen, 2. de psychologisch-sociologische ordoïde groepen, 3. de zending. Voor huisgemeente, zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.17" type="end" place="end" n="17"><p>Titel van een veelgelezen boek van W. J. Aalders, dat toen juist verschenen was (Leiden 1934).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.19" type="end" place="end" n="19"><p>Immers door de inschakeling van o.a. de zending en de huisgemeenten. Voor art,52/54/68 vgl. bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.twee-lezingen-over-kerkopbouw.n2.20" type="end" place="end" n="20"><p>Uit N.' summiere aantekeningen op p. 19 van zijn manuscript blijkt, dat in de nabespreking de discussie vooral gevoerd is over de classicale verantwoordelijkheid voor de huisgemeente; ook over de vraag op welke wijze de huisgemeente een onderdeel kon zijn in het leven van een belijdende volkskerk. Ook moest N. ingaan op de vraag of art-1 ontwerp-KO. toch niet een belijdenis moest genoemd worden. Er zaten kennelijk KHe.ers in de zaal.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="36" xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel" decls="#bibl-noordmans5.deur-en-hengsel">
<pb n="242" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Deuren hengsel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mijn uitlating over het modernisme in <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> van 27 oktober 1933<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n2" rend="superscript">2</ref> heeft hier en daar bij de vrijzinnigen ontstemming gewekt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">In <hi rend="italic">Ons Godsdienstig Leven</hi> spreekt Van Lunzen van<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n3" rend="superscript">3</ref> 'een beledigende uitlating' en van 'met vuil ... gooien'.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dit is een weinig kalme opvatting van het geval.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Maar ook van meer bezonnen zijde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n4" rend="superscript">4</ref> duidde men mijn woorden aan als 'niet tactisch'.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu schijnt er in de ledenvergadering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n5" rend="superscript">5</ref> over mijn expressie in het <hi rend="italic">Weekblad</hi> of over verwante uitdrukkingen in mijn <hi rend="italic">Toelichting op het Reorganisatie-ontwerp</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.n6" rend="superscript">6</ref> een vraag gesteld te zijn.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik was toen niet meer aanwezig,</seg> <seg n="3.2.2">maar maak het op uit een stukje van Boeke in bovengenoemd vrijzinnig weekblad.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Van de zijde van het moderamen zou toen verklaard zijn dat 'enkele minder gelukkige zinsneden in de toelichting bij het rapport ... geenszins de daarin gelezen bedoeling hadden.'</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">- Ik twijfel geen ogenblik aan de correctheid van mijn verdediger,</seg> <seg n="3.4.2">maar acht het toch beter hier zelf even rekenschap te geven van mijn woorden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toen ik het modernisme een 'natuurwetenschappelijke beduimeling van het Evangelie' noemde,</seg> <seg n="4.1.2">heb ik bedoeld wat de woorden zeggen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar ik heb daarbij niet aan bepaalde personen of een groep gedacht,</seg> <seg n="4.2.2">doch aan een culturele stroming in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">In mijn <hi rend="italic">Toelichting</hi> heb ik in verband daarmee gesproken van de <hi rend="italic">Encyclopaedie</hi> van Kuyper en de Synode van Assen en de strekking van dit alles was om tegenover Kerkherstel te betogen dat de beslissing in de kerkelijke strijd niet moet vallen op de kwesties die het modernisme heeft opgeworpen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dat de dogmatische inzet van 1816 en ook nog die van 1886 te academisch was en dat dit alles culmineert in de natuurwetenschappelijke beduimeling die het Evangelie van het modernisme te lijden had.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In mijn bespreking van <hi rend="italic">De Geloofsbelijdenis van het Werkverband Roessingh in Algemeen Weekblad</hi> van 21 april 1933 heb ik een dergelijke argumentatie gevolgd en heb toen van vrijzinnige zijde juist bewijzen van waardering gekregen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De kerkelijke deur moet draaien op dat hengsel.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat het hengsel daarbij knarst kan ik niet helpen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is een beetje verroest.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">- Of het tactisch is het dan toch te doen,</seg> <seg n="5.4.2">kan men verschillend bezien.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Als wij de reorganisatie willen bekokstoven,</seg> <seg n="5.5.2">dan niet.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Maar als we zaken willen doen in overeenstemming met de ernst van het ogenblik,</seg> <seg n="5.6.2">dan moet de 'cardo quaestionis'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.deur-en-hengsel.f1" rend="superscript">a</ref> worden genoemd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="242" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Het hengsel waarop de zaak draait.</p></note>
<pb n="243" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="243" ed="VW"/><hi rend="italic">KO.</hi> 2 (dec. 1933) nr. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Nr. 34; zie met name noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>H. van Lunzen (1897-1969); hervormd predikant o.a. te Hoorn en Odoorn. Modern theoloog en publicist. Oprichter en (ere-)voorzitter van de Zwinglibond. Oprichter (1944/45) en eindredacteur van het orgaan Zwingli. Hij bestreed (met medestanders als Joh. P. van Mullem) niet alleen de rechtzinnigen (met name om hun dogmatisch-traditionele inzichten en hun vasthouden aan kerkelijk leergezag) maar ook die vrijzinnigen, die (met name in Kerkopbouw) meededen in de reorganisatiebeweging. Zo moest ds. K. A.Beversluis (zie n. 66.12) het nogal eens ontgelden. (Voor 'Zwingli' zie K. A. Beversluis, <hi rend="italic">Een halve eeuw strijd en opbouw,</hi> Assen 1933, <choice><sic>p. 11 8</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 118</corr></choice>-122.) <hi rend="italic">Ons godsdienstig leven,</hi> door Van L., later door Van M. geredigeerd, verscheen als 'vrijzinnig-christelijk weekblad' in de classis Hoorn met een brede landelijke lezerskring. Ds. A. J. P. Boeke was een der medewerkers; zie n. 30.79. Hij schreef in <hi rend="italic">Ons godsdienstig leven,</hi> 21 (18.11.1933) nr. 46: <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi> waarin hij bericht over de <choice><sic>ledenvergaderingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ledenvergadering van</corr></choice> 14.11.1933 te Utrecht (zie n.33. 1). Boeke is verheugd, dat 'met algemene stemmen' (zie n. 30.79) het bestuur van KO. door de ledenvergadering gemachtigd werd om het ontwerp-reorganisatie aan de synode aan te bieden, ook al heeft hij nogal wat bezwaren. "Te dezer plaatse mag daarbij nog wel worden vermeld, dat van de zijde van het moderamen o.a. vooraf was verklaard, dat enkele minder gelukkige zinsneden in de toelichting bij het rapport, - die bij verschillende belanghebbenden terecht ergernis hadden verwekt - geenszins de daarin gelezen bedoeling hadden." In hetzelfde nummer schreef Van Lunzen een artikel <hi rend="italic">Beduim-eling.</hi> Daarin: "Heeft het enige vrijzinnige lid in de voorbereidende commissie (bedoeld is ds. K. A. Beversluis - red.) aan ds. N. de indruk gegeven dat het modernisme principieel overwonnen was? Dat kunnen wij niet geloven. Door die uitlating van deze hoofd-promotor van het ontwerp wordt duidelijk hoe de ethische orthodoxie het vrijzinnig christendom waardeert. Op zulk een beledigende uitlating past maar één antwoord: met u heren wensen wij niet te praten ... De heer N. besmeurt zichzelf door zo met vuil te gooien."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Waarschijnlijk is bedoeld het moderamen-KO. Vgl. Boeke's mededeling.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Van 14.11.1933. Het moderamen vergaderde vaak op de morgen van de ledenvergadering. De mededeling van het moderamen is kennelijk gedaan bij het begin van de avondvergadering, toen N. na zijn middagreferaat al verdwenen was. Of omtrent N.' uitlating een vraag gesteld was of dat het moderamen uit eigen beweging met een verklaring kwam, wordt, althans uit Boeke's mededeling, niet duidelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.deur-en-hengsel.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie <hi rend="italic">ROKOT.</hi> onder meer p. 222: (Tucht) "is geen werk, dat binnenskamers door een in het modernisme vastgelopen presbyteriale kerk kan worden verricht."</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>V. De kerk in de wereld</head>
<div type="publication" n="37" xml:id="noordmans5.kerk-en-schare" decls="#bibl-noordmans5.kerk-en-schare">
<pb n="246" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk en schare<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In een volkskerk is de <hi rend="italic">schare</hi> een even wezenlijk bestanddeel als de <hi rend="italic">gemeente.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Met gemeente bedoel ik nu dat deel der volkskerk,</seg> <seg n="2.2.2">dat in een bewuste en actuele verhouding tot de ambten staat.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het zijn de mensen in wier leven een predikant,</seg> <seg n="2.3.2">een ouderling of diaken een factor is,</seg> <seg n="2.3.3">die meer of minder meetelt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Deze kring is nu in heel veel gevallen klein in vergelijking met wat ik hier de schare noem.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dat is die massa of menigte,</seg> <seg n="2.5.2">die in haar geheel wel bij de kerk behoort,</seg> <seg n="2.5.3">maar waarvan de individuen niet tot gemeentelijk leven zijn ontwaakt.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Opzettelijk spreek ik hier van schare en niet van massa.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Massa is een term uit de moderne sociologie.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De massa heeft haar eigen psychologie,</seg> <seg n="2.8.2">haar eigen suggestie,</seg> <seg n="2.8.3">haar eigen actie.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ze is positief geladen.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Men heeft moeite om die lading in verband met de kerk te denken.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Bij de schare is dat anders.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Noemt men haar,</seg> <seg n="2.12.2">dan denkt men aan Jezus.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Ze kent de wet niet (Joh. 7 : 49),</seg> <seg n="2.13.2">maar zij kan het Evangelie leren.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">In haar ligt een groot stuk mogelijkheid der kerk en in haar midden heeft de prediking haar loop begonnen.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">Ze was er eer dan de gemeente!</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">Bij de kerkhervorming heeft Luther daarom nooit recht tot gemeente-vorming durven overgaan.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Hij zag de kerk tot op zekere hoogte als een samenvoeging van Woord en schare.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat er een schare achter de gemeente staat,</seg> <seg n="3.1.2">heeft de kerk meestal als een voordeel,</seg> <seg n="3.1.3">althans als een roeping opgevat.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het spant haar werkkracht,</seg> <seg n="3.2.2">het scherpt haar verantwoordelijkheidsbesef,</seg> <seg n="3.2.3">het geeft haar kansen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het heeft haar vaak een gevoel van tekortkoming bezorgd,</seg> <seg n="3.3.2">soms tot wanhoop gestemd,</seg> <seg n="3.3.3">maar ze heeft het bestaan der schare toch steeds positief gewaardeerd.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De pastor was blij dat er achter de gezinnen waar hij <hi rend="italic">kwam,</hi></seg> <seg n="3.4.2">anderen waren waar hij <hi rend="italic">kon komen.</hi></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In de uiterlijke band met de kerk was een aanknopingspunt gegeven en daarin lag het resultaat van de arbeid veler eeuwen in latente vorm nog gebonden.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dit los te laten scheen gelijk te staan met het bouwen van een huis in een moeras,</seg> <seg n="3.6.2">als men de gelegenheid had de eerste steen op een flink fundament te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De kerk heeft ook nooit anders gedacht of ze zou de schare steeds achter de gemeente behouden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De mogelijkheid van evangelisatie zou altijd blijven.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ze kon veronachtzaamd,</seg> <seg n="4.3.2">uitgesteld,</seg> <seg n="4.3.3">afgesteld,</seg> <seg n="4.3.4">maar nooit geheel verdwijnen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Er zou altijd een schare in de kerk blijven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Dat de schare massa kon worden,</seg> <seg n="4.5.2">positief geladen,</seg> <seg n="4.5.3">positief in actie,</seg> <seg n="4.5.4">tegen de gemeente,</seg> <seg n="4.5.5">tegen het Evangelie,</seg> <seg n="4.5.6">ja,</seg> <seg n="4.5.7">daarvan had de kerk tot heden misschien wel enige partiële ervaring.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het was mogelijk gebleken in de gemeente het licht van de kandelaar te nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar in heel veel,</seg> <seg n="4.7.2">de meeste gevallen ging de massa toch weer in schare over en de kerk kon <pb n="247" ed="VW"/>haar weer opnemen in de omtrek,</seg> <seg n="4.7.3">het voorhof rondom de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat zij er niet op rekenen mag dat dit altijd zo blijft,</seg> <seg n="5.1.2">dat hebben de laatste maanden ons geleerd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Niet de gebeurtenissen in Rusland hebben het bewezen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Die herinneren aan de eerste eeuwen der kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar het is nu mogelijk gebleken,</seg> <seg n="5.4.2">door de gebeurtenissen in Duitsland,</seg> <seg n="5.4.3">dat de schare de gemeente overweldigt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er is in dit blad <hi rend="italic">(Christendom en cultuur,</hi></seg> <seg n="6.1.2">nr. 37)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n5" rend="superscript">5</ref> op gewezen dat deze mobilisatie van 'fatsoenschristenen' ons doet zien,</seg> <seg n="6.1.3">hoe onverantwoordelijk de Duitse kerk handelde toen ze maar ieder als lid aannam die een bepaalde leeftijd had bereikt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu moge de leeftijdsgrens bij de aanneming hier van invloed zijn,</seg> <seg n="7.1.2">principieel verschil wordt er niet door geschapen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En ook al zit er in de calvinistische kerken meer gemeentevormende kracht dan in de lutherse,</seg> <seg n="7.2.2">ze kennen toch dezelfde moeilijkheden en staan aan dergelijke gevaren bloot.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is in iedere volkskerk denkbaar dat de schare de wet der gemeente verzet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En daarmee moet van dit ogenblik af ernstig rekening worden gehouden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De kerk is een stad die door haar eigen inwoners kan worden ingenomen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zal ze zich nu van haar 'fatsoens'-leden moeten trachten te ontdoen?</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zal ze een concentratie moeten volbrengen waarbij de schare wordt buitengesloten?</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Geen lezer van het Nieuwe Testament zou die vraag bevestigend durven beantwoorden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een kerk die de apostolische zending verloochent heeft opgehouden een christelijke te zijn.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Luther en Calvijn hebben dat beiden zo opgevat.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Waar geen schare is,</seg> <seg n="8.6.2">is ook geen Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">En toch roept de wanverhouding,</seg> <seg n="9.1.2">die er is tussen centrum en periferie,</seg> <seg n="9.1.3">tot bezinning.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De kerk heeft wel eerder voor dergelijke vragen gestaan.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In de eerste eeuwen schiep ze het boetesacrament,</seg> <seg n="9.3.2">om zich de menigte te assimileren.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Toen gold het de instromende schare.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Voor ons scheen het tot voor korte tijd een kwestie van uittocht.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wij weten nu dat beide in elkaar kunnen overgaan.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dringender dan ooit is het probleem van kerk en schare gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het kan van allerlei kanten bezien worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar heel sterk dringt zich ook deze vraag naar voren:</seg> <seg n="10.2.2">Mag de kerk <hi rend="italic">bij haar organisatie</hi> alleen denken aan de gemeente en moet ze ook niet met de schare rekenen?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Mag ze doen alsof er alleen mensen bestonden die tot de ambten in een regelmatige betrekking staan en alsof er geen anderen waren bij wie dat niet het geval is?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Mag ze dat doen,</seg> <seg n="10.4.2">vooral in een tijd waarin haar toekomst veel meer met de laatsten dan met de eersten schijnt samen te hangen?</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Mag de kerk ooit vergeten dat ze een apostolische was,</seg> <seg n="10.5.2">voordat ze een episcopale en een presbyteriale was?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De apostolische organisatie der kerk was van Jezus zelf en daarbij valt al het gewicht op de schare.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">We lezen ervan in Mattheüs 10 en elders.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Indien <pb n="248" ed="VW"/>ooit,</seg> <seg n="11.3.2">dan is het nu wel de tijd om zich af te vragen of er naast onze presbyteriale kerkvorm,</seg> <seg n="11.3.3">die de bewuste gemeente dient,</seg> <seg n="11.3.4">geen plaats is voor instellingen daaromheen die kunnen helpen om die grote groepen voorlopig in te delen,</seg> <seg n="11.3.5">die los met de kerk samenhangen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De mening dat het wel geoorloofd is de gemeente te organiseren,</seg> <seg n="11.4.2">maar de schare niet,</seg> <seg n="11.4.3">lijkt mij niet schriftuurlijk.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Jezus heeft ze ingedeeld naar het getal van zijn jongeren.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat Luther kerk en schare,</seg> <seg n="12.1.2">kerk en staat,</seg> <seg n="12.1.3">als twee elementen onbemiddeld tegenover elkaar liet bestaan,</seg> <seg n="12.1.4">wreekt zich thans.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Calvijns kerken konden Veel meer orde onder de menigte scheppen;</seg> <seg n="13.1.2">een stuk eigen,</seg> <seg n="13.1.3">christelijke levensvorm.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar deze grijpt thans niet ver genoeg meer in.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De kerk heeft een completering van haar bewerktuiging nodig.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De eis dat de menigte vormloos moet blijven tot ze geheel rijp is voor gemeenteleven,</seg> <seg n="13.4.2">behoeft niet gesteld te worden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het ligt in de lijn van het Evangelie haar voorlopig apostolisch in te delen,</seg> <seg n="13.5.2">in de naam van Jezus.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het verschil tussen schare en massa bestaat juist daarin dat de laatste niet niet het christelijk vormbeginsel in aanraking komt,</seg> <seg n="13.6.2">de eerste wel.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dat het vermogen van Calvijns kerkidee zou zijn uitgeput,</seg> <seg n="13.7.2">weiger ik te geloven.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Maar dan moeten wij ons op de gemeentevorm niet blind staren.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Want dan gaan wij dezelfde weg als de Duitse kerk ging.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Tegenover de huidige situatie valt het verschil in macht tussen het calvinistische gemeente-principe en dat van Luther wel niet geheel weg,</seg> <seg n="13.10.2">maar geeft toch geen voldoend perspectief.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Nodig is een uitbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-schare.n7" rend="superscript">7</ref> van de gemeentelijke inrichting,</seg> <seg n="13.11.2">waarin de schare meer betrokken is dan tot dusverre.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="248" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 9 (1.9.1933) nr. 44; overgenomen in <hi rend="italic">Hervormd Amsterdam</hi> van 4.11.1933 met een inleidende noot van de redactie (zie met betrekking tot dit blad n. 24.2): "Alle lezers wordt aanbevolen aandacht te schenken aan onderstaand artikel, dat wij overnemen uit <hi rend="italic">Christendom en cultuur.</hi> Wij achten het zeer belangrijk om de inhoud zelf, maar ook omdat er het begrip 'schare' aan de orde wordt gesteld. Op dit begrip is een onderdeel van het reorganisatie-ontwerp van de Vereniging KO. gebaseerd. Dit onderwerp zal dus voorlopig ongetwijfeld de belangstelling blijven vasthouden." Het ontwerp-KO. was juist in oktober gepubliceerd. Dit pregnante opstel heeft in de Hervormde Kerk grote invloed geoefend, tot in het beraad over de geboorteleden in de hervormde synode toe. In het rapport <hi rend="italic">De geboorteleden in de NHK.</hi> van april 1969, opgesteld door de Raad voor de herderlijke zorg en behandeld door de synode van juni 1970, worden (in bijlage 9) de twee meditaties genoemd, waarin N. spreekt over de 'schare', te weten <hi rend="italic">Kerk en schare, VW.,</hi> dl. 8, p. 69 vv. en <hi rend="italic">Des chare,</hi> VW., dl. 8, p. 259 vv. Het tijdsverschil van twintig jaar blijkt o.a. uit een veel sterkere eschatologische concentratie van de latere versie. De door de synode ingestelde commissie <hi rend="italic">Theologische vragen met betrekking tot de problematiek van de geboorteleden</hi> bood een rapport aan, dat door de synode van november 1973 en (in enigszins herschreven vorm) door de synode van 1974 breedvoerig behandeld werd. In dit rapport stond de notie 'schare' centraal, waarbij de belichting van N. inspirerend blijkt te hebben gewerkt. Men vond er blijkbaar een verbinding in van eschatologische begrenzing en apostolaire openheid. Het rapport liep uit op een voorstel tot kerkordewijziging<pb n="249" ed="VW"/> van artikel 2 Kerkorde (zie bijlage 2f), waarin de categorie 'geboort leden' vervangen werd door hen, "met wie de kerk een 'bijzondere band' onderhoudt". De synode nam dit voorstel niet over, maar zond het rapport inclusief het voorstel toe aan de kerkeraden (24.2.1975). Sindsdien is er niet meer op teruggekomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">In Hervormd Amsterdam</hi> had J. Hofman juist een aantal artikelen geschreven onder de titel <hi rend="italic">Kerk en massa</hi> (nr. 2, 4, 5, 10, 13).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie voor L.s uitspraken hierover N.' lezing <hi rend="italic">Kerkorde</hi> (n. 55.19-24).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Openb. v. Joh. 2 : S.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Dd. 14.7.1933. Dit artikel ging over de Duitse kerk, die onverantwoordelijk handelde door ieder maar aan te nemen als lid, die een bepaalde leeftijd had bereikt (mobilisatie van fatsoenschristenen). Titel: <hi rend="italic">De kerk van Christus in de smeltkroes.</hi> Schrijver: L. (waarschijnlijk B. Locher, een Duits theoloog, die in Nederland belangrijke informatie doorgaf over de Bekennende Kirche).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n6" type="end" place="end" n="6"><p>n.26.8. 6, Zie nr. 28;</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-schare.n7" type="end" place="end" n="7"><p>N, dacht in dit verband (ook in het ontwerp-KO.) aan tweeërlei: 1. een 'dubbele' organisatie, waardoor de verbinding met het werk onder de schare (o.a. zending en huisgemeente, zie nr. 34) gelegd kon worden; 2. een inbouw van episcopale momenten via een betere opzet van de visitatie, Zie ook <hi rend="italic">BKO.,</hi> resp. P. 183 en p. 181 v.; n. 14.21.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="38" xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk" decls="#bibl-noordmans5.terug-tot-de-kerk">
<pb n="249" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Terug tot de Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">op verzoek van de redactie ga ik hier iets zeggen over wat men de achtergrond zou kunnen noemen van de voorstellen,</seg> <seg n="2.1.2">die de Vereniging Kerkopbouw bij de synode heeft ingediend en waarover prof. Brouwer in het nummer van 4 nov. jl. een beschouwing gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik wil trachten iets aan te wijzen van de hogere noodzaak die bepaalde groepen in onze kerk achter deze plannen heeft samengebracht.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wanneer het niet gelukt daarop een beroep te doen,</seg> <seg n="2.3.2">dan zullen wij ze niet kunnen verdedigen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Uit een oogpunt van kerkelijke politiek gezien,</seg> <seg n="3.1.2">staan de kansen van het ontwerp niet gunstig.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De verschillende partijen in de gemeente hebben tientallen van jaren een eigen leven geleid.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zij hebben eigen verenigingen,</seg> <seg n="3.3.2">eigen bladen,</seg> <seg n="3.3.3">eigen bedoelingen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het is geen wonder dat ze elkaars bewegingen nauwkeurig gadeslaan en iedere verandering in het kerkelijk veld met een zeker wantrouwen opmerken.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ze zijn in hun strijdwijze en organisatie voor een goed doel verpolitiekt en men ziet niet in hoe ze het ooit eens zullen worden over een wijziging in de kerkorde.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Men is bang overvleugeld te worden en wat men als meerderheid aandurft,</seg> <seg n="3.6.2">zou men als minderheid misschien verwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De opstellers van de bedoelde voorstellen hebben dan ook geen ogenblik<pb n="250" ed="VW"/> gedacht dat zij de partijen zo netjes aaneen zouden kunnen krammen of lijmen,</seg> <seg n="4.1.2">dat de figuur van een ware kerk ontstond.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ze hebben zich iets anders voorgesteld.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">- En nu leg ik mijn beide handen plat op de tafel waaraan ik zit te schrijven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ik probeer ze zo op elkaar te leggen dat ze elkaar precies bedekken,</seg> <seg n="4.4.2">maar het lukt mij niet zolang ik ze in het vlak van de tafel houd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Maar nu draai ik ze in de ruimte,</seg> <seg n="4.5.2">de ene naar rechts,</seg> <seg n="4.5.3">de andere naar links en zie,</seg> <seg n="4.5.4">nu kan ik ze tegen elkaar leggen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ineens zie ik waarom de handen zo geschapen zijn:</seg> <seg n="4.6.2">anders zouden wij niet kunnen bidden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Iets van die hogere noodzaak zit er ook achter ons partijwezen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is een verdrietig ding dat het zo slecht boteren wil in de kerk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar het zou nog erger zijn als het mogelijk bleek onze overtuigingen in het platte vlak dezer wereld op elkaar af te passen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dan zouden wij nooit weten wat het woord kerk betekent.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Kerk is geloofsruimte en pas als onze meningen zich daarin gaan bewegen,</seg> <seg n="5.5.2">ontstaat de mogelijkheid van samenstemming,</seg> <seg n="5.5.3">belijdenis.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Belijdenis is de hoogste functie der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Door heel uw kerk wordt steeds,</seg> <seg n="6.1.2">daar boven hier beneden in strijd en zegepraal uw grote naam beleden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Degenen die herstel of opbouw der kerk zoeken beseffen dan ook wel dat het er op aan komt,</seg> <seg n="7.1.2">deze ademhaling der gemeente weer op te wekken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar dan weten ze meteen dat ze daartoe zelf niet in staat zijn.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Waar men het oor dan ook te luisteren legt,</seg> <seg n="8.1.2">hetzij dr. De Vrijer schrijft<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.f1" rend="superscript">a</ref> in Amsterdam of Emil Brunner spreekt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.f2" rend="superscript">b</ref> in Zürich,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.1.3">overal hoort men een 'veni creator Spiritus':</seg> <seg n="8.1.4">Kom o Geest en Schepper!</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">En waar men de mensen bezig ziet in Kerkherstel of Kerkopbouw,</seg> <seg n="8.2.2">altijd ziet men enige richtingen zich verenigen,</seg> <seg n="8.2.3">om,</seg> <seg n="8.2.4">met voorlopige terzijdestelling van de confessionele verschillen,</seg> <seg n="8.2.5">te trachten met elkaar in zuiverden kerkformatie te komen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men voelt de behoefte aan beweging des geestes in de geloofsruimte,</seg> <seg n="9.1.2">waar men het belijden weer kan leren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat is van grote betekenis.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">In het partijvlak is dat onmogelijk en in de vak-theologie ook.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De één probeert het geloof van de natuurwetenschap uit op te bouwen,</seg> <seg n="10.3.2">een ander zoekt een evangelie uit de psychologie op te delven,</seg> <seg n="10.3.3">een derde filosofeert het bijeen,</seg> <seg n="10.3.4">weer een ander maakt er een verzetje van.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En nu komt er de laatste tijd ook nog een evangelie bij,</seg> <seg n="10.4.2">dat <choice><sic>van staatswege wordt voorgeschrevene Het is geen wonder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">van staatswege wordt voorgeschreven.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s><choice><sic>van staatswege wordt voorgeschrevene Het is geen wonder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24"> </corr></choice><s n="10.5"><seg n="10.5.1"><choice><sic>van staatswege wordt voorgeschrevene Het is geen wonder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">Het is geen wonder</corr></choice> dat het verlangen<pb n="251" ed="VW"/> naar een echte kerk weer hier en daar ontwaakt,</seg> <seg n="10.5.2">waar men een geloofsbelijdenis maakt onder het spreken van de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="10.5.3">het bidden van het Onze Vader of het zingen van gezang 3.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat wil daarom niet zeggen dat de partij-mentaliteit al zou zijn afgelegd en dat men partij-overwegingen geheel op stal gezet zou hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Men behoeft maar een vinger in de as te steken,</seg> <seg n="11.2.2">zoals ik dezer dagen merkte,</seg> <seg n="11.2.3">of de vonken vliegen u om de oren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar dat schaadt niet.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maakwerk mag het toch niet zijn.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In Kerkopbouw zijn wij er van 't begin af aan van uitgegaan dat dat niet mocht wezen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De gedragslijn,</seg> <seg n="12.1.2">om de confessionele verschillen voorlopig uit te schakelen en eerst de mogelijkheid van een kerkelijk oordeel te scheppen,</seg> <seg n="12.1.3">is al ongeveer vijftig jaar bekend.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De tijd van de grote confessionele conflicten ligt voor 1886.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Daarna komt de kerkinrichting zelf aan de orde.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het verlangen naar een apostolische verdieping van de kerkidee ontwaakt.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het is wonder hoe mijn leermeester Gunning,</seg> <seg n="12.5.2">de vroegere Amsterdamse hoogleraar,</seg> <seg n="12.5.3">met zijn fijn bewerktuigde kerkelijke ziel,</seg> <seg n="12.5.4">omstreeks 1890<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n8" rend="superscript">8</ref> reeds heeft doorleefd wat de tijdsomstandigheden ons,</seg> <seg n="12.5.5">de zoveel aardser geesten,</seg> <seg n="12.5.6">hardhandig aan den lijve tot bewustzijn brengen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Nu beginnen meerderen het te merken dat de kerk wel eens de ark zou kunnen worden,</seg> <seg n="12.6.2">die ons drijvende moet houden op de komende vloed.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Men onderzoekt haar gebinten en inspecteert de naden,</seg> <seg n="12.7.2">zoals vader Noach dat deed.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dat is geen grote verdienste als men het zo laat merkt.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar het is toch beter laat dan nooit.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het naaste voorbeeld in deze zin heeft Kerkherstel ons gegeven.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Men sprak daar af de onderlinge dogmatische verschillen in het Verbond niet op te rakelen,</seg> <seg n="13.2.2">maar van de kerk uit te gaan en alle kracht en aandacht op dat éne punt te richten.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het uitgangspunt van Kerkopbouw is niet zo exclusief geweest.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Men stelde daar vijftien punten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="13.4.2">waarvan de reorganisatie der kerk er slechts één was.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar de wijze waarop dat laatste naar voren komt,</seg> <seg n="13.5.2">spreekt boekdelen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat dit punt slechts één is onder veertien andere heeft overigens zijn goed recht Het toont dat voor ons de kerkorde-vraag gecompliceerder is dan voor Kerkherstel.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wij zien de confessionele verschillen niet over het hoofd,</seg> <seg n="14.2.2">zoals men ons verwijt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Onze poging tot oplossing is daardoor veel minder simplistisch dan die van Haitjema c.s. in 1929.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wij menen dat de geestelijke nood sterker moet meespreken bij de beschouwing der kerkorde dan daar het geval was.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Daarom hebben wij getracht,</seg> <seg n="14.5.2">voor zover dat bij reglement mogelijk is,</seg> <seg n="14.5.3">ruimte te scheppen voor de ware functie der kerk,</seg> <seg n="14.5.4">de confessie.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wij zijn verder uit het partijvlak gekomen,</seg> <seg n="14.6.2">waarin de beslissing uitloopt op een mechanische handeling,</seg> <seg n="14.6.3">de hoofdelijke stemming.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wij hebben enige breed-katholieke vooronderstellingen laten meespreken,</seg> <seg n="14.7.2">zonder welke de geest geen gelegenheid heeft zich liturgisch te bewegen in <pb n="252" ed="VW"/>de belijdenis,</seg> <seg n="14.7.3">zoals mijn handen de ruimte nodig hebben om zich te vouwen tot gebed.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">11<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></head>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De kerk is een <hi rend="italic">geloofsruimte.</hi></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer er terugkeer tot de kerk zal zijn,</seg> <seg n="16.2.2">dan zal het er vooral op aankomen dat <hi rend="italic">wezen</hi> van de kerk goed te zien.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wanneer de mensen haar zo niet leren kennen,</seg> <seg n="16.3.2">zal men ze met geen stok naar de kerk terug kunnen drijven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Ook niet als men die met driedubbel fluweel bekleedt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het is nog net als in de dagen van Noach.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De mensen bedanken er voor om het vrije veld van hun natuurlijk leven te ruilen voor een bedompte ark,</seg> <seg n="16.6.2">waar men de ruimte moet delen met ossen en ezels.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Alleen degenen die de dreiging der wereld zien en in de profetie geloven,</seg> <seg n="16.7.2">zullen blij zijn er een plaatsje te krijgen.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Wij hebben geen kerk voor rasverbetering,</seg> <seg n="16.8.2">met een Ariër-paragraaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De kerk wil ook geen departement voor hogere cultuurwaarden zijn,</seg> <seg n="16.9.2">een 'mooie kamer' in ons staatkundig woonhuis.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Ze is er om onze ziel te behouden van het verderf.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het is een plaats om te geloven en niets anders.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Wie kans ziet een ondergaande stad te verlaten,</seg> <seg n="16.12.2">zal graag genoegen nemen met een staanplaatsje in een goederenwagen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het grote wonder is dat zonder deze engten des geloofs alle ruimten der wereld er niet zouden zijn.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zonder dat zonderlinge samenraapsel van mensen en dieren,</seg> <seg n="17.2.2">dat in de geloofsruimte van Noach bijeenkwam,</seg> <seg n="17.2.3">zou de wereld nu een eenzame woestenij zijn,</seg> <seg n="17.2.4">waar geen rassenvraagstuk bestond en waar voor een onkerkelijk mens op de zondag in het bos geen vogel zou fluiten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hoe onwaarschijnlijk dat ook klinkt,</seg> <seg n="17.3.2">het is een waarheid die wij evengoed bij Galsworthy<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n12" rend="superscript">12</ref> kunnen aantreffen,</seg> <seg n="17.3.3">als hij de toekomstverwachting van de moderne mens ontleedt,</seg> <seg n="17.3.4">als we haar vinden in het oude boek dat wij bijbel noemen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Met dat noodkarakter van de kerk moet bij haar organisatie rekening worden gehouden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De kerk heeft zulke onwaarschijnlijke leden,</seg> <seg n="18.2.2">dat,</seg> <seg n="18.2.3">zoals Augustinus zegt,</seg> <seg n="18.2.4">er altijd schapen buiten- en wolven binnengesloten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n13" rend="superscript">13</ref> worden bij iedere menselijke poging om de goede Herder te helpen de deur van de schaapskooi te bedienen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat mag er ons niet van afhouden een zekere kerkvorm in te stellen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Maar de eigen aard van de zaak waarmee we ons dan bezighouden mogen wij niet uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De deur van een kathedraal ziet er nu eenmaal anders uit dan die van een hondehok.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Een geloofsruimte kan men niet op dezelfde manier op slot doen als een bergplaats van brandstoffen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De kerkvraag eist een eigen behandeling.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">En het kerkrecht brengt een aantal kwesties met zich mee die men uit het <pb n="253" ed="VW"/>corpus juris,</seg> <seg n="18.8.2">waarin de advocaten studeren,</seg> <seg n="18.8.3">niet kan toelichten.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Ze zijn canoniek.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Dwz. ze eisen kerkelijke bezinning en moeten aansluiten bij onze geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Ze horen bij het dogma:</seg> <seg n="18.11.2">de Drieëenheid en de praedestinatie.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Luther dorst er daarom nauwelijks aan te beginnen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij vond dat het eigenlijk te veel van een mens gevraagd was om hier regels op te stellen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dat moest God maar doen;</seg> <seg n="19.3.2">hij voor zich wou het bij preken laten.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En als er dan toch wat gebeuren moest,</seg> <seg n="19.4.2">dan moest de politieke overheid er maar orde op stellen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dan wist men tenminste dat het maar gebrekkige noodmaatregelen waren.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wij,</seg> <seg n="19.6.2">gereformeerden,</seg> <seg n="19.6.3">volgen,</seg> <seg n="19.6.4">al is het met vreze en beven,</seg> <seg n="19.6.5">een andere gedragslijn.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Wij gaan niet zover als de roomsen,</seg> <seg n="19.7.2">die de kerkelijke regels ongeveer gelijkstellen met de geloofsleer.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Maar wij hebben toch wel oog voor de verwantschap tussen beide.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En het is deze typisch-gereformeerde trek,</seg> <seg n="19.9.2">die thans in de nood der tijden zich laat gelden.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het is een tijdvraag van de eerste rang,</seg> <seg n="19.10.2">welke regels er moeten gelden ten opzichte van kerkorganisatie.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Die kwestie is niet alleen aan de orde in strikt kerkelijke kringen.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Men kan ze evenzeer besproken vinden in periodieken die voor algemeen-christelijke kringen als orgaan dienen.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Ik denk aan een mooi artikel in <hi rend="italic">Eltheto</hi> van oktober 1933,</seg> <seg n="19.13.2">van de voorzitter der Wereldfederatie van Christelijke Studenten Verenigingen,</seg> <seg n="19.13.3">Francis P. Miller.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Als taak van deze generatie noemt hij 'het lichaam van Christus in menselijkevorm op te bouwen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Met al deze dingen hebben de voorstellen van Kerkopbouw rekening willen houden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat het boven onze macht ging om een ideaal-kerkorde op te stellen,</seg> <seg n="20.2.2">weten wij heel goed.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Wij hebben alleen maar getracht een aantal wijzigingen van het bestaande uit te werken,</seg> <seg n="20.3.2">die ons voorkwamen rekening te houden zowel met de gegeven werkelijkheid als met het karakter van wat ik <hi rend="italic">de geloofsruimte</hi> noemde,</seg> <seg n="20.3.3">de plaats waar Gods Woord gepredikt wordt aan mensen die het inwendig of uitwendig niet breed genoeg hebben om er niet naar te willen luisteren.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Een kerkorganisatie is een noodinstelling,</seg> <seg n="21.1.2">of ze is geen kerkinrichting.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Een kerk,</seg> <seg n="21.2.2">die te rustig en te zeker zich inricht,</seg> <seg n="21.2.3">kan Christus' lichaam niet zijn.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De breed-katholieke vooronderstellingen,</seg> <seg n="21.3.2">waarover ik sprak in mijn vorig artikel en waarvan wij wilden uitgaan,</seg> <seg n="21.3.3">willen niet ontleend zijn aan de toestand van de wereld,</seg> <seg n="21.3.4">ook niet van de 'gelovige' wereld,</seg> <seg n="21.3.5">maar ze willen op de zondige mensheid <hi rend="italic">toepasselijk</hi> zijn.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De kerk mag niet zo voorzichtig zijn dat zij het gevaar van ketterijen en misstanden <hi rend="italic">ontloopt.</hi></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Zonder ketterijen krijgt ze geen dogma en zonder misstanden geen heiligheid.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Hoedemaker was gewend te zeggen:</seg> <seg n="21.6.2">"God beware ons voor een orthodoxe synode."</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">In de twintigste eeuw moeten wij dat zo vertalen:</seg> <seg n="21.7.2">"God beware ons voor een orthodoxe kerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De kerk mag echter ook niet transigeren met de waarheid.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In alle dingen <pb n="254" ed="VW"/>is ze vrijgevig,</seg> <seg n="22.2.2">maar bier niet.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Voor haar moet de leer met het sacrament overeenstemmen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Haar waarheid is een licht voor de eenvoudigen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">"Wat reden valt hieruit te delven?"</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Uit deze tegenstelling?</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Een gemakkelijke reden is het niet.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ze is zó moeilijk dat Luther,</seg> <seg n="23.4.2">met het roomse gevaar voor ogen,</seg> <seg n="23.4.3">het opgaf.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De wereldnood drijft ons echter de gereformeerde kant op. De taak van deze generatie schijnt te zijn:</seg> <seg n="23.5.2">"het lichaam van Christus in menselijke vorm op te bouwen."</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Maar zulk een menselijke vorm zal aan alle kanten de tekenen van haar voorlopigheid aan zich dragen.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Zij moet boven zichzelf uitwijzen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Ze is een nood-getimmerte.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In ons ontwerp komt op allerlei wijze uit dat wij daarmee rekening hebben gehouden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wij menen dat het niet mogelijk fs een gereedliggende kerkorde weer 'in te voeren'.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Wij hebben aan het dynamisch karakter van de katholiciteit en van de orthodoxie uitdrukking gegeven door het rustige,</seg> <seg n="24.3.2">territoriale karakter der plaatselijke gemeente en van de algemene kerk beide halverwege op te heffen in haar zendingskarakter.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dat er van die nette,</seg> <seg n="24.4.2">geografisch met de burgerlijke gemeente samenvallende kleine staatjes zijn,</seg> <seg n="24.4.3">die men plaatselijke kerken noemt,</seg> <seg n="24.4.4">weten wij wel.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dat daar partijen bestaan precies zoals op politiek gebied,</seg> <seg n="24.5.2">weten wij ook wel.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Maar wij zien niet in,</seg> <seg n="24.6.2">hoe uit een klein oorlogje in dit platte vlak een kerkelijke belijdenis geboren kan worden.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Daarvoor hebben wij de noodruimte,</seg> <seg n="24.7.2">de geloofsruimte nodig,</seg> <seg n="24.7.3">waarin twee ongelijke handen elkaar vinden in het gebed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-tot-de-kerk.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Daarom hebben wij zowel voor de plaatselijke kerk als voor de algemene kerk,</seg> <seg n="25.1.2">in huisgemeente en brede synode,</seg> <seg n="25.1.3">ons een instelling gedacht,</seg> <seg n="25.1.4">waarin dit nood- en geloofskarakter der kerk tot uitdrukking komt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ze maken de kerk losser van de grond;</seg> <seg n="25.2.2">ze maken haar minder plaatselijk.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De huisgemeente is een arkje of barkje,</seg> <seg n="25.3.2">dat vrij los in de kerkelijke wateren drijft en waarin wij de mensen willen nodigen binnen te gaan.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het is,</seg> <seg n="25.4.2">zo men wil,</seg> <seg n="25.4.3">een bootje waarmee men kan rondvaren om drenkelingen op te pikken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De brede classicale vergadering en de brede synode heft het plaatselijke,</seg> <seg n="26.1.2">politieke aanzien der kerk eveneens ten dele op. Deze instellingen organiseren de zendingskant van de kerk.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Niet de plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="26.2.2">maar de zendingsgemeente.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ze dienen voor de belijdenis met het oog op de wereldnood en verenigen in haar vergaderingen actieve leken in de kerk,</seg> <seg n="26.3.2">zonder te letten op stad of dorp waar ze wonen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ook dit instituut drijft op geestelijke wateren.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dat dit alles een regeling van de kerkelijke tucht nodig maakt,</seg> <seg n="27.1.2">spreekt wel vanzelf.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wanneer de kerk een bijwagen is op het politieke spoor,</seg> <seg n="27.2.2">als ze geheel plaatselijk zich openbaart,</seg> <seg n="27.2.3">dan kan er storing zijn zonder dat het geheel in de war raakt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar als ze een zelfstandige,</seg> <seg n="27.3.2">geestelijke verschijning zal zijn,</seg> <seg n="27.3.3">als symbool van de wereldnood,</seg> <seg n="27.3.4">drijvende in de geloofsruimte,</seg> <seg n="27.3.5">dan moet haar reddingswerk wel goed geregeld zijn.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar tegelijk zal dan ook <pb n="255" ed="VW"/>de tucht een karakter moeten dragen dat daarbij past.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Ze zal niet zonder meer ontleend kunnen worden aan een kerkorde die aan de plaatselijke gemeente is aangemeten.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dat dit het karakter der kerk is,</seg> <seg n="28.1.2">hebben wij nog pas herdacht.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Christus is geboren in een stal,</seg> <seg n="28.2.2">waarin hij de noodruimte heeft gedeeld met os en ezel,</seg> <seg n="28.2.3">evenals Noach op de vloed.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="250" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>WNHK. 17 (5.10.1933) nr. 38: M. J. A. de Vrijer, <hi rend="italic">Het probleem der onkerkelijkheid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Die Christliche Welt, 47 (21.10.1933) nr. 20: E. Brunner, <hi rend="italic">Über den Staat als Problem der Kirche.</hi></p></note>
<pb n="255" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Hervormd Amsterdam, 1</hi> (30.12.1933) nr. 19. Over dit blad en de Amsterdamse Vereniging van Hervormden, waarvan het het orgaan was, zie n. 24.2 en 37.1, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Titel artikel: <hi rend="italic">Reorganisatie-voorstel van KO.</hi> 1 (4.11.1933) nr. 15. Beknopt typeert Brouwer daarin de huis- of hulpgemeente aldus: "Van de mens uit gezien staan deze kringen op het standpunt der aspiratie, terwijl zij door de kerk moeten worden gezien in het licht van Gods verbond." Voor 'aspiratie' zie n. 31.20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 35.5; nr. 43, p. 288.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">Evangelische Gezangen,</hi> nr. 3; <hi rend="italic">Liedboek der Kerken,</hi> nr. 399 : 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>B. bepleitte een kritische houding tegenover de staat. Tot slot: een nieuwe uitstorting van de Heilige Geest is nodig, want Jezus Christus is het laatste woord in de bezinning van de kerk op de staat.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 26.8 sub a-d.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>N. doelt hier op zijn AWCC.-artikel <hi rend="italic">Het reorganisatieontwerp van KO.</hi> Zie n. 34.14. Hierin noemt N. het modernisme 'deze natuurwetenschappelijke beduimeling van het Evangelie'. In KO. komt hij hierop terug (naar aanleiding van protesten van vrijzinnige zijde) in zijn artikel <hi rend="italic">Deur en hengsel,</hi> nr. 36. Ook op de ledenvergadering van KO. van 14.11.1933 te Utrecht werden (blijkbaar kritische) vragen gesteld. Een verslag hierover in KO. van december 1933, p. 51 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>In 1889 werd G. professor te Leiden. De kenmerken van de hem wezensvreemde sfeer aldaar ('individualisme', 'rationalisme') hebben wellicht eraan medegewerkt zijn kerkidee contrastmatig te verwijden en te verdiepen. Vgl. o.a. <hi rend="italic">De wijsbegeerte van de godsdienst uit het beginsel van het geloof der gemeente,</hi> Utrecht 1889; <hi rend="italic">De eenheid der kerk,</hi> Nijmegen 1896.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 15.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">Hervormd Amsterdam, 1</hi> (24.2.1934) nr. 23. Vervolg van <hi rend="italic">Kerk en Schare (Hervormd Amsterdam, 1</hi> (4.11.1933) nr. 15, en van <hi rend="italic">Terug tot de Kerk 1</hi> (30.12.1933) nr. 19. Men zou dit opstel ook kunnen noemen 'De ark van Noach'. Ging het de eerste keer over'de geloofsruimte', in het vervolg handelt N. meer over het 'wezen der kerk'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 26.8 sub <hi rend="italic">b-e.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Kennelijk in <hi rend="italic">J Forsyte Saga,</hi> die hij ook elders citeert (vgl. n. 33.16).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n13" type="end" place="end" n="13"><p>"Plurimae oves foris, plurimi lupi intus." Zie n. 55.64.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Francis P. Miller, <hi rend="italic">De christelijke gemeente en de volksstaat, Eltheto,</hi> 88 (okt. 1933) nr. 1.</p><p>"Indien in de laatste jaren van de negentiende eeuw de roepstem tot ons kwam 'to evangelize the world in this generation', dan komt nu in het midden van de twintigste eeuw de roepstem, het Lichaam van Christus in menselijke vorm op te bouwen, in maatschappelijke bewegingen en instellingen, de eeuwige waarheden van de Algemene Kerk te belichamen. Wij hebben nu allereerst behoefte aan een kleine, hecht aaneengesloten, gedisciplineerde, over de hele wereld verspreide, interconfessionele lekenbeweging van toegewijde christenen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Het is niet geheel duidelijk, welke 'orthodoxen' H. bedoelde. Volgens G. Ph. Scheers <hi rend="italic">(Philippus Jacobus Hoedemaker,</hi> Wageningen 1939,p. 192): de ethischen, in hun minder letten op de zuiverheid van de leer. Kennelijk echter ook confessionelen van het type-Vos <pb n="256" ed="VW"/>(zien.47.12), vgl. H.s open brief aan hem <hi rend="italic">Geen verbrokkeling, maar de bekende waarheid onder ogen gezien,</hi> Sneek 1893, <choice><sic>p. 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 11</corr></choice>. Vgl. ook Scheers, a. w., p. 274. Zie ook n. 69.2. Voor N.' eigen beduchtheid voor verlies aan apostolisch elan door 'achterwaartse' gerichtheid, zie nr. 33, 34, 351, 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-tot-de-kerk.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie noot 3.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="39" xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935" decls="#bibl-noordmans5.de-kerk-in-1935">
<pb n="256" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De kerk in 1935<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-in-1935.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mij werd de vraag voorgelegd:</seg> <seg n="2.1.2">'Wat betekent de kerk voor u?'Een soort gewetensvraag dus?</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Op de manier van een enquéte die soms onder scholieren bij het middelbaar onderwijs gehouden werd om er achter te komen,</seg> <seg n="2.2.2"><hi rend="italic">hoe weinig</hi> er van het gevraagde artikel van het Credo nog bij hen overgebleven is?</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nu het in de bedoeling der redactie schijnt te liggen álle leden van het moderamen achtereenvolgens op dit stuk aan de tand te voelen,</seg> <seg n="2.3.2">zal ik die veronderstelling althans op één punt hebben om te keren.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De redactie zal graag horen <hi rend="italic">hoe veel</hi> er aan kerkbesef onder ons leeft.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Toch zal ik ook zó daarop geen subjectief gekleurd antwoord geven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Allerminst nu ik de eerste ben die er over schrijven moet.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik zou niet graag een voorbeeld geven bij het aanleggen van een staalkaart van meningen en stemmingen ten opzichte van de kerk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik geloof niet dat het in de bedoeling van de redactie kan liggen,</seg> <seg n="3.4.2">in 1935 zo tegen de <hi rend="italic">dertig</hi> verschillende opvattingen over dit punt uit onze vereniging in ons blad op te voeren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom zal ik mijn artikeltje liever in de toon van een gemeenschappelijke belijdenis zetten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De vraag der redactie versta ik dus niet zo:</seg> <seg n="4.2.2">'Wat betekent de kerk <hi rend="italic">nog voor u?'</hi> maar aldus:</seg> <seg n="4.2.3">'Wat betekent de kerk in 1935 <hi rend="italic">weer voor ons?'-</hi> En dan antwoord ik daarop niet persoonlijk,</seg> <seg n="4.2.4">maar met de woorden van het Credo:</seg> <seg n="4.2.5">Ik geloof een heilige,</seg> <seg n="4.2.6">algemene,</seg> <seg n="4.2.7">christelijke kerk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Allereerst wil dat zeggen dat wij <hi rend="italic">geloven</hi> aan de kerk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ook als wij haar niet <hi rend="italic">zien,</hi></seg> <seg n="5.2.2"><hi rend="italic">juist</hi> als wij haar niet zien.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het geloof is een bewijs der zaken die men niet ziet (Hebr. 1 1 : 1).</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In 1935 geloven wij dat <hi rend="italic">weer,</hi></seg> <seg n="5.4.2">ook als we het vergeten waren.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Die kerk <hi rend="italic">is heilig.</hi></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij geloven haar als ze,</seg> <seg n="6.2.2">naar de aloude beeldspraak der kerkvaders,</seg> <seg n="6.2.3">vergeleken kan worden met de ark van Noach.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-in-1935.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dan wekt ze de gedachte aan al die reine en onreine dieren.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Haar heiligheid is er dan naar,</seg> <seg n="6.4.2">maar ze is in ieder geval vol;</seg> <seg n="6.4.3">en een kerk zien we graag vol. Dan geloven we gemakkelijk in haar.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Maar in 1935 geloven we ook weer aan de kerk,</seg> <seg n="7.1.2">als ze vergeleken kan <pb n="257" ed="VW"/>worden met de ark Gods uit 2 Sam. 6,</seg> <seg n="7.1.3">als de runderen struikelen en de ark dreigt te vallen en wie haar willen vasthouden worden gedood.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Als de kerk uit het midden des volks weggezet wordt vanwege haar heiligheid.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Als ze leeg is en God woont alleen bij haar tussen de cherubim.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-in-1935.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Die kerk is <hi rend="italic">algemeen.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is een grote troost in 1935 dat te weten.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij geloven dat er niet alleen toe behoren degenen die uitgaan met zwaarden en stokken (Mt. 26 : 55) zodat Jezus alléén blijft en de aarde vol wordt van hun gedruis,</seg> <seg n="8.3.2">maar ook de twaalf legioenen engelen die de Vader Hem zou kunnen bijzetten (Mt. 26 : 53)</seg> <seg n="8.3.3">- en het toch niet doet,</seg> <seg n="8.3.4">omdat Hij er niet om bidt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">- Wij belijden dat tot de kerk niet alleen behoort de <hi rend="italic">sterke</hi> man,</seg> <seg n="8.4.2">die zoekt te doden al wie van het gevoelen der anderen afwijkt;</seg> <seg n="8.4.3">maar ook de <hi rend="italic">martelaar,</hi></seg> <seg n="8.4.4">die zich laat doden omdat hij dat doet.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De kerk is <hi rend="italic">christelijk.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ook in 1935,</seg> <seg n="9.2.2">nu de vraag aan de orde is of ze heidens of christelijk zal zijn.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Nu geloven wij <hi rend="italic">weer</hi> dat zij christelijk is.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wij hadden dat wel eens vergeten.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wij lieten de kerk opgaan in het menselijke,</seg> <seg n="9.5.2">het persoonlijke,</seg> <seg n="9.5.3">de ethiek of de cultuur.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De kerk zou tenslotte innerlijk in de mensheid en uiterlijk in de staat kunnen opgaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-in-1935.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Dat geloven wij nu niet meer.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De kerk hoort bij God;</seg> <seg n="9.8.2">bij Vader,</seg> <seg n="9.8.3">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Zij is niet van ons.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wat hebben wij nu aan die kerk,</seg> <seg n="10.1.2">die op aarde zo weinig heilig,</seg> <seg n="10.1.3">algemeen en christelijk is?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Of wat hebben we aan een kerk waarin wij alleen maar <hi rend="italic">geloven</hi> kunnen?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wie de vraag in 1935 stelt,</seg> <seg n="10.3.2">heeft ook het antwoord.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Paulus gaf het al:</seg> <seg n="10.4.2">"Indien wij alleen in dit leven op Christus zijn hopende,</seg> <seg n="10.4.3">zo zijn wij de ellendigste van alle mensen (1 Kor. 15 : 19).</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Die helft der kerk,</seg> <seg n="10.5.2">welke hier op aarde is,</seg> <seg n="10.5.3">zal ons niet zalig maken.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En toch doet ze dat,</seg> <seg n="10.6.2">want het geloof maakt zalig.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De kerk is een ruimte,</seg> <seg n="10.7.2">alleen geschikt voor de armoedigste en kaalste handeling in ons leven,</seg> <seg n="10.7.3">het geloven.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daarom moeten wij de kerk laten zoals ze is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij mogen haar niet opsieren om met de wereld te concurreren.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij behoeven de kerkelijke handelingen ook niet indrukwekkend te maken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zij moeten zich conformeren aan de naaktheid van het geloof.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">In 1935 hebben wij genoeg aan een plekje waar het geloof niet ophoudt.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">- En het geloof houdt daar niet alleen niet op,</seg> <seg n="11.6.2">maar het overwint de wereld (1 Joh. 5 : 4).</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">In het geloof buigt de hemelse kerk zich neder tot de aardse kerk.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het goede zaad van de Zoon des Mensen valt in de akker der wereld (Mt. 13 : 37 v.).</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">En dan mag,</seg> <seg n="11.9.2">zoals Luther zegt,</seg> <seg n="11.9.3">de regen en de hagel,</seg> <seg n="11.9.4">de donder en de bliksem over de akker gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-in-1935.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"/></choice> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De maaiers staan in de hemelse kerk al gereed en de oogst is de voleinding der wereld (Mt. 13 : 39).</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="257" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935.n1" type="end" place="end" n="1"><p>KO. 4 (mei 1935) nr. 1. Het is het jaar van het Akkoord, waartoe N. onder meer door zijn rede van 14.6.1935, De naaste toekomst der kerk (zie n. 48. 1) een grote bijdrage leverde. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 109.</p></note>
<pb n="258" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="258" ed="VW"/>Zie n. 38. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In zijn teneur komt dit artikel wel overeen met de 14.6.1935 gehouden lezing <hi rend="italic">De naaste toekomst der kerk</hi> (nr. 48) (de 'donder' der geschiedenis tegen de achtergrond van het lied der kerk). Het bij de volkstelling gebleken ledenverlies der kerken en de gebeurtenissen in Nazi-Duitsland vormen ook hier het decor voor de meditatieve associaties.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935.n4" type="end" place="end" n="4"><p>N. heeft zich intensief beziggehouden met Richard Rothe, van wie deze ideeën stammen. Zie VW., dl. 3, o.a. p. 328-341.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-in-1935.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vindplaats onbekend. Volgens J. Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung und in ihrem Zusammenhange dargestellt</hi> II, p. 224, 258, 267, Stuttgart 1901, denkt L. bij de effectieve verkondiging van het Woord Gods vooral aan Jesaja 55 : 10v. Hij wijst nog op de plaatsen EA. 35, 338, 22, 142.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="40" xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem" decls="#bibl-noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem">
<pb n="258" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De kerk als zendingsprobleem<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Nu ik hier ga spreken over kerk en zending wil ik beginnen met iets meer persoonlijks,</seg> <seg n="2.1.2">want ik sta hier op enigszins andere voet achter de lessenaar dan meestal.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik ben door deze vergadering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n2" rend="superscript">2</ref> of door haar bestuur niet uitgenodigd.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik ben om zo te zeggen hier gestuurd door Oegstgeest.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarom stel ik er prijs op te zeggen dat ik mijn bezwaren had.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">In de eerste plaats ben ik geen zendingsman in engere zin.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dwz. dat ik op dat gebied mij niet meer heb bewogen dan de doorsneepredikant.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Dus vroeg ik mij af of ik,</seg> <seg n="2.7.2">nu er een stoot gegeven moest worden voor breder zendingsleven,</seg> <seg n="2.7.3">deze spreektbeurt we;</seg> <seg n="2.7.4">zou mogen aanvaarden.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Met het oog daarop en niet minder wegens drukke werkzaamheden meende ik het niet te moeten doen.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Toen de vraag echter ten tweeden male tot mij kwam,</seg> <seg n="2.9.2">nu bij dringend schrijven van dr Kraemer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.9.3">ben ik gezwicht en zo sta ik nu hier.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat zou niet gebeurd zijn als de zendingsvraag,</seg> <seg n="3.1.2">zoals die de laatste maanden door dr. Kraemer hier te lande met kracht naar voren wordt gebracht,</seg> <seg n="3.1.3">niet sedert lang mijn bijzondere belangstelling had.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is deze tweeëenheid van kerk en zending die ook ik zou willen bespreken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarbij denk ik nu meer bepaald aan de kerk zoals die zich aan ons voordoet van de zending uit gezien.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dr. kraemer heeft er in zijn voordrachten de nadruk op gelegd dat men de zending heel dikwijls beschouwt als iets bijkomstigs,</seg> <seg n="3.4.2">iets dat men doen maar ook laten kan.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Als een buitenissigheid,</seg> <seg n="3.5.2">een stukje romantiek in het eentonige kerkelijke leven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een spelletje dat men zich als gezeten christenmens en beschaafd Europeaan van tijd tot tijd veroorlooft.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Inderdaad,</seg> <seg n="3.7.2">de kerk kan spelen met de zending en ze doet dat vaak.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Zij <hi rend="italic">doet</hi> dan <hi rend="italic">aan</hi> zending,</seg> <seg n="3.8.2">zoals men aan dingen doet die men ook laten kan.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Iemand <pb n="259" ed="VW"/>doet aan voetballen,</seg> <seg n="3.9.2">schaken,</seg> <seg n="3.9.3">roken of hij doet er niet aan.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Maar ik kan niet doen aan ademhalen,</seg> <seg n="3.10.2">omdat ik het niet laten kan.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Zo kan het op geestelijk en kerkelijk gebied ook zijn.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Mijnheer doet er niet aan,</seg> <seg n="3.12.2">roept de meid soms op de trap in de stad als iemand de dominee bij het huisbezoek niet wil ontvangen.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De Sowjetrepubliek doet niet aan godsdienst.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Maar van het geloof zelf laat zich dat toch eigenlijk niet zeggen.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Evenmin als we kunnen zeggen dat we al of niet aan ademhalen doen,</seg> <seg n="3.15.2">kunnen we ook zeggen dat we aan geloven doen.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">We kunnen niet zeggen:</seg> <seg n="3.16.2">hier is de mens,</seg> <seg n="3.16.3">waar is zijn geloof?</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">We kunnen het beter omkeren en zeggen:</seg> <seg n="3.17.2">hier is geloof,</seg> <seg n="3.17.3">waar is de mens?</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">En dan antwoorden:</seg> <seg n="3.18.2">hij is geborgen in Jezus Christus.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">En als het geloof er niet is?</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Dan is de mens er niet,</seg> <seg n="3.20.2">er is alleen een hoopje zonde en ellende.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zo is het nu ook met kerk en zending.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Laat mij het daarom mogen niet spreken over de zending als kerkelijk probleem,</seg> <seg n="4.2.2">maar over de kerk als zendingsprobleem.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zoals de nieuwe mens,</seg> <seg n="4.3.2">de mens Gods,</seg> <seg n="4.3.3">in het geloof ontstaat,</seg> <seg n="4.3.4">zo krijgt de kerk alleen gestalte in de zending.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij kan niet aan zending gaan doen,</seg> <seg n="4.4.2">want zij is uit zending geboren:</seg> <seg n="4.4.3">uit de zending van Christus op aarde verticaal en uit de zending der apostelen horizontaal.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zodra de zending ophoudt staat de kerk stil en ze kan in deze wereld niet stilstaan zonder op te houden kerk te zijn.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Want zij is geroepen uit de duisternis tot Gods wonderbaar licht,</seg> <seg n="4.6.2">zij is geroepen om Christus tegemoet te gaan.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij is zelf zendingsprobleem:</seg> <seg n="4.7.2">een verschijning die haar <hi rend="italic">vormen</hi> ontleent aan de handeling der zending.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">En alle kerkelijke kwesties zijn onoplosbaar zolang men ze niet uit zendingsoogpunt beziet.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Op die kerkvormen zal ik nu niet ingaan,</seg> <seg n="5.1.2">maar wel wil ik er hier op wijzen dat iedere kerkelijke <hi rend="italic">kwestie</hi> hopeloos vastzit als ze niet missionair behandeld wordt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer bijv. het terrein der prediking een tuimelplaats wordt van wetenschappelijke meningen,</seg> <seg n="5.2.2">dan ontstaat er een kerkelijke kwestie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Deze kwestie kan niet eerder worden opgelost voor de kerk zelf zich haar zendingskarakter weer bewust wordt.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Voor ze zich herinnert dat ze geen school is maar een kerk.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat ze uit zending geboren is en in zending voortbestaat.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat haar leer apostolisch is,</seg> <seg n="5.6.2">een getuigenis van mensen die een boodschap hebben meegekregen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wij behoeven daarbij op het ongeleerde van de apostelen geen bijzondere nadruk te leggen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Maar toch zegt het ons wat dat een visser en een tentenmaker het Evangelie naar Rome hebben gebracht.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De prediking is niet uit de wetenschap voortgekomen.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Petrus en Paulus zijn er door Jezus de wereld mee ingezonden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Zij zijn boodschappers.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Een preek kan dus nooit een eigen vinding zijn.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Haar inhoud moet overgeleverd zijn en de prediker heeft zich van een opdracht te kwijten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Bij iemand als John Mott<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n4" rend="superscript">4</ref> neemt dit bode-zijn soms een heel simplistische<pb n="260" ed="VW"/> vorm aan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik heb hem in 1910 over zijn werk in China horen vertellen,</seg> <seg n="6.2.2">alsof het inderdaad alleen gold een bericht over te brengen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Nu weet ik wel dat een Amerikaan de dingen graag vereenvoudigt;</seg> <seg n="6.3.2">John Mott is in dit opzicht een echte Yankee.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Bij Stanley Jones,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="6.4.2">als hij z'n Indische mensen om de ronde tafel verzamelt,</seg> <seg n="6.4.3">lijkt het er meer op alsof hij de boodschap vergeten is en men ze samen weer moet bedenken.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar in wezen maakt dat geen verschil.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Stanley Jones denkt er niet aan een Evangelie te vinden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hij is zich evengoed als Mott van zijn opdracht bewust.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het kerkelijk vraagstuk is dus een zendingsprobleem.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hoe kan de kerk haar zendingskarakter bewaren?</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hoe kan ze vermijden een academisch dispuut te worden,</seg> <seg n="8.3.2">waarbij de wetenschappelijke methode de apostolische manier van overtuigen vervangt?</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar daarmee hebben wij de vraag juist zo toegespitst dat we haar nauwelijks durven stellen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Als er dan een boodschap overgebracht moet worden,</seg> <seg n="8.5.2">kennen we die dan nog wel en zijn er mensen die er naar willen luisteren?</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Als de mensen niet luisteren willen,</seg> <seg n="8.6.2">komt dat dan misschien daarvan dat we de boodschap niet goed meer weten?</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Schijnt het ons misschien maar zo toe?</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Of is het andersom en ligt het in de aard van de prediking dat ze niet geloofd wordt?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hoe we deze vragen ook beantwoorden,</seg> <seg n="9.1.2">in beide gevallen zijn we er weer opmerkzaam op geworden dat de kerk uit zending geboren wordt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het moet zo zijn dat we aan de mensen van onze tijd iets te zeggen hebben dat ons op de tong brandt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Iets waarvan we overtuigd zijn dat ze <hi rend="italic">het moeten</hi> horen omdat ze anders verloren gaan.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">We moeten rondom ons en aan onszelf die behoefte waarnemen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De wereld en het leven moeten ons zo voorkomen dat het geen uitstel kan lijden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Zo heeft Paulus het gevoeld toen hij schreef:</seg> <seg n="9.6.2">wee mij als ik het Evangelie niet verkondig (1 Kor. 9 : 16).</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">En de oudtestamentische profeet:</seg> <seg n="9.7.2">de ijver van uw huis heeft mij verslonden (Ps. 69 : 10).</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Datzelfde was er in David Livingstone<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n6" rend="superscript">6</ref> wat Stanley<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n7" rend="superscript">7</ref> deed zeggen:</seg> <seg n="9.8.2">een ding zou ik willen weten van Livingstone:</seg> <seg n="9.8.3">waarom deze man nooit zegt:</seg> <seg n="9.8.4">het is genoeg.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En nu denk ik nog eens aan Paulus,</seg> <seg n="9.9.2">die,</seg> <seg n="9.9.3">als hij plannen maakt om naar Rome te komen,</seg> <seg n="9.9.4">aan die gemeente schrijft dat hij dan nog niet aan het eind van de wereld is,</seg> <seg n="9.9.5">maar ook nog naar Spanje moet (Rom. 15 : 24, 28).</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Waarom zegt ook deze boodschapper nooit:</seg> <seg n="9.10.2">het is genoeg?</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Er is maar één antwoord mogelijk:</seg> <seg n="9.11.2">er is tijding van God gekomen dat als deze boodschap niet gepredikt en niet geloofd wordt het oordeel voor de deur staat.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">De prediking moet absoluut zijn.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">We kunnen niet zeggen dat de laatste voorwaarde thans niet vervuld wordt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De wereld ziet er wel naar uit dat ze een Evangelie nodig heeft.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het zwerk boven onze hoofden is wel nooit zo donker geweest als nu.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ook als we lichtpunten zien,</seg> <seg n="10.4.2">als we menen dat licht uit duister moet geboren worden,</seg> <seg n="10.4.3">ook als we naar rustiger tijden niet terugverlangen,</seg> <seg n="10.4.4">dan kan ons <pb n="261" ed="VW"/>optimisme toch nooit een andere grond hebben dan deze,</seg> <seg n="10.4.5">dat God zijn Woord op aarde zendt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De behoefte aan zending is er wel.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De wereld is ellendig genoeg gesteld om te <hi rend="italic">moge</hi>n verwachten dat een boodschap van goddelijk heil,</seg> <seg n="11.2.2">als ze door een waarlijk apostolische kerk gepredikt werd,</seg> <seg n="11.2.3">oren zou vinden om te horen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Als ik het zó mag zeggen:</seg> <seg n="11.3.2"><hi rend="italic">er is genoeg geloofsmogelijkheid</hi> in de wereld.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zelfs een toestand als in Rusland doet daaraan niets af.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Want hoe en de houding van de Sowjetrepubliek tegenover de kerken ook moge zien,</seg> <seg n="11.5.2">die bewijst alleen maar dat de geestelijke nood en de behoefte aan het Evangelie geen dingen zijn die aan de oppervlakte liggen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De kerk kan,</seg> <seg n="11.6.2">zo lijkt het,</seg> <seg n="11.6.3">wél verdwijnen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De arme van geest voor wie het Koninkrijk der hemelen is (Mt. 5 : 3),</seg> <seg n="11.7.2">heeft geen positieve kenmerken.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dan zou men,</seg> <seg n="11.8.2">zoals de bevindelijke predikers dat doen,</seg> <seg n="11.8.3">die kenmerken bij zijn gehoor kunnen opzoeken en ieder die ze bij zichzelf vindt zaligspreken.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Zo gaat het niet.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De armoede van geest is een door God in de mens gewekte leegte,</seg> <seg n="11.10.2">waarin voor de boodschap in het Evangelie plaats is.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Die leegte is niet schijnbaar,</seg> <seg n="11.11.2">ze is ook niet stichtelijk,</seg> <seg n="11.11.3">zelfs zeer onstichtelijk;</seg> <seg n="11.11.4">ze is ook niet moreel,</seg> <seg n="11.11.5">maar immoreel;</seg> <seg n="11.11.6">ze is evenmin godsdienstig,</seg> <seg n="11.11.7">maar ongodsdienstig.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Ze is absoluut,</seg> <seg n="11.12.2">zoals het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zulk een plaats voor God is er wel in deze tijd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ze is er in de grote steden en ook op de dorpen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ze kan niet weggedanst worden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dit is de leegte waarin de apostolische verkondiging weerklinken moet.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Er is wel geloofsmogelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Men zal misschien opmerken dat we aan zulke negatieve mogelijkheden,</seg> <seg n="13.1.2">zulke leegten,</seg> <seg n="13.1.3">niet veel hebben.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat is ook zo.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wij kerkmensen hebben er niet veel aan.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wij zijn er bang voor.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Want die onstichtelijkheid vloekt tegen de stichting die de kerk wil brengen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Deze menselijke hinder die we er van hebben is echter de eigenlijke moeilijkheid niet.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Erger is het als we de leegte niet kunnen vullen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Wanneer we als kerk onze apostolische boodschap van Christuswege niet zo kunnen zeggen dat ze geloofd wordt en we tegenover deze nood vaak met de mond vol tanden staan.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Heel erg is dat we de boodschap niet kunnen bedenken en het wel schijnt of we haar vergeten zijn.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Dat een heel werelddeel er in betrokken is,</seg> <seg n="13.10.2">is het ergste niet.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Dat bewijst dat het een zendingsprobleem is en dat het om de kerk gaat.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">De kerk is totaal,</seg> <seg n="13.12.2">oecumenisch,</seg> <seg n="13.12.3">algemeen.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Zij heeft met hele werelddelen te maken.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Wij merken dat nog beter dan men het vroeger gedaan heeft.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">En Jezus wil juist dat het Evangelie gepredikt zal worden tot de einden der aarde (Hand. 1 : 8).</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">De uitgebreidheid der taak is het ergste niet.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Paulus wou naar Spanje.</seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Livingstone zat in het hartje van Afrika.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Franciscus Xaverius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n8" rend="superscript">8</ref> kwam eeuwen geleden al naar China en Japan.</seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">Maar wie zal de boodschap zo zeggen dat ze geloofd wordt?</seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">Als we die vraag stellen,</seg> <seg n="13.21.2">dan Moet ons de hulpeloosheid van de kerk tegenover de geestelijke armoede <pb n="262" ed="VW"/>der wereld wel sterk opvallen.</seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1">De kerk wordt zichzelf tot probleem,</seg> <seg n="13.22.2">als ze let op haar roeping om de boodschap te brengen.</seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1">De kerk is zendingsprobleem.</seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1">Hoe meer ze dat voelt,</seg> <seg n="13.24.2">hoe meer ze kerk is.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wanneer we nu vragen of de kerk de boodschap dan niet kent,</seg> <seg n="14.1.2">moeten we onderscheiden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wie zou durven ontkennen dat het Evangelie gepredikt wordt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar gebeurt dat zó dat het als boodschap van God openbaar wordt en de grote leegte en armoede die er tegenover staan tot geloof worden?</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Groeit het Evangelie met de nood der wereld?</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Heeft God geen Heilige Geest meer genoeg om een kerk op aarde te vergaderen,</seg> <seg n="14.5.2">te bewaren,</seg> <seg n="14.5.3">te beschermen en te behoeden?</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Kan de kerk haar geluid niet uitzetten zodat het gehoord wordt op de straten en niet alleen hier en daar binnen vier muren?</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Hier ligt een verzoeking en wij komen in conflict met bijbelwoorden van grote doordringende kracht.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Eerst een woord van een oude profeet,</seg> <seg n="14.8.2">dat luidt:</seg> <seg n="14.8.3">Hij zal niet schreeuwen noch zijn stem verheffen,</seg> <seg n="14.8.4">noch zijn stem op de straat laten horen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Waarom niet?</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het antwoord luidt:</seg> <seg n="14.10.2">Ik heb mijn Geest op hem gegeven (Jes. 42 : 2 en 1).</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">De Heilige Geest komt hier voor als een stille sprake in de wereld.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Zulke woorden manen ons tot voorzichtigheid.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Maar de rust die ze geven moet toch een werkzame rust blijven.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">De apostelen hebben het ook wel geweten en toch zijn ze de wereld ingetrokken.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Paulus in het bijzonder heeft alles gedaan wat hij kon om het oor van de oude wereld te krijgen.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">En wij mogen niet zeggen dat hij voor dovemans oren heeft gesproken.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wanneer we elkaar dan vragen <hi rend="italic">hoe</hi> de apostelen het oor der wereld hebben gekregen,</seg> <seg n="15.1.2">dan moeten we in de eerste plaats wijzen op de <hi rend="italic">troost die</hi> ze hebben gebracht.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De engelen zijn daarmee begonnen op de Olijfberg om de apostelen zelf te troosten.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Jezus zou wederkomen (Hand. 1 : 11).</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En met deze oproep,</seg> <seg n="15.4.2">Gods Zoon uit de hemelen te verwachten (Fil. 3 : 20),</seg> <seg n="15.4.3">is de kerk,</seg> <seg n="15.4.4">die Paulus' brieven las,</seg> <seg n="15.4.5">vergaderd.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het staat ook in de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Alleen de komst van Christus kan helpen in de nood der wereld.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De zending zal in aardse beloften,</seg> <seg n="15.7.2">in cultuurperspectieven niet met de wereld mogen gaan concurreren.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Op die wijze mag ze niet trachten de aandacht te trekken.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zij heeft de laatste en enige troost te bieden in leven en in sterven.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar daarbij wordt ook nog iets anders openbaar.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Onder en door de troost des Geestes is ontstaan wat wij de christenheid zouden kunnen noemen:</seg> <seg n="16.2.2">de christenheid,</seg> <seg n="16.2.3">dat is de wereld voor zover de gaven des Geestes daarin een plaats krijgen,</seg> <seg n="16.2.4">die de onderpanden zijn van de hemelse erfenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"/></choice> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ook daarop mag de zending wijzen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij mogen de mensen de situatie der wereld voor ogen stellen en wijzen op de plaats die de christenheid daarin inneemt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">We mogen de grote daden Gods verkondigen (1 Petr. 2 : 9) die hij gedaan heeft van geslacht tot geslacht.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Wij kunnen de geschiedenis van het Godsrijk nagaan,</seg> <seg n="16.6.2">zoals Augustinus dat deed in zijn beroemd werk van die <pb n="263" ed="VW"/>naam.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Wij durven dat alles niet wegdenken en huiveren bij de gedachte dat er een wereld zou komen die de drieëenheid van de burgerlijke stand,</seg> <seg n="16.7.2">de beurs en het leger zou gaan huldigen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Toch moeten wij bekennen dat onze moed om op deze dingen te wijzen er niet groter op geworden is.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De secundaire functie der zending is verzwakt.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij zien duidelijker de grote armoede,</seg> <seg n="17.3.2">waarin Gods genadegaven,</seg> <seg n="17.3.3">wanneer ze bezit van mensen geworden zijn,</seg> <seg n="17.3.4">moeten voorzien en het schijnt ons toe alsof ze daarvoor niet voldoende waren.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De christenheid krimpt bijeen,</seg> <seg n="17.4.2">geografisch en geestelijk en we durven bijna nog alleen van de primaire functie der zending spreken,</seg> <seg n="17.4.3">het wijzen op de wederkomst van Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De grote leegte achter de kerk,</seg> <seg n="18.1.2">de zondige chaos vertoont zich voor ons en de kerk vraagt zich verlegen af of ze het Evangelie vergeten is,</seg> <seg n="18.1.3">dan wel of de mensen het niet meer willen horen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">En de halfheid is nog veel groter dan wij weten,</seg> <seg n="18.2.2">want er staat nog veel in kerk en staat overeind dat vermolmd is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En er is veel meer ongeloof,</seg> <seg n="18.3.2">ook in de harten van ons,</seg> <seg n="18.3.3">kerkleden,</seg> <seg n="18.3.4">dan wij ons zelf durven bekennen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De kerk is in veel groter mate zendingsprobleem dan wij het zelf nog kunnen zien.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar bestaan en toekomst hangen helemaal hiervan af of zij zich het Evangelie herinneren kan,</seg> <seg n="18.5.2">dat alleen in staat is de harten met vrede te vullen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">En dat hangt weer af van de vraag of God nog Heilige Geest over heeft.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">En dat hangt weer daarvan af of Christus nog aan zijn rechterhand zit.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Ik zeg niet hiervan of wij geloven dat Hij er zit,</seg> <seg n="18.8.2">maar hiervan of Hij er zit.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Wie dat gelooft is getroost en hij bidt:</seg> <seg n="18.9.2">kom Here Jezus (Openb. v. Joh. 22 : 20).</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">En wanneer God wil dat deze wereld voortbestaat en er een mensheid voortbestaat die die naam verdient,</seg> <seg n="18.10.2">dan zal Hij zijn kerk en gelovigen onderpanden geven van hun hemelse erfenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Hij zal hun christenheid en Geest schenken en er zal zending op aarde zijn,</seg> <seg n="18.11.2">oproep voor de Koning voor wie alle knie zich zal buigen (Fil.2 : 10).</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Deze dingen zijn geen stichtelijkheden,</seg> <seg n="19.1.2">maar ze zijn massief.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het zijn geloofsartikelen die midden in de wereld staan en toch niet van deze wereld zijn.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ze zijn geestelijk en toch tast men ze bijna met de handen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Want dat het heden ten dage weer gaat als bij de schepping na de zesde dag,</seg> <seg n="19.4.2">om onze menselijkheid,</seg> <seg n="19.4.3">dat kunnen we alle dagen in de krant lezen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men denke aan wat dr. Grondijs<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n11" rend="superscript">11</ref> te Utrecht en elders pas uit Spanje heeft meegedeeld ten opzichte van de nihilistische aard van het Spaanse anarchisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="19.5.2">dat het goede en schone haat omdát het goed en schoon is.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">En waar men iemand,</seg> <seg n="19.6.2">als men hem ter dood wil brengen niet dadelijk vermoordt,</seg> <seg n="19.6.3">maar hem eerst spaart om hem gelegenheid te geven enkele edele karaktertrekken te tonen,</seg> <seg n="19.6.4">om hem daarna niet dood te schieten maar te knuppelen,</seg> <seg n="19.6.5">met het sadistisch genoegen,</seg> <seg n="19.6.6">iets edels en goeds kapot te slaan.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Om onze menselijkheid gaat het en daarmee om onze christelijkheid.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Niet een christelijkheid <pb n="264" ed="VW"/><choice><sic>instichtelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">in stichtelijke</corr></choice> zin.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Maar in reële zin:</seg> <seg n="19.9.2">of de mens Jezus Christus nog zit aan de rechterhand des Vaders en of Hij nog aan zending doet.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Deze vraag is absurd.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Wij doen niet aan zending alsof we het ook laten konden.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Hoeveel te meer geldt dit van Christus.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Hij is de zending Zelf.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Hij gaat uit van de Vader.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Daarmee is de spanning die er in de zending zit uitgemeten.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De leegte is zo groot dat we er niet meer aan durven denken en er niet naar durven kijken.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">We leven maar zowat voort en spelen op de rand van een afgrond.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">We wonen op een vulkaan.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Onze menselijkheid staat op het spel en we zien dat ze hangt aan onze christelijkheid of liever aan Christus.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Niet wij en de grote leegte en armoede,</seg> <seg n="20.6.2">maar Christus en de grote nood staan tegen elkaar over.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">En wat tussen die beiden is heet zending en de verschijning der zending heet kerk.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daarom is de zending geen liefhebberij van enkele kringen,</seg> <seg n="21.1.2">maar ieder wordt er toe opgeroepen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het is een apostolisch,</seg> <seg n="21.2.2">een kosmisch,</seg> <seg n="21.2.3">wereldwijd werk.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ook dat karakter der zending wordt hoe langer hoe duidelijker.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Het gaat bij de zending om de laatste dingen,</seg> <seg n="21.4.2">om het einde,</seg> <seg n="21.4.3">om de bestaansmogelijkheden.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het gaat er niet om</seg> <seg n="21.5.2">- ofschoon ook dat belangrijk is</seg> <seg n="21.5.3">- of een enkele neger de godsdienst van het blanke ras zal aannemen,</seg> <seg n="21.5.4">zodat wij onze zendingsgave bij voorkeur in een knikkend negertje moeten werpen;</seg> <seg n="21.5.5">dat is misleidend.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De zaak is of wij mensen zullen blijven of liever:</seg> <seg n="21.6.2">worden.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De leegte is daarvoor geen hinderpaal.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Ook wanneer de sfeer,</seg> <seg n="21.8.2">waarop de prediking gericht wordt,</seg> <seg n="21.8.3">zo leeg wordt dat we van nihilisme spreken,</seg> <seg n="21.8.4">dan is dat geen beletsel.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En als dat nihilisme zo uitgesproken wordt,</seg> <seg n="21.9.2">dat het een vernietiging van het goede bedoelt,</seg> <seg n="21.9.3">dan is dat bij mensen nooit absoluut wanhopig.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Is de haat tegen het goede niet schijnbaar!</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Het is niet zo dat het alleen maar een vijandschap tegen het half-goede zou zijn.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Jezus is gekruisigd en dat zegt alles.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Maar het nihilisme van mensen is negatief:</seg> <seg n="21.13.2">het is vatbaar voor de scheppende macht van de geest.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Het blijft stof in de handen van God (Gen. 2 : 7).</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zending blijft dus een mogelijkheid.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar zij verliest haar karakter van menselijke mogelijkheid.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">We zien haar duidelijker als goddelijke mogelijkheid.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Dat is de verklaring van uitdrukkingen als die Booth ergens gebruikt,</seg> <seg n="22.4.2">dat men dingen als in Rusland niet te ernstig moet nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het klinkt erg overmoedig om zo te spreken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het heeft alleen zin als we aan een goddelijke mogelijkheid denken.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Nihilisme is <choice><sic>nietaltijd</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">niet altijd</hi></corr></choice> een nadeel en een hindernis.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">God schept uit <hi rend="italic">niets.</hi></seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">En Jezus spreekt de hongerigen en dorstigen zalig (Mt. 5 : 6) en Hij spreekt het wee u! uit over de rijken (Lk. 6 : 24).</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De gezonden hebben de medicijnmeester niet van node,</seg> <seg n="22.10.2">maar <choice><sic>die ziekzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">die ziek zijn</corr></choice> (Mt.9 : 12).</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Dat er ook in de christelijke prediking nog wervende kracht zit in onze tijd,</seg> <seg n="22.11.2">bewijst de Groepsbeweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Ik zelf ben daar slechts heel weinig mee in aanraking gekomen,</seg> <seg n="22.12.2">maar juist genoeg om overtuigd te raken van de wervende kracht.</seg></s> <pb n="265" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="22.13"><seg n="22.13.1">De doeleinden van de Groep zijn absoluut maar partieel.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Zij neemt stukken uit het christelijk leven en vraagt daarvoor de hele mens.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Ze is moralistisch getint.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">De kerk is totaal en kan nooit een zo grote geestelijke vlam maken als een groep.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Maar dat neemt niet weg dat we aan een groep kunnen zien welke krachten er in de kerk schuilen.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">Bijeenkomsten als deze zomer te Oxford en elders hebben plaatsgehad zijn toch merkwaardige verschijnselen in deze tijd van vuur en zwaard.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Er is ook nog ander vuur,</seg> <seg n="22.19.2">aangestoken aan een hoger altaar.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Het ware te wensen dat de kerk in deze zin ruimer uitgebouwd werd.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Er moest ruimte zijn voor gedeeltelijke propaganda,</seg> <seg n="23.2.2">di e toch als christelijk door de kerk werd erkend.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Anders gaat er veel zendingsaandrift verloren.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dat is nu met de gewone heidenzending reeds het geval.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Deze moet tenslotte totaal zijn:</seg> <seg n="23.5.2">ze mag niet blijven hangen in medische zending of cultuurarbeid.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Dan is het geen zending in de volle zin des woords.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Maar evenmin is het een overbrengen van een boodschap in de simpele zin van het woord.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Het is een greep van Gods Geest naar de wereld.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Daarom is zending in zekere zin deelbaar,</seg> <seg n="23.9.2">zoals de kerk als lichaam deelbaar is in hand en voet die elkanders leden zijn (1 Kor. 12 : 27).</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Wel te verstaan,</seg> <seg n="23.10.2">het moet één lichaam zijn en één Hoofd,</seg> <seg n="23.10.3">'t welk is Christus.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Eén geloof,</seg> <seg n="23.11.2">één Heer,</seg> <seg n="23.11.3">één doop (Ef. 4 : 4-6).</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Maar toch in zekere zin deelbaar.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">In de roomse kerk is dat beginsel ook erkend in het ordewezen.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">De orde jaagt een doel na,</seg> <seg n="23.14.2">armoede,</seg> <seg n="23.14.3">liefdadigheid,</seg> <seg n="23.14.4">zielszorg,</seg> <seg n="23.14.5">ziekentroost,</seg> <seg n="23.14.6">dingen die stuk voor stuk minder totaal zijn in doelstelling dan de kerk.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Het enthousiasme dat de orde kan wekken is dan ook groter dan dat van het gewone kerklid,</seg> <seg n="23.15.2">omdat het op een bepaald punt is saamgetrokken.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">De orde werkt in de kerk als een brandglas en kan dus op dat bepaalde vlak meer liefde samentrekken,</seg> <seg n="23.16.2">terwijl de kerk in haar geheel meer latente liefde,</seg> <seg n="23.16.3">slapende krachten bevat.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">De orde gaat voorbij,</seg> <seg n="23.17.2">de kerk blijft.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">De orde is gericht op een aards doel,</seg> <seg n="23.18.2">innerlijk of uiterlijk.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">De kerk zelf blijft op Christus gericht,</seg> <seg n="23.19.2">die zit aan Gods rechterhand.</seg></s> <s n="23.20"><seg n="23.20.1">De kerk kan de absolute doelstelling van de orde nooit overnemen.</seg></s> <s n="23.21"><seg n="23.21.1">Zij mag de stralen van het Evangelie niet laten divergeren.</seg></s> <s n="23.22"><seg n="23.22.1">Zij moeten op het hart blijven gericht,</seg> <seg n="23.22.2">als hemelse troost en op de wereld,</seg> <seg n="23.22.3">als oproep tot bekering.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Maar de kerk mag wel een verscheidenheid van gaven erkennen en er gebruik van maken.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Als zendingslichaam zal ze dat steeds moeten doen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zij zal het ook moeten hebben van de <hi rend="italic">charismata,</hi></seg> <seg n="24.3.2">de geestelijke gaven (1 Kor. 12 : 4-<choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>;</seg> <seg n="24.3.3">Rom. 12 : 6-8;</seg> <seg n="24.3.4">Ef. 4 : 7-16),</seg> <seg n="24.3.5">en er is nu eenmaal verscheidenheid van gaven.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Iedere gave brengt een zekere eenzijdigheid mee,</seg> <seg n="24.4.2">waardoor een andere gave wat op de achtergrond schijnt te komen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik geloof niet dat de zending der kerk in de wereld op dit ogenblik veel toekomst heeft als dat charismatisch karakter des geestes niet méér van toepassing wordt dan heden het geval is.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het Evangelie kan niet worden <pb n="266" ed="VW"/>overgebracht zoals een boodschap die de knecht voor zijn baas overbrengt.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Prediking is kolen vuurs op de aarde werpen (Lk. 12 : 49).</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Naar de charismatisch begaafden wil de wereld ook nu nog wel luisteren,</seg> <seg n="25.4.2">denk aan John Mott,</seg> <seg n="25.4.3">Stanley Jones,</seg> <seg n="25.4.4">Schweitzer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zendelingen kunnen geen remplaqanten zijn,</seg> <seg n="25.5.2">zoals er vroeger bij de nationale militie waren toen de persoonlijke dienstplicht nog niet was ingevoerd.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De charismatisch begaafden zullen in de zending vooraan moeten gaan staan.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De kerk zal dan een zekere eenzijdigheid moeten billijken:</seg> <seg n="25.7.2">hand en voet zijn niet gelijk.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De absolute doelstelling absorbeert de energie die bij anderen voor andere doeleinden ook voor het totale overblijft.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Dat geldt niet alleen voor enkele personen,</seg> <seg n="25.9.2">maar ook voor groepen.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De kerk moet aan bepaalde groepen toestaan zich zelfstandig te organiseren en bepaalde stukken van het Credo eenzijdig naar voren te brengen,</seg> <seg n="25.10.2">bepaalde doelstellingen afzonderlijk na te jagen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Wanneer ze dit verhindert,</seg> <seg n="25.11.2">belet ze de geestelijke vlam om uit te slaan met zulk een kracht als dat altijd,</seg> <seg n="25.11.3">maar bijzonderlijk in onze tijd,</seg> <seg n="25.11.4">nodig is.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Zonder zulke uitslaande vuurtongen zal een wereld als waarin wij leven zich van de kerk niet veel aantrekken.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Het Evangelie moet in de harten en de levens gebrand worden en dat kan alleen door de charismatisch begaafde of door een orde,</seg> <seg n="25.13.2">waarin het charisma tijdelijk tot breder bezit van een gemeenschap wordt.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Zulke personen en groepen zullen niet geheel machteloos staan tegen het nihilisme of totalitaire van onze tijd.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Maar ook dan merken we weer dat we de zending niet in onze eigen hand hebben,</seg> <seg n="25.15.2">maar dat het een zaak Gods is.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Over de geestelijke gave kunnen we niet zo maar beschikken.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer wij van de kerk vragen dat zij voor de geestelijke gave ruimte zal laten en het tijdelijk verabsoluteren van een doelstelling niet in de weg zal staan,</seg> <seg n="26.1.2">dan staat daar tegenover dat de geestelijke ijver de christelijke liefde niet uit het oog mag verliezen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De liefde is het totale in de kerk.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Paulus weet zo goed dat het éne niet met het andere in strijd kan komen en wanneer dat het geval is,</seg> <seg n="26.3.2">kiest hij voor de liefde,</seg> <seg n="26.3.3">voor het geheel der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De charismatisch begaafde en de charismatische groep mogen hun doelstelling niet zo verabsoluteren dat zij het geheel van de belijdenis van Christus uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Die belijdenis blijft apostolisch.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zij wordt ook in haar geheel gepredikt.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Vanuit het enkele charisma,</seg> <seg n="27.4.2">de enkele geestesgave,</seg> <seg n="27.4.3">kan men geen dogma opstellen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Met de medische zending mogen wij niet overgaan tot het opstellen van een centraal leerstuk dat aldus zou luiden:</seg> <seg n="27.5.2">eerbied voor het leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Ook in dat opzicht is de kerk zendingsprobleem.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het komt er op aan om in de zending haar belijdenis te handhaven.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Deze kan alleen bestaan als belijdenis van het geheel,</seg> <seg n="27.8.2">van Christus.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">En geen enkel charisma,</seg> <seg n="27.9.2">geen enkele doelstelling mag ons verleiden om een eenzijdige belijdenis te doen.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Hier grijpt de band der liefde (Ef. <pb n="267" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note>4 : 3;</seg> <seg n="27.10.2">Kol. 3 : 14) in,</seg> <seg n="27.10.3">de grote katholiciteit der kerk,</seg> <seg n="27.10.4">het éne lichaam van Christus.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Paulus dankt God dat hij meer vreemde talen spreekt dan een van de gemeenteleden te Korinthe (1 Kor. 14 : 18).</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Hij heeft de gave der talen in de hoogste mate.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Maar hij denkt er niet aan zich daarom aan de band der gemeenschap des geloofs van de gemeente te onttrekken.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Hij zet het charisma daarbij achterop (1 Kor. 14 : 19).</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">De gave en de doelstelling die de gave medebrengt mogen eenzijdig zijn,</seg> <seg n="27.15.2">het geloof en de hoop en de liefde zijn nooit eenzijdig.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">De gaven kunnen verschillen,</seg> <seg n="27.16.2">de kerk blijft één;</seg> <seg n="27.16.3">deze drie waarvan de liefde de meeste is (1 Kor. 13 : 13).</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In dit opzicht is de kerk in de hoogste mate zendingsprobleem.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De kerk kan geen zending drijven als ze niet één is in haar belijdenis.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zij is verscheurd door allerlei verabsoluteringen van afzonderlijke inzichten en doelstellingen,</seg> <seg n="28.3.2">waardoor de waarlijk katholieke geest,</seg> <seg n="28.3.3">de erkenning van de band der liefde is verloren gegaan.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Een gerechtvaardigde eis dat er ruimte moet zijn voor verscheidenheid der gaven,</seg> <seg n="28.4.2">ook in deze zin dat men</seg> <seg n="28.4.3">- om te kunnen werken</seg> <seg n="28.4.4">- tijdelijk eenzijdig mag zijn,</seg> <seg n="28.4.5">heeft dikwijls uit het oog doen verliezen dat de gemeente uitzendt en dat zij dat doet namens Christus.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">De charismatisch begaafde keert telkens weer in tot de heilige bescheidenheid van de éénheid des geloofs.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">En nu weet ik wel dat,</seg> <seg n="29.1.2">als wij over deze dingen verder gaan praten,</seg> <seg n="29.1.3">er zich allerlei verschillen openbaren.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wij kunnen het niet zelf klaarmaken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Kerk en zending zijn geen fabrikaat.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Maar wij hebben ons daarbij aan twee dingen te oriënteren:</seg> <seg n="29.4.2">aan de bijbel en aan de grote leegte,</seg> <seg n="29.4.3">waarop het Evangelie betrokken is.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">En in de bijbel staan de dingen zo.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Bij de apostelen en profeten,</seg> <seg n="29.6.2">die het fundament der kerk zijn,</seg> <seg n="29.6.3">is dit de eenheid dat Christus de hoeksteen (1 Petr. 2 : 6-8) is.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Op de een of andere mystieke wijze geldt deze eis ook voor ons.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">En de grote leegte waarvoor wij staan stelt dezelfde eis.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De zending zelf kan ik niet in het meervoud zetten.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ik kan niet spreken van zendingen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De eis der éénheid in Christus wordt door de wereldsituatie met ontzaglijke nadruk gesteld.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De zending kan alleen iets betekenen als ze op de wereld de indruk maakt van boven te komen en dat ook doet.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Als de zendelingen samen een leger zijn dat naar één plan te werk gaat.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Juist in het werk der zending moet uitkomen dat de kerk een eenheid is.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">In die zin is de kerk ook weer zendingsprobleem.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Een stilstaande kerk die enkel geografisch bestaat kan zich nog de weelde veroorloven van verdeeld te zijn.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Maar zodra de kerk zendingskerk is,</seg> <seg n="30.10.2">kan dat niet meer.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Bij de zending breekt het af.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">De praktijk bewijst dat.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Zodra de gemeente zich werkelijk gaat opmaken weer kerk te zijn,</seg> <seg n="30.13.2">dwz. in zendingstoestand te verkeren,</seg> <seg n="30.13.3">als ze voor de grote nood der wereld iets zal betekenen,</seg> <seg n="30.13.4">moet ze zich bezinnen op de boodschap.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Met hoeveel verscheidenheid van gaven zij ook moge zijn aangedaan,</seg> <seg n="30.14.2">zij zal de <pb n="268" ed="VW"/>wezenlijke bouw,</seg> <seg n="30.14.3">zoals de bijbel die aangeeft en zoals de wereld die nodig heeft,</seg> <seg n="30.14.4">moeten vertonen.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Van administratief lichaam,</seg> <seg n="30.15.2">geografisch ingedeeld genootschap,</seg> <seg n="30.15.3">waarin alles automatisch aangenomen wordt wat er in geboren wordt,</seg> <seg n="30.15.4">zal de kerk weer moeten worden:</seg> <seg n="30.15.5">een belijdende gemeenschap van gelovigen.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Zo stelt de zending het kerkprobleem.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Een kenmerk van onze tijd is dat inwendige en uitwendige zending in elkaar overgaan.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Statistiek is voldoende om dit te bewijzen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Wat geeft het als op Java moeizaam één voor één een enkele mohammedaan voor het christendom gewonnen wordt,</seg> <seg n="31.3.2">als er tegelijkertijd binnen de zendende kerk duizendtallen afvallen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Ik bedoel:</seg> <seg n="31.4.2">wat geeft dat uit een oogpunt van organisatie gezien?</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Reeds de zending als rekensom wijst op het verband met de inwendige zending.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar heel deze berekening wijst op een fout.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Er is geen absoluut stilstaande kerk achter de zendingsbeweging,</seg> <seg n="31.7.2">ook al houdt die kerk tegenover iedere beweging een zekere stabiliteit.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Een kerk die charismatisch zending drijft moet wassen en toenemen.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Met de zending moeten de gaven en krachten in de gemeente toenemen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">En zo beginnen zendingsveld en gemeente in elkaar over te gaan.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Dit zou voor de kerk zelf in menig opzicht een oordeel betekenen.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Zij denkt er dikwijls niet aan,</seg> <seg n="31.12.2">voor de gemeente thuis dezelfde maatstaf aan te leggen als voor de gemeente daarginds buiten.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Maar dat bedoel ik nu in de eerste plaats niet.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Ik denk er nu aan dat iedere gemeente dan midden in het zendingsveld ligt.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">En dat niet alleen omdat enkele van haar leden onverschillig zijn geworden en weer door inwendige zending teruggewonnen zouden moeten worden.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">De zaak ligt veel moeilijker.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">De kerk staat ook op gespannen voet met de onpersoonlijke machten om haar heen:</seg> <seg n="31.17.2">de cultuur,</seg> <seg n="31.17.3">de staat,</seg> <seg n="31.17.4">de wetenschap.</seg></s> <s n="31.18"><seg n="31.18.1">De waan dat het christendom daarmee kon samengroeien en er in opgaan,</seg> <seg n="31.18.2">is wreed verstoord.</seg></s> <s n="31.19"><seg n="31.19.1">De kerk staat weer als kerk midden in de wereld,</seg> <seg n="31.19.2">een apart volk,</seg> <seg n="31.19.3">uit de wereld geroepen.</seg></s> <s n="31.20"><seg n="31.20.1">Ze heeft tenslotte maar één werk te doen:de zending,</seg> <seg n="31.20.2">Ze heeft geen cultuur,</seg> <seg n="31.20.3">geen macht,</seg> <seg n="31.20.4">geen wetenschap.</seg></s> <s n="31.21"><seg n="31.21.1">Ze heeft een zending.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De kerk heeft tot deze drie:</seg> <seg n="32.1.2">de staat,</seg> <seg n="32.1.3">de wetenschap en de cultuur,</seg> <seg n="32.1.4">wel telkens in een zekere verhouding gestaan.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">In 't begin heel weinig.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Ze ging bijna geheel in haar zending op. Maar later werd dit anders.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Sedert Constantijn leunde ze meestal min of meer op de staat.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">In de middeleeuwen ging ze een huwelijk aan met de Europese cultuur.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">En bij de Reformatie stond ze op zeer vriendschappelijke voet met de wetenschap.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Dit alles is in de laatste tijd sterk veranderd.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">De kerk is weer op haar oorspronkelijke zending teruggeworpen en vertoont grotere gelijkenis met de kerk der eerste eeuwen.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Zij leeft weer van het einde uit,</seg> <seg n="32.9.2">van de wederkomst van Christus.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Dat stelt haar voor moeilijke vragen niet alleen,</seg> <seg n="32.10.2">maar brengt vooral zware tijden.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Maar het maakt haar weer tot een echte <hi rend="italic">kerk.</hi></seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Een <pb n="269" ed="VW"/>verdwijnende kerk misschien,</seg> <seg n="32.12.2">of zelfs een <hi rend="italic">onzichtbare</hi> kerk.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Maar toch een kerk.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">En daarom misschien weer <hi rend="italic">juist</hi> een kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="269" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n1" type="end" place="end" n="1"><p>De zending heeft in KO. van meet af grote belangstelling genoten. Het beginselprogram van 15 punten bevatte o.a. punt 6: "Als leden onzer Nederlandse Hervormde volkskerk voelen wij het als een zeer belangrijke taak tegenover hen 'die buiten zijn', dat wij hen benaderen met het Evangelie in woord en daad in een voor hen verstaanbare vorm." Eveneens in punt 14: "De kerk zal in organisch verband moeten worden gebracht met het wereldomspannende werk der zending, zowel ter wille van de zending als van haar zelf."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De clássis Deventer? N. tekent nl. aan: Deventer 1936. A. J. Rasker (n. 86.9), in een brief aan red. dd. 26.7.1979, denkt aan een initiatief van de 'honderd mannen'. Door dit getal predikanten (een of meer per classis) had Kraemer in de Hervormde kerk de zendingsgedachte willen doen verlevendigen. Te Hemmen (zie n. 63.108) werden de 'honderd' geïnstrueerd en uitgezonden. Vgl. Joh. Gerritsen jr., <hi rend="italic">Een nieuwe aanval op de kerk, KO. 5</hi> (febr. 1937) nr. 10. In een volgend stadium richtte K. (zonder Indië en de overige wereldzending uit het oog te verliezen) de aandacht op de kerk van Nederland zelf. Hij schreef met het oog op de actie: <hi rend="italic">Waarom zending, juist nu?; Kerk en zending; De ontmoeting van het christendom met de wereldgodsdiensten</hi> (alle uit 1936) en <hi rend="italic">De huidige stand van het christendom in N. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Indië</hi> (1937), alle uitgegeven bij <choice><sic>Boekeneentrum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Boekencentrum</corr></choice>, Den Haag. De actie der honderd mannen (ofschoon niet geheel aan zijn doel beantwoordend) betekende een klaroenstoot voor de zending. Waarschijnlijk heeft een der 'honderd' op de classis aandacht gekregen voor dit thema en deze spreker. Vgl. A. Th. van Leeuwen. <hi rend="italic">Hendrik Kraemer, Dienaar der Wereldkerk,</hi> Amsterdam 1959, p. 125 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Dr. H. Kraemer <choice><sic>(1 888</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1888</corr></choice>-1965), zendeling, kenner Islam, taalgeleerde (Javaans), kerkleider, oecumenisch theoloog. Was van 1922-1937 in N.O. Indië voor de bijbelvertaling. Richtte Hogere Theologische School op. Onderstreepte in <hi rend="italic">The christian massage in a non-christian world,</hi> Londen 1938, het unieke van de bijbelse boodschap in de confrontatie van het christelijk geloof met de godsdiensten der wereld. Hoogleraar godsdienstwetenschap te Leiden (1937), directeur Oecumenisch Instituut te Genève (1948), stichter en leider van de Gemeenteopbouw-beweging tijdens de oorlogsjaren in Nederland. Na de bevrijding trok hij met Banning en Gravemeyer het land door om de <choice><sic>noodzaak vlan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">noodzaak van</corr></choice> een geestelijke doorbraak te bepleiten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n4" type="end" place="end" n="4"><p>John R. Mott <choice><sic>(1 865</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1865</corr></choice>-1 955). Als student werd hij getroffen door de leus: 'evangelization of the world within this generation.' Pionier zowel van de twintigste-eeuwse zending als van de oecumenische beweging. Bracht de eerste oecumenische conferentie tot stand, te weten de zendingsconferentie van Edinburgh in 1910; daarna nog tal van organen en organisaties op missionair en oecumenisch terrein, zowel mondiaal als nationaal (USA.), waaronder de International Missionary Council. Zijn devies: 'Expect great things from God, attempt great things for God.' (Woord oorspronkelijk van Carey.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Stanley Jones (1884-1973), Amerikaans methodistisch zendeling in India; trachtte christelijk geloof aan Indische intellectuelen te tonen als vervulling van hun diepste religieuze intenties. Stichtte christelijke ashrams voor studie en meditatie; bevriend met Gandhi en Tagore; zag latent christendom; bereisde de wereld en schreef veel boeken, waaronder <hi rend="italic">The Christ of the Indian Road,</hi> Londen 1925; Ned. vert. <hi rend="italic">Christus langs de Indische heirn, eg,</hi> Amsterdam 19296. Introduceerde ronde-tafelgesprekken tussen andersgelovigen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n6" type="end" place="end" n="6"><p>David Livingstone (1813-1873), Schots zendeling en onderzoeker van Afrika (bereisde 1/3 deel ervan). Als zendeling-arts daarheen uitgezonden door de London Missionary Society. Zag zijn taak als pionier en openleggen van het land voor anderen. Zijn ontdekkingen droegen aanzienlijk bij tot de kartering van dit werelddeel.</p></note>
<pb n="270" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n7" type="end" place="end" n="7"><p><pb n="270" ed="VW"/>Sir Henry Morton Stanley (1841-1904), Brits journalist, onderzoeker van Afrika. <hi rend="italic">Schreef ondermeer Through the dark Continent, Londen 1889,How I found Livingstone,</hi> Londen 1890.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Franciscus Xaverius (1506-1552), Spaans edelman, vriend van Ignatius van Loyola, medeoprichter van de orde der Jezuïeten, 'apostel' van India, Japan en China, grondlegger van de zending, heilig verklaard. Was in Goya, Ceylon, de Molukken, Japan.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De troost van de Geest en de verwachting van de Wederkomende zijn voor N.'ecclesiologie bepalende noties; hij verwijst hierbij naar HC., vraag 1 en antw. 52 ("uit de hemelen verwachten"). Zie voorts volgende noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. 1 Petr. 1 : 3 v.: . . ."erfenis, die in de hemelen weggelegd is voor u.. ."; vgl. ookHC., vraag 49: "Wat nut ons de hemelvaart van Christus? antw.: ... Ten derde dat ... Hij ons ... zijn Geest tot een tegenpand zendt . . ."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Prof. dr. L. H. Grondijs <choice><sic>(1 878</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1878</corr></choice>-1961), promoveerde in de wiskunde en kunstgeschiedenis. Doceerde van 1931-1949 iconografie en middeleeuwse kunstgeschiedenis te Utrecht. Was tijdelijk kolonel in het tsaristisch leger, correspondent van de <hi rend="italic">Morning Post, fel</hi> anticommunist, correspondent <hi rend="italic">De Telegraaf.</hi> Koos zijde Franco in de burgeroorlog. Schreef daarover o.a. <hi rend="italic">Spanje, een voortzetting van de Russische revolutie?,</hi> Leiden 1937.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n12" type="end" place="end" n="12"><p>De figuur van de <hi rend="italic">nihilist</hi> komt voor in Toergenjews <hi rend="italic">Vaders en kinderen</hi> (1861). Hij 'buigt zich voor geen autoriteit' en wordt type van de jonge intelligentsia die de (adels)cultuur van het tsaristisch Rusland met al zijn waarden en normen verwerpt.</p><p>Het anarchisme ziet in de staat het te vernietigen kwaad der samenleving (vaak incl. geld en rente). In moderne vorm bij Proudhon, Bakoenin en Kropotkin. In de Spaanse burgeroorlog taande de invloed van de anarcho-syndicalistische vleugel van de republikeinen. Overigens deden zoals bekend de fascisten in cynisme en wreedheid voor hun tegenstanders niet onder.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vindplaats onbekend. Voor William Booth zie n. 41.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 63.53. In Nederland was M. van Rhijn reeds van 1930 af deelnemer. Vgl. C. H. van <choice><sic>Rhij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Rhijn</corr></choice> A. A. zn., <hi rend="italic">Levensbeschrijving van Professor van Rhijn, in Ernst en vrede,</hi> opstellen rondom de ethische theologie, Den Haag 1951, p. 20 v. (vgl. ook p. 222 v.). - Wat het 'moralisme' betreft valt te denken aan de 'vier absolute maatstaven' van de Groep: eerlijkheid, onbaatzuchtigheid, liefde en reinheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Albert Schweitzer (1875-1965), theoloog, filosoof, zendingsarts, musicoloog, musicus. Onder de indruk van Markus 8 : 35 besloot hij tot zijn dertigste jaar te leven voor wetenschap en kunst, zich daarna te wijden aan de lijdende mensheid. Richtte in 1913 een hospitaal op in Lambarene aan de Ogowe in Gabon. S. zag Jezus als apocalyptisch ziener, die vrij willig het lijden koos om daardoor als Messias ingang te vinden bij zijn tijdgenoten. De historische Jezus kunnen wij niet terugvinden, maar zijn ethiek blijft voor ons van waarde: liefde, zelfopoffering, eerbied voor het leven. Vgl. A. Schweitzer, <hi rend="italic">Uit mijn leven en denken,</hi> Haarlem 19555 (1931<hi rend="superscript">1</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-kerk-als-zendingsprobleem.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Centrale idee bij Albert Schweitzer (zie noot 15), hem op een tocht over de Ogowe in september 1915 intuïtief geschonken, "waar-in wereld- en levensaanvaarding en ethiek gezamenlijk besloten liggen." Dit inzicht betekent z.i. de redding van de cultuur en het aanbreken van de wereldvrede. Vgl. A. Schweitzer, a.w., p. 141 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="41" xml:id="noordmans5.kerk-en-orde" decls="#bibl-noordmans5.kerk-en-orde">
<pb n="271" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk en Orde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De lezer mag de beide woorden,</seg> <seg n="2.1.2">die ik boven dit artikel schreef,</seg> <seg n="2.1.3">niet met elkaar verbinden en er 'kerkorde' van maken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De bedoeling is,</seg> <seg n="2.2.2">dat ze tegenover elkaar zullen blijven staan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">'Orde' betekent hier een organisatie,</seg> <seg n="2.3.2">die geen kerk wil zijn,</seg> <seg n="2.3.3">maar iets minder.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het is een verkleinwoord van kerk.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Het is een bescheiden titel,</seg> <seg n="2.5.2">waarmee een groep mensen zich siert,</seg> <seg n="2.5.3">die geen boze bedoelingen tegen de kerk heeft,</seg> <seg n="2.5.4">maar die de middelen,</seg> <seg n="2.5.5">welke het gewone lidmaatschap der kerk haar biedt,</seg> <seg n="2.5.6">onvoldoende vindt om tot uitdrukking te brengen wat haar bezielt.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Daarom schept de orde zichzelf die middelen en gaat binnen de grenzen der kerk een eigen leven leiden.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Terwijl zij toch de kerk blijft eren als de moederbodem,</seg> <seg n="2.7.2">waarop haar bestaan slechts mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Hoe een orde functioneert,</seg> <seg n="3.1.2">weten wij uit de geschiedenis van het katholicisme.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dat gebeurt op tweeërlei wijze.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In de eerste plaats regelt zij daar het leven dergenen die een hogere zedelijkheid willen betrachten dan die,</seg> <seg n="3.3.2">welke in het gewone kerkelijke verband is voorgeschreven.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De orde bedoelt dan een exponent te zijn,</seg> <seg n="3.4.2">een hogere trap van christelijk gedrag en voegt aan de Tien geboden de zgn. raadgevingen uit het Evangelie toe:</seg> <seg n="3.4.3">absolute armoede,</seg> <seg n="3.4.4">kuisheid en gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dan is orde eigenlijk geen verkleinwoord van kerk,</seg> <seg n="3.5.2">maar een comparatief.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De orde heeft echter nog een andere,</seg> <seg n="4.1.2">haar eigenlijke functie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De hogere zedelijkheid kan ook wel zonder regel beoefend worden en dat gebeurde aanvankelijk ook.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Anders wordt het echter,</seg> <seg n="4.3.2">wanneer een groep mensen een bepaaldstuk van het kerkelijk Credo of van de kerkelijke zedelijkheid voor haar exercitiën<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n2" rend="superscript">2</ref> heeft uitgekozen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dan krijgt de orde pas haar ware betekenis,</seg> <seg n="4.4.2">die ze in de westerse kerk heeft gehad.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Alle nadruk valt dan op de regel,</seg> <seg n="4.5.2">die haar afgrenst van de totale christenheid in de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De Franciscanen kozen de absolute armoede.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De Dominicanen de zending.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Anderen:</seg> <seg n="5.3.2">zielszorg of werken van barmhartigheid.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Men kan daarom zeggen,</seg> <seg n="6.1.2">dat een orde een geestelijke beweging is,</seg> <seg n="6.1.3">die zich volgens een bepaalde regel richt op een gedeelte van wat de kerk in totaal beoefent;</seg> <seg n="6.1.4">en dat zij zo'n stuk verabsoluteert.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De kenmerken van de orde zijn:</seg> <seg n="6.2.2">het organisatorische,</seg> <seg n="6.2.3">het partiële en het volstrekte.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Kent het protestantisme de orde helemaal niet meer?</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het schijnt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar misschien lijkt dat maar zo.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Ik denk aan de Herrnhutters.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De Broedergemeente is naar haar wezen een orde en geen kerk.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zinzendorf<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n3" rend="superscript">3</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"/></choice> bedoelde iets anders dan de Piëtisten,</seg> <seg n="7.6.2">die het geheel van de christelijke gezindheid wilden verdiepen en daarom geen organisatie in grote stijl nodig hadden.</seg></s> <pb n="272" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.7"><seg n="7.7.1">Hij had een kerkvorm nodig,</seg> <seg n="7.7.2">zonder dat hij behoefte voelde aan een nieuwe kerk.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Niet in een belijdenis maar in de praktische beoefening der onderlinge liefde kwam het zwaartepunt te liggen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Een deel van de christelijke doelstelling werd verabsoluteerd.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Zo'n kerkvorm is een orde.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Zinzendorf voerde dan ook terecht de titel van ordinarius.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Wanneer de lutherse kerk meer katholieke ruimte had geboden,</seg> <seg n="7.12.2">zou de Broedergemeente daarin haar natuurlijke plaats hebben kunnen innemen.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Thans moest zij de allures van een kerk aannemen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een ander voorbeeld is het Heilsleger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De christelijke kerk wordt daar niet ontkend.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men heeft er geen behoefte aan,</seg> <seg n="8.3.2">een nieuwe belijdenis op te stellen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar de actie is hier zo partieel op de prediking gericht,</seg> <seg n="8.4.2">dat de sacramenten worden verwaarloosd.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En de prediking is weer zo eenzijdig methodistisch,</seg> <seg n="8.5.2">dat het dogma z'n betekenis verliest.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Dit levert een kerkvorm op,</seg> <seg n="8.6.2">die in zo sterke mate in beweging opgaat,</seg> <seg n="8.6.3">dat hij inderdaad beter met de naam van Leger wordt aangeduid.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het is niet berekend op staan,</seg> <seg n="8.7.2">maar op gaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het is duidelijk dat een christenheid,</seg> <seg n="9.1.2">waarbij het organisatorische zo op de voorgrond staat;</seg> <seg n="9.1.3">waar de doelstelling zo partieel is en waar dit doel zo verabsoluteerd wordt als hier het geval is,</seg> <seg n="9.1.4">waarin alles zo opgaat in beweging,</seg> <seg n="9.1.5">de naam van orde verdient.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij zouden hiernaast nog de zending kunnen noemen,</seg> <seg n="10.1.2">zoals zij zich in de negentiende eeuw heeft ingericht.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Of de jeugdorganisaties bijv. van christen-studenten over de hele wereld.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het beeld van een orde is hier echter minder duidelijk en de differentiatie in de christelijke doelstelling valt minder op. Ik wil <choice><sic>daarop hiet niet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">daarop hier niet</corr></choice> ingaan.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een niet te miskennen reïncarnatie van de orde lijkt mij echter te zijn,</seg> <seg n="11.1.2">wat wij heden ten dage de Groep of vollediger de groepsbeweging noemen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een waardering van het verschijnsel wil ik daarmee niet geven.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is er mij enkel om te doen,</seg> <seg n="11.3.2">haar verhouding tot de kerk te verduidelijken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De Groep<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n5" rend="superscript">5</ref> staat niet vijandig tegenover de kerk.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Brunner heeft in een recente brochure<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n6" rend="superscript">6</ref> nog pas geschreven,</seg> <seg n="11.5.2">dat de Groep niet iets anders wil zijn dan kerk,</seg> <seg n="11.5.3">maar dan kerk-in-beweging.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hij waarschuwt,</seg> <seg n="11.6.2">dat alleen een straf-afwijzende houding van de zijde der kerk haar zou kunnen noodzaken zelf in kerkvorm op te treden.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Hij vraagt aan de kerk de bewegingsvrijheid van de Groep te eerbiedigen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">M.i. is de verhouding daarbij te simplistisch voorgesteld.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De kerk als geheel heeft geen keerzijde,</seg> <seg n="12.2.2">die zo sterk het karakter van een beweging kan dragen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Haar totaliteit is daarvoor een beletsel.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Doop en Avondmaal geven haar stabilit .</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En haar beweging is gekenmerkt door een zeker evenwicht tussen geloof,</seg> <seg n="12.5.2">gebod en gebed.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zij kan geen broedergemeente,</seg> <seg n="12.6.2">geen leger,</seg> <seg n="12.6.3">geen <choice><sic>groep zijn. om de verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">groep zijn;</corr></choice></seg><choice><sic>groep zijn. om de verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="12.6.4"><choice><sic>groep zijn. om de verhouding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">om de verhouding</corr></choice><pb n="273" ed="VW"/> te kunnen bepalen,</seg> <seg n="12.6.5">moeten wij het partiële te hulp roepen,</seg> <seg n="12.6.6">dat ook in de naam van de Groep ligt opgesloten.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zij is een orde met al de kenmerken van dien.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Zij kiest een deel uit het geheel der kerkelijke doelstelling en verabsoluteert dat,</seg> <seg n="12.8.2">ook blijkens haar eigen spraakgebruik.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Zij spreekt van absolute oprechtheid,</seg> <seg n="12.9.2">absolute reinheid enz.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De kerk,</seg> <seg n="12.10.2">met haar erfzonde-dogma,</seg> <seg n="12.10.3">kan daarvan niet anders zeggen dan:</seg> <seg n="12.10.4">excusez du peu.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarbij geeft de Groep zichzelf een regel en kent bepaalde exercitiën,</seg> <seg n="13.1.2">op de wijze van een orde;</seg> <seg n="13.1.3">anders dan de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In verband met dit alles is het organisatorische <hi rend="italic">wezenlijk</hi> voor de Groep.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Meer eenzijdig dan de kerk dat ooit behoeft te doen,</seg> <seg n="14.2.2">moet zij het daarin zoeken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zij moet zich tegenover de kerk of in de kerk afgrenzen;</seg> <seg n="14.3.2">door het gedeeltelijke van haar christenheid af te bepalen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wanneer Brunner wil,</seg> <seg n="14.4.2">dat de Groep zich niet als kerk zal consolideren,</seg> <seg n="14.4.3">dan kan zij dat het best voorkomen door zich zo streng mogelijk als orde in te richten.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En nu de moraal van de fabel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-orde.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Want het was mij er ten slotte niet om te doen,</seg> <seg n="15.2.2">een karakteristiek of beoordeling van de Groep te geven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ik zou liever de vraag stellen,</seg> <seg n="15.3.2">welke houding de kerk tegenover een orde heeft aan te nemen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Verstaat zij het nog,</seg> <seg n="15.4.2">deze in zich op te nemen en dienstbaar te doen zijn aan de totaliteit van haar bestemming in hemel en op aarde?</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De gedachte is a priori niet af te wijzen,</seg> <seg n="15.5.2">dat de kerk in onze tijd een broederschap,</seg> <seg n="15.5.3">een leger of een groepsbeweging zou kunnen gebruiken.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Is de tijd misschien ook gekomen,</seg> <seg n="15.6.2">dat zij de orde weer binnen haar muren moet toelaten?</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Of is de figuur van een protestantse kerk daartoe te eng?</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dan zou het misschien goed zijn,</seg> <seg n="15.8.2">als zij zich herinnerde,</seg> <seg n="15.8.3">dat de kerk oorspronkelijk en uiteindelijk bestemd is een rijk te zijn.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">En zij zou bij haar inrichting daarmee kunnen rekenen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="273" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 13 (8.1.1937) nr. 10; opgenomen in de bundel <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949, p. 218-221. Het werd geschreven tijdens de periode, waarin de synodale reorganisatiecie. het ontwerpt 938 voltooide, zie n. 52. l; 52.2; 62.2; vgl. H. Bartels, a.w., <hi rend="italic">p.</hi> 145. Dit is ook de tijd van de opkomst <choice><sic>dei- groepsbeweging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">der groepsbeweging</corr></choice>. Kennelijk vat N. nog eens samen wat 'zijn' huisgemeente bezit aan kerkhistorische relevantie en actuele mogelijkheden. In het <hi rend="italic">Akkoord</hi> (vgl. bijlage 2d) was de huisgemeente naar het tweede plan geschoven (overgangsbepalingen). N. oordeelde desondanks positief. Zie nr. 521; vgl. H. Bartels, a.w., <hi rend="italic">p.</hi>115 vv. Men kan zich afvragen, of -ook in het ontwerp-1938 -aan het oorspronkelijk apostolaire huisgemeente-ontwerp van KO. de tanden niet waren uitgebroken, zodat wat overbleef grotendeels als minderhedenkwestie in overgangsbepalingen kon worden afgedaan. Zie ook nr. 86 en het nóg actuele hangijzer der 'deelgemeenten'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Reeds in de vroege middeleeuwen gebruikelijke oefeningen in mystieke verdieping door middel van eenzaamheid en gebed, teruggaand op het anachorctisch monnikenwezen (Johannes Cassianus). Ignatius van Loyola (1491-1 556), stichter van de Societas Jesu, heeft de contemplatie methodisch dienstbaar gemaakt aan een op kerkelijke (apostolaire), volstrekte beschikbaarheid gerichte vita activa, met name binnen zijn straf georganiseerde orde. Uit een mystieke christocentrische grondervaring (Manresa, 1522) <pb n="274" ed="VW"/>ontstond zijn hoofdwerk <hi rend="italic">Excercitia spiritualia (1538-1547).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. G. von Zinzendorf (1700-1760), vader van de moderne zending. Nodigde Moravische vluchtelingen, behorende tot de zgn. Broeder-Uniteit, op zijn landgoed Herrnhut. Twee polen zijner werkzaamheid: de beweeglijke (oecumenische) gemeenschap (ook in Amsterdam en Zeist) en de heidenzending (naar alle werelddelen). Bevorderde het vurig lied, vooral ter ere van Christus, 'de Hertog van zijn kruisgemeente'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Door William en Catherine Booth in Oost-Londen in 1865 begonnen, sinds 1878 onder de naam 'The Salvation Army'. Militaire bestuursvorm, orthodox (piëtistisch) credo, beoogt evangelisatie en bekering met behulp van maatschappelijke ondersteuning en zedelijke verheffing, juist van verwaarloosde en opgegeven groepen en enkelingen.</p><p>Motto: Gered om te redden. W. Booth (1829-1912) begon als evangelist in Whitechapel met zijn Christian Mission (tentzending; 1861). Schreef <hi rend="italic">In darkest England and the Way</hi> out, Londen, Intern. Headquarters 1890. Zie ook p. 533.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 40.14; 63.53.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Die Kirchen, die Gruppenbewegung und die KircheJesu Christi,</hi> Berlijn 1936<hi rend="superscript">2</hi> p. 5 vv. Zie n. 63.53; 40.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-orde.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Kennelijk = de <choice><sic>huisgerneente</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">huisgemeente</corr></choice>. Vgl. N.'toelichting bij art. 39 ontw.-KO. (over de huisgemeenten; zie bijlage 2c); zie eveneens ROKOT. ter zake.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>VI. Confrontatie met Kerkherstel</head>
<div type="publication" n="42" xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig" decls="#bibl-noordmans5.achttienzesentachtig">
<pb n="276" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Achttienzesentachtig<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In <hi rend="italic">De Heraut</hi> van 12 november 1933 geeft prof. Grosheide<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n2" rend="superscript">2</ref> een be<hi rend="italic">schouwing over Het Ontwerp van kerkopbouw.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Na een rustige en zakelijke bespreking luidt de conclusie:</seg> <seg n="2.2.2">"Maar op de hoofdzaken stelt het teleur en het zou eer verslechtering dan verbetering brengen van de bestaande toestand."</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat de gereformeerden van meet af aan deelnemen aan de discussie acht ik een gelukkig verschijnsel.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is volkomen onjuist als prof. Haitjema in <hi rend="italic">zijn Werkelijkheidsbesef en reorganisatie</hi> schrijft dat wij door dit reorganisatievoorstel een Hervormde Kerk zouden krijgen "die op schuldig-lichtvaardige wijze de rug had toegekeerd aan de bewegingen van 1834 en 1886" (p. 29).</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ik ben integendeel overtuigd dat de gereformeerden evengoed als de hervormden betrokken zijn bij de vraagstukken die wij aanhangig hebben gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarover ga ik thans echter niet spreken,</seg> <seg n="4.1.2">maar over 'iets anders',</seg> <seg n="4.1.3">dat prof. Grosheide in zijn artikel te berde brengt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Deze beklaagt zich over de toon,</seg> <seg n="4.2.2">waarop in mijn <hi rend="italic">toelichting</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n3" rend="superscript">3</ref> geschreven wordt over dr. Kuyper en zijn levenswerk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij zegt:</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">"Kuyper is voor ds. Noordmans de man van het geweld,</seg> <seg n="5.1.2">de man die kans zag een paar stam men in het beloofde land te brengen,</seg> <seg n="5.1.3">die door een mechanisch procédé,</seg> <seg n="5.1.4">door hoofdelijke stemming,</seg> <seg n="5.1.5">zichzelf uit de kerk drong,</seg> <seg n="5.1.6">die de kerk veel burgerlijker zag dan Gunning.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wie in deze toon over Kuyper schrijft,</seg> <seg n="5.2.2">staat wel heel erg aan de buitenzijde.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Kuyper is juist de man geweest van de brede breedte.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De man,</seg> <seg n="5.4.2">die door een christelijke staatkunde van heel het christelijk volksdeel heeft geijverd niet om een groepje vooruit te brengen,</seg> <seg n="5.4.3">maar om zo het volk als geheel te grijpen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De man die de Vrije Universiteit heeft opgericht,</seg> <seg n="5.5.2">die als christelijke universiteit waarlijk nationaal moest zijn en heel het volk ten zegen zijn.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Kuyper is in zijn brede plannen door de Doleantie onaangenaam verrast.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Want de Doleantie betekende het breken van zijn politieke invloed,</seg> <seg n="5.7.2">het verlies van grote scharen waarop hij gerekend had,</seg> <seg n="5.7.3">in beginsel de oprichting van de Christelijk-Historische partij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Door de Doleantie is de Vrije Universiteit in een hoek gedrongen waarin zij niet wilde staan en waaruit ze thans na 50 jaar nog maar zeer ten dele zich heeft kunnen ontworstelen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Begrijpt ds. Noordmans nu niets van het grote conflict van Kuyper?</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Bij de Doleantie heeft het voor Kuyper zo gestaan:</seg> <seg n="6.2.2">Ik moet,</seg> <seg n="6.2.3">ik kan me niet langer onderwerpen,</seg> <seg n="6.2.4">Gods Woord verbiedt het me.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En daarom het moet,</seg> <seg n="6.3.2">er kome dan van wat er van kome!</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En er is heel wat van gekomen,</seg> <seg n="6.4.2">waarvan wij nu nog al de nasleep ondervinden!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <pb n="277" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik heb dit citaat in volle len te overgenomen,</seg> <seg n="6.5.2">niet om er hier in een brede beschouwing op in te gaan.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Daarvoor biedt dit blad geen voldoende ruimte.</seg> <seg n="6.6.2">- ook niet om stuk voor stuk mijn uitlatingen toe te lichten.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wanneer men,</seg> <seg n="6.7.2">in het begin van het citaat,</seg> <seg n="6.7.3">er enkele in het gelid ziet staan,</seg> <seg n="6.7.4">dan maakt dat weliswaar een beetje een martiale indruk,</seg> <seg n="6.7.5">maar men leze ze in het verband.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Ik ben opgegroeid bij de leaders,</seg> <seg n="6.8.2">de driestarren en de meditaties van Kuyper en ben niet in staat denigrerend over hem te denken of te spreken.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Maar daar gaat het mij hier niet om.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Ik wilde wijzen op de 'waardige en warme toon' in het stuk van prof. Grosheide en op wat daarin voor de toekomst te beluisteren valt.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Ik doe het met een ander mooi citaat,</seg> <seg n="6.11.2">uit een artikel van C.R. de Klerk in De Tijd (avondblad 15 november).</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Ik lees daar:</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">"Als we ons niet vergissen is de godsdienstige en liturgische beweging in de Grote Kerk,</seg> <seg n="7.1.2">waaraan de namen verbonden zijn van prof. Wagenaar,</seg> <seg n="7.1.3">prof. De Leeuw (lees Van der Leeuw,</seg> <seg n="7.1.4">N.) en ds. Noordmans,</seg> <seg n="7.1.5">tot op zekere hoogte een teken van het naar elkaar toegroeien van hervormden en gereformeerden,</seg> <seg n="7.1.6">al doen beide partijen hun best te getuigen hoe zij principieel en kerkhistorisch tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het anders doen dan Kuyper het deed</seg> <seg n="7.2.2">- het anders doen dan Rome het doet:</seg> <seg n="7.2.3">dit staat voorop bij Kerkopbouw.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is geschiedkundig en menselijk niet anders mogelijk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar als de katholieke buitenstaander in de nieuwe beweging duidelijk Gods hand ziet,</seg> <seg n="7.4.2">omdat zij een verdieping wil van het geloof in Christus,</seg> <seg n="7.4.3">dan ziet hij noodzakelijk tevens verwantschap tussen de noodtoestand die Kuyper en de zijnen dreef en de als tragisch ervaren kerkelijke crisis van heden,</seg> <seg n="7.4.4">die De Leeuw,</seg> <seg n="7.4.5">Wagenaar en Noordmans naar uitkomst doet zoeken."</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De schrijver prijst dan de 'waardige en warme toon' in het citaat dat ik boven van prof. Grosheide gaf.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Een en ander doet hem hopen "dat een volgende generatie de lijnen naar elkander zal zien ombuigen".</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze "buitenstaander" ziet dus heel goed dat het niet anders mogelijk is of Kerkopbouw moet "het anders (willen) doen dan dr. Kuyper het deed".</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar hij speurt ook de verwantschap.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dat is zuiver gezien.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zelf heb ik telkens deze tweelingbroederschap van neo-calvinisten en ethischen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.achttienzesentachtig.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="9.4.2">Kuyper en Gunning,</seg> <seg n="9.4.3">naar voren gebracht.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dat Kerkopbouw 1834 en 1886 de rug zou willen toekeren</seg> <seg n="9.5.2">- nog eens</seg> <seg n="9.5.3">- dat is onjuist.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar als wij ánders <choice><sic>w illen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">willen</corr></choice>,</seg> <seg n="9.6.2">dan wordt 1886 het kritieke punt en van daaruit moeten wij onze mening zeggen over Kuyper en zijn werk.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De ontboezemingen van prof. Grosheide vormen zelve een ontroerende klacht over een 'onaangenaam verrast'-zijn door de Doleantie;</seg> <seg n="9.7.2">over "het verlies van grote scharen";</seg> <seg n="9.7.3">over een in de hoek gedrongen universiteit;</seg> <seg n="9.7.4">over de 'nasleep' die men nu nog ondervindt.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Dat is niet weinig en wel verre van 'Schadenfreude' voelen wij daarover een broederlijke compassie.</seg></s> <pb n="278" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.9"><seg n="9.9.1">Maar wanneer Kuyper de man was van de 'brede breedte',</seg> <seg n="9.9.2">dan zijn deze teleurstellingen toch niet toevallig geweest.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Kuypers kérkbegrip was te smal.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De bedóeling om breed te zijn is niet voldoende;</seg> <seg n="9.11.2">ze moet worden vastgelegd in een ombouw van de presbyteriale kerkvorm,</seg> <seg n="9.11.3">van breed-katholieke vooronderstellingen uit.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Dat roepen wij ook telkens aan Kerkherstel toe.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij de vragen die Kerkopbouw aanhangig maakt,</seg> <seg n="10.1.2">komt ook de toekomst der gereformeerde kerken in het geding.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zal een volgende generatie de lijnen naar elkander zien ombuigen?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">We leven snel in een tijd,</seg> <seg n="10.3.2">waarin een jaar ziet gebeuren wat vroeger een eeuw vereiste.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="278" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 10 (8,12.1933) nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n2" type="end" place="end" n="2"><p>F. W. Grosheide (1881-1972), gereformeerd predikant te Schipluiden. Van 1912-1952 hoogleraar N.T. VU. Nam deel aan vertaling Nederlands Bijbelgenootschap. Schreef <hi rend="italic">O.M.:De verwachting der toekomst van Jezus Christus,</hi> diss. VU., Amsterdam 1907. Hem <hi rend="italic">opgedragen:ArcanaRevelata,</hi> Kampen 1951.-In een aan het door N. genoemde artikel voorafgaand art. in <hi rend="italic">De Heraut</hi> dd. 27.10.1933 getiteld <hi rend="italic">Geschriften van Kerkopbouw had</hi> Grosheide zich verheugd betoond over de herleving van kerkelijk besef bij hervormden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Bedoeld is <hi rend="italic">ROKOT.</hi> (nr. 33).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Ontstaan 1903 uit vereniging van Vrij-antirevolutionaire Partij (afsplitsing van de Antirevolutionaire Partij olv. A. F. de Savornin Lohman) en de Christelijk-Historische Kiezersbond (A. W. Bronsveld). In 1908 voegden zich hierbij de Fries-Christelijk Historischen (theocratisch gezichtspunt, onder invloed van Hoedemaker) en zo ontstond de Christelijk-Historische Unie. Vgl. prof. dr. 1. Lipschitz, <hi rend="italic">De protestants-christelijke stroming tot 1940. ontstaansgeschiedenis van de nederlandse politieke partijen,</hi> dl. 1, Deventer 1977.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Uit hetzelfde artikel: "Wat na 'Assen' aan de dag gekomen is, is de schitterendste rechtvaardiging van 'Assen' geweest."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.achttienzesentachtig.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie bijv. O. Noordmans, <hi rend="italic">Twee kerkelijke richtingen, VW.,</hi> dl. 3, p. 373 vv.; zie ook n.31.18.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="43" xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk" decls="#bibl-noordmans5.evangelie-en-volkskerk">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Evangelie en volkskerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een antwoord aan Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het wordt zeker tijd dat verschillende opmerkingen,</seg> <seg n="3.1.2">die gemaakt zijn naar aanleiding van het reorganisatie-ontwerp van <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi></seg> <seg n="3.1.3">onder de <pb n="279" ed="VW"/>ogen worden gezien.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hier zal dat meer bijzonder het geval zijn met wat van de zijde van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> in 't midden werd gebracht.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De tijden zijn wel veranderd.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het gaat er in brede kring niet meer om of er een andere kerkorde moet komen,</seg> <seg n="3.4.2">maarhoe die zal zijn.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Intussen blijft de vraag,</seg> <seg n="3.5.2">of het <hi rend="italic">moet,</hi></seg> <seg n="3.5.3">nog meespreken,</seg> <seg n="3.5.4">doch in andere vorm.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Professor Haitjema verklaart,</seg> <seg n="3.6.2">dat <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> niet tot elke prijs iets wil laten 'gebeuren'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is misschien goed hiermee te beginnen,</seg> <seg n="4.1.2">omdat daarmee de diepste vraag,</seg> <seg n="4.1.3">die naar God en het lot der kerk wordt aangeroerd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men verwijt ons,</seg> <seg n="4.2.2">dat wij de kerkvorm niet van de vaste structuur van het Lichaam van Christus afhankelijk willen stellen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="4.2.3">maar van de wisselende werkelijkheden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="4.2.4">die wij in de wereld aantreffen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Als punt van uitgang voor een beginselvaste afleiding van de lijnen ener kerkorganisatie wordt dan gewezen op antw. 54<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n2" rend="superscript">2</ref> van de Heidelbergse Catechismus,</seg> <seg n="4.3.2">terwijl het foutieve werkelijkheidsbesef van <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> zou uitgaan van de bestaande partijverhoudingen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Als theoloog van de twintigste eeuw kan prof. Haitjema niet achterblijven,</seg> <seg n="5.1.2">als het er op aan komt aan het historisch moment betekenis toe te kennen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij kan niet meer goed-confessioneel zijn in de ouderwetse zin,</seg> <seg n="5.2.2">waarbij men in het Nieuwe Testament de kerk in de staat der rechtheid meent te kunnen aantreffen om dan daaruit een soort natuurrecht voor de kerk af te leiden,</seg> <seg n="5.2.3">dat onder alle omstandigheden geldt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarvoor heeft hij te vaak op vergaderingen 'das Gebot der Stunde'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n3" rend="superscript">3</ref> met pathos in de plaats gesteld voor elke afgeleide wet.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hij kent als burger van een revolutionaire eeuw de betekenis van het positieve,</seg> <seg n="5.4.2">van het ogenblik.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Tegen het 'gebeuren' op zichzelf kan hij geen bezwaar hebben.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En een 'praktisch'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f5" rend="superscript">e</ref> reorganiseren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n5" rend="superscript">5</ref> zal hij niet uit den boze kunnen achten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar in het moment,</seg> <seg n="6.1.2">in het gebeuren,</seg> <seg n="6.1.3">wil hij scherp onderscheiden tussen de geloofsvorm en de menselijke,</seg> <seg n="6.1.4">zondige inhoud.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En het verwijt dat hij tegen <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> richt komt hierop neer dat ze,</seg> <seg n="6.2.2">als ze zegt zich op ieder punt van de geschiedenis onzer kerk voor Gods oordelen te willen buigen,</seg> <seg n="6.2.3">in werkelijkheid capituleert Voor<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n6" rend="superscript">6</ref> die <hi rend="italic">inhoud</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f6" rend="superscript">f</ref> van het ogenblik,</seg> <seg n="6.2.4">voor de zondige werkelijkheid,</seg> <seg n="6.2.5">in dit geval voor de partijverhoudingen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wij zouden,</seg> <seg n="6.3.2">zo meent hij,</seg> <seg n="6.3.3">uit een doorsnede van de kerkelijke toestand op een gegeven moment een goddelijk gebod aflezen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze bezwaren,</seg> <seg n="7.1.2">althans de vorm waarin ze gegeven werden,</seg> <seg n="7.1.3">hangen nauw samen met wat prof. Haitjema zijn <hi rend="italic">geloofskritisch</hi> standpunt noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><pb n="280" ed="VW"/><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dat standpunt zelf <choice><sic>kan ik hier niet besprekend Op deze plaats</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28">kan ik hier niet bespreken.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s><choice><sic>kan ik hier niet besprekend Op deze plaats</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28"> </corr></choice><s n="8.2"><seg n="8.2.1"><choice><sic>kan ik hier niet besprekend Op deze plaats</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28">Op deze plaats</corr></choice> wil ik alleen wijzen op enkele consequenties,</seg> <seg n="8.2.2">die er uit voortvloeien voor vragen van kerkorde.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wanneer men zo uitsluitend de nadruk legt op de geloofsvorm als prof. Haitjema dat doet,</seg> <seg n="8.3.2">dan valt er uit de openbaringen Gods niet veel af te leiden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Geloof is geloof en wat daarmee gezegd is heeft met het moment en het gebeuren bitter weinig te maken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dan geeft het traditioneel-confessionele standpunt nog betere middelen om praktische filosofie te drijven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men heeft dan de 'afleiding bij wettige consequentie' altijd nog bij de hand om uit bepaalde voorschriften een toepassing te maken op de gegeven werkelijkheid.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wanneer de schrijver van <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef en reorganisatie,</hi></seg> <seg n="8.7.2">met zijn herhaald nadruk leggen op het 'gebod van het ogenblik' meer bedoelt dan een retorische figuur,</seg> <seg n="8.7.3">dan zal hij op de een of andere wijze de inhoud,</seg> <seg n="8.7.4">het gebeuren-zelf,</seg> <seg n="8.7.5">bij zijn kerkrechtelijke beschouwing moeten betrekken.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het criticisme is een overgangsvorm,</seg> <seg n="8.8.2">waarin de logische afleiding omslaat naar het rekenen met de feiten.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Prof. Haitjema loopt gevaar bij zijn sprong van de oud-confessionele wal naar het nieuwe land der pneumatische exegese halverwege aan de polsstok te blijven hangen.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">In de pneumatische exegese is de tijd en het gebeuren als wezenlijk bestanddeel opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het gaat hier dus allereerst om de vraag,</seg> <seg n="9.1.2">hoe wij de verhouding van geloof en kerkelijk gebeuren moeten zien.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat wij tot elke prijs iets zouden willen <hi rend="italic">laten gebeuren</hi> en dus onze ziel aan de duivel der kerkelijke historie zouden hebben verkocht,</seg> <seg n="9.2.2">om daarbij God in de hemel te vergeten,</seg> <seg n="9.2.3">is een ernstige aanklacht,</seg> <seg n="9.2.4">die hier onderzocht moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Allereerst wil ik dan zeggen,</seg> <seg n="10.1.2">dat wij wel weten,</seg> <seg n="10.1.3">dat het met onze macht om iets te laten gebeuren niets gedaan is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Als er ooit een tijd geweest is,</seg> <seg n="10.2.2">waarin dit duidelijk is,</seg> <seg n="10.2.3">dan wel de onze. 't Allermeest voor het kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De kerk heeft bij alle omkeringen na de oorlog het gelag moeten betalen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er is weinig aanleiding voor de optimistische geschiedbeschouwing,</seg> <seg n="10.4.2">die prof. Haitjema ons in de schoenen schuift.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ook niet in deze zin,</seg> <seg n="10.5.2">dat het zo gemakkelijk zou zijn om te zien,</seg> <seg n="10.5.3">wat God nu met de kerk wil.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Niemand zal thans in de verleiding komen om culturele uitzichten voor de kerk open te stellen,</seg> <seg n="10.6.2">zoals men dat soms in de negentiende eeuw zag.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Waar dat nu gebeurt,</seg> <seg n="10.7.2">dragen ze het merk der politiek op het voorhoofd.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Voor de kerk ziet het er donker uit en het ergste is,</seg> <seg n="10.8.2">dat er uit dat donker nog geen duidelijke roepstem Gods te beluisteren valt voor de toekomst.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Hoe zou men er aan kunnen denken om ook maar iets te <choice><sic>Iaten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">laten</corr></choice> gebeuren,</seg> <seg n="10.9.2">omdat er nu eenmaal zoveel gebeurt in onze tijd.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De mogelijkheden der kerk schijnen zich te ontwikkelen in omgekeerde evenredigheid met de wereldgebeurtenissen.</seg></s><pb n="281" ed="VW"/> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Naarmate hier meer gebeurt,</seg> <seg n="10.11.2">schijnen daar de kansen te verminderen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar één ding blijft er uit dit pessimisme</seg> <seg n="11.1.2">- niet optimisme</seg> <seg n="11.1.3">- toch over.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">En dat is,</seg> <seg n="11.2.2">dat de kerkelijke werkelijkheid Gods werkelijkheid is,</seg> <seg n="11.2.3">evengoed als die der zeventiende eeuw en die der eerste eeuwen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wanneer het prof. Haitjema ernst is met zijn geloofscriticisme en zijn theologische exegese,</seg> <seg n="11.3.2">dan moet daar de nadruk op vallen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In het criticisme mag het niet blijven bij een nadruk leggen op de vorm</seg> <seg n="11.4.2">- de afwijzing van de onpersoonlijke logische afleiding</seg> <seg n="11.4.3">- het moet om de inhoud te doen zijn.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En bij de theologische exegese mogen wij aan de nieuwe regels niet blijven hangen;</seg> <seg n="11.5.2">op de vertaling komt het aan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">En hier schiet nu,</seg> <seg n="12.1.2">als ik goed zie,</seg> <seg n="12.1.3">het door prof. Haitjema gestempeld modern-confessionalisme <hi rend="italic">van Kerkherstel</hi> te kort.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Er is geen geloofscriticisme dat ten opzichte van de werkelijkheid in evenwichtstoestand kan verkeren en enkel vormprincipe kan blijven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat is een abstractie.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het is achterwaarts of voorwaarts gericht,</seg> <seg n="12.4.2">een van beide.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En dat van <hi rend="italic">Kerkherstel is</hi> in het eerste geval.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">- De schrijver van <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef</hi> verdeelt de rollen anders.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Hij maakt onderscheid tussen een naar boven en een naar beneden gericht zijn.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dat kan <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> ook doen en daarover zal God oordelen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Daarover oordelen wij elkaar niet.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Ook prof. Haitjema mag dat niet.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Zolang wij dat doen,</seg> <seg n="12.11.2">zijn wij niet actueel,</seg> <seg n="12.11.3">maar staan samen voor God,</seg> <seg n="12.11.4">stil onder het oordeel.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">- Zodra deze houding ten opzichte van de werkelijkheid wordt verlaten en de dingen actueel worden,</seg> <seg n="12.12.2">begint het verschil.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Men is dan naar voren of naar achteren gericht.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Als er een mosterdzaadje van dit positief actuele in <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> aanwezig is,</seg> <seg n="12.14.2">dan zal er een boom van samenwerking met <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> uit kunnen groeien.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Er zal iets kunnengebeuren.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Niets meer,</seg> <seg n="12.16.2">maar ook niets minder.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Wij zullen niets <hi rend="italic">laten gebeuren.</hi></seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">Maar wij hebben het negatief-actuele,</seg> <seg n="12.18.2">dat bij prof. Haitjema in de abstractie,</seg> <seg n="12.18.3">het geloofscriticisme als zuiver vormbeginsel,</seg> <seg n="12.18.4">het evenwicht van de verticale richting,</seg> <seg n="12.18.5">verscholen zit,</seg> <seg n="12.18.6">dan achter ons gelaten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik wil dit toelichten met te wijzen op <choice><sic>de plaats, die de overgangsbepalingen' bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">de plaats,</corr></choice></seg><choice><sic>de plaats, die de overgangsbepalingen' bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"> </corr></choice><seg n="13.1.2"><choice><sic>de plaats, die de overgangsbepalingen' bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">die de overgangsbepalingen</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n8" rend="superscript">8</ref><choice><sic>de plaats, die de overgangsbepalingen' bij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"> bij</corr></choice> <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> innemen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Die zijn blijkens <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef (p.</hi> 14) de roem van het <hi rend="italic">Ontwerp</hi> van Kerkherstel.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hier is inderdaad voorzien in een toekomstig 'gebeuren'.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Men ziet dat aankomen en men weet vooruit wat er gebeuren zal.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Men houdt de wachtgelden gereed,</seg> <seg n="13.5.2">omdat men reeds nu van plan is een bekende <hi rend="italic">'tegenstelling'</hi> straks 'ootmoedig en fier' als <hi rend="italic">zodanig'</hi> te erkennen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wel is men ook van plan samen met de vrijzinnigen 'gezond' te worden,</seg> <seg n="13.6.2">maar het werkelijkheidsbesef,</seg> <seg n="13.6.3">dat uit de overgangsbepalingen spreekt,</seg> <seg n="13.6.4">wordt daardoor niet gestoord.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Van zulk gebeuren waag ik het te zeggen dat het geen gebeuren is.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wat daar gaat gebeuren kan niet gebeuren,</seg> <seg n="14.2.2">omdat het er nu al is.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De ootmoedigheid en de fierheid zijn nu reeds aanwezig.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ze hinderen elkaar niet,</seg> <pb n="282" ed="VW"/><seg n="14.4.2">evenmin als de geit en de kool,</seg> <seg n="14.4.3">zolang de schipper aanwezig is.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De <hi rend="italic">'tegenstelling' die </hi><choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"><hi rend="italic">als '</hi></corr></choice><hi rend="italic">zodanig'</hi> zal worden erkend is er nu reeds en de erkenning is er ook al.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Er zijn geen overgangsbepalingen nodig,</seg> <seg n="14.6.2">evenmin als wanneer een fascistische staatsorde wordt ingevoerd of wanneer ik een algebraïsche vergelijking opschrijf.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Men trekt dan slechts een paar rechte strepen van de ene toestand of term naar de andere.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het zijn <hi rend="italic">bepalingen-over-de-gang</hi> van zaken,</seg> <seg n="14.8.2">maar geen <hi rend="italic">overgangsbepalingen.</hi></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1"><hi rend="italic">-</hi> Dit noem ik iets 'laten gebeuren'.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Wanneer er maar iets kon gebeuren,</seg> <seg n="14.10.2">dan werden wij het eens.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik heb het gevoel hier wat scherp te zijn geweest en gevaar te lopen aan de goede zaak,</seg> <seg n="15.1.2">waarom het hier gaat,</seg> <seg n="15.1.3">en die door samenstemming moet gediend worden,</seg> <seg n="15.1.4">kwaad gedaan te hebben.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat zou mij spijten.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar het komt er op aan op dit punt volle duidelijkheid te scheppen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En die loopt gevaar door een zekere retoriek<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n9" rend="superscript">9</ref> waarvoor prof. Haitjema,</seg> <seg n="15.4.2">hierin leerling van Kuyper,</seg> <seg n="15.4.3">niet altijd op zijn hoede is.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Bij actuele vragen zoals deze,</seg> <seg n="16.1.2">welke kerkorde er 'hier en nu' moet worden ingevoerd,</seg> <seg n="16.1.3">mag men zich niet gedragen als wanneer men een aantal geloofsartikelen opstelt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat is in zo'n geval niet anders dan retoriek.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daarin verschuift zich dan een achterwaarts gericht werkelijkheidsbesef.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Daarmee bedoel ik dat men de kerkvorm,</seg> <seg n="16.4.2">die men wil tot stand brengen,</seg> <seg n="16.4.3">achter zich weet in de geschiedenis en hem gaat invoeren.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hij is er al,</seg> <seg n="16.5.2">maar moet in werking gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit is inderdaad het oud-confessionele standpunt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Daarbij wordt,</seg> <seg n="17.2.2">in verband met de kerkelijke vragen van de dag,</seg> <seg n="17.2.3">de geloofsvorm ook niet ledig gehanteerd.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij heeft reeds inhoud en die inhoud is zondig.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Wat vroeger ontstaan is,</seg> <seg n="17.4.2">is ook 'gebeurd'.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">En die zondige inhoud brengt men mee en zoekt die aan de toekomst op te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wanneer ik belijd dat de Zone Gods,</seg> <seg n="18.1.2">uit het ganse menselijk geslacht,</seg> <seg n="18.1.3">zich een gemeente tot het eeuwige leven uitverkoren,</seg> <seg n="18.1.4">door zijn Geest en Woord,</seg> <seg n="18.1.5">in enigheid des waren geloofs,</seg> <seg n="18.1.6">van het begin der wereld tot het einde,</seg> <seg n="18.1.7">vergadert,</seg> <seg n="18.1.8">beschermt en onderhoudt <hi rend="italic">(antw. 54 HC.),</hi></seg> <seg n="18.1.9">dan sta ik in de geloofshouding,</seg> <seg n="18.1.10">maar ik kan er niet uit afleiden hoe de kerk in de twintigste eeuw moet worden ingericht.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ik weet alleen dat God van het begin der wereld tot het einde in de zondige wereld een kerk onderhoudt,</seg> <seg n="18.2.2">dus ook in de twintigste eeuw.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar deze betrekkelijk ledige geloofsvorm mag ik niet gebruiken om uit de wolk te spreken over pogingen om haar met inhoud te vullen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men maakt van het criticisme een slecht gebruik als men geloof en praktijk op die wijze tegen elkaar in het geweer brengt.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Als kritisch theoloog moet prof. Haitjema de keuze doen niet tussen <hi rend="italic">boven en beneden,</hi></seg> <seg n="18.5.2">maar tussen <hi rend="italic">achter en voor.</hi></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het criticisme dient om ons af te brengen van abstracte afleidingen en ons wegwijs te maken in de werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer hij dit wil doen en daarmee aan de retoriek een vaarwel wil <pb n="283" ed="VW"/>toeroepen,</seg> <seg n="19.1.2">dan is samenspreking zeer wel mogelijk.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Want ook <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> zal,</seg> <seg n="19.2.2">of ze wil of niet,</seg> <seg n="19.2.3">rekening moeten houden met wat achter is.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Kwantitatief zal datgene,</seg> <seg n="19.3.2">wat God ons door het verleden te zeggen heeft,</seg> <seg n="19.3.3">verre de overhand hebben over wat Hij ons voor de eerstvolgende schrede wil leren.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Ik althans wil graag bekennen,</seg> <seg n="19.4.2">dat ik mij een ware kerk niet kan denken zonder een eerbiedwaardige traditie en een goed gedocumenteerde,</seg> <seg n="19.4.3">historische belijdenis.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Dat wij met de modernen weer gezond moeten worden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="19.5.2">drukt voor mij zelfs heel weinig juist de huidige geestelijke situatie der kerk uit.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wij worden zo sterk teruggeworpen op de bijbelse tegenstelling van Baäl of de Here,</seg> <seg n="19.6.2">de Natuur of de Schepper,</seg> <seg n="19.6.3">dat het abstracte,</seg> <seg n="19.6.4">wetenschappelijke,</seg> <seg n="19.6.5">natuurwetenschappelijke heidendom daarbij een vrij onschuldig bijprodukt gaat lijken.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Wij zullen alle eeuwen,</seg> <seg n="19.7.2">alle gaven,</seg> <seg n="19.7.3">alle schatten der kerk nodig hebben om ons in dit conflict te steunen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het is er mij dus werkelijk niet om te doen,</seg> <seg n="20.1.2">als ik 'achter' en 'voor' tegenover elkaar plaats,</seg> <seg n="20.1.3">het eerste in de schaduw te plaatsen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Maar juist omdat dit machtige verleden achter ons is,</seg> <seg n="20.2.2">mogen wij niet iets 'laten gebeuren'.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Er gebeuren zulke geweldige dingen,</seg> <seg n="20.3.2">de branding staat zo hoog,</seg> <seg n="20.3.3">dat wij het gevoel krijgen,</seg> <seg n="20.3.4">of liever het geloof in ons voelen wassen,</seg> <seg n="20.3.5">dat de kerk daarin past,</seg> <seg n="20.3.6">beter dan in rustiger tijden.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Profeten en martelaars lijken ons niet meer zulke apocriefe figuren als toen men in de kerk een overgangsvorm<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n11" rend="superscript">11</ref> naar de staat ging zien,</seg> <seg n="20.4.2">zoals dat in de vorige eeuw voorkwam.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Maar wel apocrief lijkt het daarbij,</seg> <seg n="21.1.2">als men nu met een stel overgangsbepalingen aan komt dragen om aan een (uit de negentiende eeuw) bekende 'tegenstelling'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n12" rend="superscript">12</ref> een einde te bereiken.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer wij nu achteraf de reorganisatie zien als een middel om dat tot stand te brengen,</seg> <seg n="21.2.2">dan betekent dat mosterd na de maaltijd.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Dan betekent ze een einde en geen begin.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dan is het een naspel van 1886 en daarmee is dan een postume afsluiting van de negentiende-eeuwse kerkstrijd gegeven,</seg> <seg n="21.4.2">maar geen inzet voor de veel geweldiger strijd der twintigste.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In dat licht zie ik ook een groot deel van de kritiek,</seg> <seg n="22.1.2">die het hoofdbestuur van Kerkherstel op ons ontwerp heeft geoefend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Vooral daar,</seg> <seg n="22.2.2">waar art. 1 en 2<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n13" rend="superscript">13</ref> van ons Ontwerp worden beoordeeld.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wanneer men dat leest,</seg> <seg n="22.3.2">waant men zich nog in de tijd van het 'quia' en 'quatenus'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hoe angstig,</seg> <seg n="22.4.2">scrupuleus-angstig,</seg> <seg n="22.4.3">wordt hier gevist naar de zin van de woorden 'historisch' en 'in aansluiting aan'!</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Is men nu heus bang,</seg> <seg n="22.5.2">dat in onze tijd een vereniging als <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> naar haar eigenlijke bedoeling uit zou zijn op een verdonkeremanen van onze kostelijke geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="22.5.3">zoals die in de Heidelbergse Catechismus,</seg> <seg n="22.5.4">de 37 Artikelen en de 5 Dordtse Leerregels vastligt?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">En wanneer niet ieder lid van <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> hieromtrent zulk een rondborstige<pb n="284" ed="VW"/> taal zou voeren als ik het hier doe,</seg> <seg n="22.6.2">voelt men dan niet,</seg> <seg n="22.6.3">dat de voorzichtigheden,</seg> <seg n="22.6.4">die men daar achter meent te speuren,</seg> <seg n="22.6.5">getuigenis geven aan het feit,</seg> <seg n="22.6.6">dat men nog in een oprechte en levende verhouding tot die belijdenis staat,</seg> <seg n="22.6.7">zodat men ze niet graag met huid en haar accepteert?</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Dat doet men wel met een antiquiteit.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">- En gelooft men niet dat,</seg> <seg n="22.8.2">voor zover zulke gravamina dan ondervangen moeten worden of zijn door negentiende-eeuwse kerkelijke juristerijen,</seg> <seg n="22.8.3">onze tijd dit geestelijk stro voor zich uit zal jagen?</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wanneer ik thans,</seg> <seg n="23.1.2">twee jaar nadat art. 1 en 2 werden opgesteld,</seg> <seg n="23.1.3">ze weer overlees,</seg> <seg n="23.1.4">dan klinken ze mij reeds heel anders in de oren.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">'De Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="23.2.2">als deel van de ene Algemene Christelijke Kerk';</seg> <seg n="23.2.3">dat is dus geen nationale,</seg> <seg n="23.2.4">maar een katholieke kerk.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">- 'Gebouwd op Jezus Christus als enig fundament';</seg> <seg n="23.3.2">derhalve niet op bodem,</seg> <seg n="23.3.3">ras of bloed.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">'Heeft tot doel,</seg> <seg n="23.4.2">in aansluiting aan hare historische belijdenis het Woord Gods te verkondigen';</seg> <seg n="23.4.3">daarmee wordt dus de christelijke belijdenis gehandhaafd,</seg> <seg n="23.4.4">met insluiting van het Oude Testament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ik klap wel niet te veel uit de school</seg> <seg n="24.1.2">- de brochure van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> vertelt ook iets uit de Commissie van Contact<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="24.1.3">- wanneer ik meedeel,</seg> <seg n="24.1.4">dat ik aanvankelijk meer heb gevoeld voor het weglaten van art. 1 en 2,</seg> <seg n="24.1.5">maar dat ik,</seg> <seg n="24.1.6">mede om de wens van een lid van het hoofdbestuur van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="24.1.7">daarin ben meegegaan.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar nu ze er eenmaal staan,</seg> <seg n="24.2.2">zou ik,</seg> <seg n="24.2.3">twee jaar later,</seg> <seg n="24.2.4">met schouderophalen over de negentiende-eeuwse kerkelijke juristerijen,</seg> <seg n="24.2.5">willen adviseren deze '<choice><sic>kla- roenstoot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">klaroenstoot</corr></choice>' daar te laten.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De plaatsing komt mij nu providentieel voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De bedoeling van art. 1 en 2 is niet geweest,</seg> <seg n="25.1.2">vooruit te grijpen op de belijdende functie der kerk.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Evenals <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> hebben wij niet anders willen doen dan verwijzen naar de belijdenis.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">En we hebben dat,</seg> <seg n="25.3.2">nu het eenmaal tot zo'n verwijzing aan het begin moest komen,</seg> <seg n="25.3.3">opzettelijk zo sober mogelijk gedaan.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Niet om vaag te blijven,</seg> <seg n="25.4.2">maar om de belijdenis er buiten te houden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Als art. 1 moest dienen als een soort lidmaatschapsformule voor de kerk als vereniging,</seg> <seg n="25.5.2">zoals de proponentsformule er is voor het predikambt,</seg> <seg n="25.5.3">dan deden wij beter het weg te laten.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De kerkgeschiedenis van de naaste toekomst mag en zal zeker niet in het teken van de juristerij staan.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Ze zal beheerst worden door de vragen:</seg> <seg n="25.7.2">ja of neen? voor of tegen?</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> over dat artikel zo subtiel redeneert,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="26.1.2">in de brochure van het hoofdbestuur,</seg> <seg n="26.1.3">kan ik niet anders zien dan als een bewijs,</seg> <seg n="26.1.4">dat het criticisme van deze vereniging inderdaad te zeer achterwaarts (zie boven) gericht is.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Men wil te veel zelf iets 'laten gebeuren'.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Men zoekt <hi rend="italic">bekende</hi> inhouden,</seg> <seg n="26.3.2">door het tot beslissing brengen van <hi rend="italic">bekende</hi> 'tegenstellingen,</seg> <seg n="26.3.3">met van ouds <hi rend="italic">bekende</hi> middelen,</seg> <seg n="26.3.4">die men retorisch met een waas van geloofsverwachting omhult,</seg> <seg n="26.3.5">naar de toekomst over te leiden.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Daardoor leeft men in een sfeer van achterdocht ten opzichte van de ontduikingen,</seg> <seg n="26.4.2">de <pb n="285" ed="VW"/>achterbaksheden,</seg> <seg n="26.4.3">de verzwijgingen ten opzichte van de belijdenis,</seg> <seg n="26.4.4">waartoe de kerkgeschiedenis der vorige eeuw maar al te zeer aanleiding heeft gegeven.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Men kijkt scherp toe of hier weer zo'n net gebreid wordt,</seg> <seg n="26.5.2">waar de vissen met stoïsche kalmte doorheen zwemmen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Een opzettelijke reglementering van het 'geest en hoofdzaak'.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nu heb ik al gezegd dat dit bewustzijn van iets achter zich te hebben,</seg> <seg n="27.1.2">bijna alles achter zich te hebben,</seg> <seg n="27.1.3">aan traditie en confessie gebonden te zijn,</seg> <seg n="27.1.4">in de kerk niet gemist kan worden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Daarom kan men zich in het bestaan van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> verblijden,</seg> <seg n="27.2.2">zonder geheel met die vereniging te kunnen meegaan.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Zoals ik ook het aanwezig zijn in ons land van de grote groepen,</seg> <seg n="27.3.2">die tot de Gereformeerde Kerken behoren,</seg> <seg n="27.3.3">een zegen acht.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Ik zou het inderdaad een schuldig bedrijf achten als <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> aan degenen die de kerk zo sterk om haar verleden liefhebben,</seg> <seg n="27.4.2">de rug toedraaide,</seg> <seg n="27.4.3">ofschoon ik het zeer onbillijk acht dat verwijt nu naar die vereniging te slingeren.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Reeds in een der eerste publikaties van <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n20" rend="superscript">20</ref> heb ik geschreven,</seg> <seg n="28.1.2">dat ik meen,</seg> <seg n="28.1.3">dat we aan de geest-en-hoofdzaak-periode ontkomen zijn.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wij varen niet meer in dat water,</seg> <seg n="28.2.2">waar men op elk rimpeltje moet letten,</seg> <seg n="28.2.3">omdat er wel eens een gevaarlijk kopje onder water zou kunnen schuilen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wij zijn met de kerk in open zee gekomen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De bark zal het hard genoeg hebben om het te houden,</seg> <seg n="28.4.2">maar ze heeft water voor de boeg en men behoeft niet angstvallig te kijken of de peilschaal vijf,</seg> <seg n="28.4.3">zes of zeven voet diepte aanwijst.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Men maakt of beoordeelt geen kerkelijke reglementen met het oog op kleine slimmigheidjes of trucs.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Wil men 'geest en hoofdzaak',</seg> <seg n="28.6.2">dan zou daar nu geen aftrekking,</seg> <seg n="28.6.3">maar een geestdriftige optelling mee bedoeld zijn.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het gaat om Gods Geest en om de hoofdzaak van het Evangelie.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">- Als er sprake van is of de belijdenis in de kerk is afgeschaft,</seg> <seg n="28.8.2">dan is het thans niet op zijn plaats om daarover een fijn juridisch betoog te spinnen,</seg> <seg n="28.8.3">zoals Groen dat deed in zijn Het Recht der Hervormde gezindheid,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="28.8.4">maar dan roept men,</seg> <seg n="28.8.5">zoals dr. Kolfhaus dat dezer dagen deed in de <hi rend="italic">Reformierte Kirchenzeitung:</hi></seg> <seg n="28.8.6">'Bij God,</seg> <seg n="28.8.7">dat nooit!'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">In zo'n tijd moet men zijn kracht niet zoeken in het maken van nieuwe proponentsformules en dergelijke.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">En men moet ook niet zo bang zijn voor een formulering als in ons art. 1,</seg> <seg n="29.2.2">ook al is men het er niet vlak mee eens.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Het <choice><sic>ging ons uiet de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ging ons met de</corr></choice> belijdenis als Augustinus met de Drieëenheid.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Het moest gezegd worden om er niet helemaal van te zwijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar daarin lag het omgekeerde van minachting.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daarom kan ik de geestigheid van ds. Te Winkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="30.1.2">- in de <hi rend="italic">Kroniek van Onder eigen Vaandel,</hi></seg> <seg n="30.1.3"><hi rend="italic">1934,</hi> 1</seg> <seg n="30.1.4">- die vroeg of wij in dat artikel de belijdenis misschien als 'Jozefs gebeente' wilden meenemen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n25" rend="superscript">25</ref></seg> <seg n="30.1.5">ook moeilijk waarderen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar ook als er in <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> of,</seg> <seg n="31.1.2">bij invoering van ons Ontwerp,</seg> <seg n="31.1.3">in de kerk nog predikanten mochten zijn,</seg> <seg n="31.1.4">die het oude spelletje met de belijdenis <pb n="286" ed="VW"/>zouden willen voortzetten,</seg> <seg n="31.1.5">dan geloof ik,</seg> <seg n="31.1.6">dat dit de kerk niet vitaal zou kunnen schaden.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">In het afweren daarvan moeten wij onze kracht niet zoeken.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Wij zijn uit de periode van de academische leertucht in die van de volkerenleertucht overgegaan en in die storm zullen alle subtiliteiten van academische aard worden weggeblazen.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Niet of er hier en daar een predikant een beetje koketteert met Spinoza of het boeddhisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n26" rend="superscript">26</ref></seg> <seg n="31.4.2">zal de kerk 't meest verontrusten.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Niet de <hi rend="italic">empirische,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="31.5.2">maar de <hi rend="italic">ethische</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f10" rend="superscript">j</ref> ketter,</seg> <seg n="31.5.3">zoals ik het elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n27" rend="superscript">27</ref> noemde,</seg> <seg n="31.5.4">zal de twintigste-eeuwse kerk in 't oog moeten vatten.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Niet het heidendom aan de rand,</seg> <seg n="31.6.2">dat van de academische werker,</seg> <seg n="31.6.3">maar het heidendom midden onder ons,</seg> <seg n="31.6.4">het heidendom onder het volk,</seg> <seg n="31.6.5">vraagt onze aandacht.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Met het oog op deze dingen vind ik de houding van <hi rend="italic">Kerkherstel</hi> te veel achterwaarts gericht.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het is niet nodig zo achterdochtig te zijn omtrent bedoelingen,</seg> <seg n="32.2.2">als men samen gaat 'in de richting van een echt kerkelijke kerkorde voor een gereformeerde belijdende volkskerk van de twintigste eeuw'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Daarin zullen wij zonder de historische belijdenis niets kunnen uitrichten.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Ze zal vanzelf naar voren komen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">In de krant van vandaag lees ik over de constituering van een vrije Westfaalse belijdenissynode te Dortmund het volgende:</seg> <seg n="32.5.2">"de 'gemeente' heeft het woord genomen."</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">En "op de vraag van dr. Bodelschwingh<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n28" rend="superscript">28</ref> of men de Koning der kerk en zijn Woord alleen wilde volgen,</seg> <seg n="32.6.2">antwoordden 20.000 monden met het uitspreken van de Apostolische geloofsbelijdenis."</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Met zulke dingen voor ogen behoeven wij er niet over te twisten of wij zullen zetten'in aansluiting aan 'of' in overeenstemming met'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f12" rend="superscript">l</ref> de belijdenis.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Wij hebben zoveel <hi rend="italic">achter</hi> ons,</seg> <seg n="33.2.2">dat wij niet angstvallig <hi rend="italic">achterwaarts gericht</hi> behoeven te zijn.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wij mogen vooruit zien.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wij behoeven niet scrupuleus en geremd te blijven hangen in de angsten voor iedere empirische ketter en ons zelf af te beulen om de handigheidjes af te snijden,</seg> <seg n="33.4.2">waarmee hij probeert in de kerk te blijven.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Laat hem,</seg> <seg n="33.5.2">hij zal er weinig kwaad kunnen doen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De tijd is zo,</seg> <seg n="34.1.2">dat wij ons de moeite kunnen sparen iets te <hi rend="italic">laten gebeuren.</hi></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Met het verleden der kerk achter ons en Christus boven ons behoeven wij niet al te bang te zijn van het <hi rend="italic">gebeuren zelf,</hi></seg> <seg n="34.2.2">waarvoor men geen overgangsbepalingen kan maken.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Jezus zelf was confessioneel gebonden als niemand onzer.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Hij had het hele Oude Testament achter zich en spelde,</seg> <seg n="35.2.2">met iedere schrede die Hij deed,</seg> <seg n="35.2.3">een van die oude teksten uit,</seg> <seg n="35.2.4">tot op het kruis toe.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar op het <pb n="287" ed="VW"/>keerpunt van het oude en het nieuwe vindt een overgang plaats,</seg> <seg n="35.3.2">waaromtrent Hij zelf bidt:</seg> <seg n="35.3.3">Niet gelijk Ik wil,</seg> <seg n="35.3.4">doch gelijk Gij wilt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Hij houdt de overgangsbepalingen niet in zijn eigen handen,</seg> <seg n="35.4.2">hoe sterk Hij zich ook door het Woord,</seg> <seg n="35.4.3">dat achter Hem is,</seg> <seg n="35.4.4">gebonden weet.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Daardoor ontstaat er juist zoveel ruimte,</seg> <seg n="35.5.2">dat het Oude Testament tot Nieuw Testament kan worden.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Er kan iets gebeuren,</seg> <seg n="35.6.2">dat men niet laat gebeuren.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Er is geschiedenis in het N.T. in de meest categorische zin van het woord.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Jezus staat in de bijbel niet als een steil geloofsartikel,</seg> <seg n="35.8.2">een verticaal opgericht geloofsteken,</seg> <seg n="35.8.3">maar Hij heeft de weg van <hi rend="italic">achteren naar voren</hi> met ons gevolgd.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">En in de nieuwe geloofsruimte vindt Hij dan weer de oudtestamentische woorden,</seg> <seg n="35.9.2">die aan het kruis op te voren ongekende wijze uitkomen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dat is het geloofscriticisme van de bijbel.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar om dat in werking te stellen hebben wij de ruimte nodig,</seg> <seg n="36.2.2">die God bezig is voor de kerk te scheppen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De kerk moet antwoorden op de grote vragen,</seg> <seg n="36.3.2">die God aan de wereld stelt.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zij moet dat doen te midden van de schare,</seg> <seg n="36.4.2">waaronder die vragen leven.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dat is het verschil tussen Jezus en de schriftgeleerden.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En in de apostolische tijd,</seg> <seg n="36.6.2">in iedere eeuw,</seg> <seg n="36.6.3">blijft dat zo.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Met de bestaande 'tegenstellingen' binnen de steeds kleiner wordende scharen,</seg> <seg n="36.7.2">die nog tot de kerk behoren,</seg> <seg n="36.7.3">gaan wij langzaam maar zeker ten gronde.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">De kerk heeft zich te mengen in het debat,</seg> <seg n="36.8.2">dat onder de <hi rend="italic">grote</hi> schare<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n29" rend="superscript">29</ref> buiten haar gevoerd wordt.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Zij heeft iets <hi rend="italic">achter</hi> zich,</seg> <seg n="36.9.2">het <choice><sic>primair- apostolische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">primair-a</hi></corr></choice><choice><sic>apostolischer waarop prof. Haitjema</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29"><hi rend="italic">postolische</hi></corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n30" rend="superscript">30</ref><choice><sic>apostolischer waarop prof. Haitjema</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29"> waarop prof. Haitjema</corr></choice> tegenover mijn aanprijzing van de apostolische onrust heeft gewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Maar dit primaire kan niet in actie komen,</seg> <seg n="36.10.2">als het apostolisch besef in zijn geheel niet wakker wordt.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">En als dat wel het geval is,</seg> <seg n="36.11.2">zal het vanzelf naar voren komen,</seg> <seg n="36.11.3">zoals wij dat al lang in de zending zien,</seg> <seg n="36.11.4">waar de bekende 'tegenstellingen' van prof. Haitjema bijna geen rol meer spelen en waarin de volkerenleertucht de academische leertucht geheel op de achtergrond heeft gedrongen.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">- Dat het op de zuiverheid van de boodschap aankomt,</seg> <seg n="36.12.2">willen wij ons gaarne nog eens door prof. Haitjema laten herinneren.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Daarop kan nooit genoeg nadruk gelegd worden.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Maar daarmee is toch niet alles gezegd.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Wij kunnen in het luchtledige niet preken.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Evenals bij een stradivarius komt het ook bij de kerk op de bouw aan.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Voor de zuiverheid is de klankbodem evenzeer van betekenis als de toon zelf.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Jezus heeft in de synagoge te Nazareth niet kunnen preken,</seg> <seg n="36.18.2">maar wel op het schip aan de oever van de zee<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="36.19"><seg n="36.19.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> kan weten wat er van komt,</seg> <seg n="36.19.2">als de zuiverheid in de kerk om zich zelfs wille gekweekt wordt en als haar doel,</seg> <seg n="36.19.3">het bereiken van de zondige werkelijkheid,</seg> <seg n="36.19.4">uit het oog verloren wordt.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Alleen wanneer dit niet geschiedt,</seg> <seg n="36.20.2">kan 'de trouwhartigheid der prediking',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="36.20.3">die prof. Haitjema tegenover het academische,</seg> <seg n="36.20.4">dat ik wraakte,</seg> <seg n="36.20.5">wil stellen (p. 23),</seg> <seg n="36.20.6">worden bereikt.</seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Men kan ook capituleren voor de zondige werkelijkheid <pb n="288" ed="VW"/>door in de zuiverheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n32" rend="superscript">32</ref> terug te vluchten en deze verzoeking is de gevaarlijkste van alle.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Met deze dingen staan wij voor het instituut van de <choice><sic>huisgenieenten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">huisgemeenten</corr></choice> uit ons Ontwerp.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men kan wel zeggen,</seg> <seg n="37.2.2">dat hier de grote hindernis ligt voor overeenstemming tussen de beide verenigingen.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hier klinkt van de zijde <hi rend="italic">van Kerkherstel</hi> een 'onaannemelijk',</seg> <seg n="37.3.2">een 'non possumus'.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Zowel in <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef</hi> als in de Kroniek van <hi rend="italic">Onder eigen Vaandel</hi> en in de brochure van het hoofdbestuur.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Prof. Haitjema ontkent,</seg> <seg n="37.5.2">dat de huisgemeente in het verlengde van de zending ligt;</seg> <seg n="37.5.3">hij gelooft dat het toch wel een verkapt pacificatievoorstel is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Te Winkel meent dat ons idealisme twintig eeuwen op zij zet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">En het hoofdbestuur ziet er een illusoir-maken van de tucht in en een reglementering van de zonde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ik denk er niet aan deze bezwaren gering te schatten.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ze zijn ernstig en onoplosbaar.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De overeenstemming zal er misschien? waarschijnlijk? zeker? door verhinderd worden.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Ik plaats vraagtekens omdat ik geloof dat de kerk over onoplosbare bezwaren zal moeten heenstappen,</seg> <seg n="38.4.2">als er iets <hi rend="italic">gebeuren</hi> zal.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Als ze uit haar goddeloos evenwicht,</seg> <seg n="38.5.2">haar vermogen om te duren,</seg> <seg n="38.5.3">haar handhaving van de leer zonder dat ze zich om de inhoud dier leer bekommert,</seg> <seg n="38.5.4">zal loskomen en in de banen der geschiedenis zal terugkeren.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Hoe zullen wij in die wateren komen,</seg> <seg n="39.1.2">waar de elementaire spanning tussen Evangelie en volkskerk in werking wordt gesteld?</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wij zijn er al in.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Zullen wij eindelijk de moed hebben het partijanker op te halen,</seg> <seg n="39.3.2">desnoods de kabel te kappen,</seg> <seg n="39.3.3">om met de kerk te gaan drijven in de geloofsruimte?</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Zolang wij in het partijvlak van de bekende 'tegenstelling' staan,</seg> <seg n="39.4.2">zal het vraagstuk onoplosbaar blijven,</seg> <seg n="39.4.3">zoals het dat nu meer dan honderd jaar geweest is.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Als ik mijn beide handen in het platte vlak van de voor mij staande tafel zo probeer te draaien,</seg> <seg n="39.5.2">dat ze elkaar bedekken,</seg> <seg n="39.5.3">dan lukt mij dat niet.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Pas als ik ze omhoog draai in de ruimte,</seg> <seg n="39.6.2">in de gebedshouding,</seg> <seg n="39.6.3">lukt mij dat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Zo gaat het ook met het kerkelijk vraagstuk,</seg> <seg n="39.7.2">in verband met de partijen gezien.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De bezwaren zijn onoplosbaar,</seg> <seg n="40.1.2">zoals de <hi rend="italic">dolerenden</hi> in 1886 ook steeds gelijk hadden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Een van de dingen die mij uit die jaren het best zijn bijgebleven is dit,</seg> <seg n="40.2.2">dat de Hervormde Kerk het in logische afleiding altijd aflegde.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Gunning moest dan voor een zo misselijk begrip als de levenshouding van het compromis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n38" rend="superscript">38</ref> opkomen als een eis des geloofs.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De gelovige heeft geen standpunt in deze wereld,</seg> <seg n="40.4.2">maar hij hangt er in.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">En dat is zijn dagelijks <hi rend="italic">kruis.</hi></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1"><hi rend="italic">Geen bekende</hi> 'tegenstellingen'.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Schapen buiten en wolven binnen,</seg> <seg n="40.7.2">zoals Augustinus zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n39" rend="superscript">39</ref></seg> <seg n="40.7.3">en dan toch kerkje spelen.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">- <hi rend="italic">De NRC.</hi></seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">(Avondblad 23 maart 1934,</seg> <seg n="40.9.2">B) krijgt van de brochure van het hoofdbestuur van Kerkherstel de indruk 'dat de tegenpartij tegen de hier aangevoerde bezwaren weinig zal kunnen inbrengen'.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Zal het hoofdbestuur met dit bewijs van instemming meer ingenomen zijn dan met onze weigering om ons te laten <pb n="289" ed="VW"/>overtuigen?</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Of zal het hem een reden tot nadenken zijn?</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Een kerkorganisatie is een <hi rend="italic">noodinstelling,</hi></seg> <seg n="41.1.2">of ze is geen kerkinrichting.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Een kerk,</seg> <seg n="41.2.2">die te rustig en te zeker zich inricht,</seg> <seg n="41.2.3">kan Christus' lichaam niet zijn.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De breed-katholieke vooronderstellingen waarover ik elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n40" rend="superscript">40</ref> sprak,</seg> <seg n="41.3.2">willen niet ontleend zijn aan de toestand van de wereld,</seg> <seg n="41.3.3">maar zij willen op de zondige mensheid <hi rend="italic">toepasselijk</hi> zijn.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De kerk mag niet zo voorzichtig zijn,</seg> <seg n="41.4.2">dat zij het gevaar van ketterijen en misstanden <hi rend="italic">ontloopt.</hi></seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Zonder ketterijen krijgt ze geen dogma en zonder misstanden geen heiligheid.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wanneer de kerk uit het partijvlak,</seg> <seg n="42.1.2">uit haar evenwichtstoestand,</seg> <seg n="42.1.3">zal loskomen,</seg> <seg n="42.1.4">dan zal dat niet anders kunnen dan in de sfeer van het compromis.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Goddelijke vorm tegen zondige inhoud uitspelen is retoriek.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Wij leven niet van boven naar beneden,</seg> <seg n="42.3.2">maar van achteren naar voren.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">En als de kerk van haar evenwichtsvlak losbreekt,</seg> <seg n="42.4.2">dan zal het gebeuren langs de lijnen van de geringste samenhang,</seg> <seg n="42.4.3">de partijafscheidingen.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Men zal op de breuk de oude confessionele verschillen kunnen aflezen.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Meent men werkelijk dat dit anders mogelijk is,</seg> <seg n="42.6.2">als de verandering niet zal zijn een <hi rend="italic">laten gebeuren,</hi></seg> <seg n="42.6.3">maar een <hi rend="italic">gebeuren Gods?</hi></seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Denkt men zo,</seg> <seg n="42.7.2">niet een reglementenbundel,</seg> <seg n="42.7.3">maar de kerk zelve in handen te hebben,</seg> <seg n="42.7.4">dat haar geschiedenis in de negentiende eeuw aan die der twintigste niet meer waarneembaar zou zijn?</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Meent men de overgang geheel in zijn macht te kunnen nemen en te moeten houden?</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">En met de handboeien achter zich in de hand,</seg> <seg n="42.9.2">de partijen te kunnen uitnodigen zich samen onder Gods Woord te stellen?</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer wij het <hi rend="italic">apostolische</hi> en het <hi rend="italic">episcopale</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n41" rend="superscript">41</ref> op de voorgrond brengen,</seg> <seg n="43.1.2">dan is dat niet omdat wij zouden menen die geest te kunnen meebrengen of daarvan ook maar enigszins een soort monopolie te hebben.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1"><hi rend="italic">Kerkopbouw</hi> is een doodgewone groep kerkelijke mensen,</seg> <seg n="43.2.2">die in de verlegenheid zitten evengoed als die van <hi rend="italic">Kerkherstel.</hi></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Wij hebben,</seg> <seg n="43.3.2">voor zover ik weet,</seg> <seg n="43.3.3">ook geen tegenzin tegen een gereformeerde volkskerk.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En voor zover die tegenzin onder ons bestaat,</seg> <seg n="43.4.2">acht ik dat van niet veel belang voor de toekomst.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men ziet het in Duitsland.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Zal het gaan om wat in de vorige eeuw de kerken verdeelde,</seg> <seg n="43.6.2">over <hi rend="italic">bekende</hi> 'tegenstellingen'?</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">In dat milieu hebben wij geen kans het primair-apostolische in werking te zien komen.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Wanneer wij roepen om episcopale en apostolische geest,</seg> <seg n="43.8.2">dan doen wij dat omdat wij voelen dat wij alles van de kerk,</seg> <seg n="43.8.3">wat wij achter ons hebben,</seg> <seg n="43.8.4">nodig zullen hebben.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">De tegenstellingen,</seg> <seg n="43.9.2">waarmee wij in de twintigste eeuw te maken krijgen,</seg> <seg n="43.9.3">zijn veel fundamenteler,</seg> <seg n="43.9.4">oer-christelijker,</seg> <seg n="43.9.5">bijbelser,</seg> <seg n="43.9.6">dan die,</seg> <seg n="43.9.7">waarmee de laatste honderd jaren zich bezighielden.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Uit dat oogpunt gezien kan er reden zijn om God te danken,</seg> <seg n="43.10.2">dat wij van academische leertucht verschoond zijn gebleven,</seg> <seg n="43.10.3">tot er weer plaats komt voor volkerenleertucht.</seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">De grote bijbelse antithesen van Jehova of Baäl,</seg> <seg n="43.11.2">de kerk of het land,</seg> <seg n="43.11.3">het kruis of de bodem,</seg> <seg n="43.11.4">de lijder of de held,</seg> <seg n="43.11.5">zullen een genezende <pb n="290" ed="VW"/>invloed kunnen hebben op allerlei kleinere breuken in het kerkelijk leven.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Wanneer men moet antwoorden op de vraag:</seg> <seg n="43.12.2">heiden of christen? zoals de oude bisschoppelijke kerk,</seg> <seg n="43.12.3">dan zijn alle ketterijen de wereld nog niet uit,</seg> <seg n="43.12.4">maar dan zullen er toch heel wat nesterijen opgeruimd worden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dat wij daarmee een idealisme zouden voorstaan,</seg> <seg n="44.1.2">waarbij twintig eeuwen geschiedenis wordt <choice><sic>uitgeviakt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">uitgevlakt</corr></choice>,</seg> <seg n="44.1.3">zoals ds. Te Winkel wil,</seg> <seg n="44.1.4">moet ik ten sterkste ontkennen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Wanneer wij teruggrijpen,</seg> <seg n="44.2.2">dan doen wij dat omdat wij aan de laatste eeuw in geestelijk opzicht niet genoeg hebben.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Is dat zo'n wonder bij de negentiende eeuw?</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zij zal ons door de crisis niet heen helpen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Noch Scholten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n42" rend="superscript">42</ref></seg> <seg n="44.5.2">noch De la Saussaye,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n43" rend="superscript">43</ref></seg> <seg n="44.5.3">noch Kuyper kan dat.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het hele verleden der kerk,</seg> <seg n="44.6.2"><hi rend="italic">alles wat achter ons is,</hi></seg> <seg n="44.6.3">zal in het geweer moeten komen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Dat is geen schriel idealisme,</seg> <seg n="44.7.2">maar het stoerste geestelijke realisme dat er denkbaar is.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">- Pas in die grotere spanningen kan het primair-apostolische,</seg> <seg n="44.8.2">de zuivere Evangelie-verkondiging,</seg> <seg n="44.8.3">weer optreden.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De kerk moet er naar zijn.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Het primaire laat zich van het apostolische niet afzonderen.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Het zuivere is aan de zending gebonden.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Dat wij tussen die beide niet behoeven te kiezen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="44.12.2">zal wel waar zijn.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Maar ik zie in het <hi rend="italic">Ontwerp</hi> van 1929 de verbinding van beide niet.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Ik meen echter dat in ons <hi rend="italic">Ontwerp</hi> een gebrekkige,</seg> <seg n="44.14.2">maar ernstige poging gedaan is in deze richting.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">De geestelijke nood der schare spreekt er sterker in mee.</seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">De bestaande 'tegenstellingen' zijn er niet tot alleen-zaligmakende ketterijen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n44" rend="superscript">44</ref> opgeblazen.</seg></s> <s n="44.17"><seg n="44.17.1">De bedoeling ligt ten grondslag,</seg> <seg n="44.17.2">de waarheid van het Evangelie in grotere katholieke verhoudingen te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Dat dit bij eerste inzet weinig het geval schijnt te zijn en dat het een vermomd pacificatie-voorstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n45" rend="superscript">45</ref> lijkt,</seg> <seg n="45.1.2">kan moeilijk anders.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Ik wees er reeds op dat de kerk langs de <hi rend="italic">partijlijnen zal losbreken of dat ze niet zal loskomen.</hi></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">In de geloofsruimte kunnen wij ons niet anders bewegen dan langs de lijnen van een compromis.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Om tot een verhoogde spanning tussen Evangelie en zondige werkelijkheid te komen,</seg> <seg n="45.4.2">moeten wij tussen de bestaande tegenstellingen door.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Maar wanneer ons voorstel wet werd,</seg> <seg n="45.5.2">zou de kerk daarbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zij zou vlot komen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Zij zou dat allereerst doordat haar bestuurlijke gebondenheid dan verbroken was.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">In de tweede plaats werd dan het rustige,</seg> <seg n="45.8.2">territoriale karakter der plaatselijke kerken en der algemene kerk halverwege opgeheven in haar zendingskarakter.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Tegenover de nette,</seg> <seg n="45.9.2">geografisch met de burgerlijke gemeente samenvallende indeling in kleine autonome staatjes,</seg> <seg n="45.9.3">zou het dynamisch karakter der katholiciteit naar voren komen.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">In de brede classicale vergadering en de brede synode<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n46" rend="superscript">46</ref> zouden actieve leken beweging brengen,</seg> <seg n="45.10.2">zonder dat men daarbij lette op stad of dorp waar ze wonen.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Daardoor zou het nood- en geloofskarakter der kerk duidelijker tot uitdrukking komen.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">- Hierbij sluit zich dan de <pb n="291" ed="VW"/>instelling der huis- of hulpgemeente aan.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Ook zij is een noodgetimmerte.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Ook zij heft het plaatselijk karakter der kerk enigszins op. Ook zij wil het dynamische in de kerk,</seg> <seg n="45.14.2">de spanning van het Evangelie tegenover de schare,</seg> <seg n="45.14.3">verhogen en zo een protestantse katholiciteit in werking stellen,</seg> <seg n="45.14.4">om zo de zuivering in haar eigen atmosfeer,</seg> <seg n="45.14.5">de zending,</seg> <seg n="45.14.6">te laten plaats hebben.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Natuurlijk zullen hier de partijlijnen het duidelijkst zijn af te lezen.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hier breekt het nieuwe bij het oude,</seg> <seg n="46.2.2">de plaatselijke gemeente met haar bekende 'tegenstelling',</seg> <seg n="46.2.3">af,</seg> <seg n="46.2.4">zonder dat altaar tegen altaar wordt opgericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Zo is het dan ook geen wonder,</seg> <seg n="46.3.2">dat de gedachte aan de partijen bij de instelling van deze gemeenten hier en daar duidelijk meespreekt.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Eer zou het vreemd zijn,</seg> <seg n="46.4.2">als dit niet het geval was.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Als de schrijver van <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef</hi> uitlatingen van prof. Brouwer en ds. Beversluis aanhaalt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n48" rend="superscript">48</ref></seg> <seg n="46.5.2">dan passen die zeer goed bij wat ik hier over onze voorstellen gezegd heb.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Dat die hulpgemeenten niet overal zullen worden opgericht met de uitgesproken bedoeling om geboorteplaatsen van nieuwe orthodoxie te worden,</seg> <seg n="46.6.2">daarvan zou ik willen zeggen:</seg> <seg n="46.6.3">ik weet het ook wel,</seg> <seg n="46.6.4">zwijg gij stil.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Maar het gaat er om of hier ruimte geschapen wordt voor een 'gebeuren'.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Of de instelling past in het kader van ons <hi rend="italic">Ontwerp.</hi></seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">En dat heb ik hier willen aanwijzen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Het zal misschien mogelijk zijn in de artikelen over de huisgemeenten het noodkarakter dezer instelling,</seg> <seg n="47.1.2">haar zendingsbedoeling,</seg> <seg n="47.1.3">nog meer uit te werken in onderscheiding van het partijgebruik,</seg> <seg n="47.1.4">resp. misbruik,</seg> <seg n="47.1.5">dat er van gemaakt kan worden.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Maar de zuivering zal aan de zending niet te huwen zijn zonder compromis.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Er moet,</seg> <seg n="47.3.2">zoals Gunning het uitdrukte,</seg> <seg n="47.3.3">in het schip der kerk ook <hi rend="italic">ballast zijn.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n49" rend="superscript">49</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Anders drijft het academische de trouwhartigheid uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="278" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In een andere brochure zal prof. Wagenaar op bedenkingen, ook van andere zijden, meer in bijzonderheden ingaan.</p></note>
<pb n="279" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Werkelijkheidsbesef en reorganisatie, p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 2 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A.w., p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 13.</p></note>
<pb n="280" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Ik deed dat in een opstel, dat binnenkort ver hijnt in een bundel <hi rend="italic">De Openbaring der verborgenheid</hi> bij Bosch &amp; Keuning, Baarn 1934.</p></note>
<pb n="283" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Het Reorganisatie-Ontwerp van 'Kerkopbouw' beoordeeld. H. Veenman &amp; Zonen, Wageningen 1934.</p></note>
<pb n="286" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Die men opspoort.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Die in de weg staat.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Haitjema, Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Het Reorganisatie-Ontw. van 'Kerkopbouw' beoordeeld,</hi> p. 16.</p></note>
<pb n="287" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Werkelijkheidsbesef, p. 14 v.</p></note>
<pb n="290" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Werkelijksheidsbesef, p. 22.</p></note>
<pb n="291" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Korte voor- en nageschiedenis.</p><p>1. 9 en 10.4.1931 conferentie KO.-vrijzinnigen; 20en 21.4.1931 conferentie KO.-KHC. Zie n. 15.1-5; 17.4; 19.1. - 2. 29.5.1931 A. M. Brouwer weerspreekt Haitjema's weergave der feiten. Zie n. 17.1. - 3. 16.6,1931 H. over <hi rend="italic">Leertucht en uitbannen.</hi> Zie n.19.1.- 4. maart 1932 brochure A. M. Brouwer <hi rend="italic">Eenheid in Christus (nr.</hi> 1, reeks C. Kerkopbouwgeschriften); april 1932 H. in Correspondentierubriek <hi rend="italic">NKL.</hi> 2 (april 1932) nr. 8, p. 57 vv. (B. staat ver af van de visie van de door hem toch zo bewonderde theologen Gunning en De la Saussaye sr.). - 5. najaar 1932 N.' brochure BKO. (nr. 30); H. antwoordt met <hi rend="italic">Op de wachttoren tegen vertolking van het kerkelijk leven, NKL. 3</hi> (februari 1933) nr. 6. Zie n. 30.1; 30.70.-6. najaar 1933 N.'brochure ROKOT. (nr. 33), toelichting op het rapport van KO. (zie n. 34-2); in het <hi rend="italic">Naschrift</hi> van zijn brochure <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesefen reorganisatie</hi> reageert H. op beide publikaties. Zie n. 33.1. 7. Voorjaar 1934 N.' brochure <hi rend="italic">Evangelie en volkskerk</hi> (nr. 43). (De in noot <hi rend="italic">a.</hi> bedoelde brochure van Wagenaar is nooit verschenen, omdat inmiddels wel duidelijk was geworden, dat het ontwerp-KO. geen kans maakte. Wel vatte W. de materie samen in twee artikelen in <choice><sic>K0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">KO.</corr></choice> mei/juni 1934: <hi rend="italic">Ons reorganisatie-ontwerp en zijn pers.) Hoofdthese EV.:</hi> KHe. is 'achterwaarts gericht' in plaats van te antwoorden op de grote vragen thans door God aan de wereld gesteld. -8. 11.5.1934 H.'s antwoord op EV. in zijn Hemmense lezing <hi rend="italic">Is KHe. achterwaarts gericht?</hi> tijdens de conferentie van KHe. (waarop ook W. J. Aalders <pb n="292" ed="VW"/>sprak, zie n. 45.6). Vgl. <hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (juli 1934) nr. 11: a. Niet het tijdsbesef maar Gods recht op belijdenis van zijn Naam motiveert tot reorganisatie; b. aansluiting bij de historische belijdenisbeweging maakt nog niet achterwaarts gericht (Gunning!) en zelfverzekerd (men weet van schuld in plaats van traditioneel bezit), veeleer waakzaam, juist ook tegenover 'ras, bloed en bodem', maar niet minder tegenover de'Baäl van het negentiende-eeuwse spiritualisme', dat het geloof individualiseert in plaats van het te betrekken op de kerkvorm; e. de huisgemeente is "een schip, waarin het stuur door de stuurlieden onderling wordt betwist".</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Art. 1 van het Reglement van het Nederlands Hervormd Verbond tot Kerkherstel, opgericht 10.7.1930 te Amersfoort: "Er bestaat een NH. verbond tot KHe. welks leden gemeenschappelijk uitgaan van de waarheid van het stuk der heilige algemene christelijke kerk, zoals deze door het gereformeerd protestantisme inzonderheid in antw. 54 van de <hi rend="italic">HC.</hi> beleden wordt. zij erkennen dat deze consequenties van kerkrechtelijke aard voor de inrichting van het hervormd kerkelijk leven met zich brengt." Zie ook n. 19. I. sub 3: de derde stelling uit <hi rend="italic">Leertucht en uitbanning.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 3 1.1 2,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Het geloofskriticisme als methode der theologie, in De openbaring der verborgenheid,</hi> Baarn 1934, p. 39 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Dit houdt voor H. niet in: 'allen mee laten beslissen', 'capituleren voor de zondige werkelijkheid' <hi rend="italic">(Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 13), 'ja-en-neen-zeggen', 'de richtingsstrijd' laten 'voortwoekeren'(p. 14). Het houdt wél in: komen met overgangsbepalingen terwille van reglementaire rechten en het behoud ook der vrijzinnigen; eveneens: partiële verbeteringen bevorderen zoals: de grote synode (p. <hi rend="italic">15).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>"Wie zo redeneert (dwz. wie de gegeven situatie onkritisch accepteert en ieder laat meebeslissen over de kerkinrichting - red.) is m.i. van het echte werkelijkheidsbesef des geloofs afgegleden naar de capitulatie <choice><sic>tegenoverde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">tegenover de</corr></choice> zondige werkelijkheid" (a.w., p. 13).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. het in noot g genoemde werk. H. schreef hierin het artikel, zie noot 4 en N. <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma (zie VW.,</hi> dl. 2, p. 170 vv.). Lectuur van beide artikelen evenals van Th.L. Haitjema, <hi rend="italic">Het woord Gods in de moderne cultuur,</hi> Groningen 1931, is voorwaarde voor goed begrip van de hier gevoerde discussie, omdat de filosofische vooronderstellingen aan het licht treden. Dit geldt mbt. de geschiedenis en de tweeheid van vorm/inhoud, door N. op formule gebracht in de tegenstelling tussen 'er kan iets gebeuren' en 'wij zullen iets laten gebeuren'. H. en N. vrezen van elkaar, dat de ander de actualisering van het belijden (het góede 'iets laten gebeuren') onjuist voltrekt. H. vreest van N., dat deze door zijn actuele betrokkenheid op het geheel van de wereld- en van de kerkgeschiedenis inboet aan zuiverheid van schriftuurlijk belijden; N. vreest van H. dat deze door zijn tuchtoefening-op-formule de eschatologische volheid van het belijden afsnoert. De een vreest schade voor de confessie, de ander voor het apostolaat.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Artikelen 61-66, toegevoegd aan het ontwerp-1929 (zie n. 14.16; 33.7), zijn overgangsbepalingen zonder tijdslimiet. Zij gaan uit van de volgende principes: a. erkenning van de verkregen rechten der predikanten en der kerkeraden; b. zorg dat de zuiverheid der prediking daardoor niet aangetast wordt; c. recht, toegekend aan de meerdere vergaderingen om zo nodig vlg. aangegeven regels in te grijpen, waarbij als beoordelingsnorm voor rechte prediking genoemd worden: art. 7 <hi rend="italic">NGB.</hi> en zondag 6 <hi rend="italic">HC.</hi> (zie art. 9 AR.). Vgl. H. Bartels, a.w., p. 328 vv. Op deze wijze wordt "de tegenstelling ... erkend, ootmoedig en fier", vgl. <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. Haitjema's reactie in <hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (mei 1934) nr. 9: <hi rend="italic">Rhetor en causeur.</hi> "Na zorgvuldige lezing van de inhoud van de laatste brochure van ds, N. <hi rend="italic">(Evangelie en volkskerk)</hi> zie ik voor mij ... het beginselverschil tussen hem en mij dieper dan ooit tevoren ... zij het mij vergund aan ds. N. de evenzeer broederlijk bedoelde vraag voor te leggen of hij er wel eens aan gedacht heeft dat zijn 'causerende' manier van spreken en schrijven ook gevaren <pb n="293" ed="VW"/>met zich brengt en belemmeringen in zich verbergt voor een afsteken naar de volle diepte bij onze samensprekingen over kerk en theologie. Is dat geen gevaar dat men zich al 'causerende' over wijsgerige en theologische problemen te buiten gaat in niet-uitgewerkte beelden, die op de eerste indruk imponeren omdat men lichtflitsen ziet uitschieten, maar die op de keper beschouwd de ander, die men karakteriseren wil, zo heel licht onrecht doen en ook de spreker of schrijver zelf verwarren in tegenstrijdigheden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Hoedemakers adagium: "Wij zijn samen ziek geworden, wij moeten ook samen gezond worden"; historisch sloeg dit natuurlijk wel degelijk ook op de modernen. Zie n.75.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. Richard Rothe (1799-1867), speculatief theoloog en filosoof, opsteller nieuwe kerkorde, gericht op herstel functieverlies kerk, daarom ook op deelneming aan openbare leven en cultuur, zodat tenslotte de kerk in de mede door haar invloed tot stand gekomen ideale maatschappij (ofwel staat) zou kunnen opgaan, bevrijd van introvert piëtisme, maar vasthoudend aan een supra-naturalistisch, redelijk gefundeerd atheïsme.</p><p>Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Het christendom in zijn eenheid met de cultuur,- Richard Rothe, VW.,</hi> dl. 3, p. 328 vv.; dl. 1, p. 229, n. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Bedoeld is "de uitzuivering der richtingtegenstellingen ... Christus-loochening tegenover Christus-belijdenis". Vgl. <hi rend="italic">a.w., p.</hi> 10; zie ook noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 31.27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Voor de actualiteit van deze drie bepalingen mbt. de nationaal-socialistische ideologie, welke sinds Hitlers 'Machtübernahme' (30.1.1933) met geweld aan het volk opgelegd en door raffinement in de kerk gepropageerd werd, zie n. 26.8 en de daar genoemde lit.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Tussen KHe. en KO. ingesteld april 1931 op initiatief van KO., om de moeizame verstandhouding tussen beide te verbeteren. Leden Kohnstamm en Noordmans (KO.), Evenhuis en Oorthuys (KHe.). Zie n. 15.5; 31.1; 31.25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Onbekend wie; blijkbaar dezelfde die artikelen 1 en 2 hoorde als een 'klaroenstoot'; volgens dr. R. B. Evenhuis was het zijn KHe.-medelid dr. G. Oorthuys. Zie n. 31.25; 65.24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Uiteraard in verband met de opkomst van het nieuwe heidendom.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. bijlage; kritiek richtte zich op de uitdrukkingen 'in aansluiting aan' (in plaats van 'in overeenstemming met') en 'historisch' (= antiquiteit?); vgl. brochure hoofdbestuur Kerkherstel, <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp van 'Kerkopbouw' beoordeeld,</hi> Wageningen 1934, p. 16 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n20" type="end" place="end" n="20"><p><hi rend="italic">BKO.,</hi> ons nr. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Amsterdam 1848, m.n. p. 24 v., 31 vv. Stelling: 1. de formulieren niet afgeschaft; 2. zij zijn om hun inhoud onafhankelijk van verandering door de synode; 3. zij zijn een steunpunt voor Kerkherstel.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n22" type="end" place="end" n="22"><p><hi rend="italic">Vgl. Reformierte Kirchenzeitung,</hi> 84 (18.3.1934) nr. 11 (plaats van verschijning: Wuppertal), p. 88: <hi rend="italic">Der Erfolg unseres kirchlichen Kampfes.</hi> W. Kolfhaus citeert het slot van Kuypers rede bij de inwijding van de Vrije Universiteit, waarin hij de garde, die de kruisbanier zou kunnen loslaten, toeroept: Bij God, dat nooit! En hij vervolgt: "So rufen auch wir, wenn wir nach dem Erfolg unseres Kampfes gefragt werden: Ein Fahnenträger nach dem anderen mag fallen, aber im Falle reicht er die Fahne dem neben ihm Kämpfenden. Aber die Fahne senken? Bei Gott, das niemals!" Zie n. 26.8; 46.9, 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Vgl. <hi rend="italic">De Trinitate</hi> V 9: "Dictum est tamen tres personae non ut illud diceretur sed ne taceretur", <hi rend="italic">MPL.</hi> 42, 948,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n24" type="end" place="end" n="24"><p>A. B. te Winkel (1880-1939), hervormd predikant te De Meern, Arnhem, Den Haag.</p><p>Confessioneel voorman. Kroniekschrijver OEV. Citaat uit jg. 9, p. 83.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Gen. 50 : 25; Ex. 13 : 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Te denken valt niet zozeer aan J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Spinoza en de idee der persoonlijkheid,</hi> <pb n="294" ed="VW"/>Utrecht 1876; 1919<hi rend="superscript">2</hi> (met ml. van dr. Is. van Dijk), als wel aan J. D. Bierens de Haan (1866-1943), hervormd predikant te Ootmarsum, Hoogland en Roosendaal, die o.a. <hi rend="italic">schreef Levensleer naar de beginselen van Spinoza,</hi> Den Haag 1900, en aan Louis A. <hi rend="italic">Bähler, Het 'Christelijk' barbarendom in Europa,</hi> Blaricum 1903. Laatstgenoemde prees het boeddhisme boven het christendom; socialist en antimilitarist; geschorst, maar later door synode gehandhaafd (1906); dit laatste feit mede oorzaak van de oprichting van de Gereformeerde Bond.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Zie <hi rend="italic">BKO.,</hi> p. 178.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Dr. Friedrich von Bodelschwingh <choice><sic>(1 877</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1877</corr></choice>-1946). Opvolger van zijn vader als directeur van de inrichtingen te Bethel (voor zwervers, epileptici, drankzuchtigen en geestelijk gestoorden). Streed o.a. tegen de nationaal-socialistische actieve euthanasiepraktijk, "die Ausmerzung lebensunfähigen Lebens". Zie n. 26.8 sub c. Blijkens verslag van (R. B.) E(venhuis) inNKL. 4 (juni 1934) nr. 10 werd de Westfaalse belijdenis-synodegehouden op 16.3.1934, de Rijns-Westfaalse gemeentedag op 18.3 daaraan volgend. Zowel het sektarisch in de steek laten van de kerk als het nieuwe heidendom werd veroordeeld, waarbij de belijdenis getypeerd werd als 'omheining'. Hoezeer N. onder de indruk was van de geloofskritische betekenis van deze gebeurtenissen blijkt uit zijn artikelen in <hi rend="italic">AWCC., Vervchuiving, 10</hi> (25,5.1934) nr. 30, en <hi rend="italic">Schepping als kritisch begrip, 10</hi> (20.7.1934) nr. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie n. 33.5; nr. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n30" type="end" place="end" n="30"><p><hi rend="italic">Zie Werkelijkheidsbesef en reorganisatie,</hi> Wageningen 1933: "Wanneer de kwestie van het overhuigen naar de schare aan de orde is, ontdek ik bij ds. N. veel te weinig van de apostolische onrust over de boodschap, die aan de schare gebracht moet worden en op welker zuiverheid alles aan komt ... ik zou het zelfs het primair-apostolische willen noemen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vgl. <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 23: "De vraag naar de belijdenis als het skelet der prediking is uiteraard de vraag naar de openbaring des Vaders, des Zoons en des Heiligen Geestes. En zo lang ze maar met het oog op de <choice><sic>trouwbartigheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">trouwhartigheid</corr></choice> der prediking in opdracht van de grote Zender wordt gesteld, is de belijdenisvraag gevrijwaard tegen de ontaarding der academische gedachtenwisselingen over God en Christus en de Heilige Geest in verband met kwesties van natuurfilosofie, historie en psychologie. De hartstochtelijke bewogenheid over de inhoud der boodschap is de primair-apostolische ernst der christelijke kerk."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n32" type="end" place="end" n="32"><p>H. had verklaard: "Ik houd staande dat de Reorganisatiecie. van 1927 aangestuurd heeft op een presbyteriale gemeente, welke slechts van zuivering, die tegelijk zending is, mocht willen weten." A. w., p. 22. Zuiverheid aan de zending verbonden: een notie van B. M. Schuurman, vgl. zijn <hi rend="italic">Discipelschap en apostolaat, Eltheto</hi> 74 (nov. 1919) nr. 2, opgenomen in <hi rend="italic">Over alle bergen,</hi> 's-Gravenhage <choice><sic>195 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1951</corr></choice>, p. 100<choice><sic>- </sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">-</corr></choice>113.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie bijlage 2e.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Zie nr. 23; n. 33.22; vgl. ook Haitjema, a.w., p. 24-26; H. Bartels, a.w., p. 56-69.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Kroniek OEV. 9 (1934), p. 83.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Voor brochure, zie noot 19; zie daarin p. 23 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Voor het beeld van de handen en de geloofsruimte zie n. 35.5; voor het beeld van het schip n. 38.10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. zijn aanvaarding van meerderheid i.p.v. algemeenheid der stemmen bij een kerkelijke beslissing als over reorganisatie. Vgl. <hi rend="italic">Verlagen wij ons zelve niet,</hi> Nijmegen 1902, p. 7 v. ('de voet in de laagte steunen'). Zie ook n. 30.80, 81.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Zie n. 38.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Zie nr. 33 en nr. 351.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Apostolische trekken vindt men in de vertegenwoordiging van de inwendige en uitwendige zending in de meerdere vergaderingen en in de huisgemeente; episcopale in de figuren van visitatoren en moderator.</p></note>
<pb n="295" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n42" type="end" place="end" n="42"><p><pb n="295" ed="VW"/>Op tal van plaatsen vergelijkt N. Scholten (zie VW., dl. 1, p. 473) met De la Saussaye en ook wel met Kuyper (zie o.m. VW., dl. 3, <choice><sic>p. 38 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 381</corr></choice>). Vgl. voor S. eveneens Rasker, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p.115-118.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Zie n. 21.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n44" type="end" place="end" n="44"><p>oxymoron, zie n. 1.8. Zie <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">voor '</corr></choice>tegenstellingen' noten 8 en 12; vgl. <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Zie noot 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Zie bijlage 2c (art. 52 en 68).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n47" type="end" place="end" n="47"><p>omdat de huisgemeente niet bevoegd is de sacramenten te bedienen. Vgl. art. 39 AR.</p><p>Ontwerp-KO. (zie bijlage 2c).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Brouwer in KO.-circulaire 1934 mbt.het KO.-ontwerp: "Enerzijds is rekening gehouden met de historie der reorganisatie, anderzijds is ernstig gepoogd tegemoet te komen aan de wensen van grote groepen van onze kerk 'die in de laatste jaren op de achtergrond zijn <hi rend="italic">gedrongen' (Wat bedoelt het reorganisatie-</hi><choice><sic>rapportvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">rapport van</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Kerkopbouw?,Assen</hi> 1934). K. A. Beversluis in <hi rend="italic">Ingezonden in NKL.</hi> 5 (okt. 1934) nr. 2: "Zo lang niet door reorganisatie der kerk de protestantse vrijheid en verdraagzaamheid voldoende gewaarborgd is ..." Beide citaten uit Haitjema, <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n49" type="end" place="end" n="49"><p><hi rend="italic">Vgl. Overlevering en wetenschap met betrekking tot de evangelische geschiedenis, inzonderheid van de eerste levensdagen des Heren,</hi> 's-Gravenhage 1879, p. 111.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.evangelie-en-volkskerk.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. Haitjema, <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef,</hi> p. 23; zie ook noot 31.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="44" xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang" decls="#bibl-noordmans5.hamer-en-nijptang">
<pb n="295" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Hameren nijptang<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Op de jongste algemene vergadering der Confessionele Vereniging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n2" rend="superscript">2</ref> heeft dr. P. J. Kromsigt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n3" rend="superscript">3</ref> gesproken over ons reorganisatie-ontwerp.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik ben erg blij dat deze veteraan in de reorganisatie-beweging,</seg> <seg n="2.2.2">die naast dr. Hoedemaker en prof. Gunning gestaan heeft,</seg> <seg n="2.2.3">uit zijn tent gekomen is.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Van wat hij gezegd heeft kon ik kennis nemen uit een kort verslag in de <hi rend="italic">Nieuwe</hi> Rotterdamsche Courant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wanneer een oud-lid van de commissie van omstreeks het jaar 1900 zijn beschouwingen geeft,</seg> <seg n="2.4.2">dan ben ik en dan zijn vele anderen met mij zeker bereid om aandachtig te luisteren en de aangevoerde argumenten te overwegen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dr. Kromsigt heeft een charisma om de dingen er in te hameren.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is goed dat hij nog eens weer gewezen heeft op de plaats die de <hi rend="italic">vergadering in</hi> de bijbel en in de kerk toekomt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Vooral in onze tijd is dat goed.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De vergadering is een bolwerk van de geest tegenover de imperiale macht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n5" rend="superscript">5</ref> en de kerk zou met de verdwijning van haar vergaderingen ophouden een waarlijk geestelijk lichaam te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Er staan echter in het verslag van de rede van dr. Kromsigt ook enkele dingen waarvan ik met enige verwondering kennis heb genomen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zo wanneer<pb n="296" ed="VW"/> hij</seg> <seg n="4.2.2">- altijd volgens bedoeld verslag</seg> <seg n="4.2.3">- trouw huisbezoek,</seg> <seg n="4.2.4">geduldig catechisatieonderwijs en evangelisatiearbeid het enige middel noemt om de kerk weer levend te maken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dat is een argument dat altijd tegen iedere poging tot reorganisatie is aangevoerd en dat ik hier niet verwacht had.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Vooral echter wilde ik de vinger leggen bij een bewering van de referent alsof ons ontwerp in art. 1 een uiterst vage belijdenis in de plaats wil stellen van de historische formulieren van enigheid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Van onze zijde is herhaaldelijk verzekerd dat dit niet het geval is.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij hebben zelfs een tipje opgelicht van de sluier<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.hamer-en-nijptang.n6" rend="superscript">6</ref> die de wording van art. 1 bedekt,</seg> <seg n="5.3.2">zodat dr. Kromsigt kan weten dat Kerkherstel door de commissie van contact evenveel deel heeft aan het bestaan in het algemeen van een art. 1 als Kerkopbouw.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat derhalve,</seg> <seg n="5.4.2">afgezien van de precieze inhoud van dat artikel,</seg> <seg n="5.4.3">het niet in de bedoeling kan hebben gelegen,</seg> <seg n="5.4.4">daarmee de belijdenis uit te schakelen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het is een reglementsartikel waarin naar de belijdenis der kerk verwezen wordt en niets meer.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Was de bedoeling geweest in een kort artikel onze hele rijke belijdenis op te smelten,</seg> <seg n="5.6.2">dan zou ik er geen ogenblik aan gedacht hebben mij achter deze voorstellen te plaatsen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik vraag mij af hoe het mogelijk is dat de geachte referent dit punt op nummer 1 van zijn grieven tegen ons ontwerp kon plaatsen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik hoop zeer dat hij het niet op zal nemen onder de inventaris der dingen die hij er in zoekt te hameren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Gaarne zag ik hem bij een volgende gelegenheid de nijptang hanteren om deze nagel weer uit te trekken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="296" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 3 (juni 1934) nr. 2. Reactie op een lezing van dr. P. J. Kromsigt dd. 31.5.1934 te Utrecht, vlak voor de zomersynode 1934, waar het ontwerp-KO. aan de orde zou komen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n2" type="end" place="end" n="2"><p>69ste Ledenvergadering der Confessionele Vereniging te Utrecht op 31.5.1934. Toespraak dr. P. J. Kromsigt over <hi rend="italic">Onze houding tegenover 't Rapport van Kerkopbouw over reorganisatie der kerk.</hi> Spreekt overvage belijdenis in art. 1, die daar niet hoort. Classicale vergaderingen mogen adviseren, maar blijven onder toezicht. Waar blijft de echt-presbyteriale organisatie, door Gunning genoemd de organisatie der liefde? Deze drong aan op herstel van de 'rechtskracht van Gods Woord' in de vergaderingen. Keert zich tegen de huisgemeenten en het stellen van het woord boven het sacrament. Noordmans bedoelt het goed. Maar hoe denken de anderen? - Discussie: Dr. Honders zag niets tegen, juist veel voor een moderator in een presbyteriale kerkorde. Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 88 en 92. - Voor Confessionele Vereniging, zie n. 22.8. Verslag vergadering in <hi rend="italic">GK.</hi> 46 (21 en 28.6.1934) nrs. 2385, 2386. Voor 'rechtskracht van het Woord', vgl. G., <hi rend="italic">De wortel des kwaads,</hi> Nijmegen 1904, p. 5, 27, 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 22.23. Dr. P. J. Kromsigt zat in 1899 en in 1905 in synodale commissies resp. voor een modus vivendi en ter bestudering van het reorganisatievraagstuk. Beide keren werd uitgeweken naar de figuur van de wijkgemeente, maar zelfs dit resultaat werd weer ongedaan gemaakt. In 1901 bereikte een Open Brief, ondertekend door Gunning, Hoedemaker en Kromsigt, de classicale vergaderingen met het verzoek dat de synode een cie. zou benoemen voor reorganisatie, 'opdat in de kerk de kracht des Heren tot hervorming openbaar zou worden'. Ofschoon veel classes deze brief ondersteunden bij de synode van 1901, stemde deze toch tegen. 9 leden van de synode verklaarden "dat het belijden van Jezus Christus als de Here der heerlijkheid, het Hoofd der gemeente, de <pb n="297" ed="VW"/>enige Zaligmaker van zondaren, is de heilige roeping der kerk". Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1901. In dat jaar verzocht Gunning tot de synode toegelaten te mogen worden om de reorganisatie te bepleiten, maar dit werd geweigerd. In febr. 1904 werd door Hoedemaker en Kromsigt een open Brief van Gunning aan de synode der NHK. mede ondertekend, waarin een profetisch appèl op de synode wordt gedaan. Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1904.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">NRC.</hi> 1.6.1934, avondblad A, p. <hi rend="italic">3.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n5" type="end" place="end" n="5"><p>K. ziet de ambtsmacht van de moderator/visitator als imperiaal (in de zin van staatkundig, bisschoppelijk, hiërarchisch), de ambtsmacht van de classicale vergadering ziet hij als rninisteriaal (in de zin van echt kerkelijk, schriftuurlijk, overeenkomstig Mt. 20 : 25).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.hamer-en-nijptang.n6" type="end" place="end" n="6"><p>De besprekingen van de cie. van contact (zie n. 31.25) waren strikt vertrouwelijk. Het 'tipje' was in feite reeds door KHe., in zijn brochure, opgelicht. N. tilt het terwille van de duidelijkheid hier alleen iets verder omhoog. Zie n. 43.15-17.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="45" xml:id="noordmans5.odium-schuiven" decls="#bibl-noordmans5.odium-schuiven">
<pb n="297" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Odium schuiven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het verwijt van Kerkherstel over de mislukte pogingen tot samenwerking <hi rend="italic">aan het adres van Kerkopbouw van de hand gewezen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In het julinummer van <hi rend="italic">Nieuw Kerkelijk Leven</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n2" rend="superscript">2</ref> schrijft de secretaris van Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n3" rend="superscript">3</ref> over de wijzigingen in onze reorganisatie-voorstellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Hij noemt ze 'een grote teleurstelling',</seg> <seg n="4.1.2">'gezien de verschillende samensprekingen' van de Commissie van contact die waren voorafgegaan en die veel meer deden verwachten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n5" rend="superscript">5</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"/></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Inderdaad gingen de veranderingen,</seg> <seg n="5.1.2">die genoemde commissie zich unaniem als mogelijk had gedacht,</seg> <seg n="5.1.3">verder dan de nu aangebrachte en in zoverre begrijp ik de teleurstelling van dr. Evenhuis en kan die tot op zekere hoogte delen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er staan echter in het schrijven van de secretaris een paar dingen,</seg> <seg n="6.1.2">waarover ik meen hier iets te moeten zeggen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij stelt drie dingen vast:</seg> <seg n="6.2.2">1. dat Kerkopbouw niets heeft gedaan om aan de bezwaren van Kerkherstel tegemoet te komen;</seg> <seg n="6.2.3">2. dat men van laatstgenoemde zijde tot verregaande concessies bereid was;</seg> <seg n="6.2.4">en 3. dat het odium van de mislukking dus rust op Kerkopbouw.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Tegen deze voorstelling van zaken moet ik opkomen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik kan natuurlijk niet publiek gaan bespreken wat Contact had voorgesteld en wat daarvan is overgebleven.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze dingen zijn binnenskamers besproken en komen dus niet in aanmerking voor openbare discussie.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar wel mag ik zeggen dat het tere werk van bemiddeling tussen de beide verenigingen wordt geschaad<pb n="298" ed="VW"/> en de sfeer vertroebeld,</seg> <seg n="7.4.2">als dr. Evenhuis als secretaris van Kerkherstel van zijn ervaringen in de Commissie van Contact gebruik maakt bij zijn polemiek tegen onze vereniging.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wat onder de witte vlag besproken wordt,</seg> <seg n="7.5.2">mag in de strijd niet gebruikt worden.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><hi rend="italic">Het gehele rapport van Kerkopbouw is een poging tot samenwerking.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1"><hi rend="italic">Van de 'vergaande concessies' van Kerkherstel is ons niets gebleken.</hi></seg></s></quote>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu de secretaris dit wel oorbaar heeft geacht,</seg> <seg n="9.1.2">wil ik het volgende opmerken:</seg> <seg n="9.1.3">Ad 1.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Kerkopbouw heeft na definitieve vaststelling van haar Ontwerp weinig kunnen doen om aan de bezwaren van haar zustervereniging tegemoet te komen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar het hele Rapport is een poging om dat te doen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is geen compromis;</seg> <seg n="9.4.2">het is een principieel voorstel.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar daarbij hebben wij de continuïteit met vroegere reorganisatiepogingen zoveel mogelijk in het oog gehouden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is niet weinig wat in die richting door onderlinge bespreking van zeer verschillend getinte groepen is bereikt.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ik ben overtuigd dat men het in Kerkherstel niet mogelijk had geacht.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daardoor komt het dat er nu achteraf niet veel meer gedaan kan worden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De snaren staan strak gespannen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De samensprekingen in Contact konden,</seg> <seg n="10.3.2">in principieel opzicht,</seg> <seg n="10.3.3">niet 'veel meer' doen 'verwachten'.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Misschien had psychologisch iets meer kunnen worden bereikt dan nu het geval is.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar aan de grote lijnen doet dat niets af.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En de onderlinge positie zou er niet ingrijpend door gewijzigd zijn.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ad 2.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat Kerkherstel 'tot vergaande concessies bereid' was is ons uit niets gebleken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Tenzij de secretaris daarmee bedoelt dat men van die zijde een heel eind met ons Ontwerp kon meegaan.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Dat bewijst echter alleen dat onze voorstellen een goede basis voor samenspreking vormen,</seg> <seg n="11.4.2">een betere dan die van 1929.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">- Maar daarover gaat het hier niet.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De vraag is of uit Hemmen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.odium-schuiven.n6" rend="superscript">6</ref> een ander geluid zou hebben geklonken,</seg> <seg n="11.6.2">als dat 'veel meer',</seg> <seg n="11.6.3">dat dr. Evenhuis verwachtte,</seg> <seg n="11.6.4">van onze zijde was afgekomen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Of prof. Haitjema en prof. Aalders hun referaten zouden hebben omgewerkt als ze in de Betuwe iets meer hadden gevonden van de in Contact besproken concessies?</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dit acht ik uitgesloten.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Van zulk een verre strekking waren deze niet.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">En wanneer dr. Evenhuis meent van wél dan had hij het niet nu,</seg> <seg n="11.10.2">maar vooraf moeten zeggen.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Wij hadden daarmee dan winst kunnen doen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ad 3.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Mijn conclusie is dat de secretaris geen goed werk deed toen hij ons dit odium toeschoof.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Als er principiële verschillen bestaan,</seg> <seg n="12.3.2">dan heeft het geen zin er van te spreken.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Slechts als de dingen een uitgesproken psychologische kant hebben,</seg> <seg n="12.4.2">kan er reden voor zijn.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Maar Contact werkt averechts als men het in die richting exploiteert.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Teleurstellingen in die sfeer moet men zwijgend dragen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="299" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="299" ed="VW"/><hi rend="italic">KO. 3</hi> (september 1934) nr. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (juli 1934) nr. l; in <hi rend="italic">Uit het verbond, p.</hi> 100 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n3" type="end" place="end" n="3"><p>R. B. Evenhuis (1899-1980), hervormd predikant, o.a. te Scheveningen, Amsterdam. Voorman in KHe. (secretaris hoofdbestuur). Promoveerde op <hi rend="italic">De biblicistisch-eschatologische theologie van Johann Albrecht Bengel,</hi> diss. Groningen, Wageningen 1931. Schreef voorts <hi rend="italic">Ook dat was Amsterdam, 5</hi> dln., Amsterdam 1965-1978. Lid cie. van contact. Zie n.43.16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De wijzigingen betroffen:</p><p>a.art. 7 AR., waardoor duidelijk werd gemaakt, dat met moderator en visitator beslist geen nieuw ambt werd geïntroduceerd (huisgemeenten); b.art. 40d., 41, 42, 44 AR.: kleinere wijzigingen; c.nieuw artikel 75 AR., dat bepaalt: "Om de tien jaar zal de algemene synode zich opzettelijk uitspreken omtrent de vraag of de bepalingen van dit Reglement al of niet gewijzigd behoren te worden. . ." Vgl. A. M. Brouwer, <hi rend="italic">WNHK.</hi> 18 (21 juni 1934) nr. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n5" type="end" place="end" n="5"><p>op 20/21 juni 1933 legde de reorganisatiecommissie van KO. haar ontwerp aan het moderamen- KO. voor. Daarna vonden een aantal informele besprekingen plaats tussen KO. en KHe., o.a. in de commissie van contact. Pas in oktober werd het rapport gepubliceerd (zie n. 3 1. 1). - Het enige positieve resultaat was volgens E. de vaststelling, dat met de visitator niet een nieuw ambt ingevoerd werd. E. had gewild (blijkens zijn in noot 2 genoemd art.), dat KO. de bezwaren van KHe. had overgenomen. Deze waren gericht tegen de belijdende formuleringen in artt. 1 en 2; de huisgemeente; de visitatormoderator als bijna-ambt; de beknotting der classicale vergaderingen. Waardering had KHe. juist voor het herstel van de presbyteriale kerkregering en de erkenning van de noodzaak van leertucht. Vgl. <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp van Kerkopbouw beoordeeld,</hi> uitg. Ned. Verbond tot Kerkherstel, Wageningen 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.odium-schuiven.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor '<choice><sic>Hemrnen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Hemmen</corr></choice>' n. 43.1 (sub 8). - W. J. Aalders (zie n. 48.25), die zijn rede betitelde als <hi rend="italic">Wat nu</hi> ' 2, typeerde de huisgemeente als "een ontzet worden uit de ouderlijke macht van de kerkeraden over de minderheden"; Haitjema sprak over "een losgeraakt kerkelijk schip met revolutie aan boord".</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="46" xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht" decls="#bibl-noordmans5.kerkelijke-leertucht">
<pb n="299" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkelijke leertucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">'t Doet mij leed dat ik de volgorde der onderwerpen moest doen omkeren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Logisch en ook geestelijk en kerkelijk gaat het onderwerp van ds. Klein Wassink<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n2" rend="superscript">2</ref> voorop.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het dogma en het geloof komen voor de leertucht.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Maar het is nu eenmaal niet anders.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Mijn onderwerp luidt:</seg> <seg n="4.1.2">Kerkelijke leertucht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men kent in Engeland strafschoppen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">In Duitsland:</seg> <seg n="4.3.2">strafprofessoren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">In Nederland:</seg> <seg n="4.4.2">strafonderwerpen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Een daarvan werd mij opgegeven.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wat ik misdaan heb,</seg> <seg n="4.6.2">weet ik niet.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar ik moet deze dwangarbeid thans ondergaan.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Prettig is het niet,</seg> <seg n="4.8.2">onder collega's over leertucht te spreken.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Ik zou dan ook permissie willen vragen <pb n="300" ed="VW"/>om het niet con amore te behandelen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Misschien vraagt men:</seg> <seg n="5.1.2">waarom dan niet bedankt?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat ging ook niet.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik zie het onderwerp ook niet graag in <hi rend="italic">ieders</hi> handen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Er zat niet veel anders op dan aannemen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu is er op het stuk van leertucht wel iets veranderd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">1. Jaren geleden zou het niet behandeld zijn in de kring.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">2. Men kan er nu zonder levensgevaar over spreken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">3. Links en rechts wordt men het er over eens dat we er niet geheel zonder kunnen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ik denk aan bekende uitingen van ds. Snethlage<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>4</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14"/></choice> en van prof. Sevenster<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n5" rend="superscript">5</ref> op de vergadering van moderne theologen te Amsterdam.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De vrijzinnigen zijn aan het onderwerp gewend.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Minder ongevaarlijk zijn voor de spreker sommige <hi rend="italic">ethischen,</hi></seg> <seg n="7.7.2">die de zorg voor de gewetensvrijheid als dogma,</seg> <seg n="7.7.3">als geloofsartikel,</seg> <seg n="7.7.4">als 13e artikel van protestanten hebben overgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Over dit art. 13 van onze geloofsbelijdenis zullen wij het moeten hebben.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">13 is een raar getal.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">12 artikelen is christelijk,</seg> <seg n="8.3.2">met 13 raakt men de tel kwijt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men begint er wat <hi rend="italic">bij</hi> te geloven,</seg> <seg n="8.4.2">13 is een bijgelovig getal.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik val maar met de deur in huis.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Als ik mijn onderwerp dogmatisch,</seg> <seg n="9.2.2">leerstelling,</seg> <seg n="9.2.3">systematisch ga aanpakken,</seg> <seg n="9.2.4">dan wordt het nog erger dan het al is.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Men behoeft dwangarbeid niet nog bovendien te verzwaren.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik mag wel wat vlug in mijn onderwerp kunnen stappen door de eerste de beste deur.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik ga daarbij niet te werk op de manier van Snethlage,</seg> <seg n="9.5.2">die het a priori van kerk nazoekt en daarin ook de notie van tucht aantreft.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dan moet iedere empirische kerk daarvan iets hebben.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Ontbreekt zulk een wezenlijk stuk in de structuur,</seg> <seg n="9.7.2">dan is het geen kerk.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Evenmin als een slak tot gewervelde dieren gerekend kan worden bij het ontbreken van een ruggegraat.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Zulke argumenten slaan fel in.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Ik wil nu wat gezapiger te werk gaan.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Ik ga nu uit van de empirische kerk.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Ik denk nu aan de toestanden,</seg> <seg n="9.12.2">zoals die nu zijn in de Duitse kerk,</seg> <seg n="9.12.3">wanneer Jezus als <hi rend="italic">held</hi> in plaats van als <hi rend="italic">lijder</hi> gepredikt wordt.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Als het bloed in ons hoger geschat wordt dan het bloed dat voor ons heeft gevloeid.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Als het ras in de plaats komt van de kerk.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">De hoogmoed in plaats van de nederigheid.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">Als de staat gediend wordt boven de gemeente.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">De zuiverheid van de afstamming boven die van de leer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Dan is het toch wel tijd om te vragen of er niet een wolkje als eens mans hand aan de kerkelijke hemel is.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Of het dan aangaat,</seg> <seg n="9.19.2">steeds door rustig naar art. 13 te verwijzen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De Duitse kerken,</seg> <seg n="10.1.2">die inzake leertucht nooit zo streng geweest zijn als de gereformeerden,</seg> <seg n="10.1.3">nemen die houding niet aan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zij spreken niet van een wolkje,</seg> <seg n="10.2.2">maar van storm.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En zij gedragen zich daarnaar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij grendelen deuren en ramen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1"><hi rend="italic">Zij ontwerpen fluks een nieuwe organisatie,</hi></seg> <seg n="10.5.2">formeren een Bekenntnisfront,</seg> <seg n="10.5.3">roepen een vrije synode samen,</seg> <seg n="10.5.4">staan in de positie van de kerk in iedere eeuw als het bestaan der kerken op het spel stond.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Van Nicea in 325 en alle latere synodes die samenkwamen om te belijden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hier behoeven wij dus niet van een kerkelijk a priori uit te gaan.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Wij behoeven <pb n="301" ed="VW"/>niet te demonstreren,</seg> <seg n="10.8.2">geen stof in de lucht te gooien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Wij wijzen naar datgene quod semper,</seg> <seg n="10.9.2">quod ubique quod ab omnibus ecclesiis gedaan is en nog gedaan wordt.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Als het om de belijdende kerk gaat,</seg> <seg n="10.10.2">komt er leertucht.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het gewicht en het geweld van deze vraag kunnen wij hier in deze zaak niet helemaal doorvoelen.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Wij zijn altijd geneigd er nog een grapje van te maken,</seg> <seg n="10.12.2">Dat is menselijk.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Wij maken grapjes tot het ernst wordt.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">En dan houden de grapjes vanzelf op. <hi rend="italic">Wie het geweld van deze vragen had willen doorvoelen,</hi></seg> <seg n="10.14.2"><hi rend="italic">had in 1933 en 1934 in de Duitse gemeenten en pastorieën moeten zijn.</hi></seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Met Nicolai (?)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n9" rend="superscript">9</ref> te Berlijn,</seg> <seg n="10.15.2">toen hij afgeranseld werd op zijn kamer.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Bij Niemöller,</seg> <seg n="10.16.2">voorzitter van het Westfaalse Bekenntnisfront,</seg> <seg n="10.16.3">toen men hem uit zijn kerk weerde.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n10" rend="superscript">10</ref><s n="10.17"><seg n="10.17.1">Bij Barth,</seg> <seg n="10.17.2">nu hij stadarrest heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Hier is leertucht te zien,</seg> <seg n="10.18.2">niet <hi rend="italic">in a priori-vorm,</hi></seg> <seg n="10.18.3"><hi rend="italic">maar in levenden lijve en aan den lijve.</hi></seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Hier kan men zien dat art. 13 een politiek credo moet zijn en geen kerkelijk.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Gewetensvrijheid is een eis die men <hi rend="italic">aan de staat moet stellen en niet aan de kerk.</hi></seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Art. 13 kan in de staat alleen gehandhaafd worden als de kerk binnen haar muren het Evangelie weet zuiver te houden.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1"><hi rend="italic">De leertucht,</hi></seg> <seg n="10.22.2">die in de grote momenten der historie door de kerk wordt verzuimd,</seg> <seg n="10.22.3">komt <hi rend="italic">in politieke vorm over haar zelfterugvallen.</hi></seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">De kerk heeft slechts 12 artikelen en die heeft ze te bewaren.</seg></s> <s n="10.24"><seg n="10.24.1">Gewetensvrijheid is een politiek credo.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Ik kan mij moeilijk voorstellen dat iemand zo ver zou gaan dat hij iedere tucht in elke vorm voor de kerk zou afwijzen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat hij,</seg> <seg n="11.2.2">in het geval van de Duitse kerken,</seg> <seg n="11.2.3">een absoluut lijdelijke houding zou aanbevelen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dat betekent oplossing der kerk.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Geen tucht wil zeggen:</seg> <seg n="11.4.2">geen organisatie.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En geen organisatie:</seg> <seg n="11.5.2">geen belijden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En geen belijden:</seg> <seg n="11.6.2">geen prediking.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En geen prediking:</seg> <seg n="11.7.2">geen geloof. 't Een hangt aan 't ander.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">En nu komen wij toch in de buurt van dr. Snethlage.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1"><hi rend="italic">Een geestelijk lichaam heeft een structuur,</hi></seg> <seg n="12.2.2"><hi rend="italic">een apriori-vorm.</hi></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En men kan niet een der ribben wegnemen,</seg> <seg n="12.3.2">zonder dat de ander valt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Alleen in volmaakt academische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n12" rend="superscript">12</ref> tijden kan men zo met een hobby ingenomen raken,</seg> <seg n="12.4.2">zo stijf in het zadel zitten op een stokpaardje,</seg> <seg n="12.4.3">dat men een art. 13 liever heeft dan de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Dat men meer ingenomen is met de formele vrijheid dan met de materiële vrijheid van een christenmens.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Men kan dat alleen als men uit de sfeer der kerk feitelijk uit is geraakt en in een andere dampkring is gaan ademen.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zodra men weer werkelijk in de kerk komt,</seg> <seg n="12.7.2">moet dit weer veranderen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Inzake <hi rend="italic">leertucht</hi> hebben velen een eeuw lang absoluut <hi rend="italic">onkerkelijk</hi> gedacht.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Symptomen daarvan zijn:</seg> <seg n="12.9.2">a. een politieke opvatting van <hi rend="italic">vrijheid in de kerk:</hi></seg> <seg n="12.9.3">gewetensvrijheid;</seg> <seg n="12.9.4">b. <hi rend="italic">een sentimentele filantropische voorliefde voor de stiefkinderen der kerk;</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n13" rend="superscript">13</ref></seg> <seg n="12.9.5"><hi rend="italic">c.</hi> een humanistische,</seg> <seg n="12.9.6">formele opvatting van wat waarheid is,</seg> <seg n="12.9.7">waarbij het formele,</seg> <seg n="12.9.8">de vorm der overtuiging,</seg> <seg n="12.9.9">de inhoud,</seg> <seg n="12.9.10">het Woord Gods overwoekert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De prediker is dan altijd belangrijker dan de prediking. 't Is altijd jammer voor de man,</seg> <seg n="12.10.2">maar nooit jammer voor God;</seg> <seg n="12.10.3">d. een schoolse beschouwing over de leerregel,</seg> <seg n="12.10.4">zodat de <pb n="302" ed="VW"/><hi rend="italic">theologie</hi> en níet <choice><sic>debelijdenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de belijdenis</corr></choice> de gemeente <hi rend="italic">de regel voor de prediking geeft.</hi></seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Dat is de leertucht van Willem 1 van 1816.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Instellingen,</seg> <seg n="12.12.2">theologische faculteiten die de leerontwikkeling regelen.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">De kerk behoeft het niet meer te doen.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">De tucht is de geestelijke exponent van de theologie.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Zij behoeft niet opzettelijk geoefend.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">De belijdenis wordt een academische kwestie.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Het kerkelijke geharrewar zal vervangen worden door de geëleveerde discussie der hoogleraren in de theologie.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">Een nieuwe,</seg> <seg n="12.18.2">betere eeuw zal aanbreken.</seg></s> <s n="12.19"><seg n="12.19.1">Dat is meer luthers dan gereformeerd.</seg></s> <s n="12.20"><seg n="12.20.1">Het is een beperkt recht om een eigen religie te hebben.</seg></s> <s n="12.21"><seg n="12.21.1"><hi rend="italic">De koning heeft de religie en laat de professoren spelen voor zijn aangezicht.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="12.22"><seg n="12.22.1">Zo als de wetenschap wil,</seg> <seg n="12.22.2">zo zal de religie zijn.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In een academische tijd gaat dat goed.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Iedere tijd krijgt de <choice><sic>Ieertucht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">leertucht</corr></choice> die hij verdient.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar het gaat niet altijd.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Deze wetenschappelijke kruik gaat zolang te water tot hij breekt.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">We zullen niet altijd de preek en belijdenis laten bepalen door wat Harnack zegt over het wezen des christendoms of Bousset over Kurios Christos of Ritschl<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n16" rend="superscript">16</ref> over de rechtvaardiging en verzoening.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Er zijn tijden dat de mensen willen weten wat God zegt.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik zie bedenkingen tegen die laatste uitdrukking oprijzen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ik antwoord:</seg> <seg n="14.3.2">ik weet het ook niet.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zwijg gij stil.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Natuurlijk kan men dat van Luther en Calvijn ook zeggen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Zij zijn God ook niet.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar er is toch verschil tussen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Luther en Calvijn stonden midden in de kerk.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De kerkgeschiedenis ging door hun leven als een storm.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Zij konden met meer recht zeggen:</seg> <seg n="14.10.2">God zegt het.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Niet de humanist Erasmus maar Luther had gelijk.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Niet Castellio,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n17" rend="superscript">17</ref><seg n="14.12.2">maar Calvijn.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Niet in de school maar in de kerk was des Heren Woord.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Een dergelijk verschil is er tussen de academische tijd,</seg> <seg n="14.14.2">die achter ons ligt en de kerkelijke tijd,</seg> <seg n="14.14.3">waarin wij nu staan.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Die tijd is erg onkerkelijk en daarom kerkelijk.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1"><hi rend="italic">Kerkelijkheid</hi> is geen gegeven ding,</seg> <seg n="14.16.2">geen humaan geestelijk wezen,</seg> <seg n="14.16.3">geen wetenschappelijke theologische evidentie.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Maar menselijke nood,</seg> <seg n="14.17.2">waarin God spreekt.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Het Woord is vlees geworden.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">Ik meen het te kunnen verantwoorden als ik zeg dat wij dat weer beter verstaan.</seg></s> <s n="14.20"><seg n="14.20.1">Het 'God spreekt' moet ons redden.</seg></s> <s n="14.21"><seg n="14.21.1">De mensen willen weten wat God zegt.</seg></s> <s n="14.22"><seg n="14.22.1">Maar daarmee komt de kerkelijke leertucht naar voren.</seg></s> <s n="14.23"><seg n="14.23.1">In een eeuw die daarnaar vraagt zal zij niet kunnen ontbreken.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het vraagstuk is daarmee natuurlijk niet opgelost.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Alle bedenkingen en bezwaren uit de academische tijd blijven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Uit een oogpunt van humanistische wetenschappelijkheid zijn ze onoplosbaar.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar de bedenkingen worden aan de kant geschoven als God spreekt.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De kerk heeft te zorgen dat Gods Woord gepredikt wordt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Dat is het doorslaande argument.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dat niet academisch is,</seg> <seg n="15.7.2">maar ergerniswekkend,</seg> <seg n="15.7.3">zoals de tucht altijd geweest is.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Dat zet zich ook alleen door in menselijke nood.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Dan gaat al het andere aan de kant.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Dan willen God en de ziel bij elkaar wezen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De vraag is nu of deze dingen enigszins te organiseren zijn.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Men is <pb n="303" ed="VW"/>geneigd te zeggen van niet.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Men wil God en de ziel mystisch zich laten verenigen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar dat is niet de christelijke opvatting.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De christelijke kerk bevat de idee der schepping.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Er is een zekere orde.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Daar is de kosmos in opgesloten.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Ook de kerkorde.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">God.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Gods Woord.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Preek.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Organisatie.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Tucht.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Het hoort bij elkaar in de christelijke kerk.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Maar zij zullen dat alleen zijn van de idee der kerk uit.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Of liever van Gods Woord uit.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Er blijft iets primitiefs in alles wat de kerk is.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Luther was geweldig tegen de ceremoniën.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Luther had in 1526 zijn hele gedachte uitgesproken in <hi rend="italic">Deutsche Messe und Ordnung des Gottesdienstes.</hi></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Toen de synode het overnam:</seg> <seg n="17.3.2">solch ein Haufen Gesetze mit so machtigen Worten hei uns vorzunemen,</seg> <seg n="17.3.3">daar zag hij tegenop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-leertucht.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Luther vond de dominees en de scholen de beste concilies.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Deze terughoudendheid van Luther wreekt zich nu in Duitsland.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De achterstand moet opgehaald door <hi rend="italic">Bekenntnisfront en vrije synode.</hi></seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De organisatie van het leven in de kerk heeft Luther niet aangedurfd.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Calvijn gaat verder.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Ook eenvoudig.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Maar hij gaat verder.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">De kerk is niet het Koninkrijk.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Ze blijft de kerk.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Toch moet het leven georganiseerd.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">Er is een scheppende kracht in Gods Woord.</hi></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De vraag:</seg> <seg n="18.2.2">hoe moeten wij dat organiseren,</seg> <seg n="18.2.3">is niet geheel af te wijzen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zo'n organisatie mag geen improvisatie zijn. 't Moet een soort snijding zijn van menselijke nood en goddelijk evangelie.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Een wegbreken van hindernissen,</seg> <seg n="18.4.2">meer dan aanleggen van een leiding.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">In organisatie en tucht beide is iets van een minimale bemoeienis.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De nood moet zijn opgelegd.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De tucht moet ascetisch zijn.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar zij moet er zijn.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik zal nu niet spreken over bepaalde voorstellen in die richting.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="303" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Blijkens een aantekening van N.: een lezing gehouden 'herfst 1934, 13 september' en wel voor de 'Gelders-overijsselsepredikantenvereniging'. Deze was gewoon een dag per jaar bijeen te komen, meestal te Zutfen. Gedurende een groot aantal jaren was ds. J. J. Ploos van Amstel (van Rekken) secretaris-penningmeester. Het ontwerp-KO. was voor de eerste keer behandeld in de zomersynode-1934. Deze had zich beperkt tot het instellen van een cie. van rapport, die verslag moest uitbrengen op een buitengewone synodevergadering op 8.1.1935. Maar het ontwerp had van alle kanten reeds zoveel bestrijding opgeroepen, dat niemand er zich over verbaasde dat het uiteindelijk met 14 tegen 5 stemmen verworpen werd. De afstand tot KHe. en tot de vrijzinnigen werd door het ontwerp gemarkeerd, terwijl een breuk zich ging aftekenen in de eigen gelederen van KO., juist terzake van het onderwerp van deze lezing. Een en ander verhoogde de animo van de spreker om het onderwerp te behandelen uiteraard niet.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bedoeld is waarschijnlijk (zo vermoedt ds. J. J. Pl. v. A., in een mondeling bericht aan red.):B. Klein Wassink (1874-1946), <choice><sic>hervormdpredikant</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hervormd predikant</corr></choice> o.a. te Leeuwarden, laatstelijk te Bathmen; theoloog van de evangelische richting. Mogelijk ook zijn zoon: J. H. Klein Wassink (1899-1978), zie n. 52.10, predikant te Kuilenburg (1927-1937), daarna te Alkmaar, van 1945-1964 predikant in algemene dienst voor N.-Holland benoorden het IJ. J. H. Kl. W. sprak 2.10.1936 op het Congres van de Vereniging voor Vrijzinnig Hervormden over <hi rend="italic">De kerk als belijdende kerk.</hi></p></note>
<pb n="304" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="304" ed="VW"/>In Duitsland werd wel eens na de benoeming van een hoogleraar, die om zijn ideeën nogal omstreden was, ter compensatie een andere hoogleraar van juist tegenovergestelde bepaaldheid benoemd (strafprofessor). Zo werd de 'positieve' A. Schlatter aan de theologische faculteit van Berlijn benoemd na de benoeming van de 'liberale' A. von Harnack.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. L. Snethlage (geb. 1886), hervormd predikant o.a. te Ouwerkerk en Oyen. Legde bediening neer (1914-1917); in 1945 met emeritaat. In 1936 werd bij de synode een bezwaarschrift tegen zijn communisme ingebracht, hetgeen de synode tot een uitspraak tegen dat stelsel bracht. Vgl. Hand. Syn. 1936. Godsdienstfilosoof op de basis van het neokantianisme. Schreef o.a.: <hi rend="italic">Kritische philosophie, theologie en psychologie,</hi> Assen <hi rend="italic">1927; Herinneringen en perspectieven,</hi> Arnhem 1949. Bepleit reeds in <hi rend="italic">Kerk, cultuur, arbeid,</hi> Amsterdam 1923, p. 103 v., 141 v., het herstel van kerkelijke tucht in een kerk op, arbeid' gebaseerd. Dit standpunt ook nog in <hi rend="italic">KW.</hi> 3 (30.4.1937 en 4.5.1937); vgl. H. Bartels, a.w., p. 133 v. en Rasker, a.w., p. 419.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>G. Sevenster (geb. 1895), hervormd predikant te Anloo, Hoorn, Purmerend, Boxum; hoogleraar NHK. 1933; gewoon hoogleraar N.T., beide te Leiden. Schreef: <hi rend="italic">Ethiek en eschatologie in de synoptische evangeliën,</hi> diss. Leiden 1929; <hi rend="italic">Christologie van het N. T.,</hi> Amsterdam 1946. S. sprak op de vergadering van 25/26.4.1933 over <hi rend="italic">Het lichaam van Christus, vgl. NTT.</hi> 22 (1933), Kroniek, p. 306. Blijkens het <hi rend="italic">Algemeen Handelsblad dd.</hi>26.4.1933 zei hij o.a.: "Het lichaam van Christus is een geloofsgemeenschap, die bij Christus behoort en haar zin voornamelijk ontleent aan de verkondiging van het Evangelie van Jezus Christus. Die verkondiging zal steeds weer vragen om de steun van een geloofsbelijdenis; en leertucht als consequentie daarvan zal niet zijn te ontgaan." Sevenster voerde met Horreüs de Haas een discussie over leertucht en vrijheid, teruggaand op een verschillend Godsbegrip; KW. 25 (1933) nrs. 24.2, 10.3, 14.7, 28.7, 11.8, 25.8, 6.9, 22.9, 20.10, 17.11, 1.12; vgl. Rasker, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 272, 427 (noot 19).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 26.8 sub a-f.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 26.8 sub <hi rend="italic">e-i.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Stof gooien (pulvis belli): oorlogsverklaring in het oude Rome; voor het kenmerk van katholiciteit (quod semper etc.) zie VW., dl. 1, p. 380, noot <hi rend="italic">e.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Het vraagteken is van Noordmans. Men leze (op gezag van schr. mededeling van Wilhelm Niemöller d.d. 24.3.1980 aan red.): 'Jacobi' in plaats van 'Nicolai'. Vgl. Joachim Gauger, <hi rend="italic">Chronik der Kirchenwirren</hi> I, p. 145. "Ein anderer Führer des Notbundes Gerhard Jacobi wurde in seiner Wohnung von sieben Burschen überfallen, sodass ihm 14 Tage Bettruhe verordnet werden musste." Vgl. ook John S. Conway, a. w., p. 93. Dit gebeurde na het zgn. 'Maulkorberlass' (zie n. 26.8 sub g). - Gerhard Jacobi, geboren 1891, medestander van Barth, was leidinggevend in de BK., predikant Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche Berlijn, praeses Bekenntnissynode Berlijn-Brandenburg; na de oorlog actief in Berlijn en in Oldenburg.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Martin Niemöller werd inderdaad 27.1.1934 met verlof gestuurd, 10 februari met gedwongen emeritaat. Dat was na ontvangst bij de Führer (25.1.1934). Zie n. 26.8 sub 9; 63.54.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Bonn, 30.4.1934 (o.a. om zijn weigering van de Hitlergroet). Om deel te kunnen nemen aan 'Barmen' (29-31 mei 1934) trotseerde B. dit bevel. Op 26.11.1934 werd hij geschorst als hoogleraar te Bonn om zijn weigering de eed van trouw (ongeclausuleerd) afte leggen. Op 22.6.1935 werd hij met emeritaat gezonden en vertrok hij naar Bazel. Vgl. H. Prolingheuer, <hi rend="italic">Der Fall Karl Barth,</hi> Neukirchen-Vluyn 1977, p. 18-21, 47 vv., 197 vv. Zie ook n. 63.52.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. gebruikt dit woord dikwijls als interpretatie van een bekende uitspraak van de Commissaris-Generaal van de Koning <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Repelaer van Driel, gedaan tijdens zijn opening van de eerste synodezitting, zie n. 34.5.</p></note>
<pb n="305" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n13" type="end" place="end" n="13"><p><pb n="305" ed="VW"/>Misschien speelde de titel van het boek van de vrijzinnige voorman prof.dr. J. Lindeboom, <hi rend="italic">Stiefkinderen van het Christendom</hi>, 's-Gravenhage 1929 (zie ook n. 18.2), N. door het hoofd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Omstreeks deze tijd publiceert G. Horreüs de Haas zijn <hi rend="italic">Overlevering en waarheid,</hi> Assen 1934. In zijn bespreking hiervan in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (nov. 1934) nr. 7 schrijft A. M. Brouwer: "Wanneer ik van iemand die de zuivere immanentie predikt en alle christelijke geloofsvoorstellingen bestrijdt, heb gezegd, dat hij niet in de kerk thuishoort, dan is dat niet zoals op p. 11 gezegd wordt - omdat hij de ideële Christologie voorstaat, maar omdat hij die Christologie losmaakt van de historie en het persoonlijk bestaan van Christus in twijfel trekt." Zie n. 43.48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Regel vooral in lutherse landen: Cujus regio, illius religio, dwz. de vorst mag de religie die hij aanhangt doen heersen in het gebied van zijn zeggenschap; voor 'spelen voor zijn aangezicht', vgl. 2 Sam. 2 : 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n16" type="end" place="end" n="16"><p>A. von Harnack (1851-1930), vermaard kerk- en dogmenhistoricus. Schreef o.a. <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums,</hi> Leipzig 1900; opnieuw uitg. in Siebenstern Taschenbücher (nr.27)met een woord vooraf door Rudolf Bultmann, München-Hamburg 1964.W.Bousset (1865-1920), nieuwtestamenticus en godsdiensthistoricus; schreef o.a. <hi rend="italic">Kyrios Christos. Geschichte des Christusglaubens von den Anfángen des Christentums bis Irenäus,</hi> Göttingen 1913, 1967<hi rend="superscript">6</hi>. A.B. Ritschl <choice><sic>(1 822</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1822</corr></choice>-1889), dogmenhistoricus. Hoofdwerk: <hi rend="italic">Die Christliche Lehre von der Rechtfertigung und der Versöhnung,</hi> Bonn 1870-'7 1. Hij bepleitte een ethisering van de klassieke satisfactieleer. Zie VW., dl. 1, p. 75, noot 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Sebastian Castellio (1515-1563), Frans humanist, protestant geworden, bij Calvijn in huis, rector school Genève, verwierp leerstuk der predestinatie, schreef tegen het verbranden van Servet (1554) <hi rend="italic">De haereticis,</hi> waarin hij <choice><sic>geloofsvrijbeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">geloofsvrijheid</corr></choice> en tolerantie verdedigde.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-leertucht.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie n. 55.23.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="47" xml:id="noordmans5.de-doleantie" decls="#bibl-noordmans5.de-doleantie">
<pb n="305" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Doleantie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De Doleantie heb ik van zeer nabij mee beleefd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik was op 7 februari 1886,</seg> <seg n="2.2.2">nu juist op de dag af vijftig jaar geleden,</seg> <seg n="2.2.3">huisgenoot van ds. Van Lingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.4">die op die datum Houtzagers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n3" rend="superscript">3</ref> te Kootwijk bevestigde,</seg> <seg n="2.2.5">en daardoor meewerkte tot de instituering van de eerste kerk buiten synodaal verband.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik heb hem enige weken later de <hi rend="italic">berisping</hi> horen voorlezen die hij deswege van het classicaal bestuur ontving.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Kootwijk is echter maar een nietig dorpje,</seg> <seg n="3.1.2">verscholen tussen zandverstuivingen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De haard van de Doleantie,</seg> <seg n="3.2.2">waaruit een vonk naar het Veluwse gehucht oversprong,</seg> <seg n="3.2.3">brandde in de hoofdstad des lands.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daar werden op 7 februari sedert enkele weken de bijeenkomsten in <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>lokalen' reeds gehouden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">In Plancius,</seg> <seg n="3.4.2">in Frascati,</seg> <seg n="3.4.3">in de Werkende Stand,</seg> <seg n="3.4.4">in Stroucken,</seg><pb n="306" ed="VW"/> <seg n="3.4.5">in de Vrede,</seg> <seg n="3.4.6">in de Vereeniging.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Kuyper decreteerde:</seg> <seg n="3.5.2">"De gereformeerde gemeente van Amsterdam ... wil geen voet meer over de drempel van de bedehuizen zetten,</seg> <seg n="3.5.3">tenzij eerst haar trouwe leraren in ongerepte ere hersteld zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze houding verschilde dus van die te Kootwijk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daar had men,</seg> <seg n="4.2.2">min of meer bij verrassing,</seg> <seg n="4.2.3">de preekstoel bezet met een kwekeling van de Vrije Universiteit,</seg> <seg n="4.2.4">een daad van openbare kerkelijke revolutie.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Te Amsterdam deed men zoiets niet.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men gaf zich voorlopig,</seg> <seg n="4.4.2">onder protest,</seg> <seg n="4.4.3">neer onder de maatregelen der kerkelijke besturen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Deze houding noemde men <hi rend="italic">doleren,</hi></seg> <seg n="4.5.2">waarmee bedoeld wordt dat een kring zich met droefheid afzondert,</seg> <seg n="4.5.3">zonder de band met de kerk te verbreken.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">- Te Amsterdam hadden Kuyper,</seg> <seg n="4.6.2">Rutgers en De Savornin Lohman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n5" rend="superscript">5</ref> op 6 januari<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n6" rend="superscript">6</ref> ook wel verrassende dingen gedaan,</seg> <seg n="4.6.3">maar die hadden plaats op het gebied van het <hi rend="italic">beheer</hi> en niet van het <hi rend="italic">bestuur.</hi></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Daarover had de Hoge Raad te beslissen en niet de synode.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In wezen verschilden de gedragingen te Kootwijk en te Amsterdam niet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De Hoge Raad<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n7" rend="superscript">7</ref> kon er in het eerste geval niet buiten blijven en de synode in het laatste niet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Met het oog op de omvang van de Amsterdamse gemeente werd daar de <hi rend="italic">doleantie</hi> gekozen en te Kootwijk,</seg> <seg n="5.3.2">omdat het een kleine plaats was,</seg> <seg n="5.3.3">de <hi rend="italic">revolutie.</hi></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De vorm deed er echter minder toe.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Twee beschouwingen stonden toen in haar geheel tegen elkaar over en een van beide moest wijken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ze betroffen zowel de theologie als het kerkbegrip;</seg> <seg n="5.6.2">zowel het bestuur als het beheer.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Kuyper kwam daar rond voor uit.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">"Ja gewisselijk",</seg> <seg n="6.2.2">- zo schreef hij in die dagen</seg> <seg n="6.2.3">- "wat wij bedoelen is revolutie,</seg> <seg n="6.2.4">dwz. een <hi rend="italic">omwenteling</hi> van ons kerkelijk bestuur.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">We wensen dat ... <hi rend="italic">de wet in onze kerken zal verzet worden."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">'Roi fainéant,</seg> <seg n="6.4.2">nietsdoend Koning' wilde men de Christus in zijn kerk doen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">"Heel de kunst is"</seg> <seg n="6.5.2">- zo toornde hij tegen het synodaal beleid</seg> <seg n="6.5.3">- "om er altoos iets op te vinden!</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Met twee pannetjes bakt men dan. In het linkse pannetje geuren de aromatische kruiden van <hi rend="italic">de Belijdenis</hi> en in het rechtse pannetje de <hi rend="italic">Reglementaire</hi> slierasperges.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik kan er hier niet aan denken,</seg> <seg n="7.1.2">hoe kort ook,</seg> <seg n="7.1.3">een verhaal te doen van de toenmalige gebeurtenissen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hier is alleen plaats voor enkele indrukken en beschouwingen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wanneer ik mij de indruk in het geheugen terugroep,</seg> <seg n="7.3.2">die deze dingen voor vijftig jaren maakten,</seg> <seg n="7.3.3">dan is het vooral ook dit dat de <hi rend="italic">synodalen</hi> niet de 'beau rôle' hadden te vervullen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is geen verheffend gezicht als men een krachtige volksbeweging met kerkelijke reglementen ziet knevelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Kuyper was een schitterend leider en tot zijn naaste omgeving behoorden een aantal hoogstaande figuren.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zijn redevoeringen en zijn beide lijfbladen,</seg> <seg n="7.6.2"><hi rend="italic">De Standaard en De Heraut,</hi></seg> <seg n="7.6.3">oefenden in de kringen waar ze gelezen werden op het opgroeiend geslacht al vroeg een machtige bekoring.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Men voelde het als een verlies,</seg> <seg n="7.7.2">toen men buiten de omtrek van <pb n="307" ed="VW"/>deze magische cirkel geraakte.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dat gevoel heb ik in deze vijftig jaren nooit helemaal kwijt kunnen raken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het is moeilijk de Doleantie van Kuyper te scheiden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij was denker,</seg> <seg n="8.2.2">strateeg en tacticus tegelijk.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij proclameerde de beginselen,</seg> <seg n="8.3.2">maakte grootse plannen en was handig in de uitvoering daarvan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Bij ons ontbrak zulk een combinatie van gaven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij hadden Vos voor het kerkrecht,</seg> <seg n="8.5.2">Hoedemaker voor het gereformeerde kerkbegrip en Gunning voor het apostolisch christendom.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Eén voor één kwamen ze tegenover Kuyper niet altijd voordelig uit.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Dezer dagen heb ik nog eens gelezen in de beschrijving die Vos van de Doleantie heeft gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En daarnaast in de vlammende brochures van Kuyper uit de dagen van het <hi rend="italic">Conflict,</hi></seg> <seg n="8.8.2">waarin ik voor vijftig jaren ook reeds gebladerd moet hebben.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Ook nu nog bereidt mij het spel van de eerste tegenover dat van de laatste geen onverdeelde vreugde.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Kuyper is ook tacticus en in nog veel groter mate,</seg> <seg n="9.1.2">maar daardoorheen wordt vaak plotseling de grote lijn zichtbaar of lekt de vuurtong van de geestdrift voor het beginsel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Bij Gunning is de verhouding juist omgekeerd als bij Vos;</seg> <seg n="9.2.2">bij hem ontbreekt weer alle berekening.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De vereniging van alle drie bij Kuyper is de kracht en de zwakheid van de Doleantie geworden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zij maakte Kuyper tot een <hi rend="italic">leider,</hi></seg> <seg n="10.2.2">ook in de kerk,</seg> <seg n="10.2.3">waar zulk een functie niet op haar plaats is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Kuypers werk in de gemeente te Amsterdam in de laatste jaren voor de Doleantie leert ons dat overduidelijk.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De lectuur van boekjes als Westhoffs <hi rend="italic">Kijkjes achter de schermen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n13" rend="superscript">13</ref> heeft mij nooit kunnen bekoren.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar Kuyper heeft er aanleiding toe gegeven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij is zich bewust van het persoonlijk element in de strijd die hij voert,</seg> <seg n="10.6.2">als hij aan de Irenischen verwijt dat het <hi rend="italic">verborgen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n14" rend="superscript">14</ref> motief van hun handelingen is:</seg> <seg n="10.6.3">'de macht der gereformeerden te knakken,</seg> <seg n="10.6.4">vooral die van hun leidsman'.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dit tactisch karakter van de beweging van 1886 is daarom tenslotte een schadepost geworden.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het heeft op haar een stempel gezet;</seg> <seg n="10.8.2">iets van opzettelijkheid en gewildheid,</seg> <seg n="10.8.3">al is dit ook door het normale leven in de Gereformeerde Kerken,</seg> <seg n="10.8.4">waarin Kuyper weinig naar voren kwam,</seg> <seg n="10.8.5">gecompenseerd.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo hebben wij tenslotte vrede met de leiding Gods,</seg> <seg n="11.1.2">die ons buiten deze ongetwijfeld machtige beweging hield,</seg> <seg n="11.1.3">ook al liet de scheiding een zeker heimwee na.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij hebben geleerd het er mee te wagen dat het apostolisch christendom,</seg> <seg n="11.2.2">de gereformeerde kerkidee en het twintigste-eeuwse canonieke recht voorlopig drie verschillende,</seg> <seg n="11.2.3">moeilijk te verenigen instanties blijven,</seg> <seg n="11.2.4">die in de hedendaagse werkelijkheid elkander zoeken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wij vinden de afsluiting die Kuyper daarvan vooral in zijn eigen persoon gaf,</seg> <seg n="11.3.2">te weinig katholiek en te geforceerd met het oog op één bepaalde situatie,</seg> <seg n="11.3.3">het opkomen van het modernisme in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wij denken wel eens dat met het uitslijten van Kuypers meer bepaald persoonlijke invloed,</seg> <seg n="11.4.2">in verband met zijn aan de cultuur georiënteerd inzicht,</seg> <seg n="11.4.3">het einde van de <pb n="308" ed="VW"/>Doleantie komen moet.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wij wensen daarmee allerminst verval van de tot ver over het half miljoen zielen aangegroeide Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Dat zou ook ons tot grote schade strekken.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Maar wij hopen dat deze kerken weer opnieuw contact zullen krijgen met de geestelijke realiteit,</seg> <seg n="11.7.2">zodat alle reden tot zelftevredenheid wegvalt en verdiepte inzichten voor breder aansluiting voorbereiden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Kuypers opvatting dat een plaatselijke kerk zich te allen tijde aan het kerkverband mag onttrekken,</seg> <seg n="12.1.2">kan daarbij niet dienen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Daartegenover baat het niet als hij roept:</seg> <seg n="12.2.2">'Alle independentisme ligt ons verre'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hetzelfde geldt van zijn voorliefde voor het 'vrij beheer'.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Deze dingen zijn door tactische overwegingen ingegeven en missen breed-katholieke grondslag.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ook kan men geen <hi rend="italic">cassatie</hi> van een besluit van een kerkelijk bestuur vragen op grond van Gods Woord',</seg> <seg n="12.5.2">zoals Kuyper c.s. deden in 1886.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Daarmee plaatst men zich reeds buiten het kerkverband.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Ook dat is tactiek.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">In Vos heeft zich toen het canonieke recht op Kuyper gewroken.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De hatelijke tegenstelling <hi rend="italic">synodaal-dolerend,</hi></seg> <seg n="13.1.2">ook zoals ze nu onder andere namen voortleeft,</seg> <seg n="13.1.3">deugt niet.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Aan beide zijden liggen onderstellingen zonder geestelijke grondslag.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zulk een dolerende,</seg> <seg n="13.3.2">ondeugdelijke onderstelling is het,</seg> <seg n="13.3.3">als men,</seg> <seg n="13.3.4">in plaats van aan Gods verbond vast te houden,</seg> <seg n="13.3.5">driestweg links en rechts in de gemeente <hi rend="italic">wedergeboorte</hi> <choice><sic>voorondersteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vooronderstelt</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n17" rend="superscript">17</ref> en bij de leden een geestelijke houding aankweekt die niet gewaarborgd is door de werkelijkheid.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">En evenzo,</seg> <seg n="13.4.2">als men met Kuyper meent dat de gemeente wereldgelijkvormig werd <hi rend="italic">omdat</hi> er modernen in de kerk waren.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Vele gereformeerden weten dat nu wel beter.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Deze bewering heeft gebrek aan diepte.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ze is meer tactisch dan apostolisch van aard.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar ook aan de synodale kant liggen zulke valse onderstellingen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men kan er niet zomaar van uitgaan dat ieder die reglementair lid is van de kerk voor vol moet worden aangezien.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">In verband met de attestenkwestie noemde Kuyper dat casuïstiek en jezuïeten-moraal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En ook het moderne weekblad <hi rend="italic">De Hervorming</hi> schreef toen dat het een 'gedrochtelijke fictie' was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Deze praktijk heeft bij de synodalen in het algemeen en bij de confessionelen in het bijzonder veel gezonde werkelijkheidszin gedood.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dat is een verbondsleer in het luchtledige.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het vooropschuiven van het <hi rend="italic">beheer</hi> tegenover de <hi rend="italic">attesten-kwestie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-doleantie.n20" rend="superscript">20</ref> was ook tactisch en niet apostolisch.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Kuyper had gelijk toen hij schreef dat de gemeente er niet aan geloofde.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">En ook toen hij meende dat de tucht op die wijze tot <hi rend="italic">iets geheel anders</hi> gemaakt werd.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Inderdaad wordt ze zo een politie-maatregel tot bewaring van de orde en tot beveiliging van het aardse goed.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">De synodale organisatie is in 1886 in die richting verder uitgebouwd,</seg> <seg n="14.11.2">nl. in die van het zgn. <hi rend="italic">subintreren,</hi></seg> <seg n="14.11.3">waarbij een hoger bestuur iets komt doen wat 'des' lageren is.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">De tactiek van Kuyper heeft de synode tot deze ongeestelijke tactiek voortgedreven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De zaak is in 1886 niet uitgemaakt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij willen niet <hi rend="italic">dolerend,</hi></seg> <seg n="15.2.2">maar ook <pb n="309" ed="VW"/><hi rend="italic">niet synodaal</hi> zijn.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het geding moet op geestelijken wijze,</seg> <seg n="15.3.2">minder met tactiek belast,</seg> <seg n="15.3.3">worden heropend.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="309" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">A WCC.</hi> 12 (7,2.1936) nr. 15. Dit art. is in feite een herdenking van het bestaan van de Doleantie gedurende een halve eeuw.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Ds. F. Ph. L. C. van Lingen (1832-1913), hervormd predikant; classicus. Medeoprichter Confessionele Vereniging (1864). ijverde voor de opleiding van belijdenisgetrouwe predikanten. Richtte te Zetten het eerste christelijke gymnasium op met daaraan verbonden een internaat, N. was daarvan leerling (van 1885-1888). Vgl. G. J. <hi rend="italic">Paul, Biografische kanttekeningen bij de theologie van dr. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Noordmans, KTh.</hi> 30 (3.7.1979) nr. 10. Van L. bevestigdeke eerste afgestudeerde theoloog van de VU., nl. J. H. Houtzagers, in de hervormde gemeente van Kootwijk. Hij ging met de Doleantie mee, maar sloot zich later (op 7-2-1886) bij de Christelijke Gereformeerde Kerken aan. Hij deed veel voor de theologische opleiding in die kerken. Zie nr. 68, p. 516.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. H. Houtzagers ( 1 85 7-1940). Eerste afgestudeerde VU. 'Genabuurde kerken' nemen het proponentsexamen af en approberen zijn beroep. De kerkeraad van Kootwijk, geschorst door het classicale bestuur, breekt met 'de organisatie', evenals die van Voorthuizen. Vgl. Rasker, a.w., p. 187; J. C. Rullmann, <hi rend="italic">De Doleantie,</hi> Amsterdam 1916, p.7-19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Het conflict gekomen III: De 'vredelievenden' in de besturen,</hi> Amsterdam 1886, p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>F. L. Rutgers (1836-1917), <choice><sic>hervormdpredikant</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hervormd predikant</corr></choice>, o.a. te 's-Hertogenbosch, <choice><sic>waarhij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">waar hij</corr></choice> A. F. de Savornin Lohman ontmoette. Van 1878 af te Amsterdam. Medestrijder van Kuyper. Medeoprichter VU., waarvan hij in 1879 hoogleraar werd, o.a. in kerkrecht. Organisator en canonicus van de Gereformeerde Kerken. Kwam op voor rechtsbevoegdheid der plaatselijke kerken. Schreef o.a. <hi rend="italic">Oud en Nieuw Kerkrecht,</hi> Amsterdam 1886. Voor De Savornin Lohman zie VW., dl. 1, p. 387 v. Hoofdwerk <hi rend="italic">Onze Constitutie,</hi> Utrecht 1901. Zijn staatkundige opstelling komt uit <hi rend="italic">innaarde kerkofnaarhetevangelie,</hi> Utrecht 1924 (discussie met Lingbeek).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Poging zich 'in houders hand te stellen' van de Nieuwe Kerk op de Dam via de zgn. paneelzagerij. Zij beriepen zich op <hi rend="italic">De rechtsbevoegdheid onzer plaatselijke kerken,</hi> Amsterdam 1886, van A. F. de Savornin Lohman. Vgl. V. H. Rutgers, <hi rend="italic">De Doleantie en de Beheersquestie, in De Reformatie van 1886.</hi> Gedenkboek, Kampen 1936, p. 160-192.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Arrest Hoge Raad dd. 15.6.1888: 'dat beheerders van kerkelijke goederen, die door de kerkbesturen van hun bevoegdheid vervallen waren verklaard en met de Doleantie meegingen, geen recht hadden op het beheer of het bezit van die goederen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Het conflict gekomen 1: Complot en revolutie,</hi> Amsterdam 1886<hi rend="superscript">2</hi>, p. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>' ... en de vileine Paladijn, die voor Hem neer moest knielen, kroop in reglementaire waanzin zelf op zijn troon', zo luidt de voortzetting van het citaat. Vgl. <hi rend="italic">Het conflict gekomen 1,</hi> p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het conflict gekomen III: De 'vredelievenden' in de besturen,</hi> Amsterdam 1886, p. 6 v. "Een synodaal schipperaar moet aanvaring voorkomen tussen de twee beginselen, het autoritaire der reglementen en het geloofsbeginsel der belijdenis." Het citaat gaat verder: "en dan gaat het van dit wat en van <hi rend="italic">dat</hi> wat en <hi rend="italic">hocus pocus</hi> is fluks uw ereschotel gereed. Gij krijgt <choice><sic>gelij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gelijk</corr></choice>, maar hij die <hi rend="italic">tegen</hi> u is, krijgt ook gelijk. Toch eigenlijk maar half gelijk; want <hi rend="italic">heel</hi> gelijk, dat spreekt immers vanzelf, heeft alleen de Classicale 'in-het-gelijk-breider', de vondstenvinder van beroep."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Gedacht is aan de schorsing van kerkeraadsleden en de strijd om het beheer. Zie ook volgende noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>G. J. Vos Azn. (1836-1912), hervormd predikant te Amsterdam als opvolger van <pb n="310" ed="VW"/>Kuyper. Leerling van Groen en <choice><sic>Hoedernaker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Hoedemaker</corr></choice>. Kerkhistoricus en canonicus. Als scriba van het classicaal bestuur van Amsterdam greep hij in tijdens de Doleantie, die daardoor aan stootkracht inboette: hij dreef door, dat tachtig leden van de Amsterdamse kerkeraad geschorst werden. Schreef <hi rend="italic">Geschiedenis der vaderlandse kerk van 1630-1842, Dordt 18882; Groen van Prinsterer en zijn tijd,</hi> 2 dln., 1886; <hi rend="italic">Het Keerpunt in de jongste geschiedenis van Kerk en Staat, de eerste bladzijde der tweede Afscheiding,</hi> Dordrecht 1887.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n13" type="end" place="end" n="13"><p>A. J. Westhoff (1849-1929), hervormd predikant en predikant protestantse kerk in N.O.l. van 1882-1891 te Amsterdam. Schreef o.a. <hi rend="italic">Een verkenningstocht op het kerkelijk slagveld,</hi> Gorkum <choice><sic>188l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1881</corr></choice>; Kijkjes achter de schermen, onthulde geheimen inzake <hi rend="italic">het Amsterdamse kerkvoogden-oproer,</hi> Amsterdam 1886.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Vgl. Het conflict gerezen III: De 'vredelievenden' in de besturen, Amsterdam</hi> 1886,p.35.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n15" type="end" place="end" n="15"><p>"Om een bestuur in onze kerk roepen ook wij. De eenheid onzer vaderlandse kerken is ons onlosmakelijk. Tucht smaden we niet, we roepen ze juist in."Vgl. <hi rend="italic">Het conflict gekomen 1: Complot en revolutie,</hi> Amsterdam 18861, p. 35 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie hierover <hi rend="italic">Het dreigende conflict. Memorie van de gevolmachtigde</hi> commissie uit de <hi rend="italic">Amsterdamse kerkeraad ter voorlichting der gemeente inzake</hi> de attesten voor de cie. <hi rend="italic">gesteld door dr. A. Kuyper,</hi> Amsterdam 1886, p. 33 v. Vgl. ook p. 53 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n17" type="end" place="end" n="17"><p>'Principiële' wedergeboorte, 'zaad des geloofs', dient te worden 'verondersteld', in de lijn van het verbond, in de te dopen kinderen. Daarop moet volgen Gods 'tweede werk', dat de 'stengel des geloofs' doet uitbotten in bekering en vrucht. Vgl. K.s <hi rend="italic">Calvinisme en revisie, Amsterdam </hi><choice><sic>189 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">1891</hi></corr></choice><hi rend="italic">, p. 159. Vgl. N. in Ethisch, WD. 1</hi> (1 5.11.1952) nr. 23. Voor Haitjema's (met dit van N. ongeveer gelijktijdige) oordeel over de Doleantie, zie NKL. 6 (febr. 1936) nr. 6, waarin verslag Leeuwarder rede dd. 15.1.1936: a. overschatting autonomie plaatselijke gemeente; b. overspanning tegenstelling tussen reglementenkerk en kerk naar Gods Woord; c. kerkbegrip uit bewuste belijdenis enkelingen i.p.v. uit Verbond; d. element van berekening; e. een gemoderniseerde 'Dordtse' theologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. <hi rend="italic">Het dreigend</hi> conflict etc., p. 42. Zie ook noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vindplaats onbekend. Citaat vermoedelijk ontleend aan de GK., welks eerste jaargangen door N. met geestdrift werden gelezen, zoals hij ergens meedeelt (nr. 68). Uitspraken van <hi rend="italic">De</hi> Hervorming worden daarin op meerdere plaatsen vermeld. Dit was het orgaan van de Nederlandse Protestantenbond, redacteur de voorganger der Vrije Gemeente, ds. F. W.N. <choice><sic>Hugenboltz</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Hugenholtz</corr></choice>. In deze laatstgenoemde kring bestond sympathie met de Doleantie uit gemeenschappelijke afkeer van de 'Volkskerk'. Zie J. Lindeboom, <hi rend="italic">Geschiedenis</hi> van <hi rend="italic">het Vrijzinnig Protestantisme,</hi> 3 delen, Huis ter Heide 1929-1935, dl. 3, p. 43-49. Vgl. <hi rend="italic">De Hervorming, nr.</hi> 51, <hi rend="italic">1886: Het ene kerkverband: een</hi> fictie!</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-doleantie.n20" type="end" place="end" n="20"><p>De Amsterdamse kerkeraad, sterk onder invloed van Kuyper c.s., weigerde in 1884 attesten (verklaringen van goed zedelijk gedrag) af te geven aan vrijzinnige geloofsleerlingen, die (na hun afwijzing) elders aangenomen en bevestigd wensten te worden. Alleen door ondertekening van een rechtzinnige Christusbelijdenis konden zij erkenning krijgen, hetgeen zij weigerden. Een breuk voorziende, voerde de kerkeraad toen een nieuw artikel 41 in (in zijn reglement voor de commissie van beheer der kerkelijke goederen), waarin in geval van een conflict met enig kerkelijk bestuur gesteld werd, dat alleen de, oorspronkelijke' kerkeraad, die de gemeente bij Gods Woord zocht te houden, als de wettige erkend diende te worden. Vgl. hierover J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Medegetuigenis in het kerkelijk conflict te Amsterdam,</hi> 's-Gravenhage 1886. Kuyper c.s. ontmoetten toen dr. Vos (zie boven) op hun weg. Zo moest de beheerskwestie ongunstig uitvallen voor de dolerenden, zie noot 7. Op de strikt juridisch-reglementaire wijze, waarop van hervormde zijde gereageerd werd, hadden figuren als Hoedemaker en Gunning toch ook kritiek.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>VII. Rondom het Akkoord</head>
<div type="publication" n="48" xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk" decls="#bibl-noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk">
<pb n="312" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De naaste toekomst der kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de punten 1–5, onder 5 a–d en a–b): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1. De titel van mijn referaat<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> klinkt vrij gewichtig,</seg> <seg n="2.1.2">zo zelfs dat hij mij bijna de moed benam het onderwerp aan te snijden.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De naaste toekomst der kerk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Daarover te moeten spreken en dat in deze tijd,</seg> <seg n="2.3.2">nu de wereld midden in een spiongvariatie schijnt te staan en nu daarbij de kerk weer in het middelpunt van het leven komt te staan.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Want dat is toch zo.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En daarmee bedoel ik niet dat alle mensen opeens vroom zijn geworden of zullen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Wij weten wel dat dat in de grote epoques der kerk in vroeger eeuwen ook niet het geval is geweest.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Men kent de klachten van Paulus en Luther of de gemeenteleden hunner dagen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik bedoel dit:</seg> <seg n="3.1.2">Nu alles op losse schroeven staat vraagt de mens zich af:</seg> <seg n="3.1.3">wat zou God er van zeggen,</seg> <seg n="3.1.4">of:</seg> <seg n="3.1.5">wat heeft God er mee te zeggen?</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Twee vragen die nogal verschillen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De eerste:</seg> <seg n="4.1.2">Wat zou God er van zeggen betekent dat we ons God transcendent boven de kerk denken,</seg> <seg n="4.1.3">als de eeuwige Spreker die zijn Woord zendt op aarde om te doen wat Hem behaagt (Hebr. 1 : <choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>;</seg> <seg n="4.1.4">Ps. 147 : 15;</seg> <seg n="4.1.5">Jes. 55 : 11).</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij wachten op het profetische woord,</seg> <seg n="4.2.2">dat zeer vast is,</seg> <seg n="4.2.3">een pilaar,</seg> <seg n="4.2.4">een vastigheid der waarheid (Ps. 147 : 15;</seg> <seg n="4.2.5">2 Pt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">1 : 19;</seg> <seg n="4.3.2">1 Tim. 3 : 15).</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De behoefte aan die vastigheid is er.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ze heeft zich kort geleden op zeer sensationele wijze gedemonstreerd in het geval-Marchant,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="4.5.2">dat,</seg> <seg n="4.5.3">hoe men het ook moge commnentariëren,</seg> <seg n="4.5.4">een teken des tijds is,</seg> <seg n="4.5.5">een vlucht voor de bolsjewering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n5" rend="superscript">5</ref> van het christendom.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dat men daarbij over het protestantisme heengrijpt doet ons pijnlijk aan,</seg> <seg n="4.6.2">maar wij hebben geen recht om daarover al te zeer te klagen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Daarvoor is genoemde bolsjewering te diep in de kerk en de theologie der Reformatie ingedrongen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Iemand moet al veel innerlijkheid hebben of liever,</seg> <seg n="4.8.2">hij moet geoefend zijn in het horen van het Woord,</seg> <seg n="4.8.3">om in onze kerk de rust te kunnen vinden die hij zoekt.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Maar goed dan:</seg> <seg n="4.9.2">de vraag naar het Woord Gods,</seg> <seg n="4.9.3">de vraag:</seg> <seg n="4.9.4">wat zou God er van zeggen? leeft weer.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De tweede vraag stelde ik zo:</seg> <seg n="5.1.2">Wat zou God er mee te zeggen hebben?</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Als we haar stellen,</seg> <seg n="5.2.2">zoeken we de gebeurtenissen te interpreteren,</seg> <seg n="5.2.3">de tekenen der tijden te duiden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Er wordt dan meer een beroep gedaan op onze activiteit.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wij letten er dan op dat God altijd werkt (Joh. <hi rend="italic">5</hi> : 17),</seg> <seg n="5.4.2">soms ook op de sabbat als de Farizeeër rust;</seg> <seg n="5.4.3">soms buiten de kerk als de ouderling slaapt;</seg> <seg n="5.4.4">dat Hij dat doet tegen Mozes en de Tien geboden in.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wij weten dan dat God gesproken heeft en altijd spreekt,</seg> <seg n="5.5.2">ook in de donder der wereldgebeurtenissen van Kaïns doodslag af tot de wereldoorlog toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dat Hij gesproken heeft éénmaal door de Zoon en dat dat Woord,</seg> <seg n="5.6.2">dat reeds in den beginne was,</seg> <seg n="5.6.3">niet stil kan worden maar doorklinkt in de prediking en de sacramenten der kerk niet alleen,</seg> <seg n="5.6.4">maar tot in de verste hoeken der schepping.</seg></s> <pb n="313" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wij geloven dat God zich uit de wereld een gemeente vergadert,</seg> <seg n="5.7.2">beschermt en onderhoudt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n7" rend="superscript">7</ref> en wij vragen waar die vergadering plaatsheeft.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het profetische woord gaat vanouds niet buiten de geschiedenis om,</seg> <seg n="5.8.2">maar slaat er de bliksem uit;</seg> <seg n="5.8.3">doet haar donder horen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="6.1"><seg n="6.1.1">2. Beide vragen maken ons even verlegen,</seg> <seg n="6.1.2">maar bij vraag 1 mogen we de verlegenheid niet groter maken dan ze al is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer wij vragen:</seg> <seg n="7.1.2">wat zou God er van zeggen?</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Als wij onze adem inhouden en elk verzoeken te zwijgen en met Tersteegen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n8" rend="superscript">8</ref> ook ons zelf vermanen:</seg> <seg n="7.2.2">Gott ist in der Mitte,</seg> <seg n="7.2.3">alles in uns schweige,</seg> <seg n="7.2.4">dan weten wij toch wel dat het dezelfde God is die vele malen door de profetie en éénmaal door de Zoon tot ons gesproken heeft (Hebr. 1 : 1).</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij weten wel dat het niet alleen de laatste encycliek is die ons helpen kan,</seg> <seg n="7.3.2">maar ook niet de laatste dogmatiek en ook niet alleen de laatste preek.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij geloven dat de harten der kinderen tot de vaderen zullen worden wedergebracht (Mal. 4 : 6),</seg> <seg n="7.4.2">dat Lazarus zal uitrusten in Abrahams schoot (Lk. 16 : 22),</seg> <seg n="7.4.3">dat wij tot onze vaderen zullen worden vergaderd,</seg> <seg n="7.4.4">dat er is een heilige,</seg> <seg n="7.4.5">algemene christelijke kerk en een gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wij kunnen Rome niet geheel ongelijk geven als het zo sterk de nadruk legt op de <hi rend="italic">continuïteit</hi> en de <hi rend="italic">successie</hi> en de <hi rend="italic">traditie;</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="7.5.2">wij willen niet terugvallen in het oncoherente van het animisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="7.5.3">zelfs niet tot de verschijningskerk van de patriarchen of de extasenkerk der profeten of het veertig dagen-christendom van voor Pinksteren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wij belijden te geloven in de Heilige Geest,</seg> <seg n="7.6.2">de Trooster die blijft en woont in de kerk tot aan het einde der wereld.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wij zoeken geen Lourdes-christendom en wachten geen Jeanne d'Arc of welke Heilige Maagd,</seg> <seg n="7.7.2">maar Jezus Christus die gisteren en heden en tot in eeuwigheid dezelfde is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wat wij tegen Rome en tegen de orthodoxie van het protestantisme hebben,</seg> <seg n="8.1.2">is dit dat zij de continuïteit der kerk en der prediking te natuurlijk opvatten,</seg> <seg n="8.1.3">te zeer als een aardse gegevenheid,</seg> <seg n="8.1.4">niet genoeg als een verborgenheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wij weten wel,</seg> <seg n="8.2.2">met Rome,</seg> <seg n="8.2.3">dat het Te Deum,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="8.2.4">de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="8.2.5">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="8.2.6">een lied is,</seg> <seg n="8.2.7">dat de kerk eeuwig zal zingen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar wij weten ook dat het hier op aarde een gezang van martelaren is en in de hemel van de zaligen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De kerk is wel een afgezonderde,</seg> <seg n="9.1.2">geschutte plaats,</seg> <seg n="9.1.3">maar ze is het in tweeërlei opzicht.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ze is conferentie,</seg> <seg n="9.2.2">vergadering,</seg> <seg n="9.2.3">desnoods catacombe of hagepreek,</seg> <seg n="9.2.4">maar ook concentratiekamp,</seg> <seg n="9.2.5">kerker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">En dat geldt niet alleen uitwendig,</seg> <seg n="9.3.2">maar ook inwendig.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wij gereformeerden vooral willen niet vergeten dat de continuïteit onzer kerk en die van ons geloof in de predestinatie verankerd ligt en zich aan de uitwendige waarneming onttrekt,</seg> <seg n="9.4.2">dat ze samenhangt met de voorbede van Christus en dat de rust die daaruit geboren wordt diep gedoken blijft.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wij dragen het Woord Gods niet te <pb n="314" ed="VW"/>koop (2 Kor. 2 : 17) en kunnen het niet uitventen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">God blijft de Spreker en de kerk kan dat niet van Hem overnemen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij blijven dus verlegen mensen als de vraag gesteld wordt:</seg> <seg n="10.1.2">wat zou God er van zeggen?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar ook die andere vraag:</seg> <seg n="10.2.2">wat zou God er mee willen zeggen? onze tweede vraag redt ons daar niet uit.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het lijkt wel zo.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wij hebben dan wat,</seg> <seg n="10.4.2">dat we kunnen proberen uit te leggen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Niet alleen de Schrift,</seg> <seg n="10.5.2">maar alles wat er om ons heen gebeurt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De courant van iedere dag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar daarbij moeten wij ons herinneren dat het een kleinigheid is,</seg> <seg n="11.1.2">de zin der geschiedenis te willen uitleggen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daartoe zijn profeten nodig en hier moeten wij er juist op wijzen dat de tijd van het vele malen voorbij is en dat daarvoor het éénmaal (Hebr. <choice><sic>1 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">1 : 1</corr></choice>;</seg> <seg n="11.2.2">10 : 10) in de plaats is gekomen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De kerk heeft geen profeten,</seg> <seg n="11.3.2">ze heeft apostelen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Afgezien van een enkele figuur als Savonarola<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n15" rend="superscript">15</ref> heeft de christenheid ook geen duidelijke profetische figuren aan te wijzen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Des te meer heeft de theologie en de prediking in de negentiende eeuw getracht het profetische element te seculariseren,</seg> <seg n="12.1.2">werelds te maken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Allerlei theorieën over de overgang van de kerk in de staat<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n16" rend="superscript">16</ref> of over de zin der wereldgeschiedenis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="12.2.2">systemen der geschiedenis in grote stijl,</seg> <seg n="12.2.3">met of zonder Untergang des Abendlandes,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="12.2.4">zijn er opgesteld door mensen die hun geboorteplaats nooit verlieten of door anderen die de moeite namen eerst over de hele aardbol rond te kijken,</seg> <seg n="12.2.5">zoals Kayserling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">In een woord:</seg> <seg n="12.3.2">de cultuurfilosofie heeft getracht de profetie te herstellen tegen het Evangelie in.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dit kan niet gelukken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De verborgenheid van de komst van het Koninkrijk heeft de Vader in zijn eigen macht gesteld.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het komt ons niet toe die tijden en gelegenheden te weten (Hand. 1 : 6-8).</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wanneer er ergens continuïteit te zoeken en te vinden is,</seg> <seg n="12.7.2">dan niet hier,</seg> <seg n="12.7.3">maar dan in de kerk,</seg> <seg n="12.7.4">in de buurt van het Woord.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Er blijft dan een rust over voor het volk Gods (Hebr. 4 : 9).</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het zal ook wel niet baten als mensen de zin der dingen wat vereenvoudigen en op lager niveau drukken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Als ze de Geest "Widersacher der Seele"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n21" rend="superscript">21</ref> gaan noemen en de vragen gaan beantwoorden in verband met ras en bloed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zo'n geestelijke simplificering naast technische <choice><sic>gecompliceerdbeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gecompliceerdheid</corr></choice> is primitief.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wij houden vast aan de zin,</seg> <seg n="13.4.2">het eeuwige leven.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar dat is een verborgenheid.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En Jezus vertelt ons er van in gelijkenissen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Oren hebbende hoort men niet,</seg> <seg n="13.7.2">ogen hebbende ziet men niet (Mt. 13 : 14).</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Hebben we dan helemaal af te zien van de tekenen der tijden en ons van Jezus' vermaning over het morgenrood en het avondrood (Mt. 16 : 2 v.) niets aan te trekken?</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Natuurlijk mogen we zo niet doen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar dit moeten we toch goed in gedachten houden,</seg> <seg n="14.3.2">dat de profetie,</seg> <seg n="14.3.3">extatisch of geseculariseerd,</seg> <seg n="14.3.4">niet in onze macht staat.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wij zijn apostolische christenen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De loop der wereld is veel te discontinu,</seg> <seg n="14.5.2">haar zin veel te hoog boven ons begrip,</seg> <seg n="14.5.3">haar <pb n="315" ed="VW"/>vrede veel te trinitarisch,</seg> <seg n="14.5.4">dan dat wij de dingen tot een geheel zouden kunnen samenvoegen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wij moeten het beproeven op eenvoudiger wijze.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Het licht moet komen van de kant der kerk.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Naar die zijde ligt de samenhang,</seg> <seg n="14.8.2">de voortgang,</seg> <seg n="14.8.3">de continuïteit,</seg> <seg n="14.8.4">al is ze daar ook zeer verborgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Verstandig praten over het mensenleven kan men alleen in een preek.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Al het andere is bazelen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij zijn nog niet veel verder gekomen met de vraag naar de naaste toekomst der kerk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ge zult ook wel niet verwacht hebben dat ik u haar zou onthullen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar een ding hebben wij toch gewonnen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Als wij aan de toekomst denken,</seg> <seg n="15.4.2">en ook aan de allernaaste,</seg> <seg n="15.4.3">dan staan wij nu met ons overleg in de buurt van de bijbel en de kerk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dit is,</seg> <seg n="16.1.2">dit is de poort des Heren,</seg> <seg n="16.1.3">daar zal 't rechtvaardig volk door treên.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Omgekeerd:</seg> <seg n="17.1.2">de vraag naar de naaste toekomst der kerk is de vraag naar de toekomst in het algemeen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Er is geen toekomst buiten het Evangelie om.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="18.1"><seg n="18.1.1">3. Daardoor krijgt de kwestie van de kerk een grote spanwijdte.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men stelt haar aan de orde,</seg> <seg n="18.2.2">zoals prof. Aalders te Hemmen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n25" rend="superscript">25</ref> deed naar aanleiding van een reorganisatievoorstel,</seg> <seg n="18.2.3">in dit geval het voorstel van Kerkopbouw dat nu verworpen werd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar men doet het ook</seg> <seg n="18.3.2">- men stelt ook de kerkelijke kwestie,</seg> <seg n="18.3.3">als men</seg> <seg n="18.3.4">- zoals ds. E. Jansen Schoonhoven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n26" rend="superscript">26</ref> dezer dagen deed en in een recente publikatie vraagt:</seg> <seg n="18.3.5"><hi rend="italic">Christelijk pacifisme nu?</hi></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dat is evenzeer de kerkelijke vraag.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De toekomst der kerk raakt de toekomst der wereld.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het Evangelie is een raad des vredes tussen Vader,</seg> <seg n="18.6.2">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">En Augustinus met name heeft de hele wereldgeschiedenis onder dit gezichtspunt gesteld.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Rover of apostel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n27" rend="superscript">27</ref> staat het dilemma voor de hele mensheid.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Een derde mogelijkheid is er niet.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het ritme in het mensenleven kan vreselijk en dreigend zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Brood en spelen enerzijds</seg> <seg n="19.2.2">- oorlog en pestilentie de keerzijde.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Op de dorpen evengoed als in de steden wordt men het gewaar.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Onze christelijke feestdagen worden verlicht door de rosse vlam der paasvuren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n28" rend="superscript">28</ref> en het hoefgetrappel van de paardesport op de hemelvaartsdag,</seg> <seg n="19.4.2">symbolen van het naderen van de moderne Hunnen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men beeft als men er aan denkt.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar er is ook een ander ritme.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Laat mij een gedachte mogen uitspreken,</seg> <seg n="19.7.2">die bij mij opkwam op de tweede pinksterdag.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ik stond onder een grote kastanje aan de overkant van de weg tegenover mijn pastorie. 's Morgens was er jeugddienst geweest in de kerk.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">En de kerk,</seg> <seg n="19.9.2">anders op zo'n dag bijna leeg,</seg> <seg n="19.9.3">was nu bijna vol geweest.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">In de bossen van Verwolde hield collega Bartels<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n29" rend="superscript">29</ref> een openluchtsamenkomst met een groep jongens.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Onder Ampsen was een meeting van het Ned.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Jongelingsverbond.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Onder mijn kastanjeboom tamboerde en getuigde een brigade van het heilsleger uit Zutfen.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Met een <pb n="316" ed="VW"/>troepje fietsende kinders er omheen.</seg></s> <s n="19.15"><seg n="19.15.1">En ik luisterde naar hun trommelen en zingen en spreken en bidden in de naam van Jezus.</seg></s> <s n="19.16"><seg n="19.16.1">Toen werd ik met ontroering dat andere ritme op deze stille warme tweede pinksterdag gewaar.</seg></s> <s n="19.17"><seg n="19.17.1">Dat is het ritselen des levens,</seg> <seg n="19.17.2">het andere:</seg> <seg n="19.17.3">het rennen van het vale paard des doods.</seg></s> <s n="19.18"><seg n="19.18.1">Alle knie zal zich voor Jezus moeten buigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="20.1"><seg n="20.1.1">4. En nu durf ik over deze dingen bijna niet concreet te spreken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Mag ik dat noemen in verband met onze reorganisatiebeweging?</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Reorganisatie!</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Heeft dat wat te maken met wedergeboorte?</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Want wedergeboorte heeft de kerk nodig.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Wedergeboorte heeft de wereld nodig.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Of we het zoeken op de manier van de houseparty<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n31" rend="superscript">31</ref> of anders.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Het doet er niet toe of het doet er wel toe,</seg> <seg n="20.8.2">maar in ieder geval:</seg> <seg n="20.8.3">wedergeboorte!</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Met onze macht is 't niets gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Als te midden van de vulkanische machten,</seg> <seg n="20.10.2">de bolsjewering van het christendom,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n33" rend="superscript">33</ref></seg> <seg n="20.10.3">geen herscheppende macht openbaar wordt,</seg> <seg n="20.10.4">dan zijn we toch verloren.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Wat geeft dan een grotere synode,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n34" rend="superscript">34</ref></seg> <seg n="20.11.2">een betere vertegenwoordiging,</seg> <seg n="20.11.3">een visitator of een moderator.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daarmee was voor enige jaren de kwestie afgedaan.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De geest moest eerst komen,</seg> <seg n="21.2.2">dan werd alles in 't eind goed.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar de aardse machten denken daar anders over.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Zij zijn meesters in de kunst van organiseren.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Zij weten ook wel dat het zonder de geest niet gaat.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar zij produceren geest door organisatie.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Wij begeren geen aardse macht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n35" rend="superscript">35</ref> voor de kerk.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Geen geproduceerde geest.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Maar wij schakelen toch de organisatie voor de werking des Geestes niet uit.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Wij erkennen het verband.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Wij erkennen ook dat ook de aardse macht van God is en van God gegeven.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Wij weten dat ze zonder God geen geest zou kunnen wekken.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Er is kerk in de grote bewegingen van onze tijd.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Door organisatie overwoekerde en gebonden geest,</seg> <seg n="21.14.2">maar er is een schaduw van kerk in.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Organisatie en geest horen samen.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">God schiep Adam uit het stof der aarde en toen blies Hij in zijn neusgaten de adem,</seg> <seg n="21.16.2">de Adam des levens (Gen. 2 : 7).</seg></s> <s n="21.17"><seg n="21.17.1">De christelijke kerk heeft het verband altijd erkend en is er mee te rade gegaan.</seg></s> <s n="21.18"><seg n="21.18.1">Zij predikte en bad,</seg> <seg n="21.18.2">zij bad en predikte,</seg> <seg n="21.18.3">maar zij organiseerde van het begin af aan alsof het geloof ervan afhing.</seg></s> <s n="21.19"><seg n="21.19.1">Het bestand van het christendom in deze streken is te danken geweest aan Bonifatius,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n36" rend="superscript">36</ref></seg> <seg n="21.19.2">die beter dan de <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Ierse</corr></choice> zending van deze christelijke regel doordrongen was.</seg></s> <s n="21.20"><seg n="21.20.1">De Reformatie weet het ook.</seg></s> <s n="21.21"><seg n="21.21.1">Calvijn was haar grote organisator en heden ten dage is de geest van Luther veilig in de gereformeerde kerken,</seg> <seg n="21.21.2">meer dan in zijn eigene.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wat uitwendig geldt is ook inwendig van toepassing.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wij wensen het werk der wedergeboorte en der bekering niet te doen opgaan in een psychoanalytisch proces,</seg> <seg n="22.2.2">zoals,</seg> <seg n="22.2.3">ik meen,</seg> <seg n="22.2.4">van mensen in de Klokkenberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n37" rend="superscript">37</ref> is verlangd.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Christus en Künkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n38" rend="superscript">38</ref> zijn twee.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar is daarmee gezegd dat de Heilige Geest zonder methode werkt en het werk van Christus zonder samenhang is?</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Is er geen ordo salutis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n39" rend="superscript">39</ref></seg> <seg n="22.5.2">op geen enkele andere dan verborgen<pb n="317" ed="VW"/> wijze?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Neen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Geest en organisatie sluiten elkaar niet uit,</seg> <seg n="22.7.2">maar in.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Wij raken daarvan langzamerhand overtuigd.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Wij moeten wel.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Het is geen verdienste.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">De nood is ons opgelegd.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Wij verkwisten zoveel geest door gebrekkige organisatie.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">De eenvoudigste regels voor het gebruik der aanwezige krachten,</seg> <seg n="22.13.2">op politiek of militair gebied tot het ijzeren bestand van wijsheid behorende,</seg> <seg n="22.13.3">worden op kerkelijk gebied met een schampere opmerking terzijde gesteld.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Ik zal u vissers van mensen maken,</seg> <seg n="22.14.2">zegt Jezus tot zijn discipelen (Mt. 4 : 19).</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">En de kerk zet bij ieder plasje een hengelaar en laat diepe vijvers ongemoeid.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Waar het snoer met vademen gemeten moest worden,</seg> <seg n="22.16.2">zit de pier vaak tegen de kurk,</seg> <seg n="22.16.3">en omgekeerd.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">En wat bezitten wij op het gebied van vissen met het sleepnet,</seg> <seg n="22.17.2">153 grote vissen tegelijk?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="23.1"><seg n="23.1.1">5. Ik wil op dit thema niet doorgaan.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men wordt ook gemakkelijk onbillijk.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Onze kerkinrichting stamt niet uit een burgerlijke tijd en de huidige maatschappij zoekt nog naar haar vormen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Is het billijk van de kerk te vragen dat ze die nu reeds kant en klaar bezit?</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En meer nog.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wij waren overeengekomen dat</seg> <seg n="23.6.2">- indien ergens</seg> <seg n="23.6.3">- de continuïteit bij de kerk gevonden moet worden.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Zij is apostolisch,</seg> <seg n="23.7.2">nog meer dan profetisch.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Christus is gekomen,</seg> <seg n="23.8.2">al is het waar dat Hij wederkomen zal.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">De kerk mag,</seg> <seg n="23.9.2">moet conservatief zijn,</seg> <seg n="23.9.3">zij moet het Woord Gods bewaren.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zij mag,</seg> <seg n="23.10.2">moet traditioneel zijn,</seg> <seg n="23.10.3">zij blijft in de waarheid.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Haar achterlijkheid is in vele gevallen gemaskeerde eeuwigheid.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Men mag hier dus niet zomaar een satire schrijven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Thackeray<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n41" rend="superscript">41</ref> deed andersom.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij zette in zijn <hi rend="italic">Book of Snobs</hi> alle standen,</seg> <seg n="24.3.2">maar liet de dominees er buiten.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar wel moet met beslistheid de eis van reorganisatie gesteld.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Ik wil hier gaarne de eis van prof. Aalders overnemen dat wij de via media tussen quiëtisme en activisme moeten houden.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Niet veranderen quand méme.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Maar veranderen als God het wil en werkt.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Daarmee is echter allerlei conservatisme wel geoordeeld:</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> Het eerst denk ik aan een zeker synodaal conservatisme,</seg> <seg n="26.1.2">uit de negentiende eeuw welbekend en in de twintigste eeuw nog niet onbekend.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hier is nu wel moeilijk geen satire te schrijven,</seg> <seg n="26.2.2">maar ik zal het niet doen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">De tegenstelling tussen de nood der kerk en de rust van deze geesteshouding is te schrijnend.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Men mag het gerust aan de naaste toekomst overlaten om daarmee af te rekenen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Zij zal er wel mee klaarkomen.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Duren heeft op deze wereld een grens.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wij zijn nog niet in de eeuwigheid.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Er is misschien een heilige synode,</seg> <seg n="26.8.2">maar geen eeuwige.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="27.1"><seg n="27.1.1">b. Er is een ander conservatisme,</seg> <seg n="27.1.2">dat bezien moet worden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is de wet der traagheid,</seg> <seg n="27.2.2">die achter de kerkelijke partijpolitiek zit.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hier staan een aantal heilige huisjes rondom 'het hoge huis des Heren',</seg> <seg n="27.3.2">dat 'onbeweegt en vast staat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">En zij willen dat ook doen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Kerkherstel ondervindt last van de Confessionele Vereniging.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De nieuwe koers wordt zachtkens door de oude <pb n="318" ed="VW"/>gesaboteerd.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Zal de Vereniging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n43" rend="superscript">43</ref> vlot blijven of aan de grond raken?</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="28.1"><seg n="28.1.1"><hi rend="italic">c.</hi> In de Vereniging voor vrijzinnig-hervormden is een reactie ook duidelijk merkbaar.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Oude leuzen:</seg> <seg n="28.2.2">leervrijheid,</seg> <seg n="28.2.3">suprematie van de school in de kerk,</seg> <seg n="28.2.4">worden met kracht ingezet tegen nieuwe geluiden die daar gehoord worden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hoe zal dat in de naaste toekomst zich ontwikkelen?</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Voor de kerk is dat van groot belang.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Is de kloof tussen links en rechts onoverbrugbaar?</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Is ze principieel of ligt ze ergens op het erf van de vrijzinnigen?</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Valt ze samen met de tegenstelling tussen humanisme en geloof?</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Kan deze tegenstelling onderbouwd worden door een diepere eenheid in verband met de schepping?</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Of staat ze scherp in de vorm van een oordeel?</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Is hier een genezing van negentiende-eeuwse wonden der kerk in 't zicht?</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Of gaan we de oplossing tegemoet van wat toen in genootschappelijk verband aanéén bleef hangen?</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Een ding is zeker,</seg> <seg n="28.12.2">dat de geesten beproefd worden of ze uit God zijn (1 Joh. 4 : 1).</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">De kerk en het oordeel horen bijeen.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Niet de geboorte,</seg> <seg n="28.14.2">maar de wedergeboorte,</seg> <seg n="28.14.3">de kosmische revolutie zet ons in de kerk.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">En wij merken dat heden ten dage.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">d.</hi> Ook de ethische groep kent haar spanningen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Is leertucht geoorloofd in de kerk?</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Is ze een vergissing geweest bij Calvijn?</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Moeten de duits-gereformeerden,</seg> <seg n="29.4.2">die haar afraden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n44" rend="superscript">44</ref></seg> <seg n="29.4.3">hier onze leermeesters zijn?</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Of kennen zij de mogelijkheden in het gereformeerde levensritme niet voldoende?</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De doperse inslag,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n45" rend="superscript">45</ref></seg> <seg n="29.6.2">de drijving van de kerk naar het koninkrijk.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Of anders:</seg> <seg n="29.7.2">is het Engelse independentisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n46" rend="superscript">46</ref> met zijn grens tegen het kwakerisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n47" rend="superscript">47</ref></seg> <seg n="29.7.3">het christelijke pacifisme ons voorbeeld,</seg> <seg n="29.7.4">ingesteld op het leven,</seg> <seg n="29.7.5">georganiseerd naar de eis in het Nieuwe Testament</seg> <seg n="29.7.6">- of is het anglicanisme,</seg> <seg n="29.7.7">met zijn breed incarnationalisme,</seg> <seg n="29.7.8">zijn breed liturgisch wereldgebaar,</seg> <seg n="29.7.9">de kerk die ons voor ogen moet staan?</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Moeten wij tot Christus komen of kunnen wij van Hem uitgaan?</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Of meer Hollands beperkt:</seg> <seg n="29.9.2">moeten wij ons houden aan de geest van De la Saussaye,</seg> <seg n="29.9.3">misschien de oudere Gunning;</seg> <seg n="29.9.4">moeten wij anti-confessioneel zijn en de persoonlijkheid op de voorgrond brengen:</seg> <seg n="29.9.5">de gewetensvrijheid als een kerkelijk goed waarderen,</seg> <seg n="29.9.6">of hebben wij bij het noemen van geest</seg> <seg n="29.9.7">- in tegenstelling met het idealisme</seg> <seg n="29.9.8">- duidelijker de Heilige Geest te noemen?</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Moeten wij gaan op de weg van de cultuur-ethischen,</seg> <seg n="30.1.2">die een nauw verband leggen tussen christendom en cultuur en het Evangelie willen brengen met wat door oog en oor tot ons komt</seg> <seg n="30.1.3">- of moeten wij bij de cultuur verdacht zijn op een sterk demonische inslag,</seg> <seg n="30.1.4">waarvoor alleen bewuste ascese ons kan beveiligen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n48" rend="superscript">48</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Moet daarom ook bij de organisatie der kerk erg gerekend worden</seg> <seg n="31.1.2">- dat is weer een andere vraag</seg> <seg n="31.1.3">- met culturele en psychologische en sociale verschillen</seg> <seg n="31.1.4">- wat prof. Aalders ook wel wil</seg> <seg n="31.1.5">- of moet de kerk een gemeenschap der heiligen zijn,</seg> <seg n="31.1.6">een hoopje gelovigen waar dit alles van geringe betekenis wordt.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">En behoort het rekenen met deze verschillen in de zendingsmethode<pb n="319" ed="VW"/> en de apologetiek thuis,</seg> <seg n="31.2.2">zodat ze niet principieel blijvend mag worden?</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hier loert allerlei partij-conservatisme.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Het is niet zomaar met één woord te zeggen waar hier de rechte weg ligt;</seg> <seg n="31.4.2">waar de synthese toelaatbaar is en waar de beslissing moet vallen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Stuksgewijze zal dat moeten worden uitgemaakt.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar over de hele lijn zal toch het bewustzijn moeten heersen dat de kerk met de wereld in een crisis staat.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Maar grotere continuïteit betekent nog geen eeuwigheid.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">En wanneer dat de kerk geldt,</seg> <seg n="31.8.2">hoeveel te meer dan de partijen die in haar zijn en niet in haar mochten wezen.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Zo is onze tijd toch wel en de dreiging waaronder de kerk staat is toch wel zo dat we niet met enige versleten clichés klaarkomen.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Het mag waar wezen dat er een tijd was waarin enige geleerde of zeer geleerde heren in de kerk de lakens uitdeelden,</seg> <seg n="31.10.2">dat het wetenschappelijk geweten in de plaats kwam van het echte geweten der kerk,</seg> <seg n="31.10.3">de Heilige Geest.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Zo zal het niet blijven.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Wij zullen het moeten hebben van wat Aalders de 'ruige gemeenschap' der kerk noemt,</seg> <seg n="31.12.2">de kerk der werkelijkheid,</seg> <seg n="31.12.3">het kerkvolk.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">En het lichaam,</seg> <seg n="31.13.2">waarvan Christus het Hoofd heet,</seg> <seg n="31.13.3">zullen wij hebben te zoeken onder de scharen die Hem volgden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n49" rend="superscript">49</ref></seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Daarbij zal een stuk van het partij wezen vanzelf in duigen vallen.</seg></s> <s n="31.15"><seg n="31.15.1">Men ziet het bij de zending,</seg> <seg n="31.15.2">waar de hele methode en de organisatie op het arbeidsveld is ingesteld.</seg></s> <s n="31.16"><seg n="31.16.1">Afgezien van het werk van Schweitzer</seg> <seg n="31.16.2">- en het is merkwaardig dat hij aan een Franse zendingsvereniging heeft beloofd,</seg> <seg n="31.16.3">stom te zijn als een karper<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n50" rend="superscript">50</ref></seg> <seg n="31.16.4">- afgezien van deze uitzondering,</seg> <seg n="31.16.5">dwingt de zending haar dienaren vrijwel om positief bijbels te zijn.</seg></s> <s n="31.17"><seg n="31.17.1">Ik bedoel daarmee:</seg> <seg n="31.17.2">het werk zelf dwingt hen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-1 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="32.1"><seg n="32.1.1">a. Allereerst geldt dat van de verhouding tussen kerk en school,</seg> <seg n="32.1.2">kerk en wetenschap.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men heeft mij verweten dat ik de tegenstelling overdrijf;</seg> <seg n="32.2.2">dat de kerk soms ook tegelijk school is en dat kerk en school elkaar toch in de theologie doordringen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In het wezen van de zaak is dat veel minder het geval dan wij vaak denken.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Men moet bij een sterfbed staan om dat te gevoelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s><choice><sic>51</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"/></choice> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar bovendien is de</seg> <seg n="32.5.2">- wat ik noem ziekelijke wetenschappelijkheid in de theologie een gevolg van het historicisme der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Ze was in ieder geval vroeger veel mystischer getint.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">De christologie is de plaats waar de school in de kerk is binnengedrongen,</seg> <seg n="32.7.2">voor zover de christologie een sterk historische zijde heeft.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">In onze dagen,</seg> <seg n="32.8.2">waarin de christologie weer meer in de samenhang met de leer van Vader en Geest Wordt opgenomen,</seg> <seg n="32.8.3">is dit veel minder het geval.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">De school meent van Christus veel te weten of niet te weten.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Maar is er ook plaats voor deze houding tegenover de Vader en de Heilige Geest?</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">En moet het dan ook geen aanmatiging zijn,</seg> <seg n="32.11.2">de Zoon voor haar vierschaar te dagen?</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Op het stuk van de christologie zal de beslissing niet vallen voor de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">En de tijd om met de historische kritiek de kerk te regeren is voorbij,</seg> <seg n="33.2.2">zoals die ook voorbij is om het met de natuurwetenschap te doen.</seg></s> <pb n="320" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="33.3"><seg n="33.3.1">Tenslotte gaat het om Geest tegen geest en "was das Herz nicht will,</seg> <seg n="33.3.2">lässt der Kopf nicht ein".</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-1 hang-1"><s n="34.1"><seg n="34.1.1">b. Ook het liebäugeln met de cultuur brengt ons niet verder en het raakt vanzelf op de achtergrond.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het is het zwak van de ethischen,</seg> <seg n="34.2.2">de angel van hun hoogmoedigheid als groep.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Ik heb nooit een house-party bijgewoond,</seg> <seg n="34.3.2">maar ik hoor dat daar alle standen,</seg> <seg n="34.3.3">van de hoogste tot de laagste,</seg> <seg n="34.3.4">met elkaar praten over de geestelijke dingen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Dit lijkt mij meer in aansluiting met het Evangelie en ook met de noden van onze tijd dan dat men culturele schotjes gaat bestendigen of oprichten tussen verschillende bevolkingslagen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Mensen,</seg> <seg n="34.5.2">die hier niet bij elkaar kunnen zitten onder Jezus,</seg> <seg n="34.5.3">woord,</seg> <seg n="34.5.4">zullen het in de hemel ook niet kunnen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Ik voor mijzelf heb,</seg> <seg n="34.6.2">zolang ik predikant ben,</seg> <seg n="34.6.3">onder de prediking nooit het gevoel gehad een bepaalde culturele of sociale groep te raken,</seg> <seg n="34.6.4">tenzij dan bij een bijzondere toepassing.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Ik ben het met dr. De Hartog<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n54" rend="superscript">54</ref> eens dat de diepste dingen uit de bijbel door de eenvoudigste zielen begrepen worden.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">En Jezus zegt het ook.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">En aanstellerij is evengoed mogelijk bij een culturele prediker als bij een volkstümliche:</seg> <seg n="34.9.2">de eenvoud is de grens van het geestelijke zowel als van het culturele.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Wanneer de cultuurgrens niet opzettelijk wordt gezocht,</seg> <seg n="34.10.2">zodat ze de indruk maakt van gewildheid,</seg> <seg n="34.10.3">maar resultante is van alle geestelijke factoren van het leven,</seg> <seg n="34.10.4">als ze een tot natuur geworden classicisme is,</seg> <seg n="34.10.5">een niet meer galante ridderlijkheid,</seg> <seg n="34.10.6">een volkomen tot rust gekomen romantiek,</seg> <seg n="34.10.7">dan wordt deze eenvoud het beeld van de christelijke eenvoud.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Zij is er niet aan gelijk;</seg> <seg n="34.11.2">zij blijft er van gescheiden door een onoverkomelijke kloof,</seg> <seg n="34.11.3">zodat de eis der wedergeboorte blijft.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Maar ze mag tenminste cultuur heten.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Wij komen ze zelden meer tegen.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Vinet<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n55" rend="superscript">55</ref> kende de overeenkomst tussen deze culturele eenvoud en de christelijke.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Hij verwarde deze soms met elkaar.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Maar er is ook aanleiding voor.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Wij zullen deze zeldzame vrucht van geestelijke polijsting,</seg> <seg n="34.17.2">die de Franse mens soms gelukt,</seg> <seg n="34.17.3">voorlopig wel niet veel meer tegenkomen.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Te minder is er reden om schotjes te maken tussen groepjes mensen aan de ene kant die wat druk doen,</seg> <seg n="34.18.2">wat hautain optreden,</seg> <seg n="34.18.3">uitsluitend met kwinkslagen over geestelijke dingen spreken enz. enz. en anderen die dat niet doen.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">Wanneer het verschil tussen ethischen en gereformeerden op zulk een onderscheid uitloopt,</seg> <seg n="34.19.2">dan is het beter er met geen woord meer van te reppen.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">Dansende,</seg> <seg n="34.20.2">whistende,</seg> <seg n="34.20.3">filmende,</seg> <seg n="34.20.4">geëmancipeerde gereformeerden,</seg> <seg n="34.20.5">in een aparte evangelisatie bijeengebracht om zich niet te ergeren aan het gereformeerde volk,</seg> <seg n="34.20.6">naderen mij in ieder geval te weinig de grenzen van de ware eenvoud om ze een eigen afdeling in de kerk te laten vormen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n56" rend="superscript">56</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-0"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wij worden naar de confessie heengedreven.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De wetenschap als regentes in de kerk is uit de tijd.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De cultuur heeft het er niet naar gemaakt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De kerk <pb n="321" ed="VW"/>zal kerk moeten zijn en blijven,</seg> <seg n="35.4.2">zich zelf zijn.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wij belijden,</seg> <seg n="35.5.2">daar is alles mee gezegd.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">En belijden is een nederig werk,</seg> <seg n="35.6.2">zonder enige pretentie.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Maar het is ook een echt sociaal werk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-0"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zullen we dan allemaal confessioneel worden?</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Waarom niet?</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Wat zal de kerk anders dan belijden?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Maar het is geen burgerlijk,</seg> <seg n="36.4.2">rustig werk.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Geen potverteren.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Geen rentenieren.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Tegen de goden der eeuw in zal de kerk een harde dobber hebben.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Zij zal het onder de schare moeten doen,</seg> <seg n="36.8.2">haar belijden.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Anders helpt het niet.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">De confessie is geen grammofoonplaat.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Daarvoor hebben wij een organisatie nodig.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Maar we hebben er toch een?</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">En ze maakt nog zo veel mogelijk?</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">We hebben toch Valkenheide en het fonds genaamd Schraalste?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n57" rend="superscript">57</ref></seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Het is zo.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Maar in deze ruige wereld van thans heeft de kerk aanpassing aan de werkelijkheid nodig.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Ze heeft geen aanvat.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">De organisatie van 1816 was niet welgeschapen.</seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Ze had geen handjes.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Wij moeten samen blijven zoeken in de richting van ons ontwerp.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n58" rend="superscript">58</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="321" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Toespraak gehouden op de algemene ledenvergadering van KO. te Utrecht op 14.6.1935. Het ontwerp-KO. was op 8.1.1935 verworpen. Het moderamen KO. kwam op 14 en 15.1.1935 bijeen (Woudschoten).Uit teleurstelling wilde men afzien van verder pogen in de richting van reorganisatie en zich beperken tot de andere veertien punten van het werkprogram; zie n. 1 5.2. Maar men vatte moed, continueerde de reorganisatie-cie. en zocht toenadering tot KHe. In de stuwing van deze nieuwe beweging heeft deze toespraak zijn plaats. In feite is hij een beslissende stimulans voor de totstandkoming van het Akkoord. Zie n.50. l; vgl. H. Bartels, a.w., p. 108-1 1 <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> In KO. 4 (juli <choice><sic>193 5</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1935</corr></choice>) nr. 3, p. 30 staat een verslag van deze toespraak, waarin belangrijke toevoegingen aan het manuscript - kennelijk uit de mond van de spreker opgetekend - bewaard zijn gebleven. Zij zijn in de noten vermeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Toevoeging uit verslag KO.: "De titel van bovengenoemd referaat had ik ook zelf niet gekozen. Er zit enige reclame in."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Uit verslag KO.: "Ik denk meer aan de kritische betekenis, die het geloof voor onze tijd heeft. Wij kunnen de vroomheid, de pietas niet missen; ze is de atmosfeer rondom het geloof, maar in de kerk gaat het tenslotte om het geloof."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>H. P. Marchant <choice><sic>(1 869</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1869</corr></choice>-1956), vrijzinnig-democratisch politicus, onder meer als minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen (1933-1935); hij voerde de nieuwe spelling in. In 1934 werd hij r.-k., wat toen opschudding veroorzaakte.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Kennelijk bedoelt N. hier wat hij elders (o.a. in BKO.) verpolitieking noemt, dit is een verlies aan innerlijkheid en mystiek, aan katholiciteit en theologische 'ruimte'; zie n.30.70; in verband met nr. 37: onverhoedse overname van de kerk door de staat (Rusland, Duitsland); ook: activisme, secularisatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Uit verslag KO.: "en van Abel tot op de vervolging in Rusland."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>HC., antw. 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Gerhard Tersteegen (1679-1769), dichter van vele kerkliederen, mysticus en piëtist.</p><p>Genoemd gedicht in <hi rend="italic">Liedboek der kerken,</hi> nr. 323. Vgl. <hi rend="italic">Compendium bij het Liedboek,</hi> Amsterdam 1977, p. 1253 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie voor N.'visie hierop onder meer <hi rend="italic">Herschepping en Het kerkelijk dogma </hi><choice><sic>(1 934</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4"><hi rend="italic">(1934</hi></corr></choice>), VW., dl. 2, p. 214 vv. en 170 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Geloof in de bezieldheid van heel de werkelijkheid. Vgl. E. B. Tylor (1837-1917) in zijn <hi rend="italic">Primitive culture</hi> (1871).</p></note>
<pb n="322" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p><pb n="322" ed="VW"/>Kennelijk noties uit de theologie <choice><sic>derliturgische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">der liturgische</corr></choice> beweging; vindplaats onbekend. Vgl. hier bijv. VW., dl. 8, p. 345 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Oudkerkelijke hymne: Te Deum laudamus, Te Dominum confitemur, Te aeternum Patrem omnis terra veneratur. <hi rend="italic">Liedboek </hi><choice><sic>derkerken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">der kerken</hi></corr></choice> nr. 399. Bundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen</hi> nr. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n13" type="end" place="end" n="13"><p>In het verslag KO. komt het woordspel goed uit: conferentie - Concentratiekamp, kerk kerker.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Uit het verslag KO.: "Hier komt de krant naast de Schrift te liggen en ieder voelt zich geroepen te profeteren."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Girolamo Savonarola (1452-1498), Dominicaan, prior klooster San Marco te <choice><sic>Florenee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Florence</corr></choice>, hervormer orde met steun van de Medici's; na hun vlucht keert S. zich tegen de weelde, roept Florence en de Europese vorsten op tot hervorming en tot volstrekte onderwerping aan de heerschappij van Christus. Sterft op de brandstapel.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 43.1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie VW., dl. 1, p. 203, noten 4 en 6 (mbt. Troeltsch en Dilthey).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Oswald Spengler <choice><sic>(1 880</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1880</corr></choice>-1936), cultuurfilosoof, schrijver van <hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes, Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte,</hi> 2 dln., München 1918/1922. Een leer van de acht beschavingen en hun perioden. Aan het eind van dit millennium gaat de westerse cultuur ten onder in de verstarring van het grotestadswezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie n. 70.16. - Het was Immanuel Kant die zijn geboorteplaats niet verliet. Zijn geschiedenistheorie kreeg de naam <hi rend="italic">Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht (1784).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Uit het verslag KO.: "De letters in het boek der schepping zijn moeilijk te lezen. Wij mogen Hegel of Spengler niet voor de bijbel inruilen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n21" type="end" place="end" n="21"><p><hi rend="italic">Der Geist als Widersacher der Seele,</hi> 4 dln., Leipzig 1929-1933. Schrijver: Ludwig Klages <choice><sic>(1 872</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1872</corr></choice>-1956), filosoof en psycholoog, stichter Seminar für Ausdruckskunde, legde grondslag voor wetenschappelijke grafologie en uitdrukkingspsychologie. In zijn latere romantische natuurfilosofie beperkt hij de geest tot zuiver kennen en ziet hij de ziel - in haar nauwe band met het concrete en met de moederbodem van de aarde - door de geest met vernietiging bedreigd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Uit het verslag KO.: "en die ziel dan - o ironie der geschiedenis - op oudjoodse wijze in het ras en het bloed zoeken." Men lette op N.' waakzaamheid met betrekking tot de nazi-ideologie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Uit het verslag KO.: "Zij moet ons worden opgelegd. Wij zijn geen profeten, maar wij hebben te luisteren naar de apostelen. Op dat punt zullen vrijzinnigen en orthodoxen elkaar moeten vinden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Ps. 118 : 10 (berijming-1773).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n25" type="end" place="end" n="25"><p>W. J. Aalders <choice><sic>(1 870</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1870</corr></choice>-1945), hervormd predikant te Buiksloot en Beesd, kerkelijk hoogleraar en gewoon hoogleraar te Groningen; erepromotor N. <choice><sic>(1 935</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1935</corr></choice>). De bedoelde bijeenkomst vond plaats te Hemmen als conferentie van KHe. op 1 I- 12 juni 1934. Verslag van J. Douwes in <hi rend="italic">NKL.</hi> 4 (juli/augustus 1934) nr. 1 1/1 2 (zie n. 43. 1, sub 8). De lezing was getiteld <hi rend="italic">Wat nu?.</hi> Het 'nu' had betrekking op de kerkelijke situatie, de oecumenische beweging; het 'wat' kende waardering toe aan het ontwerp van KO., maar keerde zich nogal scherp tegen de huisgemeente als een ontzetting uit de ouderlijke macht van de kerkeraad.' A, sprak in zijn referaat over de kerk als 'doorwerking van de vleeswording', midden onder de mensen 'als' ruige gemeenschap', nog niet het Rijk. Met betrekking tot KO. en KHe. zag hij overeenkomst: beide willen het ambt tot ijn recht doen komen, een levende belijdenis, zending en tucht. 'Voor geloofsverschillen biedt de kerk geen plaats.' Wèl: voor 'onderscheiden van culturele, psychologische en sociale aard'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Moet zijn <choice><sic>T,J.Jans en Schoonboven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">T. J. Jansen Schoonhoven</corr></choice> (1872-1951), hervormd predikant o.a. te Almen en Oegstgeest; schreef <hi rend="italic">Christelijk pacifisme nu,</hi> Arnhem 1935.</p></note>
<pb n="323" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n27" type="end" place="end" n="27"><p><pb n="323" ed="VW"/>Vgl. tegenstelling tussen civitas terrena en civitas Dei bij Augustinus in zijn <hi rend="italic">Civitas Dei,</hi> boek IV, hfdst. 4. Zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> N., Augustinus,</hi> Haarlem 1933, p. 91 vv.; VW., dl. 3, p. 86 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Uit het verslag KO.: 'folklore of evangelie!'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n29" type="end" place="end" n="29"><p>C.J. Bartels (1882-1946), hervormd predikant o.a. te Laren (Gld.), Colmschate en Zevenaar. Was directeur raad van Beheer (die het in 1921 ingevoerde Reglement op de predikantstraktementen moest uitvoeren). Ethisch theoloog (oorspronkelijk evangelisch), (kritisch) medestander van N. - Ligging landgoederen: Verwolde ten noorden van Laren, Ampsen ten noorden van Lochem.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. openb. 6 : 7 vv.; Fil. 2 : 10. In dit apocalyptisch taaleigen hoort ook de uitdrukking 'vulkanische machten' verderop in de tekst, die wij omstreeks deze tijd ook tegenkomen bij dichters als Roland Holst en Marsman.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie n. 63.53; 40.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Letterlijke vertaling van regel uit Luthers 'Een vaste burcht'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie noot 5; nr. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Grote(re) synode: telkens terugkerend maar ook weer verworpen voorstel, dienend om het reorganisatie-streven niet te doen stukbreken op een te kleine groep bestuurders, die op zelfhandhaving bedacht was. Het laatste voorstel door Khe. ingediend, maar mede door toedoen van KO. afgestemd, dateerde van 1933 (evenals de figuur van visitator moderator).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Gez. 264 : 2 uit Aanhangsel vervolgbundel <hi rend="italic">Evangelische gezangen:</hi> "Geen aardse macht begeren wij, die gaat alras verloren. Ons staat de sterke Held terzij, dien God ons heeft verkoren."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Wynfrith, Benedictijn van Exeter, stak in 716 over naar Dorestad en legde band van Nederlandse kerkprovincie met Rome. Zijn eerste reis naar de Friezen mislukte. Werkte met vrucht in Duitsland. Groot organisator. Aartsbisschop. 'Apostel der Friezen', door hen gedood (bij Dokkum).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Prot.-chr. onderwijsinstelling te Nijmegen. Vrucht van Reveil. Begonnen als 'bewaarschool', op initiatief van mr. J. J. L. van der Brugghen, voortgezet als bijzondere lagere school (6.5.1844). In 1846 werd er een prot. chr. normaalschool met internaat gevestigd voor de opleiding van onderwijzers. A. Kleywegt, de toenmalige leraar pedagogie, heeft zijn leerlingen bekend gemaakt met de Individualpsychologie van die dagen. Enige pressie in die richting (zoals even door N. gesuggereerd) is er (blijkens van de heer K. ontvangen informatie) stellig niet uitgegaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Duits arts, pedagoog <choice><sic>(1 889</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1889</corr></choice>-1956). Als karakteroloog heeft hij de Individuaipsychologie van Adler verder uitgewerkt met betrekking tot de mens in zijn sociale omgeving. Vgl. F. Künkel, <hi rend="italic">Einführung in die Charakterkunde,</hi> Leipzig 1932.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n39" type="end" place="end" n="39"><p>De volgorde der besluiten, genomen door God met het oog op het behoud der uitverkorenen:schepping, val, verkiezing tot heil of verwerping, zending van Christus als Middelaar, roeping, rechtvaardiging, heiliging, verheerlijking. Bij de gereformeerden ontaardt dit soms in speculatie over de decreten, bij de luthersen in de psychologie van het geloof.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Bij de 153 vissen is wel gedacht aan Joh. 21 : 11, misschien ook aan de 153 kerkgenootschappen, die men in Nederland wel telde. Zie n. 33.33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n41" type="end" place="end" n="41"><p>William Makepeace Thackeray <choice><sic>(1 811</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1811</corr></choice>-1863), Engels schrijver, bij wie humor een belangrijke plaats innam. Romans: <hi rend="italic">Vanity Fair, The book of Snobs, The Virginians.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Vgl. Dirk Camphuysen, <hi rend="italic">Bloemlezing uit zijn gedichten, samengesteld en ingeleid door dr. K.Heeroma,</hi> Baarn z.j., p. 11: Toeverlaat der rechtvaardigen onder 't oude verbond. L <hi rend="italic">Over psalm 125:</hi> "Wat winden dat er ruisen, wat regen dat er plast, het hoge huys van Sion staat onbeweegd en vast." - Dirk Rafaelsz. Camphuysen <choice><sic>(1 586</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1586</corr></choice>-1627), predikant-dichter o.a. te Vleuten en te Dokkum, schreef <hi rend="italic">Stichtelycke Rijmen,</hi> Hoorn 1624.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Bedoeld is Kerkopbouw in tegenstelling tot het Verbond (van Kerkherstel).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Over de 'Reformierten' in deze periode van de kerkstrijd bericht Kurt Meier, <hi rend="italic">Der </hi><pb n="324" ed="VW"/><hi rend="italic">evangelische Kirchenkampf, dl.</hi> 1, Göttingen 1976, p. 488-501. Vanwege hun traditie meer steunend op de <hi rend="italic">Heidelberger Catechismus</hi> dan op Calvijn (aldus W. Niesel in een schrijven dd. 10.11.1980), had Karl Barth van meet af bij ben toch veel bijval gevonden in zijn verzet tegen alle van buiten aan de kerk opgelegde ordening. De Düsseldorfer Thesen (dd. 20.5.1933) met hun 'Solus Christus' gaven daar blijk van. Men was echter tegelijk op zijn hoede voor een vervluchtiging van kerkrechtelijke structuren a la Sohm (zie n. 561I.5). - Twee groepen: de 'Barthianen' (Karl Immer, Gustav Heinemann e.a.) en de meer behoudenden (Horn, Koopmann e.a.), legden ieder hun eigen accent. De eerste groep stelde alles achter bij de strijd tegen het nationaal-socialisme; kerkordelijke vormgeving zou voor hen betekenen verzwakking der te Barmen (31.5.1934) en te Dahlem (20.10.1934, zie K. Meier, a.w., p. 221 vv.) gevonden eenheid door denominationele (luthers-ref.) kibbelarijen. De andere groep wilde evenzeer de kerkelijke strijd, maar daarnaast wilde zij haar eigen (reformierte) identiteit bewaren: aansluiting, hoe gering dan ook, bij de Reichskirchenregierung en bijeenhouden van alle groeperingen was daarvoor onmisbaar. N. las de <hi rend="italic">Reformierte Kirchenzeitung,</hi> waarin de meer behoudende groep aan het woord kwam. Het ligt voor de hand dat hij deze groep bedoelde. Uit de volgende opmerking blijkt immers, dat N. een meer 'voorwaarts' dan 'achterwaarts' gerichte tuchtoefening op het oog heeft, waarin minder op het behoud van de eigen positie dan op de voortgang van het Koninkrijk gelet wordt. In feite dus hetzelfde pleit, dat N. tegenover de confessionelen ten onzent voerde, hetgeen hem hier en daar dicht bij de positie van Barth c.s. bracht. Alleen het verschil in de historische context bracht de Duitse 'confessionelen' tot een minisering, de Nederlandse dito tot een aanscherpen van de leertucht. Zie voor deze opvatting van de tucht <hi rend="italic">Evangelie en volkskerk</hi> (nr. 43), alsmede noot 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n45" type="end" place="end" n="45"><p>De doper geldt bij N. als de tweelingbroeder van de gereformeerde. Hij brengt deze richting vaak in verband met een strak-eschatologische gerichtheid. Zie VW., dl. 3, p.469.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Zie n. 30.5; 32.12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Zie n. 30.78.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Zie VW., dl. 3, p. 416 v.; voor 'cultuurethischen' zie VW., dl. 3, p. 404-407; voor 'oog en oor' (rubriek in <hi rend="italic">A WCC.) zie VW.,</hi> dl. 3, p. 634.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n49" type="end" place="end" n="49"><p>Uit het verslag: "In dat opzicht dringt de tijd ons op het Evangelie terug." Zie nr. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Het zendingsgenootschap was beducht voor Schweitzers liberale theologie. Zie ook n.40.15.Vgl.'A. Schweitzer, a.w., p. 104.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Uit het verslag KO.: "Hoe weinig heeft de wetenschap daar te zeggen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Uit het verslag KO.: "Het is waarschijnlijk nog te vroeg om te trachten de breuk tussen rechts en links van de christologie uit te genezen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Vgl. o.a. Kroniek <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> (1940) en artikel <hi rend="italic">Ethisch;</hi> zie VW., dl. 3, p. 503 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n54" type="end" place="end" n="54"><p>A. H. de Hartog <choice><sic>(1 869</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1869</corr></choice>-1938), hervormd predikant o.a. te Amsterdam. Kanselredenaar en apologeet (openbare debatten, o.a. met atheïsten). Godsdienstwijsgeer, hoogleraar te Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n55" type="end" place="end" n="55"><p>Zie VW., dl. 1, p. 186 n. 9; dl. 3, p. 442, 483 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Uit het verslag KO.: "Ik zie geen reden daarvoor de huisgemeente te laten dienen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Men had tijdens de behandeling van het Ontwerp-KO. ter synode (8.1.1935) gesproken van het vele dat ook zonder reorganisatie dan toch maar gebeurde in de NHK. En daarbij was o.a. ook Valkenheide, een hervormde instelling voor kinderbescherming, genoemd. Fonds 'Schraalste': dit fonds, op 15.1.1879 opgericht (Reglement op het fonds tot verbetering der schraalste predikantstraktementen) was in de loop der jaren zeer versterkt door de Vereniging 'Aanpakken', die er de steeds toenemende kapitaalsrenten instortte.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-naaste-toekomst-der-kerk.n58" type="end" place="end" n="58"><p>Juist in deze tijd van het tot stand komen van het 'Akkoord' (oktober-november 1935) <pb n="325" ed="VW"/>publiceert N. zijn verhandeling <hi rend="italic">Schrift en belijdenis.</hi> Hij geeft hierin (in uiterste pregnantie) een 'ethische' verwerking van de 'confessionele' visie ofwel de z.i. 'gereformeerde' visie met betrekking tot vragen van kerkorde. Zie VW., dl. 2, p. 349-353.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="49" xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde" decls="#bibl-noordmans5.stellingen-over-kerkorde">
<pb n="325" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Stellingen over kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<list>
<item><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1. De kerk heeft tweeërlei taak:</seg> <seg n="2.1.2">prediking en ordening van het leven met het oog op de eeuwigheid.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Uit deze beide bestaat de ware katholiciteit.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De gereformeerden hebben dat beter verstaan dan de luthersen.</seg></s></item>
<item><s n="3.1"><seg n="3.1.1">2. De vraag om herstel van een nationaal-gereformeerde kerk is in vele gevallen meer romantisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n2" rend="superscript">2</ref> dan bijbels.</seg></s></item>
<item><s n="4.1"><seg n="4.1.1">3. Daartegenover hebben Kerkherstel en Kerkopbouw zich samen te bezinnen op de verhouding van geloof en leven in de situatie waarin wij ons nu bevinden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Uit die bezinning zal een nieuw ontwerp moeten geboren worden.</seg></s></item>
<item><s n="5.1"><seg n="5.1.1">4. In de nieuwe kerkorde zal de belijdenis niet simplistisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n3" rend="superscript">3</ref> mogen zijn;</seg> <seg n="5.1.2">niet mogen uitwijken voor de vragen des tijds.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Haar ruimte ligt in haar uitgesprokenheid en toepasselijke bijzonderheid,</seg> <seg n="5.2.2">haar tijdelijke zakelijkheid.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wat men <hi rend="italic">geest en </hi><choice><sic>hoofldzaak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">hoofdzaak</hi></corr></choice> noemt,</seg> <seg n="5.3.2">is een abstractie.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het kerkelijk reglement moet verwijzen naar de belijdenis <hi rend="italic">in actie.</hi></seg></s></item>
<item><s n="6.1"><seg n="6.1.1">5. Maar dat geldt ook voor de kerkorde in engere zin.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het presbyteriale mag geen abstractie zijn.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De vorm der kerkregering moet zich weten aan te passen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De kerkelijke aardrijkskunde behoort geestelijk te zijn en bekendheid te tonen met de wijzigingen in het mensenleven.</seg></s></item>
<item><s n="7.1"><seg n="7.1.1">6. Daarom mag ook de tucht niet aan het partijwezen georiënteerd zijn.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ook in dit opzicht mag de kerk zich niet laten bepalen door de kaart van het land.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het hoger plan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n4" rend="superscript">4</ref> dat wij zoeken is geen parlement van partijen,</seg> <seg n="8.1.2">maar de kerk zelve.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Differentiatie</hi> kan nooit ideaal zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25"/></choice> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En ze mag geen cultureel belang worden.</seg></s></p>
<list>
<item><s n="10.1"><seg n="10.1.1">7. De geestelijke nood is zo groot dat de kerk daartegen wel niet opgewassen zal zijn als ze zich geen nieuwe organen schept.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ze heeft dat in iedere eeuw gedaan.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De hulpgemeente,</seg> <seg n="10.3.2">in welke vorm dan ook,</seg> <seg n="10.3.3">is de proef op de som of Kerkherstel romantisch zal zijn of katholiek-gereformeerd.</seg></s></item>
</list>
<div type="notes">
<pb n="326" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="326" ed="VW"/>Deze zeven stellingen zijn kennelijk bestemd geweest als bijdrage van N. voor de moderamenvergadering KO., van 29.11.1936 (zie H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 125). Zij vatten samen 'het positief <hi rend="italic">actuele'(Evangelie en volkskerk,</hi> nr. 43), dat KO. niet altijd aantrof in KHe., maar waarvan dit 'Verbond' toch verrassend blijk gaf, zodat 'het Akkoord' in gemeen overleg tot stand kon komen en aanvaard werd (6.8.1936).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Steeds weer samenvatting van N.' kritiek op de confessionelen en op KHe. (vgl. <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde en Evangelie en volkskerk,</hi> passim).'Op de historie georiënteerd zonder geestelijk te worden.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Inhoudelijk komen de stellingen overeen met het betoog van nr. 50.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 50.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.stellingen-over-kerkorde.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Ds. D. Bakker (vrijzinnig) is gealarmeerd door deze uitdrukking. Hij schrijft die toe aan een dringen naar tucht, veroorzaakt door het samengaan van KHe. en KO. Zie n. 50. <hi rend="italic">1.</hi> Vgl. H. Bartels, a. w., p. 125.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="50" xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935" decls="#bibl-noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935">
<pb n="326" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Inleiding voor vergadering Kerkopbouw 29 november 1935<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><choice><sic>l.	De locus 'de ecclesia'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">1. De locus 'de ecclesia'</corr></choice> is wel de moeilijkste uit de hele dogmatiek.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Als ik spreek over vergeving der zonden,</seg> <seg n="2.2.2">dan is het duidelijk dat het gaat over een innerlijk,</seg> <seg n="2.2.3">onzichtbaar gebeuren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De opstanding des vleses is zichtbaar,</seg> <seg n="2.3.2">maar toekomstig.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het eeuwige leven is mystische eeuwigheid.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Maar de kerk vertoont zich in de tijd en heeft daarom telkens de proef op de som van haar bestaan te leveren en de kritiek op die proef te doorstaan.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Rome heeft daarom eigenlijk nooit veel werk gemaakt van de bepaling van het kerkbegrip.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De kerk,</seg> <seg n="3.2.2">dat was de praktische zijde van alle geloofswaarheden;</seg> <seg n="3.2.3">zij werd meer ondersteld dan beschreven.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toch is er een duidelijke structuur te onderscheiden in de oudere en jongere katholieke kerk.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij heeft het Evangelie te prediken en het leven te ordenen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Voor de eerste taak dienen de dogmata als regel;</seg> <seg n="4.3.2">voor de tweede de canones.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En de moeilijkheid heeft van het begin af gelegen aan de spanning tussen de tweeërlei taak die daarmee is aangegeven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De Reformatie heeft het canonieke recht kapotgeslagen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het protest ging,</seg> <seg n="5.2.2">behalve tegen de ceremoniën,</seg> <seg n="5.2.3">ook tegen de canones.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Met de dogmata kon men het goed vinden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">- Daarom heeft de Hervorming het zo moeilijk gehad met de bepaling van het kerkbegrip.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Luther moest er zich rekenschap van geven wat er overbleef als het canonieke recht wegviel.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij heeft daar veel moeite mee gehad en zijn moed tot kerkorde was buitengewoon klein.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij liet de kerk opgaan in het predikambt;</seg> <seg n="5.7.2">voor de canones kwam bijna niets in de plaats.</seg></s> <pb n="327" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.8"><seg n="5.8.1">Bij Calvijn staan de dingen anders.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Hij was een veel katholieker geest.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">In plaats van het canonieke recht schrijft hij het vierde boek van zijn <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="5.10.2">waarin de kerk niet voorkomt als een onderstelling,</seg> <seg n="5.10.3">ook niet als een geloofsartikel,</seg> <seg n="5.10.4">maar als een zichtbare instelling.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Voor het episcopale regiment komt hier de pastoraal.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En ook al blijft de proef die Calvijn daarmee te Genève nam een unicum,</seg> <seg n="5.12.2">toch zet in de gereformeerde wereld het conflict tussen wereldlijk en kerkelijk recht,</seg> <seg n="5.12.3">dat in de middeleeuwen tussen keizer en paus werd uitgevochten,</seg> <seg n="5.12.4">zich voort tussen stadsraad en <choice><sic>ker keraad</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kerkeraad</corr></choice>,</seg> <seg n="5.12.5">burgemeester en dominee.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="6.1"><seg n="6.1.1">2. Daardoor zijn bepaalde vormen en een bepaald kerkrecht ontstaan dat Voetius in zijn <hi rend="italic">Politica Ecclesiastica</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n2" rend="superscript">2</ref> heeft vastgelegd.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Maar de bepalingen daarvan zijn voor een deel weer canoniek en niet dogmatisch.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dwz. ze hebben niet dat bijbelse gezag dat voor de eigenlijke geloofsartikelen geldt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij hebben meer met de tijd en de tijdsomstandigheden te maken dan bijv. de inhoud van de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De geografische grenzen van een gemeente,</seg> <seg n="6.5.2">een classis,</seg> <seg n="6.5.3">een provincie hebben geestelijk en praktisch veel minder betekenis dan toen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De stadhouder of de burgemeester kunnen er de wet niet verzetten en de dominee kan iemand niet in de ban doen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Ook dit protestantse canonieke recht,</seg> <seg n="6.7.2">deze Geneefse of Dordtse kerkorde,</seg> <seg n="6.7.3">is zoals het Roomse voor protest in de wieg gelegd en onderworpen aan de invloeden van veranderde tijden.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het gereformeerde gemeentelid kan in vele gevallen de pastorale ban naast zich neerleggen,</seg> <seg n="6.8.2">zoals Luther die van de paus.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarom moet de roep om herstel van een nationaal-gereformeerde kerk heel vaak als romantisch bestempeld worden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Men denkt terug aan onze gouden eeuw en aan de plaats die de kerk toen in het burgerlijke leven bekleedde.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En men zou het recht dat toen gold weer tot ere willen brengen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men ziet de dingen historisch en niet geestelijk en dat is het hoofdkenmerk van de romantiek.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="8.1"><seg n="8.1.1">3. Met deze afwijzing van een herstel zinspeel ik niet op de naam van de Vereniging Kerkherstel.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Integendeel:</seg> <seg n="8.2.2">ik treed op als advocaat voor dat Verbond.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Er worden andere stemmen gehoord,</seg> <seg n="8.3.2">andere plannen gesmeed,</seg> <seg n="8.3.3">waartegen Kerkherstel evenzeer gekant is als Kerkopbouw.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daarom heb ik er telkens op gewezen dat de nederlaag van het Verbond evenzeer een nederlaag voor Kerkopbouw zou betekenen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De nationale romantiek heeft in onze tijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n3" rend="superscript">3</ref> ongedachte kansen gekregen en er zijn geuzen,</seg> <seg n="8.5.2">die liever voor de poorten van Den Briel zouden terugkeren dan vooruitgaan naar de poorten der eeuwigheid.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het herstel van het onrecht,</seg> <seg n="8.6.2">dat Willem 1 door het opleggen van de organisatie van 1816 aan de kerk heeft aangedaan,</seg> <seg n="8.6.3">kan op twee manieren geschieden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De ene manier zou hierin bestaan dat de <pb n="328" ed="VW"/>geschiedenis van wat wij de Hervormde Kerk noemen,</seg> <seg n="8.7.2">in onderscheiding van de Gereformeerde Kerken,</seg> <seg n="8.7.3">als een vergissing werd gebrandmerkt en onze kerkhistorie bij de republiek zou aanknopen,</seg> <seg n="8.7.4">alsof tussen toen en heden geen leiding Gods maar een geestelijk blanco lag.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Van de Hervormde Kerk mogen wij echter zeggen:</seg> <seg n="8.8.2">'Tot hiertoe heeft ons de Here geholpen' en wij hebben te vragen wat de Hervormde Kerk van nu</seg> <seg n="8.8.3">- en niet die van 1795</seg> <seg n="8.8.4">- als ze zich haar gereformeerd karakter weer meer bewust wordt,</seg> <seg n="8.8.5">in 1935 heeft te doen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Wij hebben een andere lijn uit te stippelen dan degenen die in 1886 van ons zijn heengegaan.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Een weg waarop zij tot ons kunnen terugkeren en niet wij tot hen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In dat opzicht meen ik te mogen zeggen dat Kerkherstel naast ons staat,</seg> <seg n="9.1.2">ofschoon ik wel eens de nodige beslistheid en helderheid aan die zijde mis op dit punt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wanneer prof. Haitjema ons verwijt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="9.2.2">dat er in ons ontwerp te weinig schuldbesef is tegenover het gebeurde in 1834 en 1886,</seg> <seg n="9.2.3">dan kan daarvan iets waar zijn voor zover er in Kerkopbouw mensen mochten zijn die blij waren dat we deze broeders kwijt waren met hun sympathieën voor het gereformeerde leer- en levenstype.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar het verwijt is onbillijk voor zover het vergeet dat wij Hervormden een eigen gereformeerd leer- en levenstype vertegenwoordigen,</seg> <seg n="9.3.2">waarvan wij menen dat het beter en scherper op de eeuwigheid en daarom ook op de tijd is ingesteld.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik zou willen dat Kerkherstel daaromtrent beslister en zuiverden geluid gaf.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dat de cultuur bij leidende geesten in de Gereformeerde Kerken te hoog staat aangeschreven is duidelijk genoeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En degenen onder ons die christendom en cultuur wat heel nauw met elkaar plegen te verbinden,</seg> <seg n="9.6.2">mogen zich wel afvragen waar hen dat op den duur zou kunnen brengen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zij zouden op een zekere dag tot de ontdekking kunnen komen dat ze moeten kiezen tussen een christelijke en een culturele kerk en het zou heel,</seg> <seg n="9.7.2">tragisch zijn als zulke hervormden het in de Gereformeerde Kerken zouden moeten zoeken.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="10.1"><seg n="10.1.1">4. Wanneer de nieuwe kerkorde de gelegenheid voor een nieuw belijden zou scheppen,</seg> <seg n="10.1.2">dan zou deze belijdenis niet simplistisch mogen zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ronduit gezegd:</seg> <seg n="10.2.2">wij mogen geen korte formule in ons reglement hebben die door haar vaagheid de verschillen verdoezelt en die uitwijkt voor de vragen des tijds.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wij ruilen onze mooie uitgewerkte gereformeerde belijdenisschriften uit de zestiende en zeventiende eeuw niet uit voor een waterige clausule in de trant van de reglementen der Hervormde Kerk in de negentiende eeuw,</seg> <seg n="10.3.2">toen men enkel op behoud bedacht was.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dat de belijdenisvragen thans akkoord van kerkgemeenschap<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n6" rend="superscript">6</ref> zouden geworden zijn en dat hierin onze hervormde eigenaardigheid zou bestaan,</seg> <seg n="10.4.2">wijs ik met grote nadruk af.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Tegenover degenen die dat zouden willen moet Kerkherstel ons helpen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">In dat opzicht kan menig Kerkopbouwer van menig Kerkhersteller leren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wel is het eeuwig Evangelie niet actueel in de smalle zin van het woord;</seg> <pb n="329" ed="VW"/><seg n="11.1.2">wel gaat het om de boventijdelijke waarheid.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar deze waarheid moet uitgesproken worden en is uitgesproken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het Woord is vlees geworden en de Heilige Geest predikt dat Woord in klare woorden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De ruimte die wij in de kerk wensen is geen ruimte,</seg> <seg n="11.4.2">die daardoor ontstaat dat wij het Woord Gods zo met gomelastiek bewerken dat men niet goed meer zien kan wat er staat en ze is geen veiligheid die hieruit geboren wordt,</seg> <seg n="11.4.3">dat wij het heilige der heiligen eigenhandig van God ontledingen,</seg> <seg n="11.4.4">zodat ieder er ongestraft in kan komen!</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wij mogen Jezus niet uit de synagoge werpen om iedere rabbi het woord te kunnen geven.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De ruimte der kerk ligt in de barmhartigheid van God en van zijn Evangelie.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">En daaraan heb ik niets als ze vaag,</seg> <seg n="11.7.2">maar alles als ze duidelijk wordt uitgesproken.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Die barmhartigheid moet gepredikt in haar toepasselijke bijzonderheid;</seg> <seg n="11.8.2">ze moet slaan op de vragen die gesteld worden,</seg> <seg n="11.8.3">zoals Jezus dat doet tegenover de rijke jongeling,</seg> <seg n="11.8.4">Nicodemus,</seg> <seg n="11.8.5">de overspelige vrouw (Mt 19 : 16 vv.;</seg> <seg n="11.8.6">Joh. <choice><sic>3 : 1-2 l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">3 : 1-21</corr></choice>;</seg> <seg n="11.8.7">Joh. <choice><sic>8 : 2-1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">8 : 2-11</corr></choice>) en anderen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Daarom mag een belijdenis niet vaag zijn.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Zij moet klare artikelen hebben die duidelijk uitspraak doen in de dingen die in iedere tijd met het oog op de eeuwigheid gevraagd worden.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Dan krijgt ze tevens een tijdelijke zakelijkheid.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Want iedere actuele kwestie</seg> <seg n="11.12.2">- als van oorlog en vrede,</seg> <seg n="11.12.3">man en vrouw</seg> <seg n="11.12.4">- is tenslotte een eeuwigheidsvraag.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Daarom moet het <hi rend="italic">geest en hoofdzaak</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n7" rend="superscript">7</ref> gedoodverfd worden als een geestelijke onmachtsformule,</seg> <seg n="11.13.2">een schoolse abstractie,</seg> <seg n="11.13.3">waarvan de kerk geen weet heeft.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het kerkelijk reglement kan alleen verwijzen naar de belijdenis-in-actie,</seg> <seg n="12.1.2">zoals ze met al haar delen tegelijk het Woord Gods uitdraagt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="13.1"><seg n="13.1.1">5. Wat van de belijdenis geldt is ook van kracht voor de kerkorde.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het presbyteriale zonder meer is ook een abstractie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wij moeten proberen te bepalen wat nu presbyteriaal is.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarom houd ik het hardnekkig vasthouden van Kerkherstel aan de functies van de classis voor een hobby.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het is een stukje van de romantiek waarover ik in stelling 2 sprak.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Welk waas omhult deze oude classicale begrenzing,</seg> <seg n="13.6.2">dat aan die historische nevel het wel en wee van de huidige kerk zou moeten opgeofferd worden.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Dat de classis in oude tijden prachtig werk gedaan heeft kan men in de oude akten nalezen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Maar toen was de kerk in haar geheel een dorpskerk en de classis was een werelddeel.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">De doorsneemens kwam nooit buiten zijn classis.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Deed hij het per diligence,</seg> <seg n="13.10.2">dan nam hij afscheid van zijn familie.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Dat is anders geworden.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Mijn catechisanten gaan op de fiets bijna iedere zondagmiddag buiten de classis.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Daarom moet de kerkelijke aardrijkskunde geestelijk zijn en bekendheid tonen met wijzigingen in het mensenleven.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Ik kan dat hier niet verder uitwerken.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">In mijn <hi rend="italic">Beginselen van Kerkorde</hi> heb ik dat vroeger wel eens gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij hebben wel iets nodig als de classis van vroeger.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar wij hebben te zoeken naar een middel dat nu werkt als de classis vroeger.</seg></s></p>
<p><pb n="330" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="15.1"><seg n="15.1.1">6. Maar dan mag ook</seg> <seg n="15.1.2">- om een ander voorbeeld te noemen,</seg> <seg n="15.1.3">dat naar een andere zijde hout snijdt en niet precies in de richting van Kerkherstel</seg> <seg n="15.1.4">- de tucht niet afgepast worden met het oog op het partijwezen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Want dat is ook een landkaart en een <hi rend="italic">oude</hi> landkaart.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Een halve eeuw of wat langer geleden,</seg> <seg n="15.3.2">in de bloeitijd der kerkelijke richtingen,</seg> <seg n="15.3.3">zoals wij die nu als vastliggende kringen zien,</seg> <seg n="15.3.4">was de omtrek der richting een soort grens,</seg> <seg n="15.3.5">waarover men ging koppensnellen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het was een soort wetenschappelijke of culturele haat,</seg> <seg n="15.4.2">die daartoe dreef.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Want recht kerkelijk was het motief niet.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De school en de cultuur domineerden daarbij.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik denk er niet aan,</seg> <seg n="16.1.2">geestelijke verschillen gering te achten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Voor zover ze geestelijk zijn zou ik ze weer scherper willen zien dan een vorig geslacht.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar ik meen dat het mogelijk is,</seg> <seg n="16.3.2">de dingen zuiverder van de kant van de kerk zelve te zien.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het verschil tussen links en rechts bij de vrijzinnigen is thans dat links zich bij vernieuwing op de school vastlegt en rechts zich kerkelijk wil oriënteren.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">In andere zin kan dat misschien ook,</seg> <seg n="16.5.2">in verband met cultuur-vragen,</seg> <seg n="16.5.3">bij de ethischen worden opgemerkt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Nu mag de tucht niet ingesteld worden op de oude landkaart van het partij-wezen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Als het modernisme een verschijnsel is dat in verband staat met de wetenschap omtrent de bijbel en de ethische mentaliteit voeling houdt met moderne culturele gesteldheid,</seg> <seg n="17.2.2">dan mag de tucht daarop niet gaan.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Deze tucht zou niet gaan over het geloof maar over schoolse pedanterie bij de vrijzinnigen en culturele hoogmoedigheid bij de ethischen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dat zou levenstucht en geen leertucht zijn.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het is geen tijd voor pedanterie en voor hoogmoed.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Men doet beter daarmee uit te scheiden dan er een kerkelijk reglement op te maken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De tucht moet kerkelijk en geestelijk zijn.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ze gaat over de zaak der prediking,</seg> <seg n="18.2.2">die het Evangelie klaar moet uitspreken met toepasselijke bijzonderheid en tijdelijke zakelijkheid.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat is een zwaar en moeilijk werk.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En het hoger plan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n9" rend="superscript">9</ref> dat wij zoeken bestaat niet in een parlement van partijen,</seg> <seg n="18.4.2">waarin parlementair over de verschillen gesproken wordt,</seg> <seg n="18.4.3">terwijl men vroeger over en weer koppen ging snellen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Dat is slechts een cultureel verschil van betrekkelijke draagwijdte.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het hoger plan is de kerk zelve.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">En daar staan wij op hete grond.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Een ander Evangelie dan het apostolische,</seg> <seg n="19.3.2">daarvan geldt bij ons evengoed als bij Rome</seg> <seg n="19.3.3">- anathema sit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En van die tucht kan de kerk zich nooit afmaken zonder van haar hoog plan af te dalen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Daarom mag differentiatie nooit ideaal worden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Ze kan ook nooit opzettelijk</seg> <seg n="20.2.2">- qua talis</seg> <seg n="20.2.3">- gereglementeerd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Een cultureel belang is er niet mee gemoeid:</seg> <seg n="20.3.2">dat geldt niet in de kerk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">7. Ik kom tot mijn laatste stelling.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De kerk staat met het Evangelie tegenover de geestelijke nood:</seg> <seg n="21.2.2">de geestelijke chaos aller dagen en ook <pb n="331" ed="VW"/>onzer dagen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De kerk kan zich niet onttrekken aan haar taak om het leven te ordenen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Na het bovenstaande behoef ik niet veel meer te zeggen van de noodzakelijkheid om met het oog daarop nieuwe organen te scheppen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De kerk heeft dat in iedere eeuw gedaan.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Zij schiep het episcopaat en het pastoraat en zoveel meer.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De kerk heeft canones nodig en deze zijn meer aan de invloed van de wisseling der tijden onderworpen dan haar dogmata.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wij hebben de parochiale cultusgemeenten en weinig anders.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wij behelpen ons op allerlei wijze in de praktijk.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Wij hebben weer eens enige canones nodig om te ordenen wat anders chaotisch dreigt te worden.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Als gereformeerden kunnen wij daar geen overwegend bezwaar tegen hebben.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Kerkherstel ook niet,</seg> <seg n="21.12.2">als het niet wil blijken crypto-romantisch-gereformeerd te zijn in plaats van katholiek-gereformeerd.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Want de ware katholiciteit bestaat in deze vereniging van dogma en canon,</seg> <seg n="21.13.2">met dit verschil dat de canon beweeglijker is omdat ze het leven heeft te ordenen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daarom moeten wij tegenover het Verbond principieel op de hulpgemeente staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Er is periculum in mora.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En in een of andere vorm moeten wij samen de vorm der kerk aan de huidige situatie trachten aan te passen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="331" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Behalve bovengenoemde titel noteerde N. er nog bij: voor KO.-vergadering. Als resultaat van de in n. 48.1 genoemde hernieuwde contactopneming tussen KO. en KHe. (en na het afstemmen van het KO.-ontwerp jan. 1935) kwamen de besturen 26.9.1935 te Amersfoort bijeen onder voorzitterschap van prof. Paul Scholten. Men verstond elkaar en richtte zich tot de synode met verzoek tot instelling van een reorganisatiecie. De synode van 4.10.1935 endosseert dit aan de algemene synodale cie. die in nov. 1935 aan de besprekingen voortgang verleent door het benoemen van een cie. van informatie (drie leden: te weten J. W. J. Addink, F. Tammens en L. S. van Zwet); samen met de leden namens KHe. (Th. L. Haitjema, R. B. Evenhuis, H. Mulderije en J. E. Uitman) en namens KO. (B. J. Aris, G. van der Leeuw, <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans en C. G. Wagenaar) en de voorzitter P. Scholten, komt men tot een akkoord, op grond waarvan door de synode van 1936 (6 aug.) een reorganisatiecie. benoemd wordt (zie n. 52.2), die 'met het bereikte akkoord ernstig rekening moet houden'. Zo vindt deze inleiding plaats in 'een nieuwe lente' van verstandhouding, als 'het Akkoord' zich begint af te tekenen. C. G. Wagenaar bericht over deze belangrijke vergadering in KO. 4 dec. 1935, nr. 8, p. 83. In de bespreking van het samengaan tussen beide verenigingen was het centrale begrip: differentiatie. B. J. Aris stelde tegenover elkaar de twee mogelijkheden van nieuw kerkelijk leven en confessionele zelfmoord, Hij zei verder: 1618 schonk ons "een belijdenis met wel theoretische maar geen praktische differentiatie-mogelijkheid"; 1816 gaf "differentiatie met wel theoretische maar geen praktische mogelijkheid tot een levende, kerkelijke belijdenis". Er moet differentiatie zijn, "maar de differenten mogen niet in het isolement komen", dat is niet alleen pedagogisch belangrijk voor hen, maar levensvoorwaarde voor de kerk. N.: rekening houden met waar we ons nu bevinden. Het nieuwe ontwerp mag niet zijn 'romantisch', maar moet zijn: 'de belijdenis-in-actie'. 'Geest en hoofdzaak' is abstractie, moet verdwijnen. Kerkorde mag niet stram zijn, moet zich kunnen aanpassen bij de eisen van de tijd. Differentiatie is niet ons ideaal. Vgl. voor vrijzinnig commentaar hierop, H. Bartels, a.w., p. 125 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 30.3; 30.9; 55.91; 55.103.</p></note>
<pb n="332" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="332" ed="VW"/>Het is de tijd van de opkomst, ook in ons land, van het nationaal-socialisme. Leden van de NSB. werden op hun bijeenkomsten wel toegesproken als 'geuzen en geuskes'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 43. 1, sub 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Juist in deze tijd vindt de confrontatie Noordmans-Schilder plaats, geopend door de VU.-lezing van nov. 1935, vgl. G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie</hi> (met als bijlage het debat Noordmans-Schilder uit 1936), Kampen 1970, m.n. p. 40-50.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Belijdenis als akkoord van kerkgemeenschap, dwz. kerk is daar, waar gelovigen op basis van aanvaarding van een belijdenis een kerkverband stichten, beginnend met een plaatselijke gemeente, zich uitbreidend door confederatie met genabuurde gemeenten en steeds verder tot algemene kerk. Vgl. F. L. Rutgers, <hi rend="italic">Het kerkverband der nederlands-gereformeerde kerken, gelijk dat gekend wordt uit de Handelingen van de amsterdamse kerkeraad in de aanvang van de zeventiende eeuw,</hi> Amsterdam 1882, p. 54. Zie ook A. Kuyper, <hi rend="italic">Tractaat van de reformatie der kerken,</hi> Amsterdam 1883, p. 27 v.; <hi rend="italic">Voorrede tot De Drie Formulieren van Enigheid etc.</hi> uitgegeven door A. Kuyper, Kampen 1897. Vgl. <hi rend="italic">ook Het dreigend conflict,</hi> Amsterdam 1886, p. 6; <hi rend="italic">Het conflict gekomen,</hi> Amsterdam 1886, p. 8 en p. 40. Tegen deze leer van het Akkoord keerde zich Ph. J. Hoedemaker o.a. <hi rend="italic">in De roeping der gereformeerden in de hervormde kerk,</hi> Amsterdam 1888, p. 10-15:... een dwaling ... dat men de belijdenis ... als iets zelfstandigs gaat beschouwen........ de leer van het Akkoord rukt de belijdenis uit het lichaam der kerk: ... een hart op sterk water . . ." De kerken staan volgens H. "niet tot elkander in een confoederatief maar in een organisch verband, ook onder de organisatie". De kerk is afgeleid niet uit de wil van "hen die haar constitueren", maar uit "de geopenbaarde wil van God". Vgl. <hi rend="italic">De Congresbeweging beoordeeld uit het oogpunt der Gereformeerde belijdenis,</hi> Amsterdam 1887, p. 48 en <hi rend="italic">Op het Fondament der apostelen </hi><choice><sic>enprofeten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">en profeten</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Utrecht 1885-1886, p. 145 en 71. Vgl. ook Rasker, a.w., p. 183, 188.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n7" type="end" place="end" n="7"><p>In Regl. G.O. art. 39, zie bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 30.48. N. denkt aan het betrekken in de meerdere vergaderingen van organisaties van christelijke arbeid door niet star vast te houden aan 'geografische en parochiale' begrenzingen, zoals de ondeelbaarheid van de plaatselijke gemeente.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Polemiek met Brouwer en diens pacificatiemodel (zie o.a. nr. 23). Vgl. A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Op hogerplan, wat Kerkopbouw wil en deed,</hi> openingswoord voor de vergadering van 15 juni 1931, Baarn 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor de betekenis van deze woorden zie 1 Kor. 12 : 3; vandaar: term uit het r.-k. kerkrecht m.n. bij veroordeling van ketters.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.inleiding-voor-vergadering-kerkopbouw-29-november-1935.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Dit werd gezegd op 29.11.1935 voordat het Akkoord bereikt werd (april 1936). Het Akkoord nam de huisgemeente niet op. In plaats hiervan moest een grotere en meer gedifferentieerde activiteit van de kerkeraad kennen in de richting van groepen en categorieën. Zie bijlage 2d en de overgangsbepalingen. Vgl. H. Bartels, a.w.,p. 114vv.Met het Verbond is KHe. bedoeld.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="51" xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel" decls="#bibl-noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel">
<pb n="333" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Toespraken over Kerkopbouw</seg> <seg n="1.1.2">- Kerkherstel</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1, 2.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De houding van Kerkopbouw in de samensprekingen met Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">u er aanvankelijk overeenstemming<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.2" rend="superscript">2</ref> bereikt is tussen Kerkherstel en Kerkopbouw,</seg> <seg n="3.1.2">is het eerste gevolg een zekere verwondering;</seg> <seg n="3.1.3">men kan zeggen rechts en links.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Niet zozeer in de verenigingen zelf,</seg> <seg n="3.2.2">die de loop der dingen van meer of minder nabij hebben gevolgd,</seg> <seg n="3.2.3">maar vooral van rechts en links buiten de verenigingen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het gold hier twee verenigingen die vaak vrij scherp tegenover elkaar hebben gestaan:</seg> <seg n="3.3.2">men kan zelfs zeggen dat ze cum grano salis</seg> <seg n="3.3.3">- tegen elkaar zijn opgericht.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Kerkherstel werd opgericht na de verwerping van de reorganisatievoorstellen van 1929.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En kort daarop werd Kerkopbouw opgericht,</seg> <seg n="3.5.2">wel niet tegen Kerkherstel maar toch wel daartegenover.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Kerkherstel verklaarde steeds zich te blijven stellen op de grondstal van de verworpen voorstellen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">In de beginselen en zelfs in de artikelen daarvan bestond de band die de vereniging samenhield.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Een vereniging,</seg> <seg n="3.8.2">waarin mensen die dogmatisch belangrijk verschilden elkaar hadden gevonden op het stuk van de kerkregering.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">En waarin mensen zaten die enerzijds mochten worden gerekend de kenmerken en de mentaliteit der ethische groep te vertonen in de onderscheiding van de confessionele geestesgesteldheid en anderzijds mensen van een typisch gereformeerde gezindheid,</seg> <seg n="3.9.2">die zich bijv. in de Confessionele Vereniging niet geheel op hun plaats zouden gevoelen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Deze drie soorten van kerkleden nu,</seg> <seg n="3.10.2">als ik ze voor 't gemak maar zo mag noemen:</seg> <seg n="3.10.3">sommige gereformeerden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="3.10.4">- de Fransen zouden het article partitif gebruiken en spreken van des réformés,</seg> <seg n="3.10.5">dat wil zeggen niet alle -;</seg> <seg n="3.10.6">sommige gereformeerden dan en sommige ethischen</seg> <seg n="3.10.7">- weer het article partitif</seg> <seg n="3.10.8">- waren het met de confessionelen</seg> <seg n="3.10.9">- niet met sommige confessionelen,</seg> <seg n="3.10.10">hier geen article partitif</seg> <seg n="3.10.11">- met alle confessionelen dan eens geworden op het stuk van de kerkregering.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Wanneer ik dat zo zeg:</seg> <seg n="3.11.2">alle confessionelen,</seg> <seg n="3.11.3">dan heb ik echter iets te veel gezegd.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">De confessionele mentaliteit,</seg> <seg n="3.12.2">zoals die na de actieve leiding van Groen van Prinsterer tegenover de leiding van dr. Kuyper en later weer na de leiding van dr. Hoedemaker tegenover de geest van Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.4" rend="superscript">4</ref> zich heeft vastgezet,</seg> <seg n="3.12.3">verdraagt eigenlijk niet een samengaan met sommige gereformeerden en met sommige ethischen.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">De zo korte geschiedenis van Kerkherstel heeft daarvan al weer reeds de bewijzen geleverd.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">De gereformeerden zijn hun te actief en de ethischen te speculatief.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Daartussenin voelt de typische confessioneel zich allerminst op zijn gemak.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Hij houdt zijn hart vast,</seg> <seg n="3.16.2">enerzijds dat er te veel zal <pb n="334" ed="VW"/>gebeuren en anderzijds dat ideeën van te grote draagwijdte op de werkelijkheid zullen worden gericht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarom is het van grote betekenis dat ik toch</seg> <seg n="4.1.2">- al is het dan met de pas gemaakte correctie</seg> <seg n="4.1.3">- kon zeggen dat alle confessionelen met sommige gereformeerden en sommige ethischen een front hadden gevormd op het stuk van de kerkregering.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">We mogen dat niet over het hoofd zien en mogen in dat opzicht de betekenis en de persoon en het werk van prof. Haitjema niet onderschatten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">We mogen ook geen leedvermaak laten opkomen als we zien dat het hem moeilijk valt om alle confessionelen met sommige gereformeerden en sommige ethischen te laten optrekken.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het confessionalisme kan alleen vruchtbaar zijn voor de kerk als het gepaard wordt enerzijds met gereformeerde activiteit en anderzijds met de breed-katholieke ideeën waarvoor de ethischen zijn opgekomen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Men kan zich afvragen of dan in de Vereniging Kerkherstel geen plaats was voor alle ethischen en waarom het bij sommigen moest blijven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het ging hier toch om een bepaald punt:</seg> <seg n="5.2.2">de kerkorde en de kerkregering en daar hadden omstreeks 1900 Hoedemaker en Gunning elkaar reeds gevonden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Vanwaar dan het verschijnsel dat,</seg> <seg n="5.3.2">terwijl de confessionele groep weer eens op haar best scheen te zijn en bevleugeld met actie en idee voor hoger kerkelijke vlucht scheen gereed te staan,</seg> <seg n="5.3.3">de ethischen er bijna en bloc buiten bleven,</seg> <seg n="5.3.4">zodat het sommigen naar deze zijde wel heel erg partitief moet klinken?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">En toch is het zo geweest.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer ik een ogenblik persoonlijk mag zijn en mij in de herinnering terugroep hoe ik stond tegenover het ontwerp van 1929 en het daarachter opkomende Verbond,</seg> <seg n="6.2.2">dan komt er in mijn geheugen een zekere onrust<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.5" rend="superscript">5</ref> die mij waarschuwde dat ik hier niet geheel passief mocht blijven maar dat er iets tegen gedaan moest worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij kwam tot uiting in een artikel in het <hi rend="italic">Weekblad,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="6.3.2">een paar weken voor de buitengewone synode van januari 1930.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Deze onrust openbaarde zich ook bij anderen:</seg> <seg n="6.4.2">bij prof. Obbink,</seg> <seg n="6.4.3">bij prof. Brouwer,</seg> <seg n="6.4.4">bij prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="6.4.5">bij Oberman,</seg> <seg n="6.4.6">bij prof. Korff.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ze was vrij algemeen in de ethische groep en het was een verlossende daad toen wij door het bekende comité bijeengeroepen werden tot de vergadering die aanleiding gaf tot de oprichting van Kerkopbouw.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het gold bier een moeten waar geen ontkomen aan was.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">We moesten samen zoeken naar wat ons van Kerkherstel onderscheidde en wat ons sámen verbond.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Natuurlijk was het laatste,</seg> <seg n="7.1.2">het positieve,</seg> <seg n="7.1.3">het voornaamste.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het kwam er op aan,</seg> <seg n="7.2.2">ons te bezinnen op de breed-katholieke ideeën,</seg> <seg n="7.2.3">waar wij wisten dat ze door de gereformeerde activiteit niet restloos waren verbruikt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Een confessionalisme dat daarmee te weinig rekening hield,</seg> <seg n="7.3.2">de gereformeerde kerkvorm als adequate uitdrukking van de bijbelse kerkidee beschouwde,</seg> <seg n="7.3.3">de presbyteriale kerkorde als het geheel passende kleed van de kerk uit de <pb n="335" ed="VW"/>Twaalf artikelen en vraag 54 van de Heidelbergse Catechismus,</seg> <seg n="7.3.4">konden wij geen van allen aanvaarden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij meenden dat sommige ethischen,</seg> <seg n="7.4.2">die zich achter het ontwerp van 1929 hadden geschaard,</seg> <seg n="7.4.3">dit te veel uit het oog hadden verloren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En dat sommige actieve gereformeerden,</seg> <seg n="7.5.2">die zich er ook achter hadden geschaard,</seg> <seg n="7.5.3">daardoor te weinig herinnerd waren aan de geweldige eisen die de huidige wereldsituatie aan de kerk stelt.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het is eenvoudig onmogelijk,</seg> <seg n="7.6.2">dit met activiteit te bereiken zonder de idee der kerk weer in haar volle katholiciteit,</seg> <seg n="7.6.3">haar zending in de wereld opnieuw op ons te laten inwerken.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Bij het ontwerp 1929 zou de activiteit qua talis,</seg> <seg n="7.7.2">die in 1886 tot een uiteenvallen in de gereformeerde gezindheid had geleid,</seg> <seg n="7.7.3">vermoedelijk weer een soortgelijk effect hebben gehad.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De gereformeerde gezindheid wordt op die wijze hoe langer hoe meer van haar universeel karakter beroofd.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De kerk is op haar wijze ook op de wereld gericht.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Door haar vergadert God de uitverkorenen daaruit,</seg> <seg n="7.10.2">door zijn Woord en Geest.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Activiteit die haar inspiratie ontleent aan een aardse verwerkelijking in de historie,</seg> <seg n="7.11.2">laat ons zeggen in de zeventiende<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.8" rend="superscript">8</ref> eeuw en die niet teruggehouden wordt,</seg> <seg n="7.11.3">niet naar alle kanten door vragen wordt opgehouden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.9" rend="superscript">9</ref> niet in de breedte tot een zegen zich uitdijt,</seg> <seg n="7.11.4">in een woord niet door de idee van haar al te directe menselijke beslistheid wordt ontheven,</seg> <seg n="7.11.5">zulk een activiteit wordt een vloek<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.10" rend="superscript">10</ref> voor de kerk waarin ze wordt losgelaten.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Een kerk is een kerk en al haar functies hebben daardoor een eigen karakter.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">De kerk moet werken maar ze gaat daarin niet op. Ze heeft ook een bestaan,</seg> <seg n="7.13.2">een wezen,</seg> <seg n="7.13.3">een toekomst die van hoger aard zijn dan alles wat ze daarin kan verwezenlijken.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Nooit mag men vergeten dat ze een gebrekkige openbaring is van wat wij in het geloof van haar weten.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">De kerk mag niet opgaan in een wereldverband.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Ze is geen werkvorm alleen.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Ze is meer.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zulke overwegingen hebben ons in Kerkopbouw samengebracht.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer wij nu moesten zeggen wat ons nu uit de katholiciteit der kerk,</seg> <seg n="8.2.2">uit haar heilige algemeenheid het belangrijkste voorkwam,</seg> <seg n="8.2.3">dan zouden we merken dat er verschillen zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar in het beroep op de hogere algemeenheid der kerk zijn wij één.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wij zijn ons daarvan bewust geworden niet enkel door de oppositie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.11" rend="superscript">11</ref> tegen Kerkherstel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik behoef dat verder niet uit te werken.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wanneer de actie van 1929 er niet was geweest en Kerkherstel niet was opgericht,</seg> <seg n="9.3.2">zou Kerkopbouw toch wel gekomen zijn,</seg> <seg n="9.3.3">ofschoon deze dingen tot onze bewustwording hebben bijgedragen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De vraag naar de kerk is aan de orde en ze is dat in veel intenser mate dan in de vorige eeuw.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.12" rend="superscript">12</ref> heeft het 50 jaar geleden al zien aankomen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is ondenkbaar dat wij het nu niet zouden gemerkt hebben.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wij kunnen zeggen dat de oprichting van Kerkherstel en Kerkopbouw een splitsing betekend heeft in een beweging die reeds gaande was en die samenhing met wat ook in andere landen plaatsvond.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Daarin ligt een gunstig perspectief.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">We behoeven de beide <pb n="336" ed="VW"/>verenigingen niet hoofdzakelijk te zien als voortzettingen van wat behoort tot de vaderlandse kerkgeschiedenis der negentiende eeuw,</seg> <seg n="9.9.2">we mogen ze bovenal zien als vertakkingen van een kerkelijke beweging,</seg> <seg n="9.9.3">die op de twintigste eeuw gericht is.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De nood is ons beiden opgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bij deze beschouwingen heb ik een verzuim gepleegd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Een verzuim dat zich lelijk op mij wreken zal en mij nog heel wat te doen zal geven als ik de eindstreep in het referaatje wil halen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ik heb de vrijzinnigen nog niet genoemd.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En ieder weet met hoeveel verwachtingen zij de oprichting van Kerkopbouw hebben begroet.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In groten getale zijn ze lid geworden en hebben binnen de vereniging geschiedenis gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat ik ze niet eerder heb genoemd hangt samen daarmee,</seg> <seg n="11.1.2">dat ik gevraagd ben onze verhouding tot Kerkherstel te bespreken bij de uitwerking van de reorganisatievoorstellen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een directe verhouding van de vrijzinnigen tot Kerkherstel bestaat niet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Kerkopbouw heeft in hoofdzaak naar twee kanten geconfereerd,</seg> <seg n="11.3.2">met Kerkherstel en met de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het verschil was dat de vrijzinnigen in de Vereniging waren,</seg> <seg n="11.4.2">de Kerkherstellers niet.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En toch heeft Kerkopbouw geconfereerd met de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">In deze conferenties zat niet minder spanning dan in die met Kerkherstel.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Dit wijst op een bijzondere verhouding van de vrijzinnigen tot de Vereniging.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Er is iets van waar wat wel eens gezegd wordt:</seg> <seg n="11.8.2">Kerkopbouw is een ethische vereniging.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Om namen is het mij hier niet te doen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het woord ethisch heeft zich allang overleefd.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Maar toch is het waar dat de vrijzinnigen op andere wijze lid zijn dan de ethischen.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Zij zijn lid geworden;</seg> <seg n="11.12.2">de ethischen waren het.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Hoe moeten we dat begrijpen.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Het is niet moeilijk.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Kerkopbouw is ook een front,</seg> <seg n="11.15.2">evenals Kerkherstel,</seg> <seg n="11.15.3">en een front met het oog op kerkorde en kerkregering.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">In de constructie van de fronten is echter een duidelijk verschil.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">In Kerkopbouw is het front tweeledig,</seg> <seg n="11.17.2">terwijl het bij Kerkherstel drieledig was.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">In Kerkherstel vonden we alle confessionelen,</seg> <seg n="11.18.2">sommige gereformeerden en sommige ethischen.</seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">In Kerkopbouw vinden we alle ethischen en sommige vrijzinnigen.</seg></s> <s n="11.20"><seg n="11.20.1">Hier schijnt een tegenspraak te schuilen.</seg></s> <s n="11.21"><seg n="11.21.1">Hoe kunnen in Kerkopbouw alle ethischen zitten,</seg> <seg n="11.21.2">als er sommigen in Kerkherstel zijn.</seg></s> <s n="11.22"><seg n="11.22.1">Dit is een paradox die te denken geeft.</seg></s> <s n="11.23"><seg n="11.23.1">Misschien is Kerkherstel ook tweeledig en zitten daar alle confessionelen plus sommige gereformeerden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daarbij moet er dan aan herinnerd worden dat we de groepen hier niet moeten nemen naar haar dogmatische opvattingen maar met het oog op haar opvattingen over de kerk.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De vrijzinnigen zijn niet in Kerkopbouw gekomen omdat ze dachten het spoedig eens te zullen zijn met de daar aanwezige orthodoxen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Er zijn en worden veel besprekingen gehouden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar daarom zijn ze niet in groten getale lid geworden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hun was het te doen om het kerkelijk perspectief.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het ging hun hier om kerkorde en kerkregering.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De actie van Kerkherstel betekende voor hen</seg> <seg n="12.7.2">- zo zagen ze <pb n="337" ed="VW"/>het</seg> <seg n="12.7.3">- een bedreiging.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Zij vreesden daarin het gereformeerde activisme.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">In het werkprogramma van Kerkopbouw beluisterden ze andere tonen<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="12.10"><seg n="12.10.1">Sommigen meenden daarin een secularisering en humanisering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.14" rend="superscript">14</ref> van het kerkbegrip te beluisteren.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Enkele punten van de 15<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.15" rend="superscript">15</ref> gaven daartoe aanleiding.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Reeds op de oprichtingsvergadering van Kerkopbouw heb ik daartegen gewaarschuwd.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Dit kon naar beide zijden niet anders dan teleurstelling baren.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">In Kerkopbouw ging het om de heilige algemene,</seg> <seg n="12.14.2">de katholieke<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.16" rend="superscript">16</ref> ideeën in het christendom,</seg> <seg n="12.14.3">waarin men houvast zocht tegenover de gevaren van een presbyteriaal activisme,</seg> <seg n="12.14.4">waarin het protestantisme dreigde vast te lopen in verburgerlijking.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Wat Kerkopbouw bedoelde was het omgekeerde van secularisering en humanisering.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Kerkopbouw bedoelde herkerkelijking van het leven en hertheologisering van de prediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">Het legde nadruk op de apostolische oorsprong van de prediking en op de episcopale aard van de kerkregering en de tucht.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">En naar rechts én naar links<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.18" rend="superscript">18</ref> verzette de Kerkopbouw-geest zich tegen dat bederf van het Evangelie,</seg> <seg n="12.18.2">eensdeels door de school</seg> <seg n="12.18.3">- hetzij in de vorm van wetenschappelijk materiaal bij de vrijzinnigen of van wetenschappelijke vorm of systeem bij de gereformeerden</seg> <seg n="12.18.4">- en anderzijds door de politiek,</seg> <seg n="12.18.5">een overbrenging van het wetenschappelijk en burgerlijk vrijheidsbegrip bij de vrijzinnigen en van de wetenschappelijke en burgerlijke<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.19" rend="superscript">19</ref> tucht bij de gereformeerden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Tegen deze secularisering en humanisering bracht Kerkopbouw de apostolische en episcopale idee naar voren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het Evangelie is een boodschap,</seg> <seg n="13.2.2">door vissers en tollenaars namens Jezus in de wereld gebracht.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ik hoorde deze zomer een vooraanstaand vrijzinnige,</seg> <seg n="13.3.2">lid van Kerkopbouw,</seg> <seg n="13.3.3">waarschuwen tegen een dominees-God.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er is misschien aanleiding toe.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar wij zullen toch de God van profeten en apostelen niet verruilen tegen een God der wetenschap en der cultuur.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1"><hi rend="italic">De leer</hi><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="13.7"><seg n="13.7.1"><hi rend="italic">Boodschap van visserlieden en tentemakers.</hi></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1"><hi rend="italic">Geen dominees- God moeten we hebben,</hi></seg> <seg n="13.8.2"><hi rend="italic">zei een vrijzinnig voorman</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.21" rend="superscript">21</ref><hi rend="italic"> deze zomer op Barchem.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1"><hi rend="italic">Goed,</hi></seg> <seg n="13.9.2"><hi rend="italic">dan een God van vissers en tentemakers.</hi></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1"><hi rend="italic">Evangelisten en apostelen zijn hoogst gebrekkige historici en filosofen,</hi></seg> <seg n="13.10.2"><hi rend="italic">zei een ander vrijzinnig voorman dit voorjaar te Amsterdam.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1"><hi rend="italic">Dus dan toch een dominees- God?</hi></seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1"><hi rend="italic">Neen,</hi></seg> <seg n="13.12.2"><hi rend="italic">zou deze voorman zeggen:</hi></seg> <seg n="13.12.3"><hi rend="italic">een professoren- God.</hi></seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1"><hi rend="italic">Dus nog iets erger.</hi></seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1"><hi rend="italic">Welke kant moeten wij nu uit?</hi></seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1"><hi rend="italic">De vrijzinnigen moeten dat in eigen kring uitmaken.</hi></seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1"><hi rend="italic">Maar in KO. kan het geen kwestie zijn.</hi></seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1"><hi rend="italic">Geen professoren- God,</hi></seg> <seg n="13.17.2"><hi rend="italic">maar een God van vissers en tentemakers.</hi></seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1"><hi rend="italic">De leer is historisch-traditioneel.</hi></seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1"><hi rend="italic">Op dit punt hebben wij resoluut aan de zijde van KHe. te staan.</hi></seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1"><hi rend="italic">Als dr. De Haas minachtend spreekt van 'dordtse toevoegsels' aan het Evangelie (op het congres) dan hebben wij daarvoor niet in de schulp te kruipen,</hi></seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.24" rend="superscript">24</ref><seg n="13.20.2"><hi rend="italic">ook niet sommige vrijzinnigen van KO.,</hi></seg> <seg n="13.20.3"><hi rend="italic">door verwijzingen naar de kerkelijke formulieren terug te nemen.</hi></seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1"><hi rend="italic">Het baat toch niet als men zich op het Evangelie terugtrekt.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="13.22"><seg n="13.22.1"><hi rend="italic">Evangelisten en apostelen zijn toch ook slechte historici en filosofen.</hi></seg></s> <s n="13.23"><seg n="13.23.1"><hi rend="italic">En ook wanneer men van evangelisten en apostelen op </hi><pb n="338" ed="VW"/><hi rend="italic">Jezus terugging,</hi></seg> <seg n="13.23.2"><hi rend="italic">baatte het niet.</hi></seg></s> <s n="13.24"><seg n="13.24.1"><hi rend="italic">De verzekering dat wij zouden beschikken over een persoonlijke Godsmededeling,</hi></seg> <seg n="13.24.2"><hi rend="italic">pas </hi><choice><sic>voor2000</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">voor 2000</hi></corr></choice><hi rend="italic"> jaren ergens gegeven,</hi></seg> <seg n="13.24.3"><hi rend="italic">klinkt alvast onwaarschijnlijk (dr. De Haas dit voorjaar in Amsterdam).</hi></seg></s> <s n="13.25"><seg n="13.25.1"><hi rend="italic">Wij stáán dus voor het apostolisch karakter van de leer in KO.</hi></seg></s> <s n="13.26"><seg n="13.26.1">En zo staat het ook met het karakter der vrijheid.</seg></s> <s n="13.27"><seg n="13.27.1"><hi rend="italic">En nu de kerkelijke tucht</hi> ...</seg></s></p>
<quote type="block"><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">We worden vrij ergens ván en ergens vóór.</hi></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1"><hi rend="italic">Wij vechten in de kerk niet voor de rechten van de mens,</hi></seg> <seg n="14.2.2"><hi rend="italic">maar voor het recht Gods op de mensen</hi> ...</seg></s></quote>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Een criticisme in de leer maar ook een autonomisme in de kerkorde,</hi></seg> <seg n="15.1.2"><hi rend="italic">zoals De Haas daarvoor opkomt,</hi></seg> <seg n="15.1.3"><hi rend="italic">verwoest de kerk tot in de fundamenten.</hi></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1"><hi rend="italic">KO.,</hi></seg> <seg n="15.2.2"><hi rend="italic">ook sommige vrijzinnigen die er lid van zijn,</hi></seg> <seg n="15.2.3"><hi rend="italic">moeten dat wel goed voor ogen houden.</hi></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1"><hi rend="italic">De tucht is herderlijk,</hi></seg> <seg n="15.3.2"><hi rend="italic">maar het blijft tucht.</hi></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1"><hi rend="italic">En we voelen ons meer één met prof. Grosheide</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.26" rend="superscript">26</ref><hi rend="italic"> als hij,</hi></seg> <seg n="15.4.2"><hi rend="italic">in een sympathiek artikel in N.H. Weekblad,</hi></seg> <seg n="15.4.3"><hi rend="italic">perspectieven opent van hereniging,</hi></seg> <seg n="15.4.4"><hi rend="italic">ook bij wat hij noemt gebrekkige tuchtoefening,</hi></seg> <seg n="15.4.5"><hi rend="italic">dan met dr. De Haas,</hi></seg> <seg n="15.4.6"><hi rend="italic">die absolute geloofsvrijheid in een volkskerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.27" rend="superscript">27</ref><hi rend="italic"> propageert.</hi></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1"><hi rend="italic">Wij stellen geen prijs op het voortbestaan van de Hervormde Kerk in haar huidige formatie.</hi></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1"><hi rend="italic">Maar dan moet ook voor de volle duidelijkheid de nadruk gelegd worden op het herderlijk karakter der tucht.</hi></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1"><hi rend="italic">Het is niet zeker,</hi></seg> <seg n="15.7.2"><hi rend="italic">niettegenstaande de uitlating van prof. Grosheide,</hi></seg> <seg n="15.7.3"><hi rend="italic">dat ze de gescheidenen zou bevredigen.</hi></seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1"><hi rend="italic">Maar is het onmogelijk ze te winnen?</hi></seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1"><hi rend="italic">Tegen de kans dat dit niet mogelijk zou zijn en dat KHe. zich daaraan zou willen conformeren en zich laten leiden door sommige gereformeerden daartegen,</hi></seg> <seg n="15.9.2"><hi rend="italic">moet KO. op haarhoede zijn.</hi></seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1"><hi rend="italic">Tegen het gereformeerde activisme,</hi></seg> <seg n="15.10.2"><hi rend="italic">dat vergeet dat bestaan en wezen der kerk boven haar daad uitgaan;</hi></seg> <seg n="15.10.3"><hi rend="italic">dat iedere kerkelijke actie door de kerkelijke idee moet worden vertraagd naar de aard van het herderschap.</hi></seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1"><hi rend="italic">Anders verpolitiekt de kerkorde en de tucht.</hi></seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">De vrijheid draagt een theologisch karakter,</seg> <seg n="15.12.2">niet een wetenschappelijk.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Wij zijn niet vrij maar moeten vrijgemaakt worden en dan is het één Heer,</seg> <seg n="15.13.2">één geloof,</seg> <seg n="15.13.3">één doop.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">En de vrijheid is niet burgerlijk maar kerkelijk.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Niet de eigen vinding bepaalt de inhoud der prediking maar de opdracht van Christus en niet wat de mensen willen horen maar wat ze nodig hebben moet hun gezegd worden.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">De kerk kan niet zonder een orde,</seg> <seg n="15.16.2">die dit waarborgt.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">En zo legt Kerkopbouw ook tegenover een exclusief gereformeerd activisme de nadruk op het apostolische en episcopale,</seg> <seg n="15.17.2">op het kerkelijk karakter van leer en tucht.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Leer is wat anders dan systeem,</seg> <seg n="15.18.2">het is boodschap.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">En tucht is wat anders dan verwijdering.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wanneer ik zeg dat sommige vrijzinnigen de lijnen van Kerkopbouw verkeerd zagen,</seg> <seg n="16.1.2">dan bedoel ik zeker niet alleen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik gebruik hier weer zeer bepaald het article partitif.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een deel der vrijzinnigen was ook zelf door de idee ener heilige algemene christelijke kerk gegrepen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Er is Wahlverwandtschaft<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.28" rend="superscript">28</ref> tussen hen en de andere groep in Kerkopbouw,</seg> <seg n="16.4.2">waarbij ze zich aansloten.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hun was het er niet om te doen om,</seg> <seg n="16.5.2">door lid te worden van Kerkopbouw,</seg> <seg n="16.5.3">de mentaliteit in die vereniging tot kerkelijke vrijzinnigheid <pb n="339" ed="VW"/>om te bouwen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat Kerkopbouw hen aantrok kwam daarvandaan,</seg> <seg n="16.6.2">dat ze ook zelf weer oog hadden gekregen voor het wezen en de kenmerken der kerk.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Zij wisten weer dat de woorden gezag,</seg> <seg n="16.7.2">belijdenis,</seg> <seg n="16.7.3">orde,</seg> <seg n="16.7.4">tucht tot het wezen ener kerk behoren en ze hadden dit meermalen uitgesproken voor ze lid werden van Kerkopbouw.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Ook zij hadden reeds begrepen dat wij in gevaar verkeren om de kerk te seculariseren en te verburgerlijken en dat daarmee de kerk in het politieke leven van onze tijd zou ondergaan.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De kerk heeft andere maatstaven.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Ze is gebouwd op het fundament van apostels en profeten en niet van natuurkundigen en filosofen.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Niet Thales en Plato maar Mozes en Paulus zijn de vaders der kerk.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Juist de herontdekking van dit heilig-algemene,</seg> <seg n="16.12.2">in onderscheiding van het profaan-algemene bracht hen in Kerkopbouw.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Deze ontdekking was voor henzelf een <choice><sic>bevrij ding</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">bevrijding</corr></choice> en daarom was het verblijf in Kerkopbouw voor hen geen daad van kerkelijke politiek maar middel om zich theologisch en kerkelijk weer in te schakelen in de katholiciteit.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Met de orthodoxe leden van Kerkopbouw waren ze daarbij beducht voor een gereformeerd activisme dat gevaar loopt zijn katholieke trekken te verliezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.29" rend="superscript">29</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Zo stonden de zaken toen het overleg tussen Kerkopbouw en Kerkherstel begon.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De Kerkopbouw-mentaliteit had het voorstel van 1929 doen vallen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Kerkherstel had zich verzet tegen het reorganisatievoorstel van Kerkopbouw.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Was hier overeenstemming mogelijk?</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Men meende het te moeten proberen en velen in den lande hoopten het.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Anderen hoopten dat de reorganisatie-beweging op een onverzoenlijke tegenstelling zou doodlopen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Nu het bleek dat een overeenstemming op de hoofdpunten bereikt is,</seg> <seg n="17.7.2">is daardoor vooral in het vrijzinnige kamp verwondering,</seg> <seg n="17.7.3">ontstemming,</seg> <seg n="17.7.4">ongerustheid ontstaan.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">En de vrijzinnigen in Kerkopbouw,</seg> <seg n="17.8.2">die er aan hebben meegewerkt,</seg> <seg n="17.8.3">hebben het niet gemakkelijk.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Maar ook in andere kringen vraagt men zich af hoe nu ineens mogelijk is wat vroeger gelijk stond met het zoeken naar de quadratuur van de cirkel.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Wij moeten dus wel rekenschap doen,</seg> <seg n="17.10.2">ook met het oog op de toekomst van de beweging.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik moet beginnen met te zeggen dat Kerkopbouw begonnen is het als een merkwaardig en verheugend feit te beschouwen dat er twee fronten waren ontstaan,</seg> <seg n="18.1.2">een van alle confessionelen en sommige gereformeerden en een ander van alle ethischen en sommige vrijzinnigen,</seg> <seg n="18.1.3">die beide bereid waren hun best te doen voor een betere kerkorde.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat was trouwens geen toeválligheid maar een teken des tijds.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En de tekens der tijden moet men leren lezen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Wij moeten niet zeggen:</seg> <seg n="18.4.2">wat vroeger onmogelijk bleek is het nog.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Wanneer de leden der Hervormde Kerk in een tijd als de onze niet in staat blijken zich met hernieuwde bezinning van hun eigen kerkelijk leven rekenschap te geven,</seg> <seg n="18.5.2">dan zullen ze het wel nooit doen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo hebben wij dan ons best gedaan om de fronten aaneen te sluiten.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat dit niet zonder moeilijkheden mogelijk was weet ieder.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het overleg met <pb n="340" ed="VW"/>Kerkherstel vlotte in het begin na de oprichting van Kerkopbouw heel slecht.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Daarna kwam de strijd over ons eigen ontwerp.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Artikel 1 en 2 en de huisgemeente.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar na de verwerping bleek toch aan beide zijden de oprechte bereidheid te bestaan om samen te praten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het kan niet in de bedoeling liggen,</seg> <seg n="20.1.2">bijzonderheden van mij te vragen over dat praten.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het was een besloten commissie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.30" rend="superscript">30</ref> en dat karakter moet worden geëerbiedigd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Bovendien zitten alle leden van de oude commissie in de door de synode benoemde reorganisatie-commissie.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Met de bereikte overeenstemming zal ernstig rekening moeten worden gehouden in de synodale Commissie.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Bescheidenheid is dus geboden nu het werk nog in gang is en ik zal dan ook niet anders kunnen doen dan er van spreken hoe wij getracht hebben in aansluiting aan de beginselen,</seg> <seg n="20.5.2">die ik boven heb besproken,</seg> <seg n="20.5.3">te werk te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Toch is het ook weer niet goed helemaal te zwijgen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De buitenstaanders die de besprekingen niet hebben bijgewoond,</seg> <seg n="21.2.2">zelfs in onze vereniging,</seg> <seg n="21.2.3">spreken over de lijnen die wij getrokken hebben;</seg> <seg n="21.2.4">zij betuigen instemming of het tegendeel.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">In 't bijzonder de vrijzinnigen in onze vereniging,</seg> <seg n="21.3.2">Voor zover ze een loskomen van de kerk en een openbaring van de ware katholiciteit in het protestantisme van harte begeren,</seg> <seg n="21.3.3">moeten het van het grootste belang achten dat ze in onze vereniging versterkt worden in hun kerkelijk denken,</seg> <seg n="21.3.4">om dat in eigen kring te kunnen uitdragen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Er is in die kringen een concentratie naar links<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.31" rend="superscript">31</ref> gaande,</seg> <seg n="21.4.2">leerstelling en praktisch beide,</seg> <seg n="21.4.3">die noodlottig voor onze kerk zou kunnen worden.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het moet duidelijk gemaakt worden dat de aaneensluiting van twee kerkelijke fronten geen teken is van een marchanderen en transigeren van beginselen,</seg> <seg n="21.5.2">maar plaats heeft onder een ontzaglijke spanning,</seg> <seg n="21.5.3">waaronder de kerk weer meer zich zelf moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zo zijn de beide verenigingen naar elkaar toe gedreven en hebben op sommige belangrijke punten elkaar gevonden.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<pb n="343" ed="VW"/>
<head n="3."><label>3.</label> <s n="23.1"><seg n="23.1.1">Kerkopbouw en Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Twee vrij grote<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.2" rend="superscript">2</ref> verenigingen zijn dit.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Vroeger was er de Confessionele Vereniging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Haar ging het om de kerk.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Meestal vatte zij deze juridisch op. De confessie diende als rechtsnorm tegenover het modernisme.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In de confessionele gezindheid zijn er telkens oplevingen:</seg> <seg n="24.5.2">zie Kuyper,</seg> <seg n="24.5.3">Gunning,</seg> <seg n="24.5.4">Hoedemaker.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Dit brengt ons tot ±1900.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dan volgt een inzinking.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zie de ouderwetse confessionele actie van ±1915.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Na de oorlog,</seg> <seg n="25.3.2">±1920,</seg> <seg n="25.3.3">begint een nieuwe inzet:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="25.3.4">(a) in de theologie en (b) voor de kerk. (a):</seg> <seg n="25.3.5">de dialectische theologie.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Dit is een theologie die aan het Woord Gods weer ruimte wil verschaffen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Verschaffen is natuurlijk niet zo gemeend:</seg> <seg n="25.5.2">ruim baan maken is beter.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De dialectische theologie maakt het Woord Gods moeilijker.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Dat klinkt paradoxaal,</seg> <seg n="25.7.2">maar is toch zo.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Wij kunnen ons nl. niet op de grondslag van Gods Woord inrichten.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het is ding.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Het is Openbaring,</seg> <seg n="25.10.2">dan Schrift,</seg> <seg n="25.10.3">dan verkondiging:</seg> <seg n="25.10.4">het is geen gegeven de eenheid van deze drie.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Het juridische komt daardoor op de achtergrond.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Of het Woord Gods zo weinig gebonden is als Barth het voorstelt,</seg> <seg n="25.12.2">laat ik in het midden.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">Er is ook een mystische continuïteit.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Maar zeer zeker heeft B. gelijk als hij het Woord Gods uit de handen van de mensen losmaakt en God teruggeeft.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Naast de dialectische theologie gaat de nieuwe roep om de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.7" rend="superscript">7</ref> (b).</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">Beide hangen samen.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Tegenover de afzuiging van het hele leven in de politiek trekken we ons terug op Gods Woord en de kerk.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">God heeft over ons te beschikken.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">De theologie moet onder de heerschappij van de school vandaan.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">En:</seg> <seg n="25.20.2">naast de staat heeft de kerk een eigen terrein.</seg></s> <s n="25.21"><seg n="25.21.1">Een terrein en een leven dat eigenlijk niet van deze wereld is,</seg> <seg n="25.21.2">maar zich toch in de vormen dezer wereld vertoont.</seg></s> <s n="25.22"><seg n="25.22.1">De theologie en de kerk komen onder de scherpe hoek op de wereld te staan.</seg></s> <s n="25.23"><seg n="25.23.1">Kerkherstel-Kerkopbouw staan beide onder invloed daarvan.</seg></s> <s n="25.24"><seg n="25.24.1">Ik heb ze een keer niet-identieke tweelingen genoemd.</seg></s> <s n="25.25"><seg n="25.25.1">Kerkherstel is meer geboren uit de Nederlandse kerkelijke actie.</seg></s> <s n="25.26"><seg n="25.26.1">Kerkopbouw staat meer onder invloed van internationale bewegingen.</seg></s> <s n="25.27"><seg n="25.27.1">ZO komt het dat de beide verenigingen beurtelings elkaar aantrekken en afstoten.</seg></s> <s n="25.28"><seg n="25.28.1">Kerkherstel is het eerst opgericht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="25.28.2">na de verwerping van 1929/ <pb n="344" ed="VW"/>1930.</seg></s> <s n="25.29"><seg n="25.29.1">Tot consolidering van die actie.</seg></s> <s n="25.30"><seg n="25.30.1">Een front van ethisch-confessioneelgereformeerd,</seg> <seg n="25.30.2">die elkaar gevonden hadden op het stuk van de kerk.</seg></s> <s n="25.31"><seg n="25.31.1">Kerkopbouw daartegenover samengesteld uit ethisch-vrijzinnig.</seg></s> <s n="25.32"><seg n="25.32.1">Aan beide kanten liggen in de formatie problemen.</seg></s> <s n="25.33"><seg n="25.33.1">De gereformeerden zijn gekant tegen de dialectische theologie.</seg></s> <s n="25.34"><seg n="25.34.1">De presbyteriale kerkvorm is verpolitiseerd,</seg> <seg n="25.34.2">de plaatselijke kerk te absoluut genomen.</seg></s> <s n="25.35"><seg n="25.35.1">Deze geeft opdracht aan afgevaardigden;</seg> <seg n="25.35.2">alles gaat naar analogie van politieke terreinindeling.</seg></s> <s n="25.36"><seg n="25.36.1">Daarmee heeft de plaatselijke kerk niets te maken.</seg></s> <s n="25.37"><seg n="25.37.1">Zij is openbaring van kerk:</seg> <seg n="25.37.2">de plaatselijke kan geen mandaat geven.</seg></s> <s n="25.38"><seg n="25.38.1">Tucht wordt zo een gewone rechtspraak.</seg></s> <s n="25.39"><seg n="25.39.1">Bij Calvijn is veel meer herinnering aan de oude kerk.</seg></s> <s n="25.40"><seg n="25.40.1">De macht is ambtelijk.</seg></s> <s n="25.41"><seg n="25.41.1">Dit is geen aristocratie,</seg> <seg n="25.41.2">voor zover toch aristocratisch te noemen is het ook politiek.</seg></s> <s n="25.42"><seg n="25.42.1">Het moet niet politiek,</seg> <seg n="25.42.2">maar charismatisch toegaan in de kerk.</seg></s> <s n="25.43"><seg n="25.43.1">De tucht moet daarom een meer persoonlijk karakter krijgen.</seg></s> <s n="25.44"><seg n="25.44.1">Dat was onzerzijds eis en daarom was men tegen 1929 als een herhaling van 1886.</seg></s> <s n="25.45"><seg n="25.45.1">In 1929 werd dit voorstel verworpen.</seg></s> <s n="25.46"><seg n="25.46.1">Daarom rustte op ons de plicht een ontwerp uit te werken.</seg></s> <s n="25.47"><seg n="25.47.1">Dit is ook gebeurd.</seg></s> <s n="25.48"><seg n="25.48.1">Heel in den brede is de tuchtregeling uitgewerkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="25.49"><seg n="25.49.1">Er komen visitatoren en een moderator.</seg></s> <s n="25.50"><seg n="25.50.1">Slechts in laatste instantie beslist de vergadering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="25.51"><seg n="25.51.1">Het is echter niet mogelijk deze dingen principieel uit te werken zonder dat men gestoord wordt door de werkelijkheid,</seg> <seg n="25.51.2">in dit geval de richtingkwestie.</seg></s> <s n="25.52"><seg n="25.52.1">De kerkelijke politiek mengt er zich onder en was er natuurlijk aan beide zijden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.11" rend="superscript">11</ref> van het begin af ook onder.</seg></s> <s n="25.53"><seg n="25.53.1">Welke gevolgen zal het nieuwe tuchtprocédé hebben voor de vrijzinnigen?!</seg></s> <s n="25.54"><seg n="25.54.1">Er zijn er die helemaal geen tucht wensen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="25.55"><seg n="25.55.1">De oude modernen als De Haas willen geen apostolische kerk maar een academische kerk als in 1816.</seg></s> <s n="25.56"><seg n="25.56.1">Zo'n kerk doet het thans niet meer.</seg></s> <s n="25.57"><seg n="25.57.1">Het is wel aardig als overal een gestudeerd,</seg> <seg n="25.57.2">enigszins cultureel aangedaan mens woont,</seg> <seg n="25.57.3">die over de vragen van de dag refereert,</seg> <seg n="25.57.4">maar dat is geen kerk.</seg></s> <s n="25.58"><seg n="25.58.1">En zo'n kerk blijft in de stormen van deze tijd niet staan.</seg></s> <s n="25.59"><seg n="25.59.1">De kerk moet Christus als het Woord in de wereld uitdragen.</seg></s> <s n="25.60"><seg n="25.60.1">Nu is dat ein grosses Wort gelassen uitspreken.</seg></s> <s n="25.61"><seg n="25.61.1">Dat weet ik wel.</seg></s> <s n="25.62"><seg n="25.62.1">Maar in de atmosfeer van zo'n woord moet de kerk toch ingericht.</seg></s> <s n="25.63"><seg n="25.63.1">Er moet keuring der geesten zijn.</seg></s> <s n="25.64"><seg n="25.64.1">De moeilijkheid is om een tuchtprocédé te vinden dat niet politiek is,</seg> <seg n="25.64.2">niet juridisch,</seg> <seg n="25.64.3">ook niet monarchisch-episcopaal,</seg> <seg n="25.64.4">maar in episcopale geest.</seg></s> <s n="25.65"><seg n="25.65.1">Dat is niet gemakkelijk:</seg> <seg n="25.65.2">gereglementeerd-charismatisch.</seg></s> <s n="25.66"><seg n="25.66.1">Nu gaat het niet alleen om de tucht,</seg> <seg n="25.66.2">maar het zit vast op de tucht.</seg></s> <s n="25.67"><seg n="25.67.1">Daarom:</seg> <seg n="25.67.2">eerst de tucht van haar politiek karakter ontdoen!</seg></s> <s n="25.68"><seg n="25.68.1">Maar het gaat toch pas in laatste instantie om tucht.</seg></s> <s n="25.69"><seg n="25.69.1">Het gaat om het wezen der kerk:</seg> <seg n="25.69.2">woord,</seg> <seg n="25.69.3">sacrament en dan tucht.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ook in ander opzicht moeten wij het katholiek karakter naar voren brengen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De kerk is apostolisch,</seg> <seg n="26.2.2">niet academisch:</seg> <seg n="26.2.3">dat slaat op de prediking.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Maar ook in ander opzicht is het van toepassing.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het politieke in de kerk komt uit in de plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar de kerk is apostolisch.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De kerk is een zendingsprobleem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De cultusgemeente dat is niet meer dan een <pb n="345" ed="VW"/>kringetje.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De kerk is een lichaam dat zich uitstrekt naar wat niet bij de kerk is.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Wij hebben nu het modernisme niet af te wikkelen.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Dat is een schoolprobleem.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Wij hebben de twintigste-eeuwse problemen te zien.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Inwendige en uitwendige zending:</seg> <seg n="26.12.2">zie art. 25 bis a. Contact met degenen die werken in van de kerk vervreemde groepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">De groepen kunnen ook een orde-karakter aannemen.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Eindelijk worden we in de kerk geconfronteerd met het leven.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Eindelijk gaan we insnijden in de politiek.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">De gestalte van Augustinus rijst op. Kerkherstel en Kerkopbouw staan samen tegenover een ras-calvinisme dat zich romantisch terugbuigt naar de historie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Maar KO. is toch meer bereid terug te grijpen op breed-katholieke motieven.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Wij moeten losser worden van de bodem.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">En 't geheel gaat voor het deel.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Het calvinisme is katholiek genoeg.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">We behoeven geen anglicanen te worden.</seg></s> <s n="26.22"><seg n="26.22.1">Maar brengen ontwikkeling stroomafwaarts en stroomopwaarts.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="26.23"><seg n="26.23.1">KHe. blijft meer hangen aan het politieke type.</seg></s> <s n="26.24"><seg n="26.24.1">Althans heeft ze moeite daarvan los te komen.</seg></s> <s n="26.25"><seg n="26.25.1">Wij kunnen die kant uit door:</seg> <seg n="26.25.2">belijden</seg> <seg n="26.25.3">- drieëenheid <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>tucht</seg> <seg n="26.25.4">- bisschop zending</seg> <seg n="26.25.5">- apostolisch <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>orde</seg> <seg n="26.25.6">- lichaam</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">'t leven</seg> <seg n="27.1.2">- ascese.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="340" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.1" type="end" place="end" n="1"><p>51<hi rend="superscript">1</hi> werd blijkens N.' eigen aantekening gehouden 'in 't moderamen van KO.'. Waarschijnlijk gebeurde dit niet al te lang voor zijn koffiepraatje ove'r hetzelfde onderwerp (= 51<hi rend="superscript">2</hi>). Omdat er zoveel overeenkomst is tussen beide toespraken (die in manuscript bewaard zijn gebleven) kan de tijdsduur tussen beide niet lang zijn. Anderzijds kan de moderamen-toespraak niet op de morgen van dezelfde dag gehouden zijn, ondanks de overeenkomst. Men zou op die gedachte komen, omdat het moderamen-KO. gewoon was bijeen te komen op dezelfde dag waarop de algemene ledenvergadering werd gehouden en wel 's morgens. Maar het verschil in eerichtheid is zo markant, dat dit onmogelijk lijkt. In de moderamen-versie is N. mild tegenover de vrijzinnigen, feller tegenover de 'confessionelen'; in de koffietafel-versie accentueert hij de vrijzinnige feilen en is eerder geneigd de gemeenschap met de 'confessionelen' niet te vergeten. Voor een verklaring van deze wending bij zo grote overeenkomst, zie noot 20. - Blijkens het verslag van de algemene ledenvergadering op 13.10.1936 te Utrecht in <hi rend="italic">KO. 5</hi> (november 1936) nr. 7 is de koffietafel-versie op deze vergadering gehouden. De moderamen-versie is <pb n="341" ed="VW"/>waarschijnlijk op 15.6.1936 gehouden. Het KO.-verslag van 51<hi rend="superscript">2</hi> begint met: "Op zijn bekende gemoedelijke drooghumoristische pregnante en brede wijze ontwikkelde de spreker dat KO. in die samenwerking naar twee kanten front moet maken." Gezien de vérgaande overeenkomst hebben wij besloten slechts één van beide lezingen (de versie 51<hi rend="superscript">1</hi>) af te drukken. Wat in de andere versie (51<hi rend="superscript">2</hi>) van belang is, wordt door uitvoerige annotatie en inlas (in cursiefdruk) behouden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 48. l; 50.1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.3" type="end" place="end" n="3"><p>Met de theologische grondhouding 'gereformeerd' kan N. zich zeer wel identificeren, tegen 'confessioneel' heeft hij bezwaren: zij die tot deze kerkelijke richting behoren zijn in zijn oog maar al te vaak ten prooi aan traagheid, enghartigheid, partijzucht. KO. telde ook 'gereformeerden' in zij n gelederen, maar natuurlijk geen 'confessionelen'. 'Gereformeerd' staat dan voor een visie, waarin toekomstgerichtheid en (theocratische) ordening sleutelwoorden zijn. Overigens sluit N. hier mogelijk de richting van de Gereformeerde Bond niet uit (men denke aan mensen als J. G. Woelderink, zie n. 52.2). Zie n. 32.20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.4" type="end" place="end" n="4"><p>Ofschoon Hoedemaker en Gunning beiden betrokken waren bij de oprichting van het ethische tijdschrift <hi rend="italic">Protestantse Bijdragen</hi> (1869), verschilden zij toch sterk in de Schriftopvatting. H. poogde in dit opzicht te bemiddelen tussen Kuyper en Gunning en in deze fase kan G. Hoedemaker nog onmogelijk 'broeder' noemen. (Vgl. zijn <hi rend="italic">De helen en de</hi> halven,'s-Gravenhage 1885, p. 12, 15, 16; zie n. 30.7). Na H.s breuk met Kuyper groeien H. en G. weer meer naar elkaar toe. Sinds 1900 werken zij ten nauwste samen. De eschatologische en katholieke noties drijven hen bijeen. Vgl. de belangwekkende briefwisseling in <hi rend="italic">Leven en Werken 111,</hi> p. 991-1037. Zie ook G. Ph. Scheers, <hi rend="italic">Philippus Jacobus Hoedemaker,</hi> diss. Utrecht, Wageningen 1939, P. 138-144.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.5" type="end" place="end" n="5"><p>Uit versie 2: 'Mijn daemon waarschuwde mij. Er scheen niets te gebeuren. Ik schreef op 't allerlaatst nog een artikel in 't <hi rend="italic">Weekblad</hi> met de eis van een aparte tuchtregeling."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie nr. 14: <hi rend="italic">Het eschatologisch karakter van de kerkelijke tucht.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.7" type="end" place="end" n="7"><p>Het bekende oprichtingscomité; Brouwer was voorzitter. Zie voorts n. 15.1. H. Th.Obbink <choice><sic>(1 869</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1869</corr></choice>-1947), predikant o.a. te Middelburg, 's-Gravenhage; hoogleraar te Amsterdam, sinds 1913 te Utrecht; godsdiensthistoricus. Voor zijn bestrijding van N. zie n.64.9.A. M, Brouwer, zie VW., dl. 1, p. 149; zie n. 20.2. G. van der Leeuw (1890-1950), hervormd predikant te 's-Heerenberg. Sinds 1918 hoogleraar te Groningen o.a. in de fenomenologie van de godsdienst. Universeel geleerde van wereldnaam: <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 1933; katholiserend theoloog (vgl. zijn <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk <hi rend="italic">1940; Sacramentstheologie,</hi> Nijkerk 1949). Medeoprichter KO. Bleef N. steunen in diens reorganisatiestreven. Vgl. zijn artikel in KO. oktober 1937: <hi rend="italic">Het principiële artikel van het reorganisatie ontwerp.</hi> G. W. Oberman (1889-1967), hervormd predikant o.a. te Utrecht, Djakarta; promoveerde op <hi rend="italic">Verwaarloosde en misdadige jeugd: haar godsdienstig leven en geestelijke verzorging,</hi> Groningen 1922; belangstelling voor socialisme, liturgie en toneel. F. W. A. Korff (1887-1942), hervormd predikant o.a. te Heemstede; kerkelijk hoogleraar te Leiden 1932; schreef o.a. <hi rend="italic">Christologie, de leer van het komen Gods,</hi> Nijkerk 1942.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.8" type="end" place="end" n="8"><p>N. schrapte in zijn manuscript de woorden 'zestiende en'. Resteerde: zeventiende eeuw. Niet de reformatie maar de repristinatie wilde bij treffen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.9" type="end" place="end" n="9"><p>Voor de gedachte der retardatie bij N. vgl. o.a. <hi rend="italic">Mystiek van de moraal,</hi> VW., dl. 1, p. 357-366.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.10" type="end" place="end" n="10"><p>Uit versie 3: 'schiet tekort' (milder tegenover KHe.!).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.11" type="end" place="end" n="11"><p>Uit versie 2: "Beide verenigingen zijn in oppositie van negentiende eeuw uit - in compositie van twintigste eeuw uit."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.12" type="end" place="end" n="12"><p>Tijd van Gunnings conflict met Kuyper en de Doleantie <hi rend="italic">(De helen en de halven; Mede getuigenis inzake het kerkelijk incident te Amsterdam; Nog een getuigenis inzake het kerkelijk incident,</hi> 's-Gravenhage 188511886). Tegenover de juridische hantering van <pb n="342" ed="VW"/>formules houdt hij vast aan het 'ethisch karakter der waarheid' en het <hi rend="italic">Hoger dan de kerk,</hi> titel van een brochure (Amsterdam 1885), waarin 'het altaar der aanbidding' slechts ten koste van een 'ombuiging' plaatsvindt in het gewelf der kerk. In Zelfstandigheid der <hi rend="italic">gemeente,</hi> Amsterdam 1884, wekt hij 'de Gemeente in de NHK.' op tot het belijden van haar grondslag om zo te komen tot reorganisatie in een presbyteriale kerkvorm.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 15.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.14" type="end" place="end" n="14"><p>Uit versie 2: "Secularisering van de leer en humanisering van het leven."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie n. 15.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.16" type="end" place="end" n="16"><p>Uit versie 2: "Katholiek is hier niet rooms-katholiek. Rome lijdt aan secularisering en humanisering. Het is gereformeerd-katholiek. Het humanisme kan beter met Rome dan met Genève."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.17" type="end" place="end" n="17"><p>Uit versie 2: "KO. bedoelde een weer-theologisch maken van de leer en weer-kerkelijk maken van het leven: 1. apostolische oorsprong der leer, 2. herderlijke aard van het leven."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.18" type="end" place="end" n="18"><p>Uit versie 2: "Links het meest", toevoeging begrijpelijk in verband met n. 1 en n. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.19" type="end" place="end" n="19"><p>Uit versie 2: 'Ongeestelijke'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.20" type="end" place="end" n="20"><p>De afwijking van de twee versies 1 en 2, de meer met de vrijzinnige positie sympathiserende en de naar die kant feller uithalende van later datum, is waarschijnlijk als volgt te verklaren: op het congres der Vereniging voor Vrijz. Hervormden (d.d. 2.10.1936 te Utrecht, zie n. 52.7) waren weliswaar zeer positieve geluiden vernomen met betrekking tot de leer van de kerk en van Christus, maar ook had dr. De Haas succes gehad met een motie, die de geloofsvrijheid in een volkskerk volstrekt wilde doen zijn. Zie n. 52.9; vgl. H. Bartels,a.w., p. 128. N. gaf van zijn teleurstelling overdeze ontwikkeling blijk in het artikel <hi rend="italic">Reacties op de reorganisatievoorstellen KO.,</hi> dec. 1936 (nr. 52). Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.21" type="end" place="end" n="21"><p>Vindplaats onbekend. - Mogelijk dr. H. de Vos (zie n. 63.75; 84.33), die tussen 17-22 augustus 1 936 te B. sprak, blijkens zijn art. <hi rend="italic">De theologische situatie heden (dl.</hi> 2) <hi rend="italic">in Het Kouter, ig.</hi> 1 (juni 1 936) nr. 6, zich sterk bezighield met het probleem Schriftautoriteit/ autonomie en in genoemd art. <hi rend="italic">N.'Herschepping,</hi> ook op dit punt, uiterst kritisch besprak.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.22" type="end" place="end" n="22"><p>Woodbrooke, internationaal Quakercentrum nabij Birmingham (centrale figuur de <choice><sic>nieuwtestamentieus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">nieuwtestamenticus</corr></choice> Rendell Harris), ontving veel Nederlanders. Geïnspireerd door de daar aangetroffen verbinding van vroomheid en sociaal besef stichtten <hi rend="italic">zij een</hi> Nederlands 'filiaal', dat zijn eigen huis kreeg in Barchem. Leiding gaven onder meer W. Banning en H.T. de Graaf. Zie ook n. 1. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.23" type="end" place="end" n="23"><p>Dr. G. Horreüs de Haas op de jaarvergadering van de Vereniging van Vrijz. Herv. predikanten te Amsterdam op 21.4.1936 in zijn rede <hi rend="italic">Kerkelijk perspectief en onze in verband daarmee te bepalen houding.</hi> H. accentueert, kritisch naar Heering en Barth, de betrekkelijkheid van de zichtbare kerk met betrekking tot haar organisatie, leringen en (vaak slechte) praktijk. Vgl. <hi rend="italic">NRC.</hi> 21.4.1936, avondblad.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.24" type="end" place="end" n="24"><p>Voor de felheid van dit verweer zie noten 1 en 20; n. 52.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.25" type="end" place="end" n="25"><p>Aldus de Arnhemse verklaring, zie n. 52.9. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.26" type="end" place="end" n="26"><p><hi rend="italic">WNHK.</hi> 20 (1.10.1936) nr. 35 citeerde uit een artikel van G. in <hi rend="italic">Gereformeerd Weekblad voor N.-Holland,</hi> 9 (25.9.1936) nr. 4, getiteld <hi rend="italic">En dan?</hi> Zie voorts n. 41.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. ook Arnhemse beginselverklaring. Zie n. 52.7; 52.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.28" type="end" place="end" n="28"><p>D.i. bewuste aanvaarding van gebleken verwantschap. In versie 2 gewaagt N. niet van 'partitif' en van 'Wahlverwandtschaft'. Het is hem daar meer te doen om een structuurbezwaar van het vrijzinnige type. Hij keert zich daar tegen 'bederf van het Evangelie door de school' en tegen 'bederf van het leven door wereld en politiek'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.29" type="end" place="end" n="29"><p>Uit versie 2: "Daartegen moet KO. op haar hoede zijn, tegen het gereformeerd activisme, dat vergeet dat bestaan en wezen der kerk boven haar daad uitgaan: dat iedere kerkelijke actie door de kerkelijke idee moet worden vertraagd, ook moet worden verbreed, ook <pb n="343" ed="VW"/>moet worden verzacht, naar de aard van het herderschap; anders verpolitiekt de kerkorde en de tucht. Dit zijn de hoofdbeginselen. Er zijn twee fronten: <choice><sic>eriticisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">criticisme</corr></choice> en activisme."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.30" type="end" place="end" n="30"><p>Zie voor de oude 'Akkoord' -cie. n. 50. 1, voor de 'synodale' reorganisatie-cie. n. 52.2. N.zegt dit 13.10.1936 te Utrecht, drie dagen vóór de officiële installatie van de reorganisatie-cie. Vgl. H. Bartels, a. w., p. 113 v. en p. 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n1.31" type="end" place="end" n="31"><p>Juist de toeneming van het kerkelijk denken dreef m.n. links-vrijzinnigen tot extreem anti-institutionele, soms anarchistische posities.</p></note>
<pb n="345" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.1" type="end" place="end" n="1"><p>Dit is naast 51<hi rend="superscript">2</hi> de tweede variant op de KO.-KHe.<choice><sic>Iezing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">lezing</corr></choice> 51<hi rend="superscript">1</hi>. Al staat er boven 'aan een koffietafel', de op 13.10.1936 (in KO. nov. 1936 verslagen) toespraak kan het toch niet zijn. Laatstgenoemde toespraak vinden wij zonder enige twijfel terug in het manuscript, door ons aangemerkt als 51<hi rend="superscript">2</hi>, waarvan belangrijke partijen door ons bij 51<hi rend="superscript">1</hi> ingelast zijn. In deze versie (3) voert N. de dialectische theologie en het herleefde kerkbewustzijn ten tonele als inspiratoren voor beide organisaties. Aan de ene kant wijst hij op het gevaar van 'verpolitieking', aan de andere kant op het gevaar van onderwerping aan de 'school'. Blijkens de vermelding van enkele kerkordelijke specifica (art. 25 bis a) verkeren wij in de tijd van het Akkoord, dus ± najaar 1936. Vgl. H. Bartels,a.w., p. 115. Wij hebben ter wille van de leesbaarheid ons summiere aanvullingen veroorloofd; voor de oorspronkelijke tekst, zie onder tekstwijzigingen. De lezing is in de vorm van twintig kaartjes bewaard gebleven (een geliefkoosde geheugensteun van N. voor zijn toespraken). Kaartje 9 ontbreekt, maar nummer 8 loopt logisch over in nummer 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. H. Bartels, a. w., p. 37 en 43. Hij vermeldt kort na het ontstaan voor KHe. 2033 en voor KO. 600 leden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.3" type="end" place="end" n="3"><p>De grondleggende vergadering voor deze vereniging werd - op initiatief van ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> G. Heldring - in 1862 te Utrecht gehouden om 'in de nood der kerk te voorzien'. Voor het 'juridische', ook polemische, vgl. Rasker, a.w., p. 253 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.4" type="end" place="end" n="4"><p>Toen begon de activiteit van Gunning ten behoeve van een algehele omkeer van kerk en volk en voor reorganisatie der NHK., gedurende de laatste vijf jaren van zijn leven, gedeeltelijk tezamen met Hoedemaker. Vgl. o.a. P. F. Th. Aalders, <hi rend="italic">Was N. nu ethisch of confessioneel?, KTh.,</hi> juli 1979, p. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.5" type="end" place="end" n="5"><p>Met tien tegen negen stemmen besloot de synode van 1914 de schepping van geest en hoofdzaak' aan het oordeel der kerk te onderwerpen. Met tien tegen negen stemmen verwierp de synode van 1915 het definitieve voorstel tot schepping. Vgl. n. 1.13.</p></note>
<pb n="346" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="346" ed="VW"/>Ook voor N. aanvangend met Geloven op gezag (<choice><sic>192 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1921</corr></choice>) en <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma,</hi> VW., dl. 2, p. 170 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. W. J. Aalders, <hi rend="italic">De roep der kerk,</hi> Leiden 1936. Vgl. ook W. Th. Boissevain, De <hi rend="italic">kansen der kerk,</hi> Amsterdam 1930.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 14. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.9" type="end" place="end" n="9"><p>Ter wille van het persoonlijk element en om juridische verstarring in de tuchtoefening te voorkomen, had KO. (art. 7 a AR.) de provinciale visitatoren en de synodale moderator ingevoerd. Hun taak was het opzicht over de ambtsdragers met het oog op belijdenis en wandel (vgl. art. 2 sub 1 en 2 AR. van KO.). KHe. stemde in met de opneming van deze figuur in het Akkoord. Vgl. wijziging art. 9 AR. van KHe., ook de ouderling nu benoembaar; classicale vergaderingen in de tuchtoefening betrokken. Vgl. H. Bartels, a.w., p. 116-119.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.10" type="end" place="end" n="10"><p>Bedoeld is wel, dat de tucht die aan de vergaderingen is voorbehouden pas aanvangt als alle middelen van het opzicht hebben gefaald.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.11" type="end" place="end" n="11"><p>Bedoeld is uiteraard: zowel bij KHe. als bij KO.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">Vgl. Kerk en Wereld,</hi> 8.3.1935, p. 5: "Wij zijn niet gebonden aan de voorstellingen en beslissingen van wie voor ons waren of met ons zijn." Gedacht is ook aan De Haas' optreden op het Congres van de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden op 2.10.1936 te Utrecht. Zie n. 52.7; vgl. H. Bartels, a.w., p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.13" type="end" place="end" n="13"><p>Men zie de lezing van die naam, nr. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.14" type="end" place="end" n="14"><p>De huisgemeente in het KO.-ontwerp was een verschrikking voor KHe. Ook in KO. zelf vond zij lang niet algemene instemming (C. G. Wagenaar, <hi rend="italic">KO. 5</hi> (oktober 1 936) nr. 6. De verandering kwam hierop neer dat "men het abnormale van de toestand (d.i. van de afzonderlijke kring) wat sterker heeft benadrukt en het geheel meer in kerkelijk verband heeft gehouden. Aan de ene kant krijgt de kerk ruimte voor haar zendingstaak, aan de andere kant kan zij zich beschermen tegen willekeur, die haar kostelijkst bezit in gevaar zou brengen." Vgl. J. Riemens, KO. sept. 1936: <hi rend="italic">Een stap vooruit.</hi> In het <hi rend="italic">Akkoord</hi> is het onderdeel over de huisgemeente teruggenomen. Daarvoor kwam in de plaats o.a. een art. 25 bis (zie bijlage 2 d). Onder art. 27 toe te voegen de instelling van een commissie voor inwendige zending met het oog op geval a) en een commissie tot herstel van de eenheid der gemeente in geval b) (zie bijlage 2d) - Vgl. H. Bartels, a. w., p. 115.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.15" type="end" place="end" n="15"><p>Vooral in <hi rend="italic">Evangelie en volkskerk,</hi> 1934 (nr. 43), had N. KHe. op deze gevaren gewezen en KHe. pogen te bewegen eendrachtig met KO. front te maken tegen een dergelijke geesteshouding, die hij m.n. bij de kerkelijk-gereformeerden meende aan te treffen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.toespraken-over-kerkopbouw-kerkherstel.n2.16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. BKO. (nr. 30), p. 18 vv. en 21 vv.: 'Stroomopwaarts' = in katholieke richting ofwel: de moderator; 'stroomafwaarts' = in apostolische richting ofwel: de huisgemeente.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="52" xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen" decls="#bibl-noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen">
<pb n="346" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Reacties op de reorganisatie-voorstellen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is nog te vroeg om te kunnen zeggen welke ontvangst de voorstellen <pb n="347" ed="VW"/>in de kerk gevonden hebben.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Wel is er hier en daar gereageerd en soms vrij heftig.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Dat het niet dadelijk zou komen tot het aannemen van een definitieve houding ligt in de aard der zaak.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De voorstellen zijn resultaat van het overleg van twee verenigingen die een groot deel van het kerkelijk erf bestrijken.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daarom mag men aannemen dat men in deze kringen voorlopig een afwachtende houding zal aannemen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dat men daar met alles helemaal zal instemmen,</seg> <seg n="2.6.2">moest van te voren reeds onwaarschijnlijk worden geacht.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Bij het trekken van de lijnen waren wederzijds slechts enkelen direct betrokken.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">En de overwegingen,</seg> <seg n="2.8.2">die tot het vaststellen van de artikelen,</seg> <seg n="2.8.3">in die vorm zoals ze er nu liggen,</seg> <seg n="2.8.4">hebben geleid,</seg> <seg n="2.8.5">konden moeilijk in extenso worden gepubliceerd.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Sommige formuleringen zijn resultaat van langdurige discussies van tweeërlei standpunt uit.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">In de verenigingen wier commissies samenwerkten zal men natuurlijk daarmee rekening houden en ook wanneer men bezwaren heeft deze niet dadelijk in 't publiek naar voren brengen.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Althans niet in zulke vorm die de samenwerking in gevaar zou kunnen brengen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit zal te meer het geval zijn nu het geen uitgewerkte reglementen geldt,</seg> <seg n="3.1.2">maar richtlijnen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wel is de inkleding niet onbelangrijk omdat de consensus in vele gevallen vastligt in de formulering en de overeenstemming hier en daar bij andere woordkeuze zelfs labiel zou kunnen worden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Hoe korter zulke artikelen zijn,</seg> <seg n="3.3.2">hoe meer elk woord onder stroom staat.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar daar staat tegenover dat er dan ook behoefte is aan exegese en dat die uitlegging in de eerste plaats te wachten is van de verdere uitwerking.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hier en daar is alleen een enkele toon aangegeven en wat op die toon gezongen moet worden moet verder worden aangegeven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En ook dat zal niet altijd mogelijk zijn omdat de kerkelijke praktijk dat pas kan doen als het reglement in werking mocht treden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit alles maant tot voorzichtigheid,</seg> <seg n="4.1.2">die dan ook binnen de grenzen van de beide verenigingen die hier samenwerkten,</seg> <seg n="4.1.3">ook door degenen die zich tot kritiek genoopt voelen,</seg> <seg n="4.1.4">wel in acht zal worden genomen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dit sluit echter een openlijke bespreking van het tot nog toe bereikte niet uit en het is dan ook te verwachten dat tijdens de arbeid der <hi rend="italic">synodale</hi> commissie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n2" rend="superscript">2</ref> de discussie over deze dingen binnen de verenigingen niet zal stilstaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wanneer dit geschiedt onder sterk verantwoordelijkheidsbesef ten opzichte van de situatie die door het overleg geschapen is,</seg> <seg n="4.3.2">kan het ongetwijfeld slechts voordelig zijn.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De commissie kan daarmee dan rekening houden en haar voordeel doen en ze zal niet voor de onaangename verrassing komen te staan dat ze achteraf een aantal tegenstanders van haar werk ontmoet in mensen,</seg> <seg n="4.4.2">op wier krachtige steun ze meende te kunnen rekenen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Als voorbeeld van zulk een korte formulering die de exegese van breder uitwerking en van de kerkelijke praktijk in sterke mate nodig heeft,</seg> <seg n="5.1.2">noem ik art. 25 bis onder a. Daar is sprake van "die leden der kerk die door <pb n="348" ed="VW"/>nalatigheid en onverschilligheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n3" rend="superscript">3</ref> vervreemd zijn van de kerk of dreigen te vervreemden".</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hier wordt het acht geven op zulke groepen van mensen uitdrukkelijk onder de plichten van de kerkeraad genoemd.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En in art. 27 wordt het instellen van een commissie daarvoor in gemeenten van meer dan 2000 zielen geboden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wie deze korte toevoegingen bij art. 25 en 27<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n4" rend="superscript">4</ref> leest,</seg> <seg n="6.1.2">zonder veel te letten op de structuur-verandering die daarmee in het <hi rend="italic">Algemeen Reglement is</hi> aangebracht,</seg> <seg n="6.1.3">zal zich misschien stoten aan de dorre woorden,</seg> <seg n="6.1.4">waarmee ieder reglement gedoemd is personen en zaken aan te duiden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij zal zich afvragen of de van de kerk vervreemden nu juist onder de titels van nalatigheid en onverschilligheid moeten worden opgevoerd.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men mag daarbij echter niet over het hoofd zien dat het niet mogelijk is de betiteling die de ware evangelist op de vervreemden toepast als "schare die de wet niet weet" (Joh. 7 : 49) of "schapen die geen herder hebben" (Mt. 9 : 36) in een reglement over te brengen,</seg> <seg n="6.3.2">zonder in een onnatuurlijke zalving te vervallen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Nog minder mag men zulke groepen idealiseren als 'eerlijke twijfelaars' of neutraliseren als 'moderne mensen'.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een kerkelijk statuut kan de taal van de psycholoog of van de cultuurhistoricus niet overnemen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het geeft slechts even,</seg> <seg n="6.6.2">louter schematisch,</seg> <seg n="6.6.3">aan,</seg> <seg n="6.6.4">in welke houding bedoelde groepen tegenover de kerk staan,</seg> <seg n="6.6.5">in dit geval in onderscheiding van de kerkelijk-actieve groepen die in art. 25 bis onder b worden aangeduid.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En tegenover die 'doelbewusten'</seg> <seg n="6.7.2">- zoals ze daar heten</seg> <seg n="6.7.3">- zijn die uit art. 25 bis onder a de nalatigen en onverschilligen,</seg> <seg n="6.7.4">geheel formeel vanuit het standpunt der kerk gezien.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat een reglement zich hierover <hi rend="italic">warmer</hi> maakt dan een reglement mag worden,</seg> <seg n="6.8.2">dit te vragen zou ik niet juist achten.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wel vooronderstelt het die warmte bij de personen die volgens een bij art. 27 voorgestelde 2e alinea op dit gebied werkzaam zijn en waarmee de kerkeraad dan verbinding moet zoeken.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">In hun mond zullen deze verloren schapen heel andere namen dragen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Met deze uiteenzetting wilde ik laten zien hoe zulke korte richtlijnen,</seg> <seg n="7.1.2">als in onze voorstellen zijn neergelegd,</seg> <seg n="7.1.3">noodwendig commentaar vereisen om ze billijk te kunnen beoordelen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wanneer de toevoeging onder a van art. 25 met de bijbehorende wijziging in art. 27 reglementair en praktisch werd uitgewerkt,</seg> <seg n="7.2.2">zou daarmee de structuur van het <hi rend="italic">Alg.</hi></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1"><hi rend="italic">Reglement</hi> niet alleen,</seg> <seg n="7.3.2">maar ook die der kerk een grote verandering ondergaan.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De kerk zou weer het werk van een evangelist (2 Tim. 4 : 5) gaan doen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En ze zou,</seg> <seg n="7.5.2">werden deze artikelen wet,</seg> <seg n="7.5.3">iets van de <choice><sic>beweeglij kheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">beweeglijkheid</corr></choice> terugkrijgen,</seg> <seg n="7.5.4">die ze al te zeer verloren heeft.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het gevaar bestaat,</seg> <seg n="8.1.2">dat deze voorstellen voornamelijk uit het oogpunt der kerkelijke richtingen zullen worden <choice><sic>be7ien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">bezien</corr></choice>.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat alle aandacht getrokken zal worden door de <hi rend="italic">Overgangsbepalingen.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n5" rend="superscript">5</ref><s n="8.3"><seg n="8.3.1">Een zekere concentratie bij de vrijzinnigen tegenover het ontwerp,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="8.3.2">wijst mede daarop.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De reacties van <pb n="349" ed="VW"/>die zijde kan ik in dit artikel niet meer bespreken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Misschien heb ik daartoe in een volgend nummer gelegenheid.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">11</seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">in mijn vorig artikel sprak ik de vrees uit dat de voorstellen hoofdzakelijk uit het oogpunt der kerkelijke richtingen zouden worden bezien.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">In verband daarmee wees ik op een zekere concentratie bij de vrijzinnigen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Die concentratie is er voor zover op het Derde Congres van vrijzinnig hervormden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n7" rend="superscript">7</ref> besloten is dat men zich gemeenschappelijk zal bezinnen op een motie van dr. De Haas<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n8" rend="superscript">8</ref> om de synode te verzoeken de nog ongeboren voorstellen van de door de synode benoemde commissie te verwerpen en daarbij terug te grijpen op het program der Vereniging van vrijzinnig hervormden van 1923,</seg> <seg n="10.3.2">waarvan dr. De Graaf de geestelijke vader was.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">In deze resolutie kwam men op voor een volkskerk en voor een daarmee corresponderende vrijheid van godsdienstige overtuigingen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Men wenste deze beginselen in de reglementen tot uitdrukking te zien gebracht en wierp de verantwoordelijkheid voor de gevolgen van een tegenovergestelde gang van zaken van zich af.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu behoeft een bezinning op de motie-De Haas niet noodzakelijk tot een beslissing naar de zin van de voorstellen te leiden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Van een bepaalde concentratie in het vrijzinnige kamp kan men dan ook nog niet spreken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ze is er slechts voor zover bezinning tot instemming kan leiden.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Over de kansen daarop zal men ook in die kringen zelf verschillend oordelen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wie de debatten op het congres en daarbuiten gevolgd heeft,</seg> <seg n="11.5.2">zal mij misschien gelijk willen geven als ik zeg dat de verschillen op het stuk van kerkorde links zeker niet kleiner zijn dan rechts en dat,</seg> <seg n="11.5.3">waar een overeenstemming rechts ten naaste bij mogelijk bleek,</seg> <seg n="11.5.4">dit aan de linkerzijde nauwelijks het geval schijnt te zullen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Waar de dingen zo staan,</seg> <seg n="12.1.2">dringen zich enkele vragen op. Tussen 1923 en 1936 liggen dertien jaren,</seg> <seg n="12.1.3">die tot de meest bewogene uit de wereldgeschiedenis mogen worden gerekend.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De kerk is daarbij aan alle kanten zozeer betrokken geworden dat haar voortbestaan als publieke instelling op het spel staat.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Hoe is het mogelijk dat de vrijzinnigen,</seg> <seg n="12.3.2">van wie men toch niet kan zeggen dat ze met de contemporaine historie niet meeleven,</seg> <seg n="12.3.3">de resolutie van Arnhem in <choice><sic>1923 riu pas</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1923 nu pas</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n9" rend="superscript">9</ref> 'uit het vergeetboek' ophalen,</seg> <seg n="12.3.4">zoals een deelnemer aan het congres het noemt in de <hi rend="italic">NRC.?</hi></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Was de bezinning op kerkorde dan een zo weinig integrerend deel van het vrijzinnige denken?</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze vraag is niet als verwijt bedoeld.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ze wil enkel tot nadenken prikkelen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dat deze dingen niet stilgelegen hebben in het vrijzinnige kamp blijkt uit niets zo duidelijk als uit de referaten en discussies op het bedoelde <pb n="350" ed="VW"/>congres.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Er heeft sedert 1923 een geweldige opschuiving plaatsgehad.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik zal niet zeggen naar rechts,</seg> <seg n="13.5.2">want daar gaat het niet om.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Maar van het genootschap,</seg> <seg n="13.6.2">de vereniging,</seg> <seg n="13.6.3">naar de kerk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Wel werd ook daar nog de opvatting vernomen dat de kerk-als-instituut een vereniging is,</seg> <seg n="13.7.2">maar dit geluid ging bijna verloren.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Voor ds. Klaar ligt het kerkrecht tenslotte gefundeerd in het <hi rend="italic">mysterie</hi> der kerk,</seg> <seg n="13.8.2">in Christus.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Ds. Klein Wassink hoort in het woord 'handhaving' de groeiende vastberadenheid om getrouw te blijven aan het <hi rend="italic">wezen</hi> der kerk.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ds. Los legt er nadruk op dat de kerk een karakter heeft en vraagt om een <hi rend="italic">belijdenis</hi> met handhaving door tucht.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">En ds. Vink wil de sociale en culturele arbeid der kerk onder <hi rend="italic">diaconaal</hi> gezichtspunt zien en dit verankeren in de transcendente idee van het koninkrijk Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">En nu weet ik wel dat hier ruimte overblijft voor een zekere toevalligheid.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar deze toevalligheid</seg> <seg n="14.2.2">- de keuze der referenten</seg> <seg n="14.2.3">- wordt bij de vrijzinnigen ongelijk getaxeerd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Bovendien bestaat er geen toeval.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Uit dit alles blijkt dat de ideeën marcheren.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Sedert 1923 in versnelde pas.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En nu blijven er hier en ginds nog genoeg moeilijkheden,</seg> <seg n="15.3.2">reserves en aarzelingen over.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De genootschaps-idee beïnvloedt ook nog vaak de idee der kerk.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar men mag misschien vermoeden</seg> <seg n="15.5.2">- en ik hoop het</seg> <seg n="15.5.3">- dat de vrijzinnigen bezig zijn met de overgang van het genootschap naar de kerk met ons te voltrekken.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Veel radicaler dan op zuiver dogmatisch gebied heeft hier een principiële verandering plaatsgehad.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Daarom is het geen wonder dat</seg> <seg n="16.1.2">- om met de deelnemer in de <hi rend="italic">NRC. te</hi> spreken</seg> <seg n="16.1.3">- de resolutie van 1923 dertien jaar lang in 'het vergeetboek' is gebleven.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Daarin ligt niets vreemds.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een wonder is echter dat zij er nu nog eens uit is gehaald.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Pas sedert ± 1923 zijn die catastrofale wendingen in de theologie,</seg> <seg n="16.4.2">de kerk,</seg> <seg n="16.4.3">de politiek zich met de vereiste duidelijkheid beginnen te vertonen,</seg> <seg n="16.4.4">om de negentiende eeuw</seg> <seg n="16.4.5">- en langer dan deze</seg> <seg n="16.4.6">- grondig te kunnen afsluiten.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Pas toen heeft de nood des tijds allerwegen de geesten rijp gemaakt om zekere fundamenten op te zoeken,</seg> <seg n="16.5.2">naar het bloed of naar de geest,</seg> <seg n="16.5.3">naar de oudheid of naar de eeuwigheid,</seg> <seg n="16.5.4">naar Adam of naar Christus.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">In deze strijd staan we midden in;</seg> <seg n="16.6.2">een wereldbrand waarvan we vermoedelijk nog maar de eerste symptomen aanschouwden.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">En nu doet het ons zo vreemd aan als de genootschapsidee nog eens in ons midden verschijnt.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Een volkskerk zonder mysterie,</seg> <seg n="16.8.2">zonder wezen,</seg> <seg n="16.8.3">zonder belijdenis,</seg> <seg n="16.8.4">zonder diakonaat.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Waarin iedere wind van leer,</seg> <seg n="16.9.2">uit welke hoek ook,</seg> <seg n="16.9.3">vrij spel heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wij meenden dat onze tijd grondig opgeruimd had met de absurde gedachte,</seg> <seg n="16.10.2">dat onze kerk een stichting zou kunnen zijn van Willem 1 (ds. Cohen op het congres).</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Wij hadden gedacht dat de dertien eschatologische jaren die achter ons liggen ons althans van zulke oppervlakkigheden hadden bevrijd.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Uit dit oogpunt bezien is het providentieel dat op het congres het mysterie,</seg><pb n="351" ed="VW"/> <seg n="17.1.2">het wezen,</seg> <seg n="17.1.3">de belijdenis en het diakonaat der kerk naar voren zijn gebracht.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Providentieel ook voor de vrijzinnige richting.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit hele anachronisme,</seg> <seg n="18.1.2">het uit-het-vergeetboek-komen van de resolutie van 1923,</seg> <seg n="18.1.3">kan men een reactie noemen op de reorganisatievoorstellen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het zou zich niet vertoond hebben als er geen 'rumor in casa' was geweest.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het weer-inschakelen van onze Hervormde Kerk in de algemene kerk-historie is een hachelijk werk dat men gerust 'bij de mensen onmogelijk' kan noemen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">En toch gaat het natuurlijk gebeuren.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Dat die kerk voorbestemd zou zijn om in de genootschapsgedachte onder te gaan en zich op te lossen in een godsdienstige vereniging kan ik niet geloven.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ook de ontwikkeling der ideeën in het vrijzinnige kamp wijst in andere richting.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Er is een teruggrijpen op Christus als het enig fundament.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Intussen blijft het verwonderlijk dat de vrijzinnigheid een hele winter juist een motie-De Haas gaat overwegen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dr. De Haas is wetenschappelijk en kerkelijk een typische negentiende-eeuwer.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In ieder geval heeft hij geweldige moeite om daarvan afscheid te nemen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Hij deelt haar behoefte,</seg> <seg n="20.4.2">reeds van Borger<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n12" rend="superscript">12</ref> bekend,</seg> <seg n="20.4.3">om afstand te nemen tegenover het religieuze mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het besluit van het congres kan ik dan ook niet anders zien dan als een reactie in pregnante zin:</seg> <seg n="21.1.2">een crisis.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De genootschapsgedachte wordt nog eenmaal wakker om dan,</seg> <seg n="21.2.2">naar we hopen,</seg> <seg n="21.2.3">tot haar negentiende-eeuwse vaderen vergaderd te worden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ik geloof niet dat de vrijzinnigen zich deze winter slechts op één,</seg> <seg n="21.3.2">maar op twintig eeuwen kerkgeschiedenis zullen bezinnen.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="351" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO. 5</hi> (november, december 1936) nrs. 7, 8. Gezien de datering hebben wij in de genoemde voorstellen nog niet met het ontwerp- 1938 te maken, maar met 'het Akkoord', een voorlopige overeenstemming van de drie partners KHe., KO. en de synode-afgevaardigden (zie n. 48.1; 50.1). De kerkvisitator/moderator vond hierin reeds een erkende plaats. Eveneens een formulering van de zorg voor minderheden (een poging om de figuur van de huisgemeente uit het ontwerp-KO. mee op te nemen). In 1. treffen wij een toelichting aan van enkele omstreden bepalingen, zoals KO.-ontwerp AR. art. 25 bis en art. 27 toevoeging (zie bijlage 2d), betrekking hebbend op de zorg voor van de kerk vervreemden en zich ten opzichte van haar distantiërenden; in 2. een bespreking van de reactie van dr. Horreüs de Haas en een deel van de vrijzinnigen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het woord 'synodale' is door N. onderstreept om te accentueren, dat de kerk bezig was de zorg van KHe. en KO. tot de hare te maken. Aan <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>informatie'-cie. (zie n. 50. 1) worden toegevoegd:voor de Geref. Bond ds. J. G. Woelderink en voor de 'Walen' prof. A. S. de Blécourt. De werkperiode was van 16.10.1936 tot 28.6.1 937; het aantal zittingen 15. Het voltooide rapport (gepubliceerd met een verklaring van B. J. Aris en een minderheidsnota van A. S. de Blécourt) wordt door de julisynode van 1937 verwezen naar een buitengewone vergadering op 12.1.1938. De cie. van rapport bestaat uit J. Boonstra, W. H. Weeda, T. G. van Reeuwijk en P. Wolffensperger. Vgl. H. Bartels, a. w., p. 145. - J. G. Woelderink (1886-1956), hervormd predikant o.a. te Mijdrecht en Ouderkerk aan de IJssel. Bepleitte terugkeer tot de oorspronkelijke intuïties van de Reformatie met betrekking tot verbond en verkiezing, vgl. <hi rend="italic">De gevaren der doperse geestesstroming, 's-Gra</hi>venhage 1941.</p></note>
<pb n="352" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="352" ed="VW"/>Deze woorden 'door nalatigheid of onverschilligheid' zijn in het ontwerp-1938 weggelaten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor 25, 25 bis (= art. 26, ontw.- 1938) en art. 27 (= art. 29, ontw.- 1938) van het Akkoord zie bijlage 2d. Zie voor de 'groepen' (o.m.) nr. 33, 37, 40 en bijlage 2c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Deze regelen het beleid van de kerkeraad m.b.t. georganiseerde groepen gemeenteleden, die zich doelbewust aan het kerkelijk leven ter plaatseonttrekken en op andere wijze(o.a.door eigen diensten) geestelijke verzorging en gemeenschappelijke Godsverering zoeken. Dat beleid is er op gericht, hen voor de gemeente te behouden. Alles hangt er vanaf of de betrokkenen wezen en doel der kerk eerbiedigden. Maatstaf daarbij was een gewijzigd art. 9 - KHe. waarin een zevental zorgen der kerk werd opgesomd. Zie bijlage 2d; vgl. H. Bartels, a. w., p. 116-118.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Gedoeld wordt op een zekere onrust bij de vrijzinnigen, die de rijen sloten uit vrees voor ]eerzucht. Op het derde congres van de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden (VVH.) van 2.10.1 936 te Utrecht hadden de referaten juist nogal 'kerkelijk'geklonken; toch had Horreüs de Haas kans gezien de Arnhemse beginselverklaring van 1923 (zie noot 9) met zijn accent op volle leervrijheid in de komende winter centraal te doen stellen in de afdelingen van de Vereniging. Vgl. H. Bartels, a. w., p. 125-129. De VVH. werd op 8 april 1904 (op initiatief van dr. C. J. Niemeyer) te Leeuwarden opgericht, oorspronkelijk als provinciale vereniging voor Friesland. Op 11 juli 1913 volgt de oprichting van de landelijke Vereniging van Vrijzinnige Hervormden. Orgaan: <hi rend="italic">Weekblad voor Vrijzinnig Hervormden,</hi> sinds mei 1931 <hi rend="italic">Kerk en Wereld (KW.)</hi> geheten. Tegen confessiedwang en voor de vrije volkskerk. Vgl. K. A. Beversluis, <hi rend="italic">Een halve eeuw strijd en opbouw,</hi> Assen 1953; zie daarin over de voorgeschiedenis en het ontstaan van de 'Arnhemse' verklaring (incl. het aandeel daarin van H. T. de Graaf), p. 90-102.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Het Congres (van 2.10.1936 te Utrecht) had juist in het teken gestaan van een geprononceerd 'kerkelijk denken'. De motie-De Haas (zie voor hem n. 2.3; 46.5; 46.14) kwam dus bij verrassing. Zij stelde het Congres voor om "zich opnieuw te verenigen in de Arnhemse beginselverklaring en zich tot de synode te wenden met krachtige aandrang om de reorganisatievoorstellen (bedoeld is 'het Akkoord' - red.), waarvan het gevolg slechts kan wezen meerdere kerkelijke strijd en uitdrijving van minderheden, nadrukkelijk te verwerpen." Het voorstel-De Haas werd verworpen. Wel gaf zijn interventie de stoot tot een bezinning, die resulteerde in een rapport met toelichtingen en minderheidsnota (o.a. van B. J. Aris). Ofschoon processuele leertucht geheel uitgesloten werd, toonde het rapport toch als geheel vergeleken bij '<choice><sic>l923</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1923</corr></choice>'(d.i. de Arnhemse verklaring) een opschuiving naar rechts. Zie (ook voor het vervolg) H. Bartels, a.w., p. 128-137.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n8" type="end" place="end" n="8"><p>De H. liet in 1934 verschijnen <hi rend="italic">Overleveringen waarheid,</hi> dat in KO. op protest stuitte van A.M. Brouweren H. de Vos. (Zie KO. nov./dec. 1934 resp. <hi rend="italic">Ketterjacht en Openbaringen haar gezag).</hi> Okt. 1931 had dr. de H. de vraag gesteld of iemand als Van den Bergh van Eysinga lid zou kunnen zijn van KO. Brouwer had daarop geantwoord: "Nee, dat zou in strijd zijn met de motie van Bilthoven" (zie n. 15.4). In genoemd geschrift stelde De H. dat V. d. B. v. E. om zijn ideale christologie niet thuishoorde in de kerk volgens zeggen van Brouwer. In genoemd KO.-artikel antwoordde A.M.B.: "Wanneer ik nu van iemand die de zuivere immanentie predikt en alle christelijke geloofsvoorstellen bestrijdt, heb gezegd dat hij niet in de kerk thuisbehoort, dan is dat niet ... omdat hij de ideale christologie voorstaat, maar omdat hij die Christus losmaakt van de historie en het persoonlijk voortbestaan van Jezus Christus in twijfel trekt." "De kerk is geen vrije tribune. En dat is in april 1931 in KO. erkend."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De georganiseerde Vrijzinnig-Hervormden willen: "voortbouwen op de grondslagen van het Evangelie van Jezus Christus, overeenkomstig de beginselen en het karakter van de NHK.; de NHK. bijeenhouden in haar Protestantse eenheid, waardoor haar karakter als Volkskerk behouden blijft, welk karakter vooronderstelt geloofsvrijheid voor verschillende<pb n="353" ed="VW"/> godsdienstige overtuigingen, een vrijheid, die in de kerkelijke reglementen volledig behoort te worden uitgedrukt; eigener beweging de kerk niet ... verlaten, de verantwoordelijkheid voor een eventueel gedwongen uittreden der Vrijzinnigen geheel leggen op hen, die door hun drijven het samenwonen der verschillende richtingen in de Hervormde Kerk onmogelijk zouden maken." Zie H. Bartels, a.w., p. 128. Voor de opsteller H. T. de Graaf zie n. 2.3; 15.16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Thema Congres: <hi rend="italic">Wezen en taak der kerk.</hi> Sprekers: W. J. Klaar (geb. 1907) over <hi rend="italic">Het mysterie der kerk,</hi> hervormd predikant o.a. te Nieuwendam, Amsterdam; vrijzinnig theoloog die later overging naar meer confessionele inzichten. J. H. Klein Wassink (1899-1978) over <hi rend="italic">De kerk als belijdende kerk,</hi> zie n. 46.2 D. T. Los (geb. 1903) over <hi rend="italic">De organisatie der kerk,</hi> hervormd predikant o.a. te Deventer, Delft, Poortugaal. J. Vink (1895-1970) over <hi rend="italic">De taak der kerk,</hi> hervormd predikant o.a. te Bolsward, Wieringermeer. In de discussie mengde zich J. W. B. Cohen (1904-1942), hervormd predikant o.a. te Dokkum; hij gaf een significante bijdrage als joods christen aan de discussie: de kerk is waar het martelaarschap is. Omgekomen in Dachau.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. voor Haitjema's oordeel over deze opvatting van volkskerk: <hi rend="italic">NKL.</hi> 6 (oktober 1935) nr. 2 (verslag 6de jaarvergadering KHe. te Utrecht op 9. 10. 1935), lezing Th. L. H. over <hi rend="italic">open kerk en volk.</hi> Bij volkskerk niet uitgaan van volk maar van kerk, niet van bewuste belijders, maar ook niet van allen, die tot het volk behoren (nazi's!). Kruisiging natuur/genade: doopverbond. Later zette H. zijn visie af tegen het vrijzinnige volkskerkbegrip (Horreüs de Haas) in <hi rend="italic">NKL.</hi> 7 (mei 1937) nr. 9: <hi rend="italic">Wat is een hervormde volkskerk?</hi> Vgl. H. Bartels, a.w., p. 135. Zie n. 19.21. Vgl. ook <hi rend="italic">De strijd om de vrije volkskerk,</hi> in K. A. Beversluis, a.w., p. 68-85.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.reacties-op-de-reorganisatie-voorstellen.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Elias Annes Borger (1784-1820), hoogleraar theologie te Leiden, een van de grondleggers der latere kritische school. Bekend als exegeet en kanselredenaar. Ging over van theologische naar literaire faculteit. Schreef o.a. (als antwoord op prijsvraag Teylers genootschap):<hi rend="italic">Disputatio de mysticisme,</hi> Delft 1819. Zie ook <hi rend="italic">GP.,</hi> p. 91.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="53" xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord" decls="#bibl-noordmans5.rondom-het-akkoord">
<pb n="353" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Rondom het Akkoord<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Kritiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat onze mensen binnen en buiten Kerkopbouw op het reorganisatieakkoord reageren,</seg> <seg n="3.1.2">is een gelukkig verschijnsel.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Alles is beter dan doodzwijgen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dat de tijd voor dat laatste voorbij schijnt te zijn,</seg> <seg n="3.3.2">wijst er op dat het getij verloopt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het kerkelijk vraagstuk is zo centraal geworden dat men er van alle kanten mee in aanraking komt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In heel Europa staat de kerk zozeer in de branding,</seg> <seg n="3.5.2">dat alleen een wanhopig flegma daarbij onverschillig kan blijven.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De vraag naar de verhouding van kerk en staat is de allerlaatste <pb n="354" ed="VW"/>jaren in een heel fel licht komen te staan.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Daarbij komt de nood der zending.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Een oplossing zonder een geheel nieuwe aanpak,</seg> <seg n="3.8.2">waarbij de kerk op veel geestelijken en intenser wijze betrokken wordt,</seg> <seg n="3.8.3">schijnt onmogelijk.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Ook de verhouding van kerk en school komt weer aan de orde.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De neutraliteit staat op zeer lage koersen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En op maatschappelijk gebied zien wij 't zelfde.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Voor vele werklozen is er alleen levensmogelijkheid in een verband,</seg> <seg n="3.12.2">dat onder de een of andere naam kerkelijk moet heten.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Waar de zaken zo staan,</seg> <seg n="4.1.2">mag men van de kritiek vragen dat ze bewogen zal zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ze zal geen harde afwijzing mogen inhouden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zij zij fel,</seg> <seg n="4.3.2">het zij zo.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar zij mag niet louter afbrekend zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Dat is een weelde die men zich misschien nog enkele jaren veroorloven kan,</seg> <seg n="4.5.2">maar niet lang meer.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De vraag van de kerk is ook voor ons land aan de orde gesteld en niemand zal haar daarvan kunnen afvoeren.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1"><hi rend="italic">Ons reglement op orde en rust</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n2" rend="superscript">2</ref> heeft zijn tijd gehad.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Geen flegma,</seg> <seg n="4.8.2">hoe taai ook,</seg> <seg n="4.8.3">kan de dood negeren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">Tucht</hi></seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ds. Aris<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n3" rend="superscript">3</ref> schreef in het <hi rend="italic">Vrijzinnig Hervormd Amsterdamsch Weekblad (9</hi> okt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">1936) dat hij op het Vrijzinnig Hervormd Congres<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n4" rend="superscript">4</ref> de indruk kreeg dat de overgrote meerderheid met de reorganisatie-beweging van harte zou meewerken,</seg> <seg n="6.2.2">als men de tucht,</seg> <seg n="6.2.3">met name de leertucht,</seg> <seg n="6.2.4">zou opgeven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik kom hier op dat congres niet terug.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ik polemiseer ook niet tegen ds. Aris.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij verklaart zich voorstander van leertucht.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ik vraag alleen of het mogelijk zou zijn een reglement op orde en rust,</seg> <seg n="6.6.2">zoals wij er nu een hebben,</seg> <seg n="6.6.3">te vervangen door een waarlijk <hi rend="italic">kerkelijk</hi> reglement,</seg> <seg n="6.6.4">zonder de tucht en met name de leertucht er in te betrekken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Een lichaam heeft enkele dingen zonder welke het geen lichaam is:</seg> <seg n="7.1.2">het heeft afmetingen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ons lichaam heeft een hoofd en bovendien handen en voeten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zo is het ook met de kerk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij bezit ambten,</seg> <seg n="7.4.2">een leer,</seg> <seg n="7.4.3">liturgie en ook een organisatie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat zijn allemaal <hi rend="italic">regels,</hi></seg> <seg n="7.5.2">die niet denkbaar zijn zonder een zeker gezag.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De uitoefening daarvan noemen wij tucht.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De kerk kan,</seg> <seg n="7.7.2">als ze zich gaat bewegen,</seg> <seg n="7.7.3">die tucht niet thuis laten,</seg> <seg n="7.7.4">evenmin als een lichaam zijn afmetingen of wij mensen onze handen en voeten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wie daarom zijn flegma laat varen en geïnteresseerd raakt voor kerk en zending,</seg> <seg n="8.1.2">kerk en staat,</seg> <seg n="8.1.3">kerk en school,</seg> <seg n="8.1.4">kerk en maatschappij,</seg> <seg n="8.1.5">en niet meer genoeg heeft aan een reglement op orde en rust,</seg> <seg n="8.1.6">moet weten hoe hij wil met de ambten,</seg> <seg n="8.1.7">de leer,</seg> <seg n="8.1.8">de liturgie,</seg> <seg n="8.1.9">de organisatie en daarom ook met de tucht.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Kritiek is niet voldoende.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij kan de tucht er niet buiten laten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hij moet zeggen hoe ze dan moet functioneren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Wie drijft er tucht?</hi></seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer we vragen,</seg> <seg n="10.1.2"><hi rend="italic">uit welke hoek</hi> de tucht naar voren komt,</seg> <seg n="10.1.3">dan moet men goed rondkijken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wij wijzen onwillekeurig naar Assen en zeggen:</seg> <seg n="10.2.2">uit <pb n="355" ed="VW"/>die hoek.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De gereformeerden doen het.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Ik stem toe dat ze tot die opvatting aanleiding hebben gegeven.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar ik meen dat ze in Assen zijn vastgelopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">In 't algemeen zijn gereformeerden in de geschiedenis niet merkwaardig om hun ijver voor kerkelijke tucht,</seg> <seg n="10.6.2">maar om hun aanpak van het mensenleven.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Een gereformeerde kerk heeft een open deur naar de kant van de politiek.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het kerkelijk leven gaat er soms onmerkbaar over in het staatkundig leven,</seg> <seg n="10.8.2">zonder dat de grens nauwkeurig is aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Een gereformeerde kerk is geen klooster en geen reservaat.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarom is ze ook nu nog een geestelijk bolwerk in Europa.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij dreigt daardoor soms,</seg> <seg n="11.3.2">zoals het neo-calvinisme,</seg> <seg n="11.3.3">te verpolitieken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Goed,</seg> <seg n="11.4.2">maar dát hangt meer met haar wezen samen dan het op de spits drijven van kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dordt is een episode in de geschiedenis der Hervormde Kerk,</seg> <seg n="11.5.2">meer niet.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daarom acht ik het ook een geestelijke en tactische fout van de confessionelen in onze kerk en ook van Kerkherstel dat ze het odium van ketterjagerij zozeer over zich hebben laten komen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat is ongetwijfeld een gevolg van de omstandigheden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het is een protest tegen het reglement op orde en rust van 1816.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar het had toch niet zo eenzijdig hebben mogen plaatsvinden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het maakt de mensen kopschuw.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Ons program moet zijn een nieuwe inzet van de kerk tegenover haar taak in de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De tucht behoort uit een andere hoek te komen,</seg> <seg n="13.1.2">vrijer van het gevaar om te verpolitieken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ze komt van die zijde,</seg> <seg n="13.2.2">waar men de kerk der eeuwen te hulp roept,</seg> <seg n="13.2.3">haar sacramenten,</seg> <seg n="13.2.4">haar liturgie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daarmee worden ook de kerkleer en de tucht ingeroepen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Deze komen van <hi rend="italic">hoger-kerkelijke zijde</hi> dan de gereformeerden en confessionelen zich kunnen beroemen te zijn.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat dit niet zo duidelijk is als het zou moeten zijn,</seg> <seg n="13.5.2">komt hier vandaan dat onze kerk ingekneld zit tussen de lutherse en de anglicaanse.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De luthersen hadden geen volledige kerkvorm en de anglicanen worden gemakkelijk zeer latitudinaristisch,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="13.6.2">zeer breed-verdraagzaam,</seg> <seg n="13.6.3">in verband met hun apologetische,</seg> <seg n="13.6.4">aan de natuurfilosofie aansluitende manier van theologiseren.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zo komt het dat een hoog-kerkelijk mens ten onzent,</seg> <seg n="13.7.2">dwz. iemand die het ambt,</seg> <seg n="13.7.3">het sacrament,</seg> <seg n="13.7.4">de liturgie mee op de voorgrond wil brengen,</seg> <seg n="13.7.5">soms vergeet dat leer en tucht er ook bij horen en op die manier latitudinarist wordt.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Een hoog-kerkelijk gereformeerde moet zich echter niet aan de Engelse kerk,</seg> <seg n="13.8.2">maar aan de roomse kerk oriënteren.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">De weg naar Jeruzalem loopt over Genève en Rome,</seg> <seg n="13.9.2">niet over Canterbury.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Wanneer onze hoog-kerkelijke mensen dat inzien</seg> <seg n="13.10.2">- ze beginnen dat te doen</seg> <seg n="13.10.3">- dan zullen ze loskomen uit de beknelling tussen onze tegenwoordige lutherse<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n7" rend="superscript">7</ref> kerkorde en een anglicaans latitudinarisme en ze zullen de betekenis van leer en tucht beseffen,</seg> <seg n="13.10.4">zoals Rome dat doet.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zij,</seg> <seg n="13.11.2">en niet de gereformeerden en confessionelen,</seg> <seg n="13.11.3">hebben de specifieke roeping,</seg> <seg n="13.11.4">daarvoor in de bres te treden.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">En van die zijde krijgt de tucht dan tevens een meer episcopaal-gereformeerd karakter.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head><pb n="356" ed="VW"/><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Barmhartigheid in de leer</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat is een eigenaardige combinatie van woorden,</seg> <seg n="15.1.2">waaraan we weinig gewend zijn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Is er latitudinarisme mee bedoeld,</seg> <seg n="15.2.2">een brede verdraagzaamheid ten opzichte van de inhoud der prediking?</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Is dat de episcopaal-gereformeerde opvatting van tucht?</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zo zullen wij de constellatie van leer en barmhartigheid toch niet mogen zien.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De barmhartigheid valt niet op de leer terug,</seg> <seg n="15.5.2">maar gaat voor haar uit.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De leer is zelf barmhartig en een verkeerde leer,</seg> <seg n="15.6.2">die niet van Jezus Christus is,</seg> <seg n="15.6.3">is onbarmhartig.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Een mens van het Evangelie weer onder de wet brengen,</seg> <seg n="15.7.2">is onbarmhartig.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De kerk mag dat niet toelaten.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Haar barmhartigheid gaat meer over de schapen dan over de herders.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De barmhartigheid is niet retrovers,</seg> <seg n="16.1.2">slaat niet terug op het ambt,</seg> <seg n="16.1.3">de liturgie,</seg> <seg n="16.1.4">de leer,</seg> <seg n="16.1.5">het sacrament.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat zijn de instrumenten der kerk en zij is streng voor zichzelve.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De barmhartigheid is prevers,</seg> <seg n="16.3.2">zij gaat voor de kerk uit in de wereld,</seg> <seg n="16.3.3">het mensenleven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Op dat eerste,</seg> <seg n="16.4.2">het streng zijn voor zichzelf,</seg> <seg n="16.4.3">hebben de hoog-kerkelijken te wijzen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De kerk kweekt en koestert geen heresie,</seg> <seg n="16.5.2">maar werpt ze uit.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Zo is het in de kerk der eeuwen steeds geweest.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De gereformeerden in engere zin,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.rondom-het-akkoord.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="16.7.2">die de grenzen der kerk steeds voor zich uit schuiven in de zede en de politiek,</seg> <seg n="16.7.3">hebben het als het hun toegevallen deel te beschouwen,</seg> <seg n="16.7.4">de barmhartigheid voor de leer te laten uitgaan in het mensenleven.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dat zal vaak stuksgewijze en stootsgewijze gebeuren.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En men zal niet altijd precies kunnen zeggen waar de hoog-kerkelijke tucht over de leer en waar de laag-kerkelijke barmhartigheid over het leven van toepassing is.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De kerk zal heel dikwijls haar oordeel moeten opschorten.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="356" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO. 5</hi> (januari 1937) nr. 9. Voor het Akkoord zie n. 48.1; 50.1; 52.2; bijlage 2d.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. voor een nadere kenschetsing hiervan ROKOT. (nr. 33, p. 210 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n3" type="end" place="end" n="3"><p>B. J. Aris (1899-1947), hervormd predikant o.a. te Amsterdam (eerst als voorganger Vereniging van Vrijzinnige Hervormden, later geïntegreerd in de hervormde gemeente van Amsterdam), lid KO., lid ontwerpcommissies-Akkoord en -1938. Voorstander van 'grenzen' en van procesmatige leertucht. Alleen: hoe legt men de 'rails'?</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie nr. 52; vgl. ook H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 125 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 17.8; 22.18; 14.19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie VW., dl. 1, p. 167 vv. <hi rend="italic">(Pragmatische houding).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n7" type="end" place="end" n="7"><p>'Luthers' in Noordmans' zin: de kerk vertrouwt het aan de overheid toe haar een kerkorde te geven. Zie nr. 38, p. 253. Bedoeld is tevens een nogal strenge binding aan kerkelijke formuleringen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.rondom-het-akkoord.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Bedoeld zijn kennelijk niet de kerkelijk gereformeerden maar de 'issus de Calvin'. Zij moeten zich hoeden voor ketterjagerij en zich meer uitleven in zending en politiek, de 'liturgie op straat' (zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Amsterdam 1939). De tucht kunnen zij beter overlaten aan hen die door hun brede, 'episcopale' gezindheid minder gevaarlopen daarbij brokken te maken, al moeten juist zij zich weer méér spiegelen aan Rome dan aan Canterbury met betrekking tot het inzicht in de onmisbaarheid van kerkelijke tucht.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>VIII. Voorgevechten voor het ontwerp-1938</head>
<div type="publication" n="54" xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54" decls="#bibl-noordmans5.geest-en-orde-54">
<pb n="358" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Geest en Orde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de gesprekken,</seg> <seg n="2.1.2">die nu al wel honderd jaar gaande zijn over de wenselijkheid van een verandering in de bestaande kerkinrichting,</seg> <seg n="2.1.3">komt men ook telkens het argument tegen dat een nieuwe orde zonder een nieuwe geest geen baat zal opleveren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarom waarschuwt men tegen te veel ijver.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Soms gaat men nog verder en beweert dat we juist omgekeerd moeten te werk gaan.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">We moeten eerst een nieuwe geest afwachten,</seg> <seg n="2.4.2">dan zal de nieuwe orde vanzelf komen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer men dit dan heeft vastgesteld,</seg> <seg n="3.1.2">constateert men kalmweg dat de nieuwe geest nog niet aanwezig is,</seg> <seg n="3.1.3">om daarna te besluiten met het befaamde zinnetje:</seg> <seg n="3.1.4"><hi rend="italic">de tijd is er nog niet rijp voor.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In de acta van de synode onzer kerk zal men het op menige pagina kunnen aantreffen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu is de vraag naar de verhouding van organisatie en geest er een,</seg> <seg n="4.1.2">waarover het debat wel nooit van de lucht zal zijn.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is een probleem waarover men altijd weer opnieuw kan beginnen te praten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dat zal <choice><sic>ook wet de reden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ook wel de reden</corr></choice> zijn,</seg> <seg n="4.3.2">waarom men het altijd weer gedaan heeft.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het is een van die moedervragen,</seg> <seg n="4.4.2">die zo oud zijn als de wereld.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zoals die andere vraag,</seg> <seg n="4.5.2">waarbij <choice><sic>men.weten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">men weten</corr></choice> wil wat er het eerst geweest is,</seg> <seg n="4.5.3">een kip of een ei.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dat zijn scholastieke kwesties.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Ze zijn behandeld als men veel tijd had,</seg> <seg n="4.7.2">soms zelfs voor tijdverdrijf als men te veel tijd had.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De fout ligt dan niet hierin,</seg> <seg n="5.1.2">dat men tot een bepaalde conclusie kwam,</seg> <seg n="5.1.3">maar daarin schuilt ze dat men de zaak niet dadelijk omkeerde,</seg> <seg n="5.1.4">om tot een tegengestelde uitkomst te geraken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een goed scholasticus weet dat;</seg> <seg n="6.1.2">hij kent de knepen van de logica en is vertrouwd met het feit dat zijn redenering een cirkel beschrijft.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In zijn beste ogenblikken weet hij dan ook dat het geheim niet benaderd wordt door de kringen die hij beschrijft,</seg> <seg n="6.2.2">maar dat het hem rustig uitlacht op een van de rustpunten,</seg> <seg n="6.2.3">waarom hij zich beweegt,</seg> <seg n="6.2.4">zoals de egel het deed met de haas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dit niet te weten en zelfs niet te vermoeden is eigen aan de niet-scholastieke tijden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dan wacht men met organiseren tot de geest komt;</seg> <seg n="6.4.2">of wacht met de geest tot de organisatie er is.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Men vergeet de mystiek achter elke sluitrede.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Men weet niet meer dat God ze beide draagt,</seg> <seg n="6.6.2">de geest en de orde;</seg> <seg n="6.6.3">de orde en de geest.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dat ze elkaar doordringen en altijd samen plegen op te treden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze dingen hebben betekenis voor ons historisch en ons praktisch inzicht beide.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het praktische is het moeilijkste.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij zijn geen scheppers en kunnen over een van beide beschikken,</seg> <seg n="7.3.2">over de geest niet en over de orde niet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Over die laatste evenmin als over de eerste.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Eerder nog over de geest <pb n="359" ed="VW"/>dan over de vorm.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het is het allerhoogste,</seg> <seg n="7.6.2">de vorm te gebieden als de geest aanwezig is.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Historisch hebben wij althans enige winst te boeken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De apostolische en de katholieke gedachte staan in de geschiedkundige beschouwingen niet meer zo vierkant tegenover elkaar als dat nog voor enkele tientallen jaren het geval was.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Pinkstergeest en kerkorde kijken elkaar nu niet meer zo verwijtend aan als wel eens het geval is geweest.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Men zal thans minder geneigd zijn,</seg> <seg n="8.4.2">in de verschijning van het dogma,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="8.4.3">van de geloofsregel,</seg> <seg n="8.4.4">van de kerkelijke inrichting een teken van verval van het christendom te zien.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ook is men spoediger bereid toe te geven dat het dogma en de kerkorde niet bepaald hun oorsprong in een andere sfeer,</seg> <seg n="8.5.2">bijv. de Griekse geest en het Romeinse recht,</seg> <seg n="8.5.3">behoeven te hebben.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Waarom zou de christelijke kerk niet beide,</seg> <seg n="8.6.2">geest en orde,</seg> <seg n="8.6.3">hebben kunnen ontvangen?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De vanzelfsprekendheid die men toekende aan de bewering dat elke kerkelijke orde een buitenkerkelijke oorsprong<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n4" rend="superscript">4</ref> moest hebben,</seg> <seg n="9.1.2">is lichtelijk verouderd.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Geest is niet een substantie zonder vorm.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De vorm is ook van God en wanneer wij die niet van Hem ontvangen,</seg> <seg n="9.3.2">zal ons de geest niet baten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wie God tot Vader zal hebben,</seg> <seg n="9.4.2">moet de kerk als zijn moeder<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n5" rend="superscript">5</ref> leren kennen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het christendom is geen onbepaalde vrijheid,</seg> <seg n="9.5.2">geen onderscheidsloze gelijkheid,</seg> <seg n="9.5.3">geen naamloze broederschap.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het merkteken van de Geest ligt niet in het vormloze,</seg> <seg n="9.6.2">in het vage,</seg> <seg n="9.6.3">in het ondefinieerbare.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Wie op de Geest wil wachten tot Hij komt zonder orde,</seg> <seg n="9.7.2">kan lang wachten.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij vinden niet iedere orde goed.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Orde kan het merk des doods aan zich dragen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar evenmin is iedere geest uit God.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dat klemt even strikt.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En iedere voorkeur in dat opzicht voor de geest,</seg> <seg n="10.5.2">boven de orde,</seg> <seg n="10.5.3">is niet christelijk.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Onze tijd kent de hypertrofie,</seg> <seg n="11.1.2">de ongezonde,</seg> <seg n="11.1.3">kankerachtige uitwas van de organisatie,</seg> <seg n="11.1.4">als terugslag op de verwaarlozing van de geestelijke orde.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Men zoekt geest te produceren door het in werking stellen van inrichtingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="11.2.2">die alles aan zich dienstbaar maken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Daartegenover zien wij de kerk opkomen voor haar eigen Geest,</seg> <seg n="11.3.2">die God haar heeft geschonken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar zij doet dat niet zonder zich tegelijk te bezinnen op de vorm.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Integendeel,</seg> <seg n="11.5.2">zij komt tegelijk op voor de eigen orde,</seg> <seg n="11.5.3">die evenzeer van goddelijke herkomst is.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Verzuimt zij dat laatste,</seg> <seg n="11.6.2">dan is ze overgeleverd aan de willekeur van mensen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De kerk zal niet voortbestaan als een broederschap van de vrije geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-54.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Haar eigen ordening is niet onverschillig en betekent meer dan een menselijke reglementering van enige geestelijke functies.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De geest der mensheid in de toekomst zal voor een groot deel afhangen van de inrichting der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat geldt ook van iedere kerk in 't bijzonder.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Onze hervormde kerk <pb n="360" ed="VW"/>werkt nog altijd niet zonder zegen onder ons volk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij zouden haar openheid van geest niet willen ruilen tegen iedere bepaalde ordelijkheid.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar een orde in hogere zin ontbreekt haar wel.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Zij zou,</seg> <seg n="12.5.2">zoals ze thans reilt en zeilt,</seg> <seg n="12.5.3">in geen gunstige conditie zijn om een pilaar en vastigheid der waarheid (1 Tim. 3 : 15) te zijn,</seg> <seg n="12.5.4">als er tijden van beproeving kwamen,</seg> <seg n="12.5.5">zoals die elders aanwezig zijn.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Met hinder en grote schade zou de orde dan toch gezocht moeten worden.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En datzelfde geldt ook als wij in rustiger water mochten blijven varen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het afbrokkelingsproces is te duidelijk om ons daarvan niet te overtuigen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Daarom meen ik dat de tijd er nu rijp voor is om dat boze spreekwoord,</seg> <seg n="13.1.2">dat de tijd er niet rijp voor is,</seg> <seg n="13.1.3">te laten varen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO. 5</hi> (maart 1937) nr. 11. Voor dit tijdstip zie n. 48.58; 50.1; 52.1, 2. Kennelijk is dit artikel gericht tegen de hardnekkige warsheid van kerkorde als 'ongeestelijk'. In zoverre is het een vervolg op nr. 52. N. verstaat zich hier ook met ds. J. K. van den Brink, die in <hi rend="italic">KO. 5</hi> (januari 1937) nr. 9 een pleidooi gevoerd had voor 'echte kerkelijke zakelijkheid met welke de kerk zelve de stijl van haar handelingen en gedragingen zal beheersen'. Van den B. reageerde daarmee op een uitlating van N. m.b.t. episcopalisme en sacramentalisme, waarin hij het gevaar zag van <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">een '</corr></choice>zwelgen in mysterie en plechtig gebaar'. N. is even beducht voor vrijzinnige vormloosheid als voor 'cultische mystiek'. De gereformeerde orde 'houdt de kerk open naar het leven'. Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Amsterdam 1939, p. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bedoeld zal zijn: 'De haas en de schildpad'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n3" type="end" place="end" n="3"><p>"Das Dogma ist in seiner Conception und in seinem Ausbau ein Werk des griechischen Geistes auf dem Boden des Evangeliums". A. von Harnack, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte, dl.</hi> 1, Tübingen 1931<hi rend="superscript">7</hi>, p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Dit volgt uit de teneur van Sohms denken. Vgl. o.a. "Das Kirchenrecht steht mit dem Wesen der Kirche im Widerspruch". Vgl. R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht, dl.</hi> 1, Leipzig 1892, P. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Cyprianus, <hi rend="italic">De ecclesiae catholicae unitate,</hi> cap. 6, <hi rend="italic">MPL.</hi> 4, 503; <hi rend="italic">CChrSL. 3,</hi> 253. Eveneens Augustinus, met alle nadruk ('vehementer inculco'), in Contra Litteras Petiliani 111, 9 v., <hi rend="italic">MPL.</hi> 43, 353. Voor Calvijn vgl. <hi rend="italic">inst. IV,</hi> 1, 1 en IV, 1, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Kennelijk een associatie met de uitspraak, gedaan met betrekking tot de synode van 1815; zie n. 38.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-54.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Sinds de dertiende eeuw in Europa voorkomende groepen met een pantheïstisch-quiëtistische mystiek (onder invloed van Joachim van Fiore). Onverschillig tegenover de kerk en vaak van een libertijnse moraal. Vgl. J. Lindeboom, <hi rend="italic">Stiefkinderen van het christendom,</hi> s-Gravenhage 1929, p. 140-163 (Arnhem 1973, ongew. herdruk).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="55" xml:id="noordmans5.kerkorde" decls="#bibl-noordmans5.kerkorde">
<pb n="361" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Mijn onderwerp klinkt erg droog.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Voetius,</seg> <seg n="2.2.2">Rutgers,</seg> <seg n="2.2.3">Vos,</seg> <seg n="2.2.4">Douwes en Feith,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.5">dat klinkt niet erg aantrekkelijk voor een referaat na de wintercam pagne.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De man die de oude kerkorden gebundeld heeft,</seg> <seg n="2.3.2">draagt zelfs een zeer droge naam:</seg> <seg n="2.3.3">het is Hooijer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wat moet dat nu worden?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Dat past slecht bij het karakter van deze vergadering.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1"><hi rend="italic">In uw onderbewustzijn schuilt op deze morgen een verzet tegen mijn onderwerp.</hi></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1"><hi rend="italic">Künkel</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n4" rend="superscript">4</ref><hi rend="italic"> zou geen moeite hebben het er uit te halen.</hi></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1"><hi rend="italic">Er</hi> zit vanmorgen een verzet tegen orde i<hi rend="italic">n het algemeen,</hi></seg> <seg n="3.4.2"><hi rend="italic">niet in uw bewustzijn maar onder de drempel ervan.</hi></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1"><hi rend="italic">En daarom schijnt mijn onderwerp mal </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> propos.</hi></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toch behoef ik niet bang te zijn voor de confrontatie van mijn stof met deze vergadering.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Althans dan moet het aan mij liggen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De geschiedenis van de kerkorde,</seg> <seg n="4.3.2"><hi rend="italic">van het Decretum Gratiani</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n5" rend="superscript">5</ref><hi rend="italic"> tot op Douwes en Feith,</hi></seg> <seg n="4.3.3"><hi rend="italic">heeft</hi> meer van een sprookje dan van een dorre kroniek.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En de vragen van kerkorde zijn momenteel brandender dan enige andere.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Wat er vastligt in de kerkelijke wetboeken is een zeer geladen stof.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het betreft de verhouding van Geest en Orde,</seg> <seg n="4.6.2">Gave en Recht,</seg> <seg n="4.6.3">Waarheid en Oudheid,</seg> <seg n="4.6.4">Profetie en Liefde.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hier,</seg> <seg n="4.7.2">op deze scheidslijn,</seg> <seg n="4.7.3">liggen de hoogste spanningen van ons aardse bestaan.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De grote avonturen van ons geslacht worden hier beleefd.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1"><hi rend="italic">Want die Geest en die Gave en die Waarheid en die Profetie zijn uit God en van God.</hi></seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1"><hi rend="italic">De scheppende almacht Gods zit erachter.</hi></seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1"><hi rend="italic">Als een leeuw brult,</hi></seg> <seg n="4.11.2"><hi rend="italic">wie zou niet vrezen;</hi></seg> <seg n="4.11.3"><hi rend="italic">als de Here spreekt,</hi></seg> <seg n="4.11.4"><hi rend="italic">wie zou niet profeteren/</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n6" rend="superscript">6</ref> (Amos 3 : 8).</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1"><hi rend="italic">Kerkrecht moet op dat alles van die Geest en die Gave en die Waarheid en die Profetie orde en regel stellen?</hi></seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1"><hi rend="italic">Is dat geen hopeloos ondernemen?</hi></seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het is een heel ding als er een hoepel geslagen moet worden om de vurige raderen van de wagen Gods (Ez. 1 : 1-28).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">En toch begint het al in de bijbel,</seg> <seg n="5.1.2">lang voor de Pastoraalbrieven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Paulus geeft in de eerste brief aan de Korinthiërs (1 Kor. 5-14) reeds een uitvoerige kerkorde.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Aan het slot zegt hij dat God geen God van verwarring maar van vrede,</seg> <seg n="5.3.2">d.i. van orde,</seg> <seg n="5.3.3">is en dat Hij wil dat alle dingen met orde geschieden (1 Kor. 14 : 33, 40).</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hij zet dan in 1 Kor. 13 de Liefde,</seg> <seg n="5.4.2">het rekenen met de andere leden der gemeente,</seg> <seg n="5.4.3">het hoogst en daarmee is in beginsel de centrale ordening van de gemeente zoals wij die nog kennen reeds gegeven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De vrije geestesgaven alle zullen zich daarin hebben te schikken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1"><hi rend="italic">De orde en de liefde zijn ook uit God.</hi></seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1"><hi rend="italic">En dan begint in de kerkgeschiedenis het gevaarlijk spel van kerk en orde en houdt niet op en zal niet ophouden.</hi></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De vrije bespiegeling (gnosticisme)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n8" rend="superscript">8</ref> wordt teruggedrongen door de traditie der presbyters.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De vrije profetie vindt in de bisschop<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n9" rend="superscript">9</ref> haar meerdere (Montanisme).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En de rechten <choice><sic>van- de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">vande</corr></choice> onstuimige martelaar (Donatisme)<pb n="362" ed="VW"/><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n11" rend="superscript">11</ref> vinden hun grens in de kwaliteiten van de pastor.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1"><hi rend="italic">De vraag naar de kerkorde komt weer onder de volle aandacht van de huidige christenheid.</hi></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1"><hi rend="italic">Zij</hi> is altijd actueel.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Onze controverse daarover,</seg> <seg n="6.6.2">zegt terecht de Leuvense Minderbroeder Van den Eynde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n12" rend="superscript">12</ref> in zijn boek over <hi rend="italic">De normen van de christelijke onderwijzing,</hi></seg> <seg n="6.6.3">is van evenveel belang als die over de Triniteit en de christologie.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dat wij daaraan ontwend zijn,</seg> <seg n="6.7.2">ligt aan de vreemde organisatie,</seg> <seg n="6.7.3">het burgerlijk reglement op orde en rust,</seg> <seg n="6.7.4">waaronder wij al meer dan honderd jaar zitten.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1"><hi rend="italic">Alleen diezelfde eigenaardige,</hi></seg> <seg n="6.8.2"><hi rend="italic">vreemde orde,</hi></seg> <seg n="6.8.3"><hi rend="italic">die meer dan honderdjaar lang in onze kerk geheerst heeft,</hi></seg> <seg n="6.8.4"><hi rend="italic">maakt dat we ontwend zijn aan de echte kerkorde,</hi></seg> <seg n="6.8.5"><hi rend="italic">deze merkwaardige grenslijn tussen tijd en eeuwigheid,</hi></seg> <seg n="6.8.6"><hi rend="italic">waarlangs de kerk haar historie beleeft.</hi></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1"><hi rend="italic">Voor ons onheilig reglement op </hi><choice><sic>ordeen rust</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">orde en rust</hi></corr></choice><hi rend="italic"> hebben wij </hi><choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"><hi rend="italic">de '</hi></corr></choice><hi rend="italic">kansen </hi><choice><sic>derkerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">der kerk</hi></corr></choice><hi rend="italic">'</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n13" rend="superscript">13</ref><hi rend="italic"> verkocht.</hi></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1"><hi rend="italic">"Wij </hi><choice><sic>zijng ewichtig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">zijn gewichtig</hi></corr></choice> in het kleine maar klein in het grote" (Touw).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De Reformatie is in de hervorming van de kerkorde nog radicaler geweest dan in die van de leer.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Want ten opzichte van de laatste liet ze de eerste eeuwen staan.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1"><hi rend="italic">Nicea en Chalcedon heeft ze geëerbiedigd,</hi></seg> <seg n="7.3.2"><hi rend="italic">ofschoon</hi> Calvijn op de grens geweest is van het niet te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor de eerste (d.i. voor de kerkorde) gingen ze tot de oorsprongen terug,</seg> <seg n="8.1.2"><hi rend="italic">de eerste beginselen in de Schrift,</hi></seg> <seg n="8.1.3"><hi rend="italic">in de Handelingen en de Brieven.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1"><hi rend="italic">En aan de soberheid waarmee ze enkele regels uit de Schrift afleiden merkt men dat de schrik voor de ceremoniën er diep inzit.</hi></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het pauselijk wetboek,</seg> <seg n="8.3.2">het canoniek recht,</seg> <seg n="8.3.3">heeft voor Luther een 'antichristelijke en duivelse' inhoud,</seg> <seg n="8.3.4">'het is een vergiftigd en gruwelijke leer die stinkt naar louter gierigheid en geweld'.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daarom verbrandt hij liever die boeken 'waarin niets goeds is'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1"><hi rend="italic">Luther heeft het hele canonieke recht gedaan gegeven.</hi></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1"><hi rend="italic">Hij wilde van de roomse kerk wel het dogma maar niet de ceremoniën overnemen.</hi></seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1"><hi rend="italic">Juist toen het katholieke kerkrecht ongeveer klaar was,</hi></seg> <seg n="8.7.2"><hi rend="italic">toen de hiërarchie met de paus de grote reformconcilies de baas was geworden,</hi></seg> <seg n="8.7.3"><hi rend="italic">heeft de Wittenberger monnik er voor een groot deel der christenheid een eind aan gemaakt.</hi></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1"><hi rend="italic">Dat is een ding geweest dat Luther het canonieke recht aan 't vuur overgaf.</hi></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1"><hi rend="italic">Daar zitten we nu Zonder kerkrecht.</hi></seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1"><hi rend="italic">Zullen we niet,</hi></seg> <seg n="8.10.2"><hi rend="italic">zoals Harnack met het dogma deed,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="8.10.3"><hi rend="italic">het met de Reformatie laten ophouden en er een grote monografie van maken?</hi></seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1"><hi rend="italic">Zullen we het er zo bij laten zitten en zeggen:</hi></seg> <seg n="8.11.2"><hi rend="italic">Wij gaan naar de bijbel terug;</hi></seg> <seg n="8.11.3"><hi rend="italic">wij hebben met het Decretum Gratiani en de Decretalen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n18" rend="superscript">18</ref><hi rend="italic"> niets te maken?</hi></seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Maar waar zullen wij dan beginnen?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Hebben wij nu een nieuwe kerkorde alleen naar eis van de omstandigheden?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Kunnen wij de kerk inrichten zoals wij willen?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat is de moeilijke vraag geweest waarvoor de reformatoren stonden en waarvoor wij nog staan.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Luther had een zeer mystisch kerkbegrip.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En hij aarzelt sterk als het erop <pb n="363" ed="VW"/>aankomt,</seg> <seg n="12.2.2">een kerkorde op te stellen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het voorbeeld van de nieuwtestamentische gemeente heeft hem voorgezweefd.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij wil zich aan het Woord houden,</seg> <seg n="12.4.2">evenals in de avondmaalsvraag.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Maar een kerkorde dorst hij niet inrichten.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het Woord prediken,</seg> <seg n="12.6.2">dat moest.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Maar een christenvolk met tucht en armenzorg,</seg> <seg n="12.7.2">hoe dat zou kunnen,</seg> <seg n="12.7.3">dat zag hij in 1526,</seg> <seg n="12.7.4">toen hij de <hi rend="italic">Deutsche Messe</hi> schreef,</seg> <seg n="12.7.5">niet.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Een geordende vergadering,</seg> <seg n="13.1.2">waarin men met het Evangelie zou kunnen regeren,</seg> <seg n="13.1.3">dat leek hem te hoog gemikt voor deze wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Voor de christenen zelf vond hij 't ook niet nodig.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Die hadden de kerk in hun geloof.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De inrichting is voor degenen die nog geen christen zijn,</seg> <seg n="13.4.2">voor de zaligheid is zij niet nodig.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat hadden de pauselijken moeten bedenken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Een kind kan weten wat de kerk is,</seg> <seg n="14.1.2">zo schreef hij in <hi rend="italic">Schmalkaldische Artikel,</hi></seg> <seg n="14.1.3">nl. "die heiligen Gläubigen und die Schäflein,</seg> <seg n="14.1.4">die ihres Hirten Stimme hören".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar zo'n inrichting?</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat ging niet.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Althans niet in Duitsland.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">"Denn wir Deutschen sind ein wild,</seg> <seg n="14.5.2">roh,</seg> <seg n="14.5.3">tobend Volk mit dem nicht leicht ist etwas anzufangen,</seg> <seg n="14.5.4">es treibe denn die höchste Not."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Als een synode te Homburg kort daarop (1526) de gemeente met tucht en ambtskeuze wil inrichten,</seg> <seg n="14.6.2">raadt Luther het af om "solch ein Haufen Gesetze mit machtigen Worten hei uns vorzunehmen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men moet prediken als onder de heidenen en de Turken.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Niet de christen,</seg> <seg n="15.2.2">maar de zondaar heeft Doop,</seg> <seg n="15.2.3">Woord,</seg> <seg n="15.2.4">sacramenten nodig.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">En vooral het jonge volk,</seg> <seg n="15.3.2">voor hen zou Luther met alle klokken willen luiden en met alle orgels pijpen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De fout van Rome was dat het dat voor de zaligheid nodig vond.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Veel verder dan de prediking in een volkskerk wilde Luther niet gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het Woord moet het doen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Daartoe beperkt zich hoofdzakelijk zijn teruggaan op de Schrift.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Wat Luther voor de kerkorde nauwelijks gedaan heeft:</seg> <seg n="15.8.2">op de bijbel teruggaan,</seg> <seg n="15.8.3">dat deden de gereformeerden wel.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Of zullen we dat voor een vergissing verklaren?</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">We staan hier voor de grote moeilijkheid van toen en nu.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Nogmaals:</seg> <seg n="16.2.2">zij is ontstaan door Luthers daad.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De hele hiërarchische bouw van christelijk leven,</seg> <seg n="16.3.2">waaraan vijftien eeuwen hebben gearbeid als aan een geestelijke domkerk en waarin de hele christenheid zich liturgisch beweegt,</seg> <seg n="16.3.3">waarin de keizer z'n knielbankje heeft evengoed als de bedelaar,</seg> <seg n="16.3.4">niet alleen als mens maar ook als drager van de kroon...</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En die hele bouw viel in stukken en dat zo opzettelijk dat men met haast bijgelovige vrees is bezield voor de verspreide resten.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Luther is bang voor wat tucht en armenzorg onder het christenvolk.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De gereformeerden zijn bang voor feestdagen en orgels. 't Mocht eens naar Rome terugvoeren!</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">De Pilgrimfathers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n25" rend="superscript">25</ref> vluchten naar Amerika voor de liturgie.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De Engelse Presbyterianen laten zich inkerkeren om hun tegenzin tegen het episcopaat.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Deze tabula rasa,</seg> <seg n="17.1.2">aangericht door de reformatoren,</seg> <seg n="17.1.3">m.n. door Luther in zijn handelen met betrekking tot het canonieke recht,</seg> <seg n="17.1.4">te weten het slopen <pb n="364" ed="VW"/>van de hiërarchische bouw,</seg> <seg n="17.1.5">betekent een geestelijke nood,</seg> <seg n="17.1.6">die wij nog niet te boven zijn.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Integendeel,</seg> <seg n="17.2.2">wij beginnen hem steeds beter te voelen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat komt tot uitdrukking in de verscherping van de tegenstelling presbyteriaal en episcopaal,</seg> <seg n="17.3.2">zoals die onder ons opleeft.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De vraag die daarmee gesteld wordt is deze:</seg> <seg n="18.1.2">kunnen wij voor de kerkorde even scherp op de Schrift terugvallen als voor de geloofsleer?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Of liever,</seg> <seg n="18.2.2">kunnen wij dat nog radicaler doen,</seg> <seg n="18.2.3">zodat wij,</seg> <seg n="18.2.4">uit kerkrechtelijk oogpunt,</seg> <seg n="18.2.5">zelfs de vier eerste klassieke eeuwen der kerk wraken?</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In die vooronderstelling schijnt iets ongerijmds te liggen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Want Luther en Calvijn zijn het erover eens dat wij voor de zichtbare kerk niet met het geloof oordelen maar met een judicium caritatis,</seg> <seg n="18.4.2">zoals Calvijn het noemt in de Institutie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De dingen liggen hier minder absoluut dan in de geloofsleer.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Kan men hier dan zo regelrecht op de bijbel teruggaan en nog strakker dan in de dogmatiek de oude kerk uitschakelen?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Op deze vraag zijn verschillende antwoorden gegeven.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De Engelse kerk deed het anders dan de Reformatie.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Calvijn weer anders dan Luther,</seg> <seg n="19.3.2">de Independenten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n27" rend="superscript">27</ref> anders dan de Presbyterianen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En intussen bouwde Rome het canonieke recht uit.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">En de nood van onze tijd opent de kwesties van kerkorde weer.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De ideeën die daarachter schuilen komen weer in werking.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Men zou misschien kunnen zeggen dat die ideeën elkaar zoeken.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Rome is nog zeer gesloten,</seg> <seg n="20.3.2">maar het gaat sommige elementen in het protestantisme positief waarderen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het beseft dat de bisschop en de ceremoniën kunnen wegvallen en het merkt wat de protestanten dan vóór hebben.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het tracht de schade in te halen en dat brengt ons dicht bijeen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De anglicaanse kerk en het machtige blok der Presbyterianen met hun veertig miljoen leden bezinnen zich op de hulpmiddelen die hun ten dienste staan om de leiding te nemen in de oecumenische beweging.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Alleen achter de organisatie der Hervormde Kerk zit geen idee.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het is een orde,</seg> <seg n="22.2.2">maar geen kerkorde.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is een vreemde orde,</seg> <seg n="22.3.2">een anomalie (De la Saussaye).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De kortste formulering van de vraag of wij voor kerkorde regelrecht op de Schrift kunnen teruggaan of niet,</seg> <seg n="22.4.2">is nog altijd:</seg> <seg n="22.4.3">hoe verhouden zich bisschop en presbyter?</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Men kan de vraag couperen en zeggen dat de bisschop thuishoort in het canonieke recht dat we nu juist gedaan hebben gegeven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men kan ook zeggen dat de ouderling,</seg> <seg n="23.2.2">waartoe men ook de predikant kan rekenen,</seg> <seg n="23.2.3">een creatie is van de Reformatie,</seg> <seg n="23.2.4">een creatie die met de presbyter uit Handelingen en Brieven slechts de naam gemeen heeft,</seg> <seg n="23.2.5">zodat de afleiding uit de bijbel een gereformeerde fictie is.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dit is voor een groot deel waar.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De magnifieke bisschop hebben wij bij d,</seg> <seg n="23.4.2">Reformatie voorgoed achter ons gelaten.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men moet het begin van het vierde boek van Calvijns Institutie lezen of de Admonitio<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n29" rend="superscript">29</ref> achter de Liturgia Sacra van Valerandus Pollanus voor de <pb n="365" ed="VW"/>Franse vluchtelingengemeente te Londen om onder de indruk te komen dat men toen een gewoon mens de prediking heeft opgedragen in plaats van een relaat.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">En zo is het ook voor een groot deel waar dat de gereformeerde kerkorde iets volkomen nieuws is en dat haar afleiding uit de bijbel althans zeer geforceerd is.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Prof. Brouwer heeft pas een mooi boekje geschreven over <hi rend="italic">De kerkorganisatie der eerste eeuw en wij.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hij bespreekt deze dingen zoals wij van hem gewoon zijn op grondige en tegelijk voor ieder verstaanbare wijze.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hij laat zien dat de spaarzame gegevens van Schrift en Oude kerk voor verschillende constructiën vatbaar zijn en dat we niet noodzakelijk bij Genève of bij Dordt hoeven uit te komen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Toch meen ik dat een exegetisch en historisch onderzoek voor zo'n teruggaan op de Schrift niet alles is.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Het is een geloofsdaad die blijkens <hi rend="italic">Calvijns Institutie</hi> en commentaren en blijkens Voetius' <hi rend="italic">Politica Ecclesiastica</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n31" rend="superscript">31</ref> met exegese wel te maken heeft,</seg> <seg n="25.1.2">maar er niet in opgaat.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Ons zaligmakend geloof gaat ook niet buiten exegese om,</seg> <seg n="25.2.2">maar gaat er niet in op. We komen niet bij Paulus uit maar bij God.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zulk een geloofsmacht is er ook in het beroep op de Schrift van de gereformeerden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik had dezer dagen een der eerste gereformeerde kerkorden in handen van de Franse vluchtelingen uit Straatsburg te Londen van 1551,</seg> <seg n="26.2.2"><hi rend="italic">de Liturgia Sacra</hi> van Valerandus Pollanus.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">(Het boekje is vermoedelijk het enige exemplaar in ons land,</seg> <seg n="26.3.2">de Universiteitsbibliotheek van Groningen was zo vriendelijk het mij te lenen.)</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Deze kerkorde zal een weergave zijn van die te Straatsburg,</seg> <seg n="26.4.2">toen Calvijn er predikant was,</seg> <seg n="26.4.3">vóór zijn terugkeer naar Genève in 1541.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Wanneer men de hoofdstukjes leest,</seg> <seg n="26.5.2">komt men sterk onder de indruk van het geloofsgehalte in dat teruggaan van de kerkorde op de Schrift.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Zulke kerkorden waren tegelijk apologieën.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Evenals Tertullianus' <hi rend="italic">Verdediging der Christenen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n32" rend="superscript">32</ref> willen ze laten zien:</seg> <seg n="26.7.2">zo leven wij,</seg> <seg n="26.7.3">hervormde christenen,</seg> <seg n="26.7.4">nu wij het canonieke recht,</seg> <seg n="26.7.5">de bisschoppelijke praal en heerschappij hebben weggedaan.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De ceremoniën zijn er af en het christelijk leven is onverminkt gebleven.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1"><hi rend="italic">De ambten zijn helemaal diensten.</hi></seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1"><hi rend="italic">De oudste kerkorden zijn liturgieën,</hi></seg> <seg n="26.10.2"><hi rend="italic">geen reglementen.</hi></seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">De hoofdstukken zijn:</seg> <seg n="26.11.2">1.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Liturgie voor de eredienst op zondag;</seg> <seg n="26.12.2">2.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Liturgie voor het Heilig Avondmaal;</seg> <seg n="26.13.2">3.Voor de zondagmiddag of de Catechismus;</seg> <seg n="26.13.3">4.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Over de avondgodsdienstoefening;</seg> <seg n="26.14.2">5.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Liturgie voor de weekdienst;</seg> <seg n="26.15.2">6.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Liturgie voor biddagen;</seg> <seg n="26.16.2">7.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Liturgie voor de doopbediening;</seg> <seg n="26.17.2">8.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Liturgie voor de huwelijksinzegening;</seg> <seg n="26.18.2">9.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Liturgie voor ziekenbezoek;</seg> <seg n="26.19.2">10.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">De bevestiging van de dienaren;</seg> <seg n="26.20.2">11.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">Over de kerkelijke tucht.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zo'n kerkorde is wat ze ook héét:</seg> <seg n="27.1.2">Liturgia sacra.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is een beschrijven van het gewijde leven van een kruiskerk,</seg> <seg n="27.2.2">die zo direct mogelijk op de instellingen van Christus wil teruggaan:</seg> <seg n="27.2.3">het Evangelie,</seg> <seg n="27.2.4">het Onze Vader,</seg> <seg n="27.2.5">Doop,</seg> <seg n="27.2.6">Avondmaal,</seg> <seg n="27.2.7">enz.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Met macht wordt al het andere afgewezen.</seg></s> <pb n="367" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="27.4"><seg n="27.4.1">Als ze zeggen</seg> <seg n="27.4.2">- zo luidt het in de voorrede<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n33" rend="superscript">33</ref></seg> <seg n="27.4.3">- dat de waardigheid van de dienst des Woords wordt neergehaald bij ons,</seg> <seg n="27.4.4">dat lijkt zo,</seg> <seg n="27.4.5">maar't is zo niet.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Want wat waardigheid van de eredienst betreft staat het voor zover wij ons herinneren vast dat die praal en weelde geweest is.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Wanneer de predikanten hun ambt eerlijk vervullen,</seg> <seg n="27.6.2">zal de Heilige Geest overvloedig waardigheid,</seg> <seg n="27.6.3">lof,</seg> <seg n="27.6.4">glorie en alle eer verlenen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Wat we zien dat aan zovele heilige mannen na de apostelen is te beurt gevallen,</seg> <seg n="27.7.2">die zonder deze pracht de kerk van Christus op de allerheiligste wijze hebben geregeerd.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">- Want er is geen waardigheid van oudheid zo groot noch gezag van oude vaderen,</seg> <seg n="27.8.2">die iets vermag tegen Gods gezag en de opbouw der kerk!</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier zijn we buiten het bereik van de exegese en het historisch onderzoek zonder meer.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Niettegenstaande alles komen wij hier toch tot de bijbel.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wij kunnen op exegese alleen geen kerken bouwen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De hervormde kerken zijn op Schriftgelóóf gegrond.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Natuurlijk hebben daarbij ook uitwendige omstandigheden meegewerkt.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Ook de exegese en ook verkeerde exegese.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Maar het teruggaan op de Schrift is inzake kerkorde bij de gereformeerden van veel grotere betekenis geweest dan bij Luther.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">En het bestand dezer kerken,</seg> <seg n="29.2.2">zoveel eeuwen lang en nóg en nu juist in deze tijd,</seg> <seg n="29.2.3">bewijst dat dit geloof niet beschaamd is geworden.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij staan thans voor een andere vraag,</seg> <seg n="30.1.2">waarop onze <hi rend="italic">Liturgia Sacra als</hi> vanzelf brengt.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ons frappeerde dat het meer een liturgie dan een kerkorde lijkt.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Een beschrijving van het gewijde christelijke leven in zijn voornaamste momenten,</seg> <seg n="30.3.2">in alle eenvoud,</seg> <seg n="30.3.3">in de hoogst denkbare bijbelse soberheid.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het lijkt zo weinig specifiek gereformeerd en doet denken aan Luthers <hi rend="italic">Grote Catechismus,</hi></seg> <seg n="30.4.2">waar hij van de kerk zegt dat zij "ein heiliges Häuflein ist und Gemein auf Erden,</seg> <seg n="30.4.3">eitele Heiligen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s></p>
<p><choice><sic>Maar het teruggaan op de Schrift is inzake kerkorde bij de gereformeer­den van veel grotere betekenis geweest dan bij Luther. En het bestand dezer kerken, zoveel eeuwen lang en nóg en nu juist in deze tijd, bewijst dat dit geloof niet beschaamd is geworden.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33"/></choice><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><choice><sic>door wordt ons de vraag gesteld: Wat moet een kerkorde zijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">Daardoor wordt ons de vraag gesteld:</corr></choice></seg><choice><sic>door wordt ons de vraag gesteld: Wat moet een kerkorde zijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34"> </corr></choice><seg n="31.1.2"><choice><sic>door wordt ons de vraag gesteld: Wat moet een kerkorde zijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">Wat moet een kerkorde zijn</corr></choice>:</seg> <seg n="31.1.3">een liturgie of een organisatie van ambten?</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">In het eerste geval staat het leven voorop,</seg> <seg n="31.2.2">realistisch opgevat;</seg> <seg n="31.2.3">de incarnatie is dan de grondslag der kerkorde;</seg> <seg n="31.2.4">de orde is sacramenteel.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">In het tweede geval,</seg> <seg n="31.3.2">bij de ambtelijke kerkorde,</seg> <seg n="31.3.3">staat het gepredikte Woord voorop en de sacramenten zijn daarvan de zegelen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Ten grondslag ligt de herschepping door de Heilige Geest door het gepredikte Woord.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men ziet de tegenstelling scherp als men naast elkaar legt de <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> van Pollanus en de kerkorde die de Synode van Embden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n35" rend="superscript">35</ref> aannam.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De eerste is helemaal liturgisch,</seg> <seg n="32.3.2">de tweede organisatorisch,</seg> <seg n="32.3.3">ambtelijk.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Een meer gemengde vorm zijn de <hi rend="italic">Christelijke Ordinantiën</hi> van Micron,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n36" rend="superscript">36</ref></seg> <seg n="33.1.2">de Kerkorde van de Hollandse vluchtelingengemeente te Londen,</seg> <seg n="33.1.3">gedrukt te Embden in 1554.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ook deze zijn nog overwegend liturgisch.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Die liturgieën passen dan bij Calvijns eerste boek,</seg> <seg n="33.3.2">de kerkorde van Embden bij Calvijns vierde boek.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Waar moeten wij nu met dit verschil heen?</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Om hierin licht te krijgen moeten wij vragen naar het kerkbegrip van de katholieken.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De leer van het mystieke lichaam van Christus dat op aarde zichtbaar wordt en dat een voortzetting is van de incarnatie nadert heel dicht aan de spirituele opvattingen der reformatoren.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Hier zou men bijna van een aanrakingspunt kunnen spreken.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Maar hier moet ook beslist worden of de Reformatie duurzaam is of niet;</seg> <seg n="34.5.2">of ze nodig was of niet.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De roomse schrijver Batiffol,</seg> <seg n="35.1.2">die in een mooi boek,</seg> <seg n="35.1.3">l',Église naissante,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n37" rend="superscript">37</ref></seg> <seg n="35.1.4">de opvattingen van Sohm,</seg> <seg n="35.1.5">Harnack e.a. over het ontstaan van het katholicisme bestreden heeft en in het spoor van Newman heeft gewerkt,</seg> <seg n="35.1.6">legt de vinger bij een plaats uit Tertullianus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n38" rend="superscript">38</ref></seg> <seg n="35.1.7">die aldus loopt:</seg> <seg n="35.1.8">Corpus sumus de conscientia religionis,</seg> <seg n="35.1.9">de disciplinae unitate et spei foedere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Wij zijn een lichaam vanwege belijdenis des geloofs,</seg> <seg n="35.2.2">eenheid van zeden en gemeenschappelijke hoop.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar de <choice><sic>kerk.is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kerk is</corr></choice> concreet een volk,</seg> <seg n="35.3.2">want het geloof is niet potentieel maar het gaat over in actie.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De bekering is individueel maar de volharding is collectief. 't Is een organische levende eenheid van een volk,</seg> <seg n="35.4.2">dat toch geen ras is van vlees en bloed.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het christendom is een collectiviteit,</seg> <seg n="35.5.2">reëel,</seg> <seg n="35.5.3">zichtbaar,</seg> <seg n="35.5.4">verspreid over de hele aarde.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Dat hangt samen met het katholieke geloof,</seg> <seg n="35.6.2">het apostolisch geloof:</seg> <seg n="35.6.3">maar de eenheid gaat dieper.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Want zij omvat het hele kerkelijke leven,</seg> <seg n="35.7.2">de liturgie,</seg> <seg n="35.7.3">de discipline,</seg> <seg n="35.7.4">in onderwerping aan de hiërarchie.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">De kerk is een organisme.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Als de adem in Adam,</seg> <seg n="35.9.2">zo is het geloof in de kerk.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">En de Heilige Geest vernieuwt steeds beide:</seg> <seg n="35.10.2">het geloof en het lichaam der kerk.</seg></s> <pb n="368" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="35.11"><seg n="35.11.1">Karl Adam,</seg> <seg n="35.11.2">een katholiek apologeet,</seg> <seg n="35.11.3">zegt dan ook in <hi rend="italic">Het wezen van het katholicisme:</hi></seg> <seg n="35.11.4">"Het dogma is Christus' stempel;</seg> <seg n="35.11.5">de zedeleer vormt de gelovigen tot een tweede Christus en de eredienst is een deelhebben aan Christus."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Alles is eerst concreet,</seg> <seg n="35.12.2">dan pas abstract.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Het ambt duikt hier dus helemaal onder in mystisch-realistische wezenheid van het lichaam der kerk.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Het bedoelt liturgische vertolking van het leven der kerk,</seg> <seg n="35.14.2">een oplossing die vooral heden ten dage bij de katholieken gaarne naar voren wordt gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De vraag naar het ambt is een vraag naar het katholicisme en naar de Reformatie tegelijk.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Blijft het ambt als men op de bijbel teruggaat?</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Of wordt het dan alles geest,</seg> <seg n="36.3.2">leven,</seg> <seg n="36.3.3">charisma,</seg> <seg n="36.3.4">dat zich met een ambt niet verdraagt?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Is het ambt de facto niet charisma,</seg> <seg n="36.4.2">de Geest,</seg> <seg n="36.4.3">of is het de iure niet de aanstelling?</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Deze vragen naar het katholicisme kan de protestant niet helemaal ontgaan.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij kan niet zo vlak op de bijbel teruggaan dat hij er aan ontkomt.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Paulus heeft er zich reeds sterk mee beziggehouden.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">1 Korinthe 13 is een katholiek hoofdstuk,</seg> <seg n="37.4.2">waarvan Augustinus in zijn werken de toepassing heeft gegeven als hij de liefde katholiciteit<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n41" rend="superscript">41</ref> noemt.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">In 1 Korinthe 14 geeft Paulus zelfde eerste toepassing.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De gave der talen,</seg> <seg n="37.6.2">waarin God het subject is,</seg> <seg n="37.6.3">wordt teruggezet.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">De gave der profetie,</seg> <seg n="37.7.2">waarbij de profeet zelf het subject is,</seg> <seg n="37.7.3">wordt naar voren gebracht.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Er is in de profetie meer kerkorde</seg> <seg n="37.8.2">- de geest der profeten is aan de profeten onderworpen.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Daarom moet men ijveren om te profeteren èn ... het spreken met talen niet verbieden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wanneer men dit alles nu,</seg> <seg n="38.1.2">zoals de reformatoren willen,</seg> <seg n="38.1.3">in bijbelse zin vergeestelijkt,</seg> <seg n="38.1.4">zoals Calvijn doet bij het Heilig Avondmaal;</seg> <seg n="38.1.5">als men voor het mystisch-lichamelijke,</seg> <seg n="38.1.6">het concrete,</seg> <seg n="38.1.7">niet het abstracte maar het gelovige neemt,</seg> <seg n="38.1.8">dan loopt men gevaar de ambten kwijt te raken en alleen de liturgische levensvormen over te houden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De anglicaanse kerk heeft dit voorkomen door haar fijn naturalisme.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Luther heeft zich staande gehouden door zijn letterlijke hantering van de Schrift,</seg> <seg n="39.1.2">zowel bij het Heilig Avondmaal (dit is mijn Lichaam) als bij het ambt.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Hij poneert het predikambt en dat ook alleen,</seg> <seg n="39.2.2">op een bijbels-letterlijke,</seg> <seg n="39.2.3">haast plompe wijze.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">'Das Wordt sic sollen lassen stahn.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Dat is Luthers realisme,</seg> <seg n="39.4.2">het realisme van de letter,</seg> <seg n="39.4.3">waarmee hij mèt het sacrament althans één ambt uit de brandstapel van het canonieke recht redt.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Het debat daarover,</seg> <seg n="40.1.2">zoals het bijv. tussen Voetius en Schultingius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n43" rend="superscript">43</ref> gevoerd wordt,</seg> <seg n="40.1.3">was vooral exegetisch.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Later draagt het ook een historisch karakter.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Er is reeds heel wat meer tekening gekomen in de geschiedenis der oude kerk,</seg> <seg n="40.3.2">ook bij schaarse bronnen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Maar ook in het wetenschappelijk onderzoek werken de religieuze motieven heel sterk.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Sohm in zijn Kirchenrecht wil met Luther naar het priesterschap der gelovigen,</seg> <seg n="40.5.2">het charisma,</seg> <seg n="40.5.3">terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Batiffol wil het hele katholicisme in nuce reeds in de bijbel,</seg> <seg n="40.6.2">zelfs in de evangeliën aantreffen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n45" rend="superscript">45</ref></seg></s> <pb n="369" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="40.7"><seg n="40.7.1">Wij kunnen bij dit debat niet lang stilstaan.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Het gaat om de tegenstelling van Geest en orde,</seg> <seg n="40.8.2">de rangschikking der charismata in de eerste of de laatste zin,</seg> <seg n="40.8.3">naar de maatstaf van Gods subject zijn of naar die van het menselijke subject zijn.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De glossolalist is de charismaticus pur sang.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hij heeft geen macht over eigen geest en tong.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">De tong is op zijn hoofd,</seg> <seg n="41.3.2">het is Gods tong.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De profeet heeft ook een charisma,</seg> <seg n="41.4.2">maar zijn geest is aan hem onderworpen:</seg> <seg n="41.4.3">hij kan met zijn gehoor rekenen.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De bisschop of opziener is er helemaal om de gemeente.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Hij is wat Lietzmann heel tekenend noemt 'beamteter Pneumatiker'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Volgens een oordeel der liefde vooronderstelt men dat hij een charisma heeft.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">En voor zijn ambtsbediening is de orde,</seg> <seg n="41.8.2">de gemeente bepalend.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Wat moet nu voorop staan:</seg> <seg n="41.9.2">de Geest of de orde,</seg> <seg n="41.9.3">het lichaam der gemeente uit 1 Kor. 12,</seg> <seg n="41.9.4">de katholieke liefde uit 1 Kor. 13?</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het is merkwaardig dat moderne onderzoekers als Lietzmann geneigd zijn het eerste te zeggen:</seg> <seg n="42.1.2">"die Substanz der Kirche ist Geist" zegt Lietzmann.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Dat is een metafysische bepaling die men niet op gezag van de historicus behoeft over te nemen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Er zit een stuk romantiek in en het is nog altijd te merken dat de moderne historische wetenschap uit de romantiek is voortgekomen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Batiffol</seg> <seg n="42.4.2">- wij zagen het al</seg> <seg n="42.4.3">- zegt precies het omgekeerde:</seg> <seg n="42.4.4">"Wij zijn <hi rend="italic">een lichaam".</hi></seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Daar staan ze dan vierkant tegen elkaar over:</seg> <seg n="43.1.2">de modern-historische bewering dat de kerk Geest is en de katholieke opvatting dat zij corpus is.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Dat is niet de tegenstelling tussen reformatoren en katholieken,</seg> <seg n="43.2.2">maar wij mogen het modern-historische onderzoek er toch niet geheel buiten laten.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De zaak zelf echter moet op reformatorische grondslag worden uitgevochten (vgl. de uitspraak van Van den Eynde).</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Over het algemeen kan men zeggen dat historisch-wetenschappelijk protestanten en katholieken wel dichter bij elkaar gekomen zijn.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het werk van rooms-katholieke geleerden,</seg> <seg n="44.2.2">die zoals Batiffol het noemt in het kielzog van de grote ideeën van kardinaal Newman hebben gewerkt,</seg> <seg n="44.2.3">heeft wel invloed gehad.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">En van de andere zijde beweegt zich het historisch onderzoek,</seg> <seg n="44.3.2">zoals ook ten opzichte van het Oude Testament en op zo menig ander gebied,</seg> <seg n="44.3.3">in de richting van de traditie.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Laten wij de tegenstelling van Geest en lichaam nader bezien.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat de substantie der kerk Geest is,</seg> <seg n="45.2.2">heeft Sohm het meest consequent uitgewerkt.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De christenheid is voor hem enkel georganiseerd door de charismata.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De kerk orde is orde naar de mate der geestelijke gaven.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Ze is feitelijk en niet juridisch.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">De kerk heeft geen orde,</seg> <seg n="45.6.2">maar er treedt incidenteel orde op in de kerk,</seg> <seg n="45.6.3">overal waar de gave verschijnt.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">De pneumatici regeren de gemeente.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Leergave is regeergave.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Ook de tucht wordt incidenteel gehandhaafd door de pneumaticus.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De zuivere charismata zijn bekend:</seg> <seg n="46.1.2">glossolalie,</seg> <seg n="46.1.3">profetie,</seg> <seg n="46.1.4">leer.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">De leer is,</seg> <pb n="370" ed="VW"/><seg n="46.2.2">zoals bij Paulus,</seg> <seg n="46.2.3">tevens zedeleer en daardoor hangt dan weer de kerkorde samen.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Naast die charismatische ambten,</seg> <seg n="46.3.2">die eigenlijk in onze zin geen ambten zijn,</seg> <seg n="46.3.3">staan de zogenaamde technische ambten:</seg> <seg n="46.3.4">de opziener,</seg> <seg n="46.3.5">de oudste en de diaken.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Sohm ontkent het technisch karakter,</seg> <seg n="46.4.2">maar laat ze organisch aansluiten bij de charismatische ambten.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Hij wil van geen kerk als corpus,</seg> <seg n="46.5.2">aan plaats en tijd gebonden,</seg> <seg n="46.5.3">weten.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">De substantie der kerk is voor hem enkel Geest.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De corporatieve,</seg> <seg n="46.7.2">technische opvatting,</seg> <seg n="46.7.3">in aansluiting aan de joodse synagoge (Vitringa)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n48" rend="superscript">48</ref> of het Romeinse recht (De Rossi)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n49" rend="superscript">49</ref> verwerpt Sohm.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De ordening der gemeente is liturgisch,</seg> <seg n="47.1.2">zij ontstaat rondom de avondmaalstafel.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Ook deze wordt charismatisch geregeerd,</seg> <seg n="47.2.2">maar waar de Geestesgave niet plaatselijk overal is,</seg> <seg n="47.2.3">daar komen voor apostelen,</seg> <seg n="47.2.4">profeten,</seg> <seg n="47.2.5">leraars de opzieners,</seg> <seg n="47.2.6">oudsten en diakenen in de plaats.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Maar hun verkiezing heeft plaats door profetie en de handoplegging dient om hun geestesgave te versterken.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Men zou kunnen zeggen dat zij zich liturgisch bewegen in de sfeer van 1 Korinthe 13:</seg> <seg n="48.1.2">geloof,</seg> <seg n="48.1.3">hoop en liefde,</seg> <seg n="48.1.4">terwijl de eerste charismatische ambten liggen in 1 Korinthe 12.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De bisschop is een typisch christen die past bij de eucharistie;</seg> <seg n="48.2.2">hij is waardig daar te zijn en te regeren als er geen profeet aanwezig is.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">De oudsten zijn een stand van waardige christenen rondom de bisschop.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">De diakenen zijn helpers.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">In deze gematigd-charismatische sfeer laat Sohm dan ±100 ineens met de eerste Clemensbrief uit Rome het katholicisme optreden.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">En daarmee zou dan het kerkrecht optreden.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Het corporatieve zou als een vreemd element zich leggen om de substantie der kerk,</seg> <seg n="49.3.2">de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Deze opvatting is bestreden o.a. door Harnack,</seg> <seg n="50.1.2">die meent dat Sohm zich het charisma in de zin der oude kerk 'viel zu weich und sanft-anarchistisch' voorstelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Hij wijst op het corporatieve in het oude christendom en zegt dat kerkrecht zo oud is als de kerk.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">De apostelen treden op met gezag.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">En de profeten blijven ook levenslang,</seg> <seg n="50.4.2">evenals de bisschop.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Holl<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n51" rend="superscript">51</ref> wijst erop dat charisma en traditie naast elkaar gaan en dat van het begin af e traditie zich boven het charisma verheft.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Want geen charisma reikt tot de Christusverschijning,</seg> <seg n="51.2.2">waarin Paulus de laatste deelachtig werd.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">En Mundle schrijft dat de paulinische gemeenten geen pneumatische democratieën zijn geweest en dat Paulus de schepper is van het katholicisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De kerk is van het begin afvan boven geregeerd en niet andersom.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Zo nadert het historisch onderzoek de traditie.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Wat zeggen nu de rooms-katholieke schrijvers als Batiffol die arbeiden in het kielzog van Newman?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Voor hen is de kerk</seg> <seg n="52.2.2">- wij zagen het reeds</seg> <seg n="52.2.3">- een lichaam.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Geen charismatische beweging en nog minder een eschatologische angst</seg> <seg n="52.3.2">- geen broederschap voor onderlinge hulp en liefdesgemeenschap boven elk exclusivisme in ras,</seg> <seg n="52.3.3">maar een lichaam vanwege godsverering,</seg> <seg n="52.3.4">eenheid van zeden en gemeenschappelijke hoop (Tertullianus).</seg></s> <pb n="371" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="52.4"><seg n="52.4.1">De eenheid is primair,</seg> <seg n="52.4.2">ze is er voor alles.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Wel geestelijk,</seg> <seg n="52.5.2">maar zichtbaar,</seg> <seg n="52.5.3">een corpus.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Anders was het als stof verwaaid.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De katholieke eenheid is er. 't Apostolaat is geen charisma,</seg> <seg n="52.7.2">want het is gegrond op het gezien hebben van Christus.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Er is van tevoren een depot van geloof. 't Is een in de doop geschapen volk.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Reeds in de evangeliën zijn de discipelen een corpus,</seg> <seg n="52.9.2">geen diffuse massa.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Wanneer er voor de effusie der charismata geen autoriteit had bestaan,</seg> <seg n="52.10.2">dan zou uit de anarchie geen orde geboren zijn.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Dat het katholicisme ±100 ineens zou zijn ontstaan,</seg> <seg n="52.11.2">daarvan zegt Batiffol:</seg> <seg n="52.11.3">quel roman.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">Men kan het geloven op het erewoord van een protestantse professor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s> <s n="52.13"><seg n="52.13.1">Volgens Batiffol sluiten bisschop en presbyter veel beter bij de apostelen aan dan bij de charismata.</seg></s> <s n="52.14"><seg n="52.14.1">De eenheid der kerk wordt er veel beter door verklaard.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Katholicisme is dus het leven der kerk zelf,</seg> <seg n="53.1.2">geen verweer naar buiten.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Charismatisch geloof is niet onwettig,</seg> <seg n="53.2.2">maar dient tot illuminatie van Schrift en traditie.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">De protestantse vraag naar kerkorde heeft tenslotte met die rooms-katholieke religieuze opvatting te maken.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Het exegetisch-historisch onderzoek is niet onverschillig,</seg> <seg n="54.2.2">maar de eigenlijke strijd is een godsdienstige.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">De historische constructies hebben inderdaad iets van romans,</seg> <seg n="55.1.2">zoals er ook zoveel Jezus-romans geschreven zijn.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Men bouwt er geen kerk mee en ook geen kerkorde.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Alleen het reformatorisch teruggaan op de Schrift bij de kerken onder het kruis is gelijkwaardig met het katholicisme en is</seg> <seg n="55.3.2">- naar mijn overtuiging</seg> <seg n="55.3.3">- méérwaardig.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Maar wij moeten goed in gedachten houden wat Petrus Martyr zei:</seg> <seg n="55.4.2">dat er niets moeilijker is dan (er) een kerkorde op te vestigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n54" rend="superscript">54</ref></seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Wij moeten de macht van de katholieke gedachte ook niet onderschatten.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Als we ons de tegenstelling Geest en Orde,</seg> <seg n="55.6.2">Geest en Corpus,</seg> <seg n="55.6.3">laten opdringen door romantische historici,</seg> <seg n="55.6.4">dan zijn we verloren.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">De belangstelling voor Newman bewijst de macht van het katholicisme genoeg.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">De dissertatie van Van de Pol<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n55" rend="superscript">55</ref> is helemaal objectief gehouden:</seg> <seg n="55.8.2">maar ze heeft de kracht van een benauwend argument.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Want het is niet een exegetisch of historisch argument.</seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Maar door de persoon van Newman een katholiek argument ad hominem,</seg> <seg n="55.10.2">waarop slechts te antwoorden is met een argument ontleend aan het corpus van de gereformeerde kerk zelve.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Hoe kwam haar orde tot stand?</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Wij zagen dat het ambt bij Luther op zeldzame wijze als 't ware naar buiten wordt gedraaid.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Het is niet voor de christen maar voor de Turk ingesteld.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Het staat onbeschermd,</seg> <seg n="56.4.2">alleen op grond van de letter,</seg> <seg n="56.4.3">onder de politieke hemel en daar staat het nog,</seg> <seg n="56.4.4">met al de gevolgen daarvan in het tegenwoordige Duitsland.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Deze liturgische vorm van kerkorde is het nog die te herkennen is in de eerste uitgave van Calvijns Institutie,</seg> <seg n="57.1.2">waar dienaar des Woords en presbyter nog door elkaar lopen en de diaken zich alleen schuchter vertoont.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Dit is ook het geval in de eerste kerkorde der vluchtelingengemeente.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Maar Calvijn kan daarbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Hij is strakker op de Schrift gericht <pb n="372" ed="VW"/>dan Luther en tevens vrijer van de letter.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Daardoor kan de geestelijke vrijmaking van de ambten beter haar beslag krijgen.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Calvijn maakte ze,</seg> <seg n="57.6.2">evenals bij het Avondmaal,</seg> <seg n="57.6.3">los uit hun transsubstantiatie en krijgt zo voor die ambten de ruimte des geloofs terug.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Ze worden evenals het predikambt bij Luther wel naar buiten gericht,</seg> <seg n="57.7.2">maar ze staan niet geïsoleerd.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Ze steunen elkaar doordat ze streng onderscheiden zijn.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Het zijn de vier hoektorens van het kasteel der kerk,</seg> <seg n="57.9.2">die naar buiten vrij uitzicht bieden.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">Het zijn de prediking,</seg> <seg n="57.10.2">de rechtspraak,</seg> <seg n="57.10.3">de armenzorg en het onderwijs;</seg> <seg n="57.10.4">vier 'departementen',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n56" rend="superscript">56</ref></seg> <seg n="57.10.5">waarmee onder bescherming der overheid gearbeid wordt voor Gods eer in de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Daardoor worden de ambten ook duidelijker onderscheiden.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Wat Luther deed toen hij zei dat het predikambt er niet was voor de christenen maar voor de Turken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n57" rend="superscript">57</ref></seg> <seg n="58.2.2">deze boerenhumor is tegelijk een scheppende daad.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Zij is te vergelijken met de schepping van Eva uit de rib van Adam.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Die rib wordt buiten hem gezet en is voortaan een hulpe tegenover hem (Gen. 2 : 21-23).</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Adam en Eva hebben hun ogen ook niet altijd op elkaar gericht.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Zij gaan de hof bebouwen.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Hun verhouding is niet organisch alleen,</seg> <seg n="58.7.2">maar ook instrumenteel,</seg> <seg n="58.7.3">op de wereld,</seg> <seg n="58.7.4">de ere Gods gericht.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Ze leven niet alleen samen.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Ze geloven ook samen.</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">En in de naam<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n58" rend="superscript">58</ref> van hun zoon spreken ze niet hun onderlinge liefde,</seg> <seg n="58.10.2">maar hun op God en de wereld gericht geloof uit.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Luther heeft de rib van het predikambt niet tot volle vrouw,</seg> <seg n="59.1.2">een dappere bruid van Christus,</seg> <seg n="59.1.3">durven uitbouwen.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Toen Calvijn in zijn Straatsburger jaren deelnam aan het lutherse kerkelijke leven,</seg> <seg n="59.2.2">kreeg hij medelijden met de positie der lutherse predikanten,</seg> <seg n="59.2.3">zoals ze daar ongedekt van alle kanten hun werk stonden te doen.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Hij vatte het vaste voornemen op en voerde dit uit met een ijzeren wil om daarin verandering te brengen.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Hij institueerde de vier ambten,</seg> <seg n="59.4.2">daarmee in volle geestelijke zin als machthebbende op de Schrift teruggaande.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Vandaar het grote verschil tussen de kerkorde in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van 1536 en die van 1559.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">De organische opvatting der kerk is nu volledig doorbroken.</seg></s> <s n="59.7"><seg n="59.7.1">Met het kerkelijk realisme heeft Calvijn afgedaan.</seg></s> <s n="59.8"><seg n="59.8.1">De ambten zijn niet naar binnen en naar elkaar toe gericht;</seg> <seg n="59.8.2">de verhouding is niet immanent zoals in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="59.8.3">alsof het ambt één en ondeelbaar zou zijn,</seg> <seg n="59.8.4">bisschop met clerus,</seg> <seg n="59.8.5">deze liturgische aanhang van de bisschop.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Dan dienen de ambten de eigen heerlijkheid der kerk en niet meer de ere Gods.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Zij bekleden zich met de waardigheid,</seg> <seg n="60.2.2">de praal en de weelde,</seg> <seg n="60.2.3">de macht,</seg> <seg n="60.2.4">die aan God toekomen en maken de kerk,</seg> <seg n="60.2.5">zoals Pollanus zegt in zijn voorrede,</seg> <seg n="60.2.6">schuldig laesae majestatis divinae.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n59" rend="superscript">59</ref></seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De ambten zijn geen organen van de kerk,</seg> <seg n="61.1.2">maar werktuigen van God.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">De ruimte waarin zij werken is geen zichtbaar lichaam.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Niet het leven is de categorie waaruit zij begrepen moeten worden,</seg> <seg n="61.3.2">maar het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">"Omdat God echter niet met zichtbare tegenwoordigheid onder ons <pb n="373" ed="VW"/>woont",</seg> <seg n="62.1.2">zegt Calvijn (Inst. IV,3, 1) "en Hij ons toch zijn wil in het openbaar met zijn mond wil verklaren,</seg> <seg n="62.1.3">daarom hebben wij gezegd dat Hij daarbij de dienst van mensen aanwendt en die dienst is een plaatsvervangend werk,</seg> <seg n="62.1.4">waarbij zijn recht en eer niet op die mensen wordt overgedragen,</seg> <seg n="62.1.5">maar zó dat Hij Zelf zijn werk door hun mond verricht,</seg> <seg n="62.1.6">zoals ook een handwerksman voor zijn werk een instrument gebruikt."</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">"Wij moeten",</seg> <seg n="62.2.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="62.2.3">"daarvoor dankbaar zijn.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">En als dan een of ander mannetje uit het stof verrezen</seg> <seg n="62.3.2">- homuncio quispiam ex pulvere emersus</seg> <seg n="62.3.3">- in de naam van God spreekt,</seg> <seg n="62.3.4">dan moeten wij leerzaam ons naar zijn dienaar schikken.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n60" rend="superscript">60</ref></seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Het vitaal organisch realisme is hier helemaal weg.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">"Non in re sed in verbo acquiescimus",</seg> <seg n="62.5.2">zegt Calvijn elders in de <hi rend="italic">Institutie</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n61" rend="superscript">61</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">De lege liturgische vorm die er na het wegdoen van de ceremoniën overbleef is verbroken.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">De ambten staan vrij;</seg> <seg n="63.2.2">ze worden naar buiten gedraaid en de kerk,</seg> <seg n="63.2.3">die ze hebben te dienen,</seg> <seg n="63.2.4">is niet een gesloten eenheid,</seg> <seg n="63.2.5">geen organiek lichaam,</seg> <seg n="63.2.6">geen organisch leven,</seg> <seg n="63.2.7">geen liturgische harmonische beweging of dans,</seg> <seg n="63.2.8">maar het zijn de ruimten van hemel en aarde,</seg> <seg n="63.2.9">tijd en eeuwigheid,</seg> <seg n="63.2.10">de open wereld Gods,</seg> <seg n="63.2.11">waarin het Koninkrijk van Christus gevestigd moet worden:</seg> <seg n="63.2.12">de kerk onder de sterren.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Zo zien wij de dingen staan in het vierde boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie van</hi> 1559.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">De <choice><sic>samenhangis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">samenhang is</corr></choice> daar niet meer liturgisch maar zuiver ambtelijk.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het is een leer van de kerkelijke diensten,</seg> <seg n="64.3.2">in zelfstandig onderling verband,</seg> <seg n="64.3.3">de overheid incluis.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">En de liturgie wordt daarin als onderdeel ingevoegd voor zover de sacramenten in dit verband besproken worden.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">De liturgie in engere zin vindt hier geen plaats meer.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">In <hi rend="italic">de Institutie</hi> van 1536 was het juist andersom.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Daar werden tegenover Rome de ambten onder de sacramenten (de valse sacramenten,</seg> <seg n="64.7.2">in dit geval de ordinatio) dus in liturgisch verband behandeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n62" rend="superscript">62</ref></seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Welk recht komt nu aan de ambten toe en wat is de grond van hun geldigheid?</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Luther laat die geldigheid corresponderen met een oordeel der liefde van de zijde der gemeente.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Wel is er een algemeen priesterschap der gelovigen.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Maar daarop bouwt Luther niet het openlijk predikambt.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Dat priesterschap behoort tot de zuivere sfeer des geloofs.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Hij laat de ambten daaruit niet organisch ontstaan,</seg> <seg n="65.6.2">zodat de predikant in de Twaalf artikelen zou thuis behoren.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Hij is niet zoals de bisschop een geloofsartikel,</seg> <seg n="65.7.2">want daarmee zou hij terug moeten keren in de leer van de kerk als corpus,</seg> <seg n="65.7.3">waarbij het christelijk geloof actueel wordt in reëel leven.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Het openlijke predikambt bestaat voor Luther door een zekere feitelijkheid die men moet laten gelden om des gewetens wil en om der liefde wil,</seg> <seg n="66.1.2">zoals men ook met de overheid doet.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Daarom kunnen ook andere zakelijke overwegingen daarbij betrokken worden.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Het openlijke ambt heeft grotere waarde omdat het de werking van Gods Woord op het volksleven mogelijk maakt.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Artikel 28 Augsburgse Confessie stelt het in de lijn van de uitzending<pb n="374" ed="VW"/> der apostelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n63" rend="superscript">63</ref></seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Hier blijft een zekere apostolische successie over,</seg> <seg n="66.5.2">die op gronden van goede orde wordt bijgehouden,</seg> <seg n="66.5.3">maar die ontdaan wordt van haar sacramenteel-liturgisch-mystisch karakter.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">De predikant is over de bisschop heen de opvolger van de apostelen.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">"Das Wordt sie sollen lassen stahn."</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Calvijn stelt de hele zichtbare kerk onder dit caritatis judicium het oordeel der liefde,</seg> <seg n="67.3.2">zoals hij het noemt <hi rend="italic">(Inst.</hi> IV, 1, 8).</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Volgens de uitverkiezing zijn er vele schapen buiten,</seg> <seg n="67.4.2">vele wolven binnen,</seg> <seg n="67.4.3">zegt hij met Augustinus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n64" rend="superscript">64</ref></seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Maar omdat Hij zag dat het toch enigszins nodig was dat wij wisten wie wij voor zijn kinderen moeten houden,</seg> <seg n="67.5.2">had Hij zich geschikt naar onze bevatting.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">En omdat geloofszekerheid niet nodig was,</seg> <seg n="67.6.2">had Hij daarvoor een zeker oordeel der liefde in de plaats gesteld.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Wij konden dan letten op geloof,</seg> <seg n="67.7.2">leven en deelname aan de sacramenten.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Hier blijkt nu ook waarom de reformatoren in de kerkorde nog strikter op de bijbel moesten teruggaan dan in de leer.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Het oordeel des geloofs beweegt zich naar God toe;</seg> <seg n="67.9.2">het oordeel der liefde gaat uit naar de naaste;</seg> <seg n="67.9.3">het beweegt zich van God af.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">De geschiedenis van Rome bewijst dat.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">Ze toont ons een verdringing van het geloof door de liefde,</seg> <seg n="67.11.2">een vermenselijken van het Koninkrijk,</seg> <seg n="67.11.3">een verzakelijking van het woord.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">De oren waren dik geworden.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">De kerk was vet geworden.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Pas de fides caritate formata gold voor echt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n65" rend="superscript">65</ref></seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Wil men van het katholicisme af,</seg> <seg n="69.1.2">dan moet men zeer radicaal zijn ten opzichte van het judicium caritatis.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het geloof rekent met Gods kracht,</seg> <seg n="69.2.2">de liefde als beginsel van katholiciteit rekent met de zwakheid van de naaste.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De protestant wil voor God terug door geloofsoordeel:</seg> <seg n="69.3.2">Gods judicium forense.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n66" rend="superscript">66</ref></seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Maar toch behoudt Luther het oordeel der liefde en Calvijn bouwt er zijn kerkorde op. Luther heeft er weliswaar nauwelijks ambten op durven bouwen.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Maar Calvijn zet ze alle vier op de rij.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">En daarom komen wij protestanten niet af van de vraag naar het katholicisme.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Wij kunnen onze ambten niet bespreken zonder de oude kerk er in te betrekken.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">De gereformeerde religie is katholicisme dat van de paus op Petrus teruggaat.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Bij Luther en Calvijn is het caritatis judicium het mindere ten opzichte van het oordeel des geloofs.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Het laat het ambt niet zwellen door het leven van de kerk in zich te concentreren.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Het laat het in magere zakelijkheid als een feit,</seg> <seg n="71.3.2">een instelling Gods gelden,</seg> <seg n="71.3.3">terwijl het ambt zelf door het oordeel der liefde zich niet volzuigt van het leven der kerk,</seg> <seg n="71.3.4">maar onder Gods hemel,</seg> <seg n="71.3.5">onder het sterrendak der kerk,</seg> <seg n="71.3.6">in het geloof zijn functie vervult.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Wanneer de Reformatie,</seg> <seg n="72.1.2">althans de gereformeerde,</seg> <seg n="72.1.3">op de bijbel teruggaat,</seg> <seg n="72.1.4">dan komen er weer de drie of vier ambten te voorschijn,</seg> <seg n="72.1.5">die de katholieke kerk ook steeds gekend heeft:</seg> <seg n="72.1.6">de bisschop (nu predikant),</seg> <seg n="72.1.7">de doctor,</seg> <seg n="72.1.8">de presbyter (nu ouderling),</seg> <seg n="72.1.9">de diaken.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Iets geheel nieuws is dat niet.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Deze ambten hadden een ontwikkeling von vijftien eeuwen achter zich en de <pb n="375" ed="VW"/>Reformatie is een zeer ingrijpende hervorming geweest van wat er in de katholieke kerk uit gegroeid was.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">De hervorming van de ceremoniën is zo mogelijk nog ingrijpender dan die van de leer.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Maar het blijft een hervorming.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Men kan vragen ofze ook te radicaal is geweest.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">Men kan in elk geval de ontwikkeling van de vijftien eeuwen,</seg> <seg n="72.7.2">die van de bijbel afgaat,</seg> <seg n="72.7.3">vergelijken met de reformatorische daad die op de bijbel teruggaat.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">We kunnen vergelijken de ambten die onder het kruis vandaan gaan met die welke weer naar het kruis toevluchten.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Dit hebben wij gewonnen wanneer wij het beroep op de bijbel in de oude gereformeerde kerkorden in ernst nemen.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Trouwens wie het beroep in die oudste kerkorden leest,</seg> <seg n="72.10.2">zal er niet licht toe komen die ernst te betwijfelen.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Kerkorde:</seg> <seg n="73.1.2">de leer van de vier ambten.</seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">als kopje gezet; in eerdere versies een gewone alinea</note></head>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">We hebben ons dus bezig te houden met de vier ambten:</seg> <seg n="74.1.2">bisschop,</seg> <seg n="74.1.3">doctor,</seg> <seg n="74.1.4">oudste,</seg> <seg n="74.1.5">diaken.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Wij hebben de vraag te overwegen,</seg> <seg n="74.2.2">van welke aard de eenheid is die deze ambten verbindt.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">In hoeverre ze moeten gezien worden als openbaring van de substantie der kerk als Geest.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">En in hoeverre ze organen van een corpus,</seg> <seg n="74.4.2">een levend lichaam zijn.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">En als ze organen van een lichaam zijn,</seg> <seg n="74.5.2">dan moeten wij vragen of dit een geestelijk lichaam is,</seg> <seg n="74.5.3">zodat Christus het Hoofd is die werkt door Woord en Geest.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">Of een sacramenteel lichaam,</seg> <seg n="74.6.2">waardoor een genadestroom gaat,</seg> <seg n="74.6.3">zodat de ambten organen zijn in de liturgie,</seg> <seg n="74.6.4">met name van de eucharistie.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Wij moeten eindelijk vragen of deze ambten uitsluitend of bijna uitsluitend betekenis hebben voor het lichaam,</seg> <seg n="74.7.2">de kerk zelf- of dat ze ingesteld zijn voor het Koninkrijk,</seg> <seg n="74.7.3">maw. of de christelijke kerk met haar ambten op de wereld is ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Het eerste wat onze aandacht vraagt is dat de profeten in de kerkelijke historie terugtreden.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Ze worden al spoedig door de vaste ambten verdrongen.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">De Roomse Kerk stelt leer en bestuur voorop.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Deze behoren,</seg> <seg n="75.4.2">zegt Karl Adam in zijn Wezen van het Catholicisme,</seg> <seg n="75.4.3">tot het wezen der kerk;</seg> <seg n="75.4.4">profeten en talen niet.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Want er is,</seg> <seg n="75.5.2">zegt Van den Eynde,</seg> <seg n="75.5.3">geen successie van profeten,</seg> <seg n="75.5.4">wel van leraars<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n67" rend="superscript">67</ref> (vgl. Adam,</seg> <seg n="75.5.5">p. 64).</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Pinksteren gaf de apostelen algemeenheid en afgeronde eenheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n68" rend="superscript">68</ref></seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">De Geest verdiepte de natuurlijke werking van de apostelprediking tot doorleefde bevinding.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">En op deze incorporerende,</seg> <seg n="75.8.2">levendmakende werking des Geestes wordt meer nadruk gelegd dan op de incidentele werking van de Geest in de profetie.</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Leren en regeren,</seg> <seg n="75.9.2">verdiept tot sacramenteel leven en bevinding is dus de substantie der kerk.</seg></s> <s n="75.10"><seg n="75.10.1">Het priesterlijke staat in het middelpunt.</seg></s> <s n="75.11"><seg n="75.11.1">Het profetische en ook min <choice><sic>ofmeer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">of meer</corr></choice> het herderlijke (Augustinus) wordt teruggedrongen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n69" rend="superscript">69</ref></seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Het is merkwaardig dat dit bij Calvijn evenzo is.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Calvijn noemt Inst.,</seg> <seg n="76.2.2">IV, 3, 4 apostelen,</seg> <seg n="76.2.3">profeten,</seg> <seg n="76.2.4">evangelisten,</seg> <seg n="76.2.5">pastores en doctores en voegt er dan kortweg bij dat de beide laatste alleen gewone ambten zijn;</seg> <seg n="76.2.6">de andere dienden alleen in het begin.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">Profeten,</seg> <seg n="76.3.2">zegt hij,</seg> <seg n="76.3.3">bestaan er nu niet meer of zijn minder <pb n="376" ed="VW"/>in 't oog vallend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n70" rend="superscript">70</ref></seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">In de eerste uitgave van de Institutie vinden wij een dergelijke 'Abfertigung' nog niet.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Daar staan ze met de apostelen als voorbeelden van de goddelijke verkondiging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n71" rend="superscript">71</ref></seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">De geschiedenis heeft zich hier herhaald.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">De Reformatie reageerde op de wederdopers,</seg> <seg n="76.7.2">zoals de oude kerk op het montanisme.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Te Londen en Embden vindt men Calvijns oorspronkelijke opvatting nog terug en wordt de profetie gehalveerd,</seg> <seg n="76.8.2">laat mij mogen zeggen:</seg> <seg n="76.8.3">tot schriftuitlegging door leken in het gemeentelijk leven geoefend.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Het zijn de oefenaars die de gereformeerde kerken tot op heden vergezellen.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">We houden dus de vier ambten:</seg> <seg n="77.1.2">pastores,</seg> <seg n="77.1.3">doctores,</seg> <seg n="77.1.4">ouderlingen en diakenen.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Het zijn volgens Calvijn vier kerkelijke 'departementen'.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Eerst een woord over de doctoren.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">De leraar is in de oude kerk de profeet die het charisma niet heeft (Sohm).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n72" rend="superscript">72</ref></seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Hij blijft langer dan de profeet;</seg> <seg n="79.2.2">hij is een overgang,</seg> <seg n="79.2.3">minder charismatisch en past beter bij de bisschop,</seg> <seg n="79.2.4">maar hij hoort nog bij de apostolische eeuw.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Hij staat in de lijn der traditie.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Wij zagen dat er geen successie der profeten was.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Apostolische opvolging kende men aan het eind van de tweede eeuw overal.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Van den Eynde meent dat er toen ook sprake was van een successie der leraars,</seg> <seg n="79.6.2">op de wijze van de joodse rabbi's. Papias zocht de rij af tot de apostelen toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n73" rend="superscript">73</ref></seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Presbyters of leraars,</seg> <seg n="80.1.2">er is hier niet genoeg licht om positief te spreken.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Misschien ontstaan daaruit de scholen van christelijke wetenschap als te Alexandrië.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">De plaats der doctoren,</seg> <seg n="80.3.2">zegt Van den Eynde,</seg> <seg n="80.3.3">is assez mal définie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n74" rend="superscript">74</ref></seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">We zullen zien dat het zo blijft.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Dit kerkelijk ambt heeft de neiging in school over te gaan en dan stoot de kerk het af.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Ook modern-katholieke schrijvers zien het zo.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Steunend op conservatief vasthouden aan de kerkelijke overlevering,</seg> <seg n="81.2.2">schrijft Karl Adam,</seg> <seg n="81.2.3">keerde de kerk zich tegen al te groot overwicht van leidende figuren,</seg> <seg n="81.2.4">van scholen en richtingen.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Zij verwierp soms het gevoelen van Origenes,</seg> <seg n="81.3.2">Augustinus en Thomas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n75" rend="superscript">75</ref></seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Hij beroept zich op Augustinus:</seg> <seg n="82.1.2">Christus is het die leert.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Zijn school op aarde is zijn lichaam.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Het Hoofd onderwijst de ledematen (De discipline Christiana 14, 15).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n76" rend="superscript">76</ref></seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Calvijn staat in de eerste uitgave van zijn Institutie op hetzelfde standpunt.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">God heeft ons zijn Zóón tot doctor aangesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n77" rend="superscript">77</ref></seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Over een afzonderlijk ambt wordt hier niet gesproken.</seg></s> <s n="82.7"><seg n="82.7.1">De bijbelse leer wordt hier gesteld tegenover de roomse scholen.</seg></s> <s n="82.8"><seg n="82.8.1">De eigenlijke ambten worden behandeld bij de 'valse sacramenten',</seg> <seg n="82.8.2">de ordinatie.</seg></s> <s n="82.9"><seg n="82.9.1">Er worden dan twee genoemd,</seg> <seg n="82.9.2">presbyters en diakenen met een onderscheiding in de presbyters. 't Is hier alles nog verweer tegen Rome.</seg></s> <s n="82.10"><seg n="82.10.1">In de vierde editie schijnt Calvijn een vaste plaats aan de doctoren toe te schrijven.</seg></s> <s n="82.11"><seg n="82.11.1">Maar een duidelijke positie hebben ze niet.</seg></s> <s n="82.12"><seg n="82.12.1">Het gaat te ver om van vier kerkelijke ambten te spreken.</seg></s> <s n="82.13"><seg n="82.13.1">Men kan ook hier zeggen dat depositie van de dortor'est assez mal définie'.</seg></s> <s n="82.14"><seg n="82.14.1">In Inst. IV, 3, 4 <pb n="377" ed="VW"/>blijven van de apostolische ambten de pastor en de doctor over.</seg></s> <s n="82.15"><seg n="82.15.1">In IV, 3, 8 blijven uit een andere reeks de ouderling en de diaken over.</seg></s> <s n="82.16"><seg n="82.16.1">Maar in IV, 4, 1 spreekt Calvijn van triplices ministros,</seg> <seg n="82.16.2">de doctoren zijn dan een met de pastores.</seg></s> <s n="82.17"><seg n="82.17.1">In IV, 3, 5 wordt hij duidelijk van <choice><sic>depastor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de pastor</corr></choice> onderscheiden:</seg> <seg n="82.17.2">hij staat tot de profeten als de pastor tot de apostelen.</seg></s> <s n="82.18"><seg n="82.18.1">De doctor moet de Schrift uitleggen.</seg></s> <s n="82.19"><seg n="82.19.1">Hij dreigt in de kerk met de profeten,</seg> <seg n="82.19.2">die Calvijn naar huis toezendt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n78" rend="superscript">78</ref></seg> <seg n="82.19.3">saam te vallen of een plaats buiten de kerk te krijgen in de scholen.</seg></s> <s n="82.20"><seg n="82.20.1">In de kerk blijft zijn plaats assez mal définie.</seg></s> <s n="82.21"><seg n="82.21.1">In de Ordonnances <choice><sic>eeclésiastiques</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ecclésiastiques</corr></choice> in 1541 onderscheidt Calvijn vier ambten;</seg> <seg n="82.21.2">het tweede is de doctor.</seg></s> <s n="82.22"><seg n="82.22.1">Hun ambt is de gelovigen te onderwijzen in de heilige godgeleerdheid,</seg> <seg n="82.22.2">opdat de zuiverheid van het Evangelie niet teloor ga,</seg> <seg n="82.22.3">dus tegen de ketterij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n79" rend="superscript">79</ref></seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Maar zoals de zaken nu staan,</seg> <seg n="83.1.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="83.1.3">verstaan wij eronder de helpers die moeten zorgen dat de kerk niet zonderpredikanten komt te zitten;</seg> <seg n="83.1.4">dus om een meer begrijpelijk woord te gebruiken</seg> <seg n="83.1.5">- voegt hij er leuk aan toe</seg> <seg n="83.1.6">- de scholen.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Dichter bij het ministerie en de regering der kerk,</seg> <seg n="83.2.2">aldus Calvijn,</seg> <seg n="83.2.3">staat hun plicht om over Oud en Nieuw Testament te lezen.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Maar dan moeten de jongelui eerst de talen kennen en daarom moeten er colleges ingericht voor het predikambt en het burgerlijk gouvernement.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Daar hebben we de school in optima forma,</seg> <seg n="84.1.2">de academie.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">De profeetdoctor is de schoolkant opgegaan bij de gereformeerden.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">De profetische helft,</seg> <seg n="84.3.2">de schriftverklaring,</seg> <seg n="84.3.3">ook door leken,</seg> <seg n="84.3.4">blijft nog even in Londen en Wezel zich handhaven,</seg> <seg n="84.3.5">maar verkommert in het oefenaarschap.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Met de doctor weet de synode te Wezel nog geen raad.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Men heeft er zijn halffiroer de profeet,</seg> <seg n="85.2.2">maar wat een verschil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n80" rend="superscript">80</ref></seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">De oudere kerkorden,</seg> <seg n="85.3.2">bijv. de Christelijke Ordinantiën van Micron in Londen,</seg> <seg n="85.3.3">hebben een doctor niet,</seg> <seg n="85.3.4">evenmin als de Institutie van 1536.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">De synode van Embden heeft maar drie ambten.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">De profeten zijn verdwenen.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">De synode van Dordrecht 1575 spreekt evenmin over doctoren;</seg> <seg n="85.6.2">wel is er een artikel over de scholen,</seg> <seg n="85.6.3">tot de dienst der kerken en politiën.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">In 1576 wordt de universiteit te Leiden gesticht.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">In hetzelfde jaar laten de staten van Holland en Zeeland in overleg met de prins van Oranje een kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n81" rend="superscript">81</ref> opstellen die nooit is ingevoerd en pas later het licht zag.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Daarin schrijft men:</seg> <seg n="86.3.2">"Nu de bisschoppen weg zijn moeten de overheden de kerk weer regeren als Constantijn.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">Tweeërlei overheid in een staat gaat niet."</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">"De regering heeft in <choice><sic>deplaats</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de plaats</corr></choice> der doctoresprofessoren der theologie in de nieuwe universiteit Leiden gesteld en zal zorgen dat zij de heilige Schrift zuiver uitleggen en geleerde en waardige herders formeren" (Art. 36).</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">Daar zijn dus de doctoren.</seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">Zij moeten volgens de synode van Middelburg 1581 en Den Haag 1586 de geloofsbelijdenis ondertekenen.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Nochtans komen in de kerkorden de doctoren niet voor.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">In die van Dordrecht 1578 evenmin;</seg> <seg n="87.2.2">wel de scholen.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Maar te Middelburg staan ze in de rij van vieren (1581, 1586, 1591);</seg> <seg n="87.3.2">te Dordrecht ook (1618/1619).</seg></s> <pb n="378" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="87.4"><seg n="87.4.1">De synoden hebben <choice><sic>erprijs</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">er prijs</corr></choice> op gesteld,</seg> <seg n="87.4.2">het kerkelijk karakter van de school te handhaven.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Dit is uitgelopen op 1816,</seg> <seg n="87.5.2">toen de Commissaris-generaal van Willem I aan de classis Amsterdam te verstaan gaf dat "de handhaving der leer" (in art. 11) "niet te verstaan was als te zitten als rechter over leergeschillen,</seg> <seg n="87.5.3">maar als het besturen en bevorderen van zulke instellingen,</seg> <seg n="87.5.4">waardoor de bewaring der christelijke leer wordt gewaarborgd".</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n82" rend="superscript">82</ref><s n="87.6"><seg n="87.6.1">Dus:</seg> <seg n="87.6.2">de theologische faculteiten.</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Ik heb college gelopen bij Oort,</seg> <seg n="87.7.2">Kuenen,</seg> <seg n="87.7.3">Van Maanen,</seg> <seg n="87.7.4">Tiele,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n83" rend="superscript">83</ref></seg> <seg n="87.7.5">Gunning.</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">Pastor,</seg> <seg n="87.8.2">doctor,</seg> <seg n="87.8.3">welk een kerkelijk probleem ontrolt zich hier voor ons.</seg></s> <s n="87.9"><seg n="87.9.1">Kerk</seg> <seg n="87.9.2">- school. 't Is een vraag van departementen,</seg> <seg n="87.9.3">niet in de kerk maar in 't mensenleven.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Ieder weet wat deze ontwikkeling in het begrip doctor of leraar sedert de oudste kerk (Paulus,</seg> <seg n="88.1.2">het onderzoek van Papias bij <choice><sic>depresbyters</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de presbyters</corr></choice>)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n84" rend="superscript">84</ref> te betekenen heeft gehad.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Het heeft geen zin om dit ambt kerkelijk te installeren.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Wij moeten nu nog twee ambten bespreken:</seg> <seg n="89.1.2">het predikambt en dat van de ouderling.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">De diaken kunnen we daar laten,</seg> <seg n="89.2.2">omdat over hem weinig verschil is bij de kerkorde.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Alleen blijkt hoe taai is wat Newman het standhouden in het type (preservation) noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n85" rend="superscript">85</ref></seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Soms kwam dit ambt nog voor als in de eerste christengemeenschap in Europa en Philippi:</seg> <seg n="89.4.2">de diaken naast de predikant voor geestelijke en stoffelijke hulp beide in de gemeente.</seg></s> <s n="89.5"><seg n="89.5.1">Zo was het hier en daar in onze kerk vóór 1816,</seg> <seg n="89.5.2">o.a. in Laren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n86" rend="superscript">86</ref></seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">De onderscheiding tussen lerende en regerende oudste is ons allen zeer bekend uit de bevestigingsformulieren.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Het was de verhouding van bisschoppen en presbyters in de allereerste tijd.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Sohm noemt het een 'schwierige Frage'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n87" rend="superscript">87</ref></seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">En Lietzmann noemt de vraag 'überaus schwierig'.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">De vragen die zich daarbij voordoen kan men heel beknopt en duidelijk bij Brouwer behandeld vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n88" rend="superscript">88</ref></seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Men is het erover eens dat zich vooral in verband met de viering der eucharistie vaste ambten hebben gevormd,</seg> <seg n="90.6.2">drie,</seg> <seg n="90.6.3">niet vier,</seg> <seg n="90.6.4">in getal (Van den Eynde).</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Over de oorsprong en de motieven is veel verschil.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">Lietzmann vermoedt dat de profeten overal zijn opgetreden waar Joodse invloed gold (overlevering en bestuur).</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">Dat Paulus bisschoppen en diakenen instelde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n89" rend="superscript">89</ref></seg> <seg n="90.9.2">maar dat daarnaast de charismatische ambten bestonden.</seg></s> <s n="90.10"><seg n="90.10.1">Toen de charismatische ambten wegvielen,</seg> <seg n="90.10.2">werd in deze gemeenten de naam presbyter spoedig overgenomen.</seg></s> <s n="90.11"><seg n="90.11.1">Trouwens ook bij de Reformatie is de diaken soms geestelijken dan de presbyter.</seg></s> <s n="90.12"><seg n="90.12.1">Sohm had dit verschil ontkend. 't Ambt was in alle gemeenten gelijk.</seg></s> <s n="90.13"><seg n="90.13.1">Hij meent dat deze ambten een praktisch-christelijke strekking hebben. 't Waren gaven van de daad tegenover gaven van de leer.</seg></s> <s n="90.14"><seg n="90.14.1">De presbyters waren een stand van asceten,</seg> <seg n="90.14.2">martelaars,</seg> <seg n="90.14.3">bewezen christenen.</seg></s> <s n="90.15"><seg n="90.15.1">Uit hen werd de bisschop gekozen.</seg></s> <s n="90.16"><seg n="90.16.1">Daarbij was de bisschop dan weer meer de lerende,</seg> <seg n="90.16.2">de presbyter de man van de overlevering,</seg> <seg n="90.16.3">de catechiseermeester. 't Was echter geen ambt maar een werk.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Intussen blijven deze twee de gemeente 'vertonen'. 't Is eucharistisch werk.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Het is een leren in de vorm van het gebed,</seg> <seg n="92.1.2">het is een administratie van de <pb n="379" ed="VW"/>liefdegaven.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De presbyter is geen ambt,</seg> <seg n="92.2.2">maar een plaats:</seg> <seg n="92.2.3">hij zit aan de avondmaalstafel met de bisschop,</seg> <seg n="92.2.4">zoals de martelaren op de ereplaats zaten.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">De eer,</seg> <seg n="92.3.2">hun waardig gekeurd,</seg> <seg n="92.3.3">was concreet:</seg> <seg n="92.3.4">een deel in de liefdegaven.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Zo vormden ze samen een senaat van God (Ignatius).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n90" rend="superscript">90</ref></seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Wat is de predikant nu?</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">Is het een vereenvoudigd munus triplex uit de oude kerk?</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">Is het de instrumentering van de avondmaalstafel?</seg></s> <s n="92.8"><seg n="92.8.1">Of is het voortzetting van apostolaat,</seg> <seg n="92.8.2">prediking,</seg> <seg n="92.8.3">leer en opvoeding?</seg></s> <s n="92.9"><seg n="92.9.1">In de grond is de oude kerk ook niet enkel liturgische ze is ook zendingskerk,</seg> <seg n="92.9.2">vooral in het westen.</seg></s> <s n="92.10"><seg n="92.10.1">Wat overweegt bij de Reformatie?</seg></s> <s n="92.11"><seg n="92.11.1">Het woord,</seg> <seg n="92.11.2">de prediking.</seg></s> <s n="92.12"><seg n="92.12.1">Bij Luther is de kerk mystiek lichaam,</seg> <seg n="92.12.2">maar om de eenvoudigen,</seg> <seg n="92.12.3">de niet-christenen,</seg> <seg n="92.12.4">het jonge volk,</seg> <seg n="92.12.5">moet er Doop,</seg> <seg n="92.12.6">woord en Avondmaal zijn,</seg> <seg n="92.12.7">dus ook kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Calvijn heeft in Straatsburg de ellende van de lutherse predikanten gezien.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Institutie 1536 is nog liturgisch,</seg> <seg n="93.2.2">maar daarna gaat Calvijn nadruk leggen op de ambten.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">De pastor is de opvolger der apostelen.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Hij slaat de bisschop over.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Hij moet prediken,</seg> <seg n="95.1.2">dopen en Avondmaal vieren.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Hij is verre van een bisschop,</seg> <seg n="95.2.2">geen liturgische figuur,</seg> <seg n="95.2.3">het priesterlijke staat niet op de voorgrond:</seg> <seg n="95.2.4"><hi rend="italic">een homuncio quispiam (Inst. IV, 3, 1).</hi></seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Voetius geeft deze definitie:</seg> <seg n="96.1.2">de pastor kan zo beschreven worden dat hij is een dienaar van Christus,</seg> <seg n="96.1.3">door de kerk geroepen om het volk dat hem is toevertrouwd door bepaalde middelen te weiden tot zaligheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n91" rend="superscript">91</ref></seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">De middelen zijn:</seg> <seg n="96.2.2">gebeden,</seg> <seg n="96.2.3">het woord,</seg> <seg n="96.2.4">de sacramenten,</seg> <seg n="96.2.5">de tucht,</seg> <seg n="96.2.6">het voorbeeld.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">De prediking is voor Voetius de voornaamste plicht,</seg> <seg n="96.3.2">niet het sacrament.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Want:1. geloof is uit het gehoor,</seg> <seg n="97.1.2">2.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Paulus stelt preken boven dopen,</seg> <seg n="97.2.2">3. zij heten verbi divini ministri, 4. de apostelen wilden het preken voor de tafelen niet nalaten,</seg> <seg n="97.2.3">5. preken is moeilijker.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Men doet beter hem geen prediker te noemen,</seg> <seg n="98.1.2">al spreken de Papisten ook van Woorden-dienaar.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Het ambt is ondeelbaar,</seg> <seg n="99.1.2">ook al heeft hij helpers in de ouderlingen voor de tucht en in de doctores voor de Schrift.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Over de doctores is verschil of dat hetzelfde is als pastores.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">De pastor mag tegelijk aan de scholen onderwijzen.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">Hier hebben wij dus duidelijk het publieke herderlijke ambt,</seg> <seg n="99.4.2">met het aangezicht naar buiten op de wereld gericht.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">Oves pascant,</seg> <seg n="99.5.2">lupos interficiant.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n92" rend="superscript">92</ref></seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">Hij zal niet vet worden van de schapen als de bisschop.</seg></s> <s n="99.7"><seg n="99.7.1">Calvijn wilde de ziel een lichaam geven,</seg> <seg n="99.7.2">de anima nervos.</seg></s> <s n="99.8"><seg n="99.8.1">Zo kwam hij tot de vondst van het ouderlingenambt.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">En dan nu tenslotte de ouderling,</seg> <seg n="100.1.2">de typisch Nederlandse benaming van oudste.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">De gereformeerde kerkorde is een presbyteriale orde.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Zij kent de figuur van lerende en regerende oudste.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Van de oude kerk af zit er het type van de preservatio in.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">1 - Ignatius typeert de bisschop als de man van de genade,</seg> <seg n="102.1.2">de oudste als de man van de wet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n93" rend="superscript">93</ref></seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Ze moeten er beide zijn en ze vullen elkaar aan.</seg></s> <pb n="380" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="102.3"><seg n="102.3.1">Batiffol noemt de oudste een "pouvoir d'ordre".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n94" rend="superscript">94</ref></seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Dat is in zekere zin altijd gebleven.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Het kan zowel op leer als regeer slaan.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">2. Ignatius vergelijkt ze met de apostelen,</seg> <seg n="103.1.2">waarbij de bisschop Jezus voorstelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n95" rend="superscript">95</ref></seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Zo 'vertonen' ze</seg> <seg n="103.2.2">- zegt ons formulier nog</seg> <seg n="103.2.3">- de hele gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">3. Mede-ambtelijk worden ze met de Levieten vergeleken (Clemens,</seg> <seg n="104.1.2"><hi rend="italic">Didachè)</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n96" rend="superscript">96</ref> en ook dat vinden we nog in ons formulier.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">4. Ignatius kent drie ambten,</seg> <seg n="105.1.2">zoals wij nu ook.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Hij spreekt van de presbyters als een senaat Gods,</seg> <seg n="105.2.2">wat ons formulier nog noemt een 'raad der kerk'.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Hier hebben wij bij elkaar de mystische trekken van de oude presbyter.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">In de Roomse Kerk zijn ze in de clerus opgegaan.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">In de lutherse kerk hebben ze geen rol gespeeld.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">De <hi rend="italic">Schmalkaldische Artikel</hi> zijn niet ingenomen met een ambtsbeschouwing op de manier der Levieten.</seg></s> <s n="105.7"><seg n="105.7.1"><choice><sic>Men zon ook</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Men zou ook</corr></choice> daar wel op middelen om cultuur te scheppen voor dat stuk wereld dat braak kwam te liggen door het wegvallen van het wereldlijk regiment der bisschoppen.</seg></s> <s n="105.8"><seg n="105.8.1">Vanouds had de kerk hele stukken mensenleven in armenzorg,</seg> <seg n="105.8.2">huwelijkswetgeving,</seg> <seg n="105.8.3">zedelijkheid,</seg> <seg n="105.8.4">onder haar beheer.</seg></s> <s n="105.9"><seg n="105.9.1">Luther zei dan ook dat de wereld de bisschop niet missen kon en Melanchton dacht eraan,</seg> <seg n="105.9.2">het wereldlijk regiment der bisschoppen te herstellen.</seg></s> <s n="105.10"><seg n="105.10.1">Men poogde te komen tot instelling van gemengde colleges van geestelijken en leken,</seg> <seg n="105.10.2">te weten enige honesti graves et docti viri laici.</seg></s> <s n="105.11"><seg n="105.11.1">Soortgelijke pogingen treffen we aan in Z.-W. Duitsland mede onder invloed van Zwingli e.a. Men zoekt 'etliche alte gestandene tapfere redliche Männer' die moeten zorgen met de geestelijkheid voor eredienst,</seg> <seg n="105.11.2">huwelijkszaken,</seg> <seg n="105.11.3">armen,</seg> <seg n="105.11.4">schoolwezen,</seg> <seg n="105.11.5">gekomen uit de raadscolleges der steden om de orde meer effectief te maken en om aan de kerk gezag te verschaffen (zo Brenz in Hall 1526).</seg></s> <s n="105.12"><seg n="105.12.1">'De stad wordt dan nog geen klooster.'</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Deze 'Kirchenältesten' zijn de grondslag voor een apostolische orde.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Zo kent de synode van Ziegenhain een kerkorde voor Hessen met oudsten.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">In Zwitserland gaf de overheid ook zedewetten.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">In Bazel hadden predikanten en diakenen de tucht.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Maar Oecolampadius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n97" rend="superscript">97</ref> zei:</seg> <seg n="107.3.2">"De geestelijken moeten niet alle macht hebben,</seg> <seg n="107.3.3">wij zijn dienaars,</seg> <seg n="107.3.4">laat een gemeenteorgaan de tucht behartigen."</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Laat het principe van de tijd der apostelen gelden dat de kerkeraad het doet samen met vertegenwoordigers van de gemeente:</seg> <seg n="107.4.2">uit de raad én ex plebe.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">In Straatsburg sticht Bucer het 'Kirchenconvent',</seg> <seg n="108.1.2">bestaande uit vertegenwoordigers van zeven parochies en drie verstandige mannen en één raadsheer en schout.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Zij kregen zitting voor de duur van hun leven.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Bucer zelf presideerde.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">Zij oefenden niet tucht uit,</seg> <seg n="108.4.2">behandelden wel kerkelijke zaken.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">In Frankfurt stelt Capito oudsten aan om te regeren naast de dienaar en om de dienaar te vermanen.</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Calvijn gaat terug op de Schrift en de oude kerk.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">En in de <hi rend="italic">Institutie van</hi> 1536 zijn lerende en regerende presbyters een stand van gelijke rang.</seg></s> <pb n="381" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="109.3"><seg n="109.3.1">Londen kent wel ongeveer het onderscheid,</seg> <seg n="109.3.2">maar de eer en de rang voor beiden is dezelfde.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Intussen heeft Calvijn de overtuiging gekregen dat een dienst des Woords zonder beschuttende en praktische orde in de wereld neergezet totaal onvoldoende is.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Hij heeft de ellende van de lutherse kerk in Straatsburg leren kennen.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Hij is overtuigd dat de kerk niet alleen een ziel <choice><sic>m oet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">moet</corr></choice> hebben in de prediking,</seg> <seg n="110.3.2">maar ook spieren in de tucht,</seg> <seg n="110.3.3">de armenzorg,</seg> <seg n="110.3.4">het onderwijs.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n98" rend="superscript">98</ref></seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Dat heeft tot zijn wereldhistorische werk in Genève geleid.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">In Inst. IV, 3, 8 noemt hij gubernatores e plebe,</seg> <seg n="111.1.2">die de censura morum et discipline moeten houden una cum episcopis:</seg> <seg n="111.1.3">een senatus conscriptus ex viris piis,</seg> <seg n="111.1.4">gravibus et sanctis.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Zo sluit Calvijn zich bij de bestaande beweging i.c. ordening aan.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Toch is dit bij hem niet gefundeerd in het algemeen priesterschap der gelovigen,</seg> <seg n="112.2.2">maar dient verklaard te worden ivm. de volgende overwegingen:</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">1. De Reformatie is een reformatie van de zichtbare kerk en een teruggaan tot de eenvoud en strengheid der Schrift.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Zij is een poging om de discipline van de oude kerk,</seg> <seg n="113.2.2">die door de biechtpraktijk der Roomse Kerk tot een aanfluiting geworden was,</seg> <seg n="113.2.3">weer te herstellen.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">2. Daarnaast komt een half-politiek motief.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">De katholieke kerk had,</seg> <seg n="114.2.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="114.2.3">een deel van het burgerlijk leven onder haar jurisdictie.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Bij het heengaan der bisschoppen dreigde verwildering.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Daarom bestond behoefte aan een regeling.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">3. De geestelijke stand mag niet weer tot de heerschappij der tirannen vervallen en daarom worden leken-oudsten naast hen geplaatst om de tucht te handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">4. Bij alle onderscheid is er voor Calvijn een nauw verband tussen kerk en staat.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Er is een geestelijke regering,</seg> <seg n="116.2.2">onderscheiden van de burgerlijke,</seg> <seg n="116.2.3">maar die zoveel mogelijk het gebruik van het zwaard der overheid moet beperken.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Er zijn openbare en er zijn kerkelijke zonden;</seg> <seg n="116.3.2">de laatste moeten kerkelijk worden behandeld.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Men vindt hier dus een vermenging van zuiver bijbelse,</seg> <seg n="117.1.2">kerkelijke,</seg> <seg n="117.1.3">burgerlijke en politieke motieven,</seg> <seg n="117.1.4">die samen de theocratie van Calvijn uitmaken.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Voorop staan de Schrift en de oude discipline.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Daarop wordt gebouwd de gereformeerde katholiciteit,</seg> <seg n="117.3.2">de open kerk met de vier ambten,</seg> <seg n="117.3.3">naar buiten gericht op de ere Gods in de wereld,</seg> <seg n="117.3.4">waarbij de zakelijkheid des tijds een woord meespreekt.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">Een katholiciteit,</seg> <seg n="117.4.2">die de vettigheid en het verzadigde van Rome heeft verlaten en in de magerheid des geloofs instrumenteel te werk gaat.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Maar toch katholiciteit,</seg> <seg n="117.5.2">gereformeerde katholiciteit.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">Een wereldkerk,</seg> <seg n="117.6.2">waartoe Jezus zijn apostelen uitzond.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Daarom:</seg> <seg n="118.1.2">de Schrift,</seg> <seg n="118.1.3">dan de tucht,</seg> <seg n="118.1.4">de opbouw van het leven na de prediking;</seg> <seg n="118.1.5">dan het presbyterie,</seg> <seg n="118.1.6">de leken naastdegeestelijken;</seg> <seg n="118.1.7">eneindelijkde synodes,</seg> <seg n="118.1.8">de organisatie,</seg> <seg n="118.1.9">de ordening van het leven onder bescherming van de overheid.</seg></s> <pb n="382" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="118.2"><seg n="118.2.1">Die leken en die politieken naast de geestelijken,</seg> <seg n="118.2.2">dat is het presbyterie.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Zoals een stad een senaat heeft,</seg> <seg n="118.3.2">zo moet de kerk er ook een hebben.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">Wij hebben de geboorte van onze ouderling bijgewoond.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Het zijn wereldhistorische figuren.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">Hun ambt is de censura morum <hi rend="italic">(Inst.</hi> IV, 3, 8) de jurisdictie;</seg> <seg n="119.3.2">regenten zijn het (IV, 11, 1),</seg> <seg n="119.3.3">correctores et censores.</seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">Ze worden nooit homuncio quispiam genoemd,</seg> <seg n="119.4.2">maar altijd pii,</seg> <seg n="119.4.3">graves,</seg> <seg n="119.4.4">sancti. 't Is een 'pouvoir d'ordre' zou Batiffol zeggen.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">Mannen van de Wet,</seg> <seg n="119.5.2">zoals Ignatius zegt.</seg></s> <s n="119.6"><seg n="119.6.1">Welk een préservation de type bij verschil van geestelijk klimaat!</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Het presbyteriaat is heel gebrekkig tot uitvoering gekomen:</seg> <seg n="120.1.2">de wereldhistorische,</seg> <seg n="120.1.3">gereformeerd-katholieke aanzet is niet tot volle wasdom gekomen.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Het is verburgerlijkt,</seg> <seg n="120.2.2">maar het is toch een instituut geworden van grote betekenis voor West-Europa.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Het rechterlijke en ook administratieve bleef de ouderling nog lang vergezellen.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">De kerkeraden waren gerechtshoven voor zaken die niet onder de overheid vielen.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Het Convent van Wezel bepaalde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n99" rend="superscript">99</ref></seg> <seg n="122.1.2">dat men bij het verkiezen van ouderlingen niet zeer moest letten op dingen 'gehorende eigenlijk tot de Dienst des Woords'.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Het was zeer dienstig dat zij enige kennis hadden van burgerlijke zaken.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Zij moesten de eerste en tweede tafel handhaven (wat ook de overheid deed).</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">Censuur over de leer ging eigenlijk de dienaren aan;</seg> <seg n="122.4.2">handel en wandel gaat ook de ouderlingen aan.</seg></s> <s n="122.5"><seg n="122.5.1">De ouderlingen uit deze vroege,</seg> <seg n="122.5.2">oorspronkelijke,</seg> <seg n="122.5.3">calvinistische periode hebben een uitgesproken lekenkarakter. 't Zijn concurrenten van de stadsraad,</seg> <seg n="122.5.4">notabelen.</seg></s> <s n="122.6"><seg n="122.6.1">De Reformatie grijpt diep in het mensenleven.</seg></s> <s n="122.7"><seg n="122.7.1">Het blijft toch een kerkelijk 'departement'.</seg></s> <s n="122.8"><seg n="122.8.1">'<choice><sic>Assembler Ie peuple</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Assembler le peuple</corr></choice> et <choice><sic>rapporten les scandales</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">rapporter les scandales</corr></choice> au consistoire',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n100" rend="superscript">100</ref></seg> <seg n="122.8.2">zeggen de Frans-Waalse kerkorden.</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">De profeten en diakenen hebben een geestelijken karakter dan de ouderlingen.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">'Zoals de zaken nu staan',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n101" rend="superscript">101</ref></seg> <seg n="123.2.2">dit zakelijk argument heeft voor Calvijn ook gegolden bij dit 'departement'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n102" rend="superscript">102</ref> van discipline evenals bij het departement van de scholen.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Maar zoals de leraar een synoniem van de herder is geworden,</seg> <seg n="123.3.2">zo werd de ouderling in menig opzicht een schaduw van de predikant.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Voetius heeft een definitie van de ouderling overgeschreven uit een Hongaarse kerkorde,</seg> <seg n="124.1.2">die ongeveer tweehonderd woorden telt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n103" rend="superscript">103</ref></seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Maar in Hongarije waren geen ouderlingen.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">De woorden waren uit alle Europese kerkorden verzameld.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">De oude kerkorde van Embden is zeer sober.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Over plichten van ambtsdragers wordt bijna niet gerept.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">We komen in de derde fase,</seg> <seg n="125.3.2">het synodaalwezen dat zich vooral in Frankrijk heeft ontwikkeld.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">De afvaardiging gaat zich ontwikkelen naast het ambtelijke.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Wij kennen de ouderling vooral uit het bevestigingsformulier.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n104" rend="superscript">104</ref></seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">Daarin ontmoet men een opvatting die ten dele sterk afwijkt van het beeld dat ons de oude gereformeerde kerkorden <pb n="383" ed="VW"/>geven.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Wij vinden daar de bestuurlijk-bijbelse en liturgische trekken naar voren komen.</seg></s> <s n="125.8"><seg n="125.8.1">Allereerst de tweeërlei presbyters uit 1 Tim. en Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> van 1536.</seg></s> <s n="125.9"><seg n="125.9.1">Dan de oudtestamentische typologie van de Leviet uit Clemens en <hi rend="italic">Didachè.</hi></seg></s> <s n="125.10"><seg n="125.10.1">Verder de mystieke corpustheorie (Ignatius) van Jezus en de apostelen in het 'vertonen van de hele gemeente'.</seg></s> <s n="125.11"><seg n="125.11.1">Verder de senaat Gods en de raad der kerk.</seg></s> <s n="125.12"><seg n="125.12.1">Dat behoort alles tot de standvastigheid van type.</seg></s> <s n="125.13"><seg n="125.13.1">Maar dan zijn er een paar trekken,</seg> <seg n="125.13.2">die,</seg> <seg n="125.13.3">omdat ze nieuw zijn,</seg> <seg n="125.13.4">de aandacht trekken.</seg></s> <s n="125.14"><seg n="125.14.1">Het is de passus dat de ouderling moet toezien dat</seg></s></p>
<list>
<item><s n="126.1"><seg n="126.1.1">1. er geen tirannie van de predikant uitbreekt</seg></s></item>
<item><s n="127.1"><seg n="127.1.1">2. er geen wolven in de schaapskooi van Christus inbreken.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">In de oudste kerkorden vindt men dat niet.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">De predikant zag toe op de ouderling,</seg> <seg n="128.2.2">de ouderling op de predikant;</seg> <seg n="128.2.3">er was onderlinge censuur.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Pas de kerkelijke wetten van Holland en Zeeland in 1576 wensen ouderlingen uit de magistraat gekozen,</seg> <seg n="128.3.2">die over de misdragingen der predikanten hun gevoelen zullen zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Juist omtrent dezelfde tijd (1575) schrijft een synode van Rotterdam aan de overheid dat de ouderlingen toezicht hebben op de predikanten.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">In de latere kerkorden wordt naast datgene wat de ouderling met de predikant gemeen heeft ook meestal nog genoemd dat hij toezicht heeft op de predikant en de diaken,</seg> <seg n="129.2.2">of zij hun ambt getrouw bedienen.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Dit is wederkerig toezicht.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Vanwaar die apotheose van het ouderlingschap in het formulier als tegenstander van tirannie en weerder van wolven,</seg> <seg n="130.1.2">daartoe bevestigd door de tiran</seg> <seg n="130.1.3">- en wolf</seg> <seg n="130.1.4">- in spé zèlf?</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Ik heb dit steeds wat vreemd gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Wanneer men nu vergelijkt het formulier van Londen (1554) en de <hi rend="italic">Christelijke Ordinantiën,</hi></seg> <seg n="131.1.2">dan ziet men dat daar de ouderlingen vermaand worden om met de dienaren des woords de wolven van de kudde der gemeente te weren (oves pascant,</seg> <seg n="131.1.3">lupos interficiant).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n105" rend="superscript">105</ref></seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">En de predikant wordt bij zijn bevestiging vermaand,</seg> <seg n="131.2.2">de tirannie des duivels en des antichrists,</seg> <seg n="131.2.3">dat is Rome,</seg> <seg n="131.2.4">naarstelijk te weren.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Hier zijn de leeuw en de wolf niet de bevestigen,</seg> <seg n="131.3.2">maar ze zijn buiten!</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Hoe komt die omzetting van de formule waarvan niemand weet wie het vervaardigde ±1586?</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Ik vermoed dat hier concurrentie was met de politieke heren.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">De kerk wilde goed duidelijk maken dat de kerk haar eigen dienaren onder toezicht had.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">De opvatting vän de ouderling uit het formulier heeft zich voortgezet.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Die uit de historie en de kerkorde is een oudere.</seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">Bij gebrek aan wereldhistorisch werk heeft de presbyter de neiging gekregen,</seg> <seg n="132.6.2">opzichter van de predikant te worden in plaats van helper.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Voetius legt dit vast in zijn <hi rend="italic">Politica Ecclesiastica,</hi></seg> <seg n="132.7.2">Bavinck in zijn <hi rend="italic">Dogmatiek</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde.n106" rend="superscript">106</ref></seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Ik geloof niet dat dit de wereldhistorische bestemming was van de gereformeerde ouderling.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Wij hebben bij de oude lijn weer aan te knopen.</seg></s> <pb n="384" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="133.3"><seg n="133.3.1">Dat zijn vragen die pas weer aan de orde kunnen komen als de vreemde organisatie waaronder wij leven ophoudt te duren.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Als de kerk weer mag werken aan de inrichting van haar Departementen.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="384" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze lezing werd gehouden 6.4.1937 op de predikantenvergadering te Utrecht. Er bestaan twee versies, geen van beide geacheveerd. In grote lijnen komen ze overeen. Opneming van beide zou daarom bis in idem betekenen. Wel zijn er wederzijdse aanvullingen. Het bleek daarom aan te bevelen de versies e mente auctoris samen te voegen. Voor dit vlechtwerk bood 11 de schering, waarop inslag 1 te weven viel. Want II bevatte de these waarheen redebeleid en materiaalkeuze tendeerden. Zij wordt ter onderscheiding van en in afwijking van het in VW. aangehouden gebruik van cursivering, terwille van de profilering van het oorspronkelijk redebeleid cursief gedrukt. Blijkens het NRC.-verslag dd. 7.4.1937, ochtendblad A, traden o.m. W. A. Zeydner en Th. L. Haitjema in discussie. Aan Z. (die er op gewezen had, dat ook blijkens het referaat de presbyter meer in de sfeer lag van de 'raadsheer', de 'leviet', terwijl de predikant meer te zien is in verband met de 'leraar' en de 'bisschop') gaf N. toe, dat 'de kerkorde, die wij zoeken' naast presbyteriale ook episcopale elementen zal moeten bevatten; tegenover H. hield hij staande, Calvijn naar zijn mening juist geïnterpreteerd te hebben in diens ontwikkeling. H. had het gewaardeerd, dat de ambtelijke kerkorde door spreker in bescherming genomen was, meende echter dat er een tegenstelling was geforceerd tot een liturgische kerkorde. Spanning moet er wel zijn maar geen tegenstelling. Nu kwam de liturgie te veel in de 'romantisch-realistische sfeer'. N. zag de kerkorde rusten op de twee polen van Schrift en wereld, waarbij de nood van de laatste de spanning en de beweging er wel in hield. Tot zijn spijt kon N. nu niet dieper ingaan op de noties liturgisch-realistisch, instrumentaal-organisch, waarnaar gevraagd was.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. Douwes en mr. H. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> <hi rend="italic">Feith, Kerkelijk Wetboek 1,</hi> 1879; sedert 3e druk (1898) bewerkt door mr. J. Knottenbelt; voor Voetius zie n. 30.3; voor Rutgers n. 47.5; voor Vos n. 47.12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n3" type="end" place="end" n="3"><p>C. Hooijer, Oude Kerkenordeningen der Nederlandsche Hervormde Gemeenten 1563<choice><sic>­</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">-</corr></choice>1638, Zaltbommel 1865; Kerkelijke wetten voor de hervormden in het Koninkrijk der Nederlanden, Zaltbommel 1846.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 48.33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Gratianus, grondvesten kerkelijke rechtswetenschap, gestorven 1150. <hi rend="italic">Schreef Concordia Discordantium canonum;</hi> later genoemd <hi rend="italic">Decreta. ook Decretum Gratiani.</hi> Verzameling van de toenmalige kerkelijke jurisprudentie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie ook (o.m.) nr. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Voor verband profetie-kerkorde zie n. 33.26; 34.10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. G. Quispel, <hi rend="italic">Gnostic Studies 1-11,</hi> Leiden 1974,1975; K. Rudolph, <hi rend="italic">Die Gnosis, Wesen und Geschichte einer spätantiken Religion,</hi> Göttingen 1978<hi rend="superscript">1</hi>, 1981<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie noten 46, 87.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Godsdienstige gemeenschap (± 156) rondom Pepuza (Phrygië), geleid door Montanus.</p><p>In hem en in de profetessen Prisca en Maximilla sprak de Parakleet (Joh. 14-16). Daarna kwam Christus met het duizendjarige rijk. Verzette zich tegen de hiërarchische kerk en legde strenge tucht op aan leden bijv. verbod van (tweede) huwelijk. Tertullianus is gedurende een tijd lid geweest.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Bisschop Donatus c.s. (N.-Afrika, vierde eeuw) bestreden de 'katholieken' (onder wie Augustinus), die 'traditores' (welke de heilige boeken uitleverden aan de heidenen) en 'lapsi' (afvalligen) ongemoeid lieten. Vgl. Peter Brown, <hi rend="italic">Augustine of Hippo, Londen</hi> 1969 (paperback), p. 213 vv.; zie VW., dl. 3, p. 110 vv., 136 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Damiaen van den Eynde OFM., <hi rend="italic">Les normes de l'Enseignement chrétien dans la littératu</hi>re<pb n="385" ed="VW"/> patristique des trois premiers siècles, Gembloux-Paris 1933. Van den E. discussieert met Harnack en Seeberg. H. ziet de kerk in de tweede eeuw in een drievoudige crisis: gnosis, Marcion, Montanisme. Zij vindt een drievoudig antwoord: symbool, canon, ambt. S. stelt dat de traditie, ouder dan de Schrift, het wint van de Geest. Van den E. poogt tweeërlei aan te tonen: 1. la subordination de l'Écriture a la Tradition, 2. l'Insuffisance de l'Écriture pour le maintien et la défense de la foi. Van den E. vestigt de aandacht op het denken van de kerk er eerste eeuwen over het probleem 'des normes doctrinales'. Hij vervolgt: "Peur I'histoire des dogmes il y a la un sujet dont l'intérét n'est pas inferieur <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> celui qui présente <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la méme époque l'histoire du dogme trinitaire en christologique", a. w., Avant propos p. XV.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n13" type="end" place="end" n="13"><p>De kansen der kerk, Amsterdam 1930, door dr. W. Th. Boissevain. Dit boek is een specimen van evangelische katholiciteit (op de basis overigens van een depreciatie van het Oude Testament)-</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. H. C. Touw, <hi rend="italic">De burgerlijkheid der kerk,</hi> Amsterdam z.j. (= 1936), p. 8 1: "Groot in het beheren, reglementeren en financieren, gewichtig in het kleine, - maar klein in het grote, het gewichtige: de belijdenis der kerk van haar Boodschap."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">In Inst.</hi> IV, 9 spreekt Calvijn kritisch over het gezag der concilies: bijv. "Ook in de oude en meer zuivere concilies is nog wel iets dat men terecht kan misprijzen" (Inst. IV, 9, 1 <hi rend="italic">0). C.</hi> ziet gevaar dat aan Christus de eer onttrokken wordt <hi rend="italic">(Inst.</hi> IV, 9, 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Luther verdedigt deze daad ( 10.12.1520) in het geschrift: <hi rend="italic">Warum des Papsts und seiner Jünger Bücher verbrannt sind</hi> (1520). Citaten ontleend aan R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht 1, Die geschichtlichen Grundlagen,</hi> Leipzig 1892, <choice><sic>p. 46 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 461</corr></choice>. Vgl. EA., dl. 24, p. 154 v., 163, 165.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. A. von Harnack, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte,</hi> Tübingen 1931, 1932<hi rend="superscript">1</hi>, dl. 3, p. 465: "Die Reformation ist wirklich ein Ausgang der Dogmengeschichte. Luther hat den evangelischen Glauben an Steile des Dogmas aufgerichtet"; eveneens: <hi rend="italic">DG.,</hi> dl. 3, p. 663-692.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n18" type="end" place="end" n="18"><p>In het midden der negende eeuw in N.-Frankrijk samengesteld, op naam van de H. Isidorus van Sevilla. Beslissingen van pausen en conciliebesluiten van 314-731, waaronder vervalst (pseudisidorisch) materiaal (oogmerk: versterking pauselijke macht).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n19" type="end" place="end" n="19"><p><hi rend="italic">Vorrede Deutsche Messe,</hi> ed. Cl., dl. 3, p. 296; WA. 19, p. 74 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n20" type="end" place="end" n="20"><p>A.w., p. 295; WA. 19, p. 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n21" type="end" place="end" n="21"><p>"Denn also beten die Kinder Ich <choice><sic>gleubc</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gleube</corr></choice> eine heilige Christliche Kirche, Diese Heiligkeit stehet nicht ynn korhemden <choice><sic>blaften</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">blatten</corr></choice> <choice><sic>tangen röcken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">langen röcken</corr></choice> und andern yren Ceremonien <choice><sic>durch sic uber</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">durch sie uber</corr></choice> die heilige Schrifft ertichtet sondern im wort Gottis und rechtem glauben."</p><p>Schmalkaldische Artikel, Artikel'von der Kirche', a. w., dl. 4, p. 318 v.; <hi rend="italic">WA. 50,</hi> p. 249 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n22" type="end" place="end" n="22"><p><hi rend="italic">Vorrede Deutsche Messe,</hi> cd. Cl., <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dl.</corr></choice> 3, p. 296 (WA. 19, p. 74 v.). L. erkent hier het belang van een sobere kerkorde voor hen "die mit Ernst Christen zu seyn begehren", met het oog op tucht, diakonie, liturgie, en onderricht, alleen: bij heeft er de mensen nog niet voor. En als hij het alleen met zijn verstand (aus meynem Kopf) regelt, komt er chaos (Rotterey) van.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Op de Homburger synode verscheen een concept-kerkorde, opgesteld door Frans van Avignon. Doel: het vormen van een zuivere gemeente van oprecht gelovenden met de gemeentevergadering als hoogste gezagsdrager (vgl. Mt. 18 : 17; 1 Kor. 5). De landgraaf vroegaan Luther advies (1527). Uit dit adviesstammen de geciteerde woorden, waarvan hierbij de context: " ... ich bim bisher und kan auch noch nicht so kun sein, so ein hauffen gesetze mit so machtigen worten bey uns furzunehmen ... denn ich wol wies habs auch wol erfaren dasz wenn gesetze zu frue fur den brauch und ubunge gestellet werden sellten wol geraten. <choice><sic>Die lente sind</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Die leute sind</corr></choice> nicht darnach geschickt ... Furschreiben und nachtun ist weyt von einander." WA., Br. 4, 107 1, p. 157 v. Vgl. Lechler, <hi rend="italic">Geschichte der Presbyterial- und Synodalverfassung seit der Reformation,</hi> Leiden 1854, p. 54 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n24" type="end" place="end" n="24"><p>" ... eyne offentliche reyzung zum glauben und zum Christentum." <hi rend="italic">Vorrede Deutsche </hi><pb n="386" ed="VW"/><hi rend="italic">Messe,</hi> ed. Cl., dl. 3, p. 295 v. (WA. 19, p. 73).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Engelse protestantse dissenters (zie n. 30.5), uitgeweken vanwege vervolging onder Jacobus I naar Holland, stichten gemeente te Leiden oly. John Robinson, vandaar op de Mayflower naar Amerika: New Plymouth (1620), begin van de protestantse kolonisatie in Amerika. Vgl. A. A. van Schelven, <hi rend="italic">Het Calvinisme,</hi> dl. 2, p. 194 vv., 312-317.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie n. 19.10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Zie n. 30.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Vgl. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Gedachten over het wezen en de behoeften der kerk, bepaaldelijk der nederlandsche Hervormde,</hi> Leiden 1855, p. 34v. "Wat moet men zeggen van een kerkvorm die niet de belijdenis wil noch een wet noch het leven tot band der eenheid, maar reglementen van uitwendige orde? Deze Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw (wij kunnen het niet anders zeggen) is de ongerijmdheid zelve. Tevergeefs zoekt men voor een weerga in de geschiedenis enige grond in het wezen der zaak. Zij ontkent feitelijk de geestelijke eenheid der gemeente."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Valerand Poullain, geb. 1520, met Bucer naar Engeland (Franse vluchtelingengemeente), opsteller van <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> (Londen <choice><sic>155 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1551</corr></choice>). Deze is liturgie en kerkorde inéén en gebaseerd op de Straatsburgse praktijk. Zij werd voorafgegaan door een <hi rend="italic">Epistola dedicatoria,</hi> gericht aan Edward VI (als Josia van de nieuwe reformatie). Vgl. A. A. van Schelven, <hi rend="italic">Zur Biographie und Theologie des ValerandPoullain, Zeitschriftfür Kirchengeschichte,</hi> dl. 42, Neue Folge 1928, p. 227-249; <hi rend="italic">Valerandus Pollanus' Liturgia Sacra (1551-1555)</hi> opnieuw uitgegeven en van een inleiding voorzien door dr. A. C. Honders, Leiden 1970, <hi rend="italic">Kerkhistorische bijdragen 1.</hi> - <hi rend="italic">De Admonitio</hi> (vermaning) volgend op de <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> beveelt de door Pollanus uitgegeven liturgie nader aan en verdedigt haar tegen kritiek. Afschaffing van oude gebruiken dient de opbouw der gemeente van Christus en om die alleen gaat het. Eenvoud is nodig, vandaar het gebruik van de volkstaal. Zangwijze en kleding moeten beide zijn 'modestus' en 'gravis'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n30" type="end" place="end" n="30"><p>A. M. Brouwer, Baarn z.j. (= 1937).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie n. 30.3; 30.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Zie noten 38 en 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Bedoeld is <choice><sic>nietde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">niet de</corr></choice> <hi rend="italic">Epistola Dedicatoria</hi> vóóraan, <choice><sic>maardeadmonitio</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">maar de admonitio</corr></choice> aan het slot van het geschrift (zie noot 29).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n34" type="end" place="end" n="34"><p><hi rend="italic">Vgl. Grote Catechismus,</hi> ed. Cl. IV, p. 58 <hi rend="italic">(WA.</hi> 30, p. 190).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n35" type="end" place="end" n="35"><p>De eerste nationale synode van Emden (4-13 oktober 1571) legde de eigenlijke grondslag voor de presbyteriaal-synodaal geordende kerk van West-Europa's vasteland. O.a. beginsel van niet heersen over elkaar (zie n. 60.5) en indeling in 'classen'. Vgl. F. L. Rutgers, <hi rend="italic">Acta van de Nederlandse Synoden der zestiende eeuw,</hi> 's-Gravenhage 1889, p. 46 vv.; D. Nauta e.a., <hi rend="italic">De Synode van Emden oktober 1571,</hi> Kampen 1971.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Marten Micron (1523-1559) uit Oostfriesland. Werkte te Straatsburg, Bazel, Zürich (Bullinger). Leidde vluchtelingengemeente te Londen. Moest vluchten voor 'Bloody Mary'. Twistgesprek met Menno Simons; schreef catechismus en kerkorde: <hi rend="italic">Christlicke Ordinancien der Nederlantschen Ghemeinten te Londen</hi> (1554). Uitgegeven en van inleiding voorzien door W. F. Dankbaar, Den Haag 1956. <hi rend="italic">Kerkhistorische studiën behorend bij Nederlands archief van Kerkgeschiedenis,</hi> afl. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Pierre Batiffol, in zijn <hi rend="italic">L'Église </hi><choice><sic>naissante er Ie catholicisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">naissante et le catholicisme</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Parijs 1922<hi rend="superscript">8</hi>, poogt aan te tonen dat de christelijke kerk van meet af katholiek is geweest, gegrond op het leergezag van het hiërarchisch ambt en op de traditie van de waarheid, aan Petrus toevertrouwd, zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 8, p. 476. Bevindt zich in voortdurende discussie met protestantse auteurs (m.n.p.172-193). Batiffol hecht grote betekenis aan een Tertullianus-citaat (p. X Introduction en p. 44), zie noot 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Tertullianus(155-±223),Carthaags rhetor, werd christen, verdedigde de christenen voor het gericht, sloot, zich ± 207 aan bij de Montanisten (zie noot 10), keerde terug in de <pb n="387" ed="VW"/>katholieke kerk. Schreef <hi rend="italic">o.a. Apologeticum</hi> (±197),Ad <hi rend="italic">martyres, Adversus Marcionem, De baptismo.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n39" type="end" place="end" n="39"><p><hi rend="italic">Apologeticum,</hi> hfdst. 39, <hi rend="italic">l; CChrSL.,</hi> 2, 150; vertaald en toegelicht door P. C. Ysseling, Amsterdam 1937: "Wij zijn één lichaam, tezamen verbonden door gemeenschappelijk geloof, eenheid van leer en de band der zelfde hope."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Karl Adam (1876-1966), r.-k. hoogleraar dogmatiek te Tübingen. Vgl. <hi rend="italic">Het wezen van het katholicisme,</hi> vertaald en bewerkt door P. Kasteel, Voorhout 1930, p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 147.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Aanvangsregel vierde couplet van 'Ein feste Burg' (1528).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Kornelius Schulting (1540-1604), r.-k. controvers-theoloog tegen lutherdom en calvinisme. In <hi rend="italic">PE.</hi> IV, 134, polemiseert Voetius met hem. S. beweerde dat de gereformeerden de classen en synoden van de roomse en de oude kerk hebben overgenomen. V. vermeldt deze mening, spreekt hem niet tegen, toch staat hij antithetisch tegenover dit latere ius canonicum. Het is in strijd niet alleen met de gereformeerde kerkenordeningen, maar evenzeer met het oude canonieke recht. V. keert zich slechts tegen de ontaarding van het canonieke recht onder Rome. Vgl. PE. <hi rend="italic">1,</hi> 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n44" type="end" place="end" n="44"><p>"Wer hat die ... Gewalt? Die Antwort Luthers: jeder gläubiger Christ nach dem Masse seiner Gaben." Sohm, a.w., p. 489. Voor Sohm, zie noot 4; 561.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Zie noot 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Hans Lietzmann (zie n. 56<hi rend="superscript">2</hi>.6) wijst in <hi rend="italic">Geschichte der alten Kirche,</hi> dl. 2, Berlijn 1953<hi rend="superscript">2</hi> P. 47 vv. (evenals Harnack, zie noot 12) op de drievoudige afweer tegen de geestdrijverij der gnostiek: canon, symbool, episcopaat: " ... dem alten, ungebundenen Propheten wird hier im Bischof der beamtete Pneumatiker entgegengestellt, der alle Autorität in sich vereinigt und alle Streitfragen endgültig entscheidet" (p. 49).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n47" type="end" place="end" n="47"><p>A.w., dl. 2, p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Campegius Vitringa (1659-1722), hoogleraar Franeker, kenner oosterse talen, aanhanger Coccejus. Zocht aansluiting voor de ambten bij de synagoge. Schreef o.a. <hi rend="italic">De synagoga vetere,</hi> <choice><sic>libri 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">libri III</corr></choice>, Franeker 1695/1696, 1726<hi rend="superscript">2</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n49" type="end" place="end" n="49"><p>Giovanni Batistade Rossi (1822-1894), grondlegger christelijke archeologie. Schreef <hi rend="italic">La Roma sotterranea cristiana,</hi> 3 dln., Rome 1864.Vgl.dl. 1 (1864),p. 101 vv.en dl. 3,p. 507 Vgl. P. Batiffol, a.w., p. 43. De Rossi zag verwantschap tussen de christelijke gemeente en de collegia funcraficia, die (bij uitzondering) het recht van vereniging hadden met het oog op financiën voor het aanleggen en onderhouden der onderaardse graven. Hieruit zou het bezit van de christelijke gemeente te verklaren zijn. B. heeft deze these met kracht bestreden (a.w., p. 42 v.). Had De R. gelijk, dan had de macht oorspronkelijk gelegen bij de gemeentevergadering, waarvan bisschop en diaken de employés waren en dan waren de maaltijden begrafenismaaltijden geweest. Vgl. Sohm, a. w., p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. Adolf von Harnack, <hi rend="italic">Entstehung und Entwicklung der Kirchenverfassung und des Kirchenrechts in den zwei ersten Jahrhunderten. Urchristentum und Katholizismus,</hi> Leipzig 1910, Darmstadt 1978. Het tweede deel heeft als nadere titel <hi rend="italic">Urchristentum und Katholizismus.</hi> ('Geist' und Recht), <hi rend="italic">Kritik der Abhandlung Rudolf Sohms 'Wesen und Ursprung des Katholizismus'</hi> (vgl. p. 121-186, vooral p. 160).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Vgl. K. Holl, <hi rend="italic">Der Kirchenbegriff des Paulus in seinem Verhältniss zu dem der Urgemeinde, Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte,</hi> dl. 2, Tübingen 1923-1928, p. 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Vgl. W. Mundle, <hi rend="italic">Der Glaubensbegriff des Paulus, eine Untersuchung zur Dogmengeschichte des ältesten Christentums,</hi> Leipzig 1932, p. 173.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Vgl. P. Batiffol, <hi rend="italic">L'église naissante et le Catholicisme, Par</hi>ijs 1909<hi rend="superscript">3</hi>, p.156.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Petrus Martyr Vermigli (1499-1562) van Florence, voormalig r.-k. theoloog (Trente), bijbelgeleerde, die grammaticale analyse en scholastieke methode in dienst stelde van klare expressie in de theologie. Was betrokken bij <hi rend="italic">Book of Common Prayer, Confessio </hi><pb n="388" ed="VW"/><hi rend="italic">Helvetica en Heidelberger Catechismus.</hi> Schreef over kerkorde in zijn <hi rend="italic">Commentaar op 1 Kor.</hi> Het door N. bedoelde woord in M.s brief aan Jan Utenhove dd. 15 jan. 1549: "There is nothing more difficult in the world than to found a church." Vgl. M. W. Anderson, <hi rend="italic">Peter Martyr, a reformer in exile (1542-1562), a chronology of biblical writings in England and Europe,</hi> Nieuwkoop 1975, p. 61.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n55" type="end" place="end" n="55"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, diss. Utrecht. Zie VW., dl. 8, p. 443 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Zie noot 102.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Zie noot 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n58" type="end" place="end" n="58"><p>Te weten Kaïn, te vertalen als: ik heb een man met God geschapen; of: verworven; dan wel:van God verworven (Gen. 4 : 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n59" type="end" place="end" n="59"><p>Deze woorden komen voor in de <hi rend="italic">Admonitio</hi> volgend op de <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> (dus niet in de voorrede). Pollanus betoogt, dat pompa en luxus nog geen dignitas beduiden: deze laatste wordt door de Geest gegeven aan hen, die op de rechte wijze hun ambt uitoefenen overeenkomstig 2 Kor. 10 : 17. Duidelijk richt P. zich tegen de leidinggevenden in de kerk van Rome als hij vervolgt: " ... ecclesiam hanc laesac majestatis divinae ream faciunt." Zie A. C. Honders, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n60" type="end" place="end" n="60"><p>"Si de caelo ipse loqueretur ... quis non ad primum tantae majestatis aspectum prosterneretur? ... Verum ubi homuncio quispiam ex pulvere emersus in nomine Dei loquitur, <choice><sic>hie nostram erga Deum ipsum pietatem er observantiam</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hic nostram erga Deum ipsum pietatem et observantiam</corr></choice> optimo testimonio declaramus si dociles nos exhibemus eius ministro quum <choice><sic>nulla ramen in re</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">nulla tamen in re</corr></choice> nos excellet." <hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 3, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n61" type="end" place="end" n="61"><p>Dit citaat niet in <hi rend="italic">Inst.</hi> gevonden, wel in de commentaar op 2 Kor. ad 2 Kor. 5 : 7: "Videmus enim sed in speculo er aenigmate: hic est, loco rei in verbo acquiescimus."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n62" type="end" place="end" n="62"><p>Het verschil in de edities 1536/1559 houdt verband met de breuk met de organische kerkopvatting en met het kerkelijk realisme. De ambten zijn 'uit hun transsubstantiatie losgemaakt' (vgl. verslag <hi rend="italic">NRC.,</hi> zie noot 1).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n63" type="end" place="end" n="63"><p>"Die Gewalt der Schlüssel also die Gewalt der Bischöfe ist nach dem Evangelium die Vollmacht oder der Auftrag Gottes das Evangelium zu verkondigen, Sünden nachzulassen oder zu behalten und die Sakramente zu spenden. Denn mit diesem Auftrag sendet Jesus die Apostel aus. Joh. <choice><sic>20 : 2 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">20 : 21</corr></choice>, Markus 16 : 15." <hi rend="italic">Vgl. Das Augsburger Bekenntnis,</hi> herausgegeben von Heinrich Bornkamm, Furche Bücherei 228, Hamburg 1965, p. 59 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n64" type="end" place="end" n="64"><p>Zie n. 38.13. Vgl. <hi rend="italic">De baptismo 5,</hi> 27, 38, <hi rend="italic">MPL. 43,196; De baptismo</hi> 4, 3, 4, <hi rend="italic">MPL. 43, 156; Enarratio in psalmos</hi> 106, 4, <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 40, 1572; <hi rend="italic">E.i.p.</hi> 126, 3, <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 40, 1858; <hi rend="italic">Tractatus in Johannis evangelium</hi> caput 12, <hi rend="italic">MPL.</hi> 35, 1725.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n65" type="end" place="end" n="65"><p>Vgl. M. van Rhijn, <hi rend="italic">Studiën over Luthers rechtvaardigingsleer,</hi> Amsterdam 1921, p. 81 (vgl. Thomas, <hi rend="italic">Summa Theologiae 1,</hi> 11 qu. 62 a, 3; L.c. qu. 113 a, 6); alsook <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 92 (vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion symbolorum,</hi> Freiburg 1937, 21-23, Decretum de justificatione caput 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n66" type="end" place="end" n="66"><p>Vgl. H. Heppe, <hi rend="italic">Reformierte Dogmatik</hi> (ed. E. Bizer), Neukirchen-Moers 1935, p. 432: "actus judicialis quo <choice><sic>Deus index hominem peccati convictum er aeternae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Deus iudex hominem peccati convictum et aeternae</corr></choice> mortis reum ... iustum declarat."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n67" type="end" place="end" n="67"><p>Vgl. Van den Eynde, a. w., p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n68" type="end" place="end" n="68"><p>Vgl. Karl Adam, a. w., p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n69" type="end" place="end" n="69"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 5 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n70" type="end" place="end" n="70"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 3, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n71" type="end" place="end" n="71"><p>Precies als de apostelen (non aliter) hadden profeten het 'ministerium' van de 'praedicatio', cd. 1536/1539 <hi rend="italic">CR. 1,</hi> p. 206 v., 1042 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n72" type="end" place="end" n="72"><p>Vgl. R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht 1,</hi> Leipzig 1892, p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n73" type="end" place="end" n="73"><p>Zie noot 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n74" type="end" place="end" n="74"><p>Volgens Van den E. zijn de didascaloi leken zonder officiële opdracht, die het geloof <pb n="389" ed="VW"/>uitleggen met behulp van het O.T. om een diepere zin te vinden. Hun werk wordt bij hun verdwijnen opgenomen in het episcopaat. Vgl. a.w., p. 61.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n75" type="end" place="end" n="75"><p>Vgl. Karl Adam, a.w., p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n76" type="end" place="end" n="76"><p><hi rend="italic">mpL.</hi> 40, 678; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 46, 223.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n77" type="end" place="end" n="77"><p>"Itaque non temere pater filium ad nos mittens singulari praerogativa nobis praefecit: ipsum non hominem quemquam audiri praecipiens." CR. <hi rend="italic">1,</hi> p. 207 (p. 426); ed. P. Barth, W. Niesel, <hi rend="italic">Calvini Opera,</hi> München 1926, vol. 1, cap. 6, <hi rend="italic">Inst.</hi> 1536, p. 236.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n78" type="end" place="end" n="78"><p>Zie noot 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n79" type="end" place="end" n="79"><p>"Sensuyt du second ordre que nous avons nomme de docteurs. Loffice propre de docteurs est denseigner les fidelles en same doctrine affin que la purete de levangile ne soit corrompue ou par ignorance en par maulvaises opinions. Toutesfois selon que les choses sont aujourdhuy disposees nous compregnons en ce tiltre les aydes et instructions peur conserven la doctrine de dien er faire que lesglise ne soit desolee par fanate de pasteurs (er ministres) ainsi peur user d'un mot plus intelligible nous appellerons lordre des escolles." Vgl. P. Barth, a. w., dl. 2, p. 338; <hi rend="italic">CR.</hi> X 1, 2 1. Vgl. W. F. Dankbaar, <hi rend="italic">Het doctorenambt bij Calvijn (Nederlands Theologisch Tijdschrift, jg.</hi> 19, 1964/1965, p. 135 vv.). Zie n. 59.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n80" type="end" place="end" n="80"><p>Vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Nederlands Hervormd Kerkrecht,</hi> Nijkerk 1951, p. 19 v.: "Terwijl in Genève bijna uitsluitend sprake komt van een wetenschappelijke 'profetie' die in de 'ordre écoles'opgenomen is en dienen moet tot opleiding van predikanten ... is in de Wezelse Acta vooral van een gemoedelijke, meer tot opbouw van de kennis der Schriften van eenvoudige gemeenteleden strekkende, profetie 'sprake ... Hier is de Londense kerkenordening ... ongetwijfeld de bron geweest."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n81" type="end" place="end" n="81"><p>Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 121-13 1. Het gaat om "kerkelijke wetten op last van de Staten van Holland en Zeeland ontworpen in 1576". Blijkens de <choice><sic>aanhef isde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">aanhef is de</corr></choice> bedoeling van deze wetten "dat in onze steden de leere des heiligen Evangeliums op 't aldersuiverlijkste voorgedragen werde en dat ook selfs de kerken op 't alderbeste gegouverneert worden". -Na de vermelding van de vier ambten komt art. 36: "Terwijl hedendaegs de Professoren van der Theologie in der Doctoren plaetse sijn, so hebben wij deselve gelijk als de Professeurs van de andere kunsten en wetenschappen in onser nieuwer Universiteit van Leyden gestelt en sullen sorge dragen, dat deselve volgens de wetten hen lieden voorgeschreven (de welke wij alhier te vermelden onnodig achten) met de heilige Schrift suiverlijk uit te leggen geleerde en waerdige Harders formeren."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n82" type="end" place="end" n="82"><p>Zie n. 34.5; 63.16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n83" type="end" place="end" n="83"><p>Voor Oort VW., dl. 1, p. 300; Kuenen VW., dl. 2, p. 15 l; Van Maanen VW., dl. 2, p. 14; Tiele VW., dl. 2, p. 152 en VW., dl. 1, p. 355.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n84" type="end" place="end" n="84"><p>Papias, geb. ±70, die (vlg. Irenacus) Johannes de apostel tot leermeester had, gestorven ±130, schrijver van <hi rend="italic">Uitleggingen,</hi> zegt in fragment 2 (zie <hi rend="italic">Patrum apostolicorum Opera,</hi> recens. de Gebhart, de Harnack, Zahn, ed. sexta minor Lipsiae 1920, PAO., p. 70), dat hij niet alleen bij geschriften maar bij de levende stem van presbuteroi te rade is gegaan.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n85" type="end" place="end" n="85"><p><hi rend="italic">An Essay on the Development of christian doctrine,</hi> the edition of 1845 with an introduction bv J. M. Cameron, Penguin Books, Hammondsworth 1974, p. 122 v.; zie ook inhoudsopgave p. 65.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n86" type="end" place="end" n="86"><p>Het Gelderse Laren, toen standplaats van N.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n87" type="end" place="end" n="87"><p>Het verschil tussen episkopos en presbuteros, voor alle geleerden een 'schwierige Frage', bestond voor S. niet in zo verre dat zij gelijk waren aan elkaar. Volgens hem duikt in de Prima Clementis de katholieke vorm van de kerk voor het eerst en plotseling op. Later verwerpt hij deze theorie. <hi rend="italic">Kirchenrecht 1,</hi> p. 87. Ook de volgende opmerkingen zijn aan die passage bij Sohm ontleend.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n88" type="end" place="end" n="88"><p><hi rend="italic">De kerkorganisatie van de eerste eeuwen en wij,</hi> Baarn 1937.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n89" type="end" place="end" n="89"><p>Vgl. Lietzmann, a.w., 1, p. 148.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n90" type="end" place="end" n="90"><p>Vgl. <hi rend="italic">Trall. III, PAO.,</hi> p. 97; Batiffol, a.w., p. 158.</p></note>
<pb n="390" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n91" type="end" place="end" n="91"><p><pb n="390" ed="VW"/>"Primum genus ministrorum sacrorum sunt dici pastores et concionatores. Pastor ecclesiae describi potest quod sit minister a Christo per ecclesiam vocatus ut Populum sibi assignatum et commissum necessariis mediis saluter paseat." PE., <choice><sic>Pars 1, Lib. 11, Tract.111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Pars I, Lib. II, Tract. III</corr></choice>, Cap. II, p. 403. Met de media zijn bedoeld: preces, verbum, sacramenta, discipline, exemplum.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n92" type="end" place="end" n="92"><p>Zie n. 61.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n93" type="end" place="end" n="93"><p>Vgl. <hi rend="italic">Ad Magnesios, PA O.,</hi> p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n94" type="end" place="end" n="94"><p>"Ce collège de presbytres est dépositaire d'un pouvoir que vraiment on ne peut assimiler a un autre <choice><sic>que Ie pouvoir</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">que le pouvoir</corr></choice> d'ordre." A. w., p. 139 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n95" type="end" place="end" n="95"><p>Zie noot 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n96" type="end" place="end" n="96"><p>Vgl. <hi rend="italic">1 Clemens 32,2; 1 Clem.</hi> 40,5; vgl. PAO., p. 17, 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n97" type="end" place="end" n="97"><p>Oecolampadius (1482-1531), bijbelgeleerde; strijdbaar en irenisch, reformator van Bazel; in feite de initiator van het ambt van ouderling (reeds in 1530) als de figuur, die als vertegenwoordiger der gemeente met de predikanten samen de tucht heeft te handhaven: een eigen kerkelijke tucht d.m.v. de ouderling. Vgl. E. Staehelin, <hi rend="italic">Das Theologische Lebenswerk Johannes Oecolampads,</hi> Leipzig 1939, p. 509. Vgl. A. van Ginkel, <hi rend="italic">De ouderling,</hi> Amsterdam 1975, p. 77-81. Invloed op Calvijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n98" type="end" place="end" n="98"><p>"Proinde quemadmodum salvifica Christi doctrina anima est Ecclesiae, <choice><sic>ira illic disciplina</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ita illic disciplina</corr></choice> pro nervis est: qua fit ut membra corporis, suo quodque loco inter se cohaereant." <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 12, 1. - In het vervolg tekent N. de vier grondlijnen van de calvijnse ordening.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n99" type="end" place="end" n="99"><p>Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude kerkenordeningen der Nederlandsche Hervormde Gemeenten</hi> 1563-1638, Zaltbommel 1865, p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n100" type="end" place="end" n="100"><p>Zie n. 86.8; vgl. ook <hi rend="italic">Ordonnances ecelésiastiques de 1Église de Genève,</hi> ed. P. Barth etc. Met betrekking tot de anciens: "Leur office est de prendre garde sur la vie dun chascun dadmonester amyablement cculx quilz verront faillir en mener vie desordonnee et la ou il en seroit mestier fayre rapport a la compagnie qui sera deputee pour fayre les corrections fraternelles er les faire avee les autres." (IV, 6): In de kerkorde van de NHK. staat als eerste taak der ouderlingen: het vergaderen der gemeente. Door N.' invloed aldus erin gekomen (volgens een mondelinge mededeling van H. Bartels).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n101" type="end" place="end" n="101"><p>'selon que les choses sont aujourdhuy disposees.' Zie n. 56.79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n102" type="end" place="end" n="102"><p>Het woord 'departementen' komt als zodanig bij Calvijn waarschijnlijk nergens voor. De Franse vertaling van de <hi rend="italic">Institutie</hi> kent het woord 'ministères', zo in IV, 3, 2-5; 4, 9. Prof. dr. W. F. Dankbaar (in een brief) sluit niet uit, dat N. bij zijn woordkeus hieraan associeert. Prof. dr. W. van 't Spijker (eveneens in een schrijven) herinnert aan de door Calvijn aan Bucer ontleende benaming der ambten als partes te weten van het eenhoofdig episcopaat van Christus. Vgl. hiervoor Bucers <hi rend="italic">Romeinencommentaar, cd.</hi> 1562, Straatsburg,p.540-542.Zie ook Calvijns eigen commentaar opEfeze 4 : 11v.Vgl.nog W.van 't Spijker, <hi rend="italic">De ambten bij Martin Bucer,</hi> diss. Kampen 1970, p. 132 v., 317 vv.; eveneens A. Ganoczy, <hi rend="italic">Calvin, théologien de l'église,</hi> Parijs 1964, p. 298; ibid., <hi rend="italic">Ecclesia ministrans,</hi> Freiburg 1968, p. 390; alsook R. Boon, <hi rend="italic">Apostolisch ambt en Reformatie,</hi> Nijkerk 1965, p. 191.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n103" type="end" place="end" n="103"><p>"In <choice><sic>ecelesiis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ecclesiis</corr></choice> Hungaricis et <choice><sic>Transsylvanic is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Transsylvanicis</corr></choice> senior dicitur <choice><sic>primus er praeses</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">primus et praeses</corr></choice> inter concionatores cuiusque districtus. Cujus <choice><sic>potestas er officium</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">potestas et officium</corr></choice> ex istarum ecclesiarum canonibus ecclsiastis percipi potest. " - De functie der presbyters <choice><sic>vo1gens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">volgens</corr></choice> Voetius is o.m.: "quod attendunt verbi ministris tamquam ephori advigilantes ne in moribus aut doctrina exorbitant." Vgl. PE., Pars II, <choice><sic>Liber 11, Tract. 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Liber II, Tract. III</corr></choice>, Cap. IV, p. 437. Maw.: Voetius kent het toezicht op de predikanten als taak der ouderlingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n104" type="end" place="end" n="104"><p>"Ten derde is hun ambt inzonderheid mede toezicht te nemen op de leer en de wandel van de dienaren des Woords, opdat alles tot stichting der kerk gericht worde en dat geen vreemde leer worde voorgedragen volgens Handelingen 20 : 28, waar de apostel vermaant naarstige vacht te houden tegen de wolven, die in de schaapskooi van Christus <pb n="391" ed="VW"/>zouden kunnen komen." - A. van Ginkel,a.w., p. 11, vermeldt de kritiek van N. op dit toezicht der ouderlingen op de dienaar des Woords, toont daarvan echter positieve kanten (p. 254).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n105" type="end" place="end" n="105"><p>Zie n. 61.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde.n106" type="end" place="end" n="106"><p>Vgl. <hi rend="italic">GD.,</hi> IV, Kampen 1930<hi rend="superscript">4</hi> p. 462 (1901<hi rend="superscript">1</hi>, p. <choice><sic>17l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">171</corr></choice>): "De leraars zaaien het woord, de ouderlingen zoeken de vrucht." Even daarvoor: "Ook de leraars zijn zwakke en zondige mensen en behoren onder opzicht te staan; indien de raad van ouderlingen en de vergadering van genabuurde kerken dat niet doet, wordt de gemeente een speelbal van de pastor of anders een superintendentuur of episcopaat noodzakelijk."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="56" xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift" decls="#bibl-noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift">
<pb n="391" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkorde en beroep op de Schrift<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">I</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Omtrent het beroep op de Schrift ten opzichte van de bepalingen van Kerkorde is altijd veel te doen geweest.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Professor Brouwer komt er in zijn belangrijke beschouwingen in <hi rend="italic">De kerkorganisatie en wij</hi> ook telkens op terug.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Hij wijst met de stukken aan dat er allerlei verschillen zijn aan te wijzen tussen de inrichting van de ambten zoals de gereformeerde kerken die thans kennen en dat wat wij in de oude kerk en de Schrift daaromtrent vinden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daaruit blijkt zeer zeker dat een bloot-exegetische en historische beschouwing ons van de Schrift uit niet regelrecht bij Dordt behoeft te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik zal voor een beroep op de Schrift in de starre zin waarin dat menigmaal gebeurt hier niet een lans breken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik geloof ook dat wij met een concordantie en wat commentaren gewapend nog niet in staat zijn een bijbelse kerkorde in elkaar te zetten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De reformatoren hebben dat ook niet gedaan.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij hebben in aanmerking genomen hoe de tijdsomstandigheden waren.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zoals de zaken nu staan,</seg> <seg n="4.5.2">zegt Calvijn ergens,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.5.3">zullen we de dingen met die naam noemen en ze zo inrichten.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dat is verstandige en vrome taal.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">"Er is",</seg> <seg n="5.1.2">zo zei mij iemand die de kerkelijke wereld van heden buitengewoon goed kent,</seg> <seg n="5.1.3">"er is wel bereidheid bij de mensen om iets nieuws te aanvaarden."</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En hij bedoelde daarmee dat de noden van de tijd groot genoeg zijn om niet dood te liggen om elke overgeleverde vorm.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Toch zou ik het erg jammer vinden als een beroep op de Schrift inzake kerkorde door zulke overwegingen geheel in diskrediet werd gebracht.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik zou het niet alleen jammer vinden,</seg> <seg n="6.2.2">maar geloof ook dat wij de kerk daarmee van haar wortel zouden afsnijden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een beroep op de Schrift heeft <pb n="392" ed="VW"/>zeker met exegese en historisch onderzoek te maken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar het gaat daarin niet geheel op. Teruggaan op de Schrift is het werk van het geloof en dat geldt niet alleen van geloofszaken in engere zin,</seg> <seg n="6.4.2">maar ook van kerkelijke dingen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Voor het zaligmakend geloof hebben wij ook niet genoeg aan exegese en historisch onderzoek.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dan moet er ook kracht Gods tot zaligheid in het Evangelie (Rom. 1 : 16) zitten.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wij worden geen christen door van het Evangelie met historisch-kritische middelen een roman te maken,</seg> <seg n="6.7.2">zoals Frenssen dat deed in Hilligenlei.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Wij zijn dan op weg een heiden te worden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er zijn omtrent de oudste kerk ook zeer verschillende theorieën en constructies die zich buitengewoon aangenaam laten lezen,</seg> <seg n="7.1.2">maar die ook min of meer de indruk van romans<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.4" rend="superscript">4</ref> maken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Op zulke romans hebben Luther en Calvijn de Reformatie niet gebouwd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Op die manier zijn ze niet op de Schrift teruggegaan,</seg> <seg n="7.3.2">toen ze voor hun kruiskerken een organisatie zochten.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hun beroep op de Schrift was niet literarisch of esthetisch;</seg> <seg n="7.4.2">het was een werk van de nood en van het geloof.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En zonder de Schrift zouden ze niet staande zijn gebleven.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De kruiskerken zijn zo dicht mogelijk het kruis van Christus genaderd om bij elkaar te blijven en de eenvoud van de bijbelse voorschriften en beschrijvingen is voor hen een zwaard geweest waarmee ze pronk en praal,</seg> <seg n="7.6.2">de hoogmoed en de tirannie van de roomse hiërarchie hebben weerstaan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo'n teruggaan op de Schrift legt zich natuurlijk uiteen in een brede controverse die eeuwen in beslag neemt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wanneer het lang duurt en heel andere tijden komen,</seg> <seg n="8.2.2">zullen sommige van die argumenten,</seg> <seg n="8.2.3">als ze maar steeds herhaald worden,</seg> <seg n="8.2.4">vaak de indruk maken van dooddoeners te zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ze kunnen dat ook worden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar men mag daarbij niet uit het oog verliezen dat het elementen zijn die tot een geheel hebben behoord en misschien nog behoren en dat ze in verband daarmee moeten beoordeeld worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Zo'n geheel argument is geen dooddoener.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is de slingersteen,</seg> <seg n="9.2.2">het <hi rend="italic">argumentum ad hominem,</hi></seg> <seg n="9.2.3">waarmee in de geschiedenis der kerk een David een Goliath versloeg.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is een geloofsdaad,</seg> <seg n="9.3.2">een putten uit de Schrift door de Geest en met macht,</seg> <seg n="9.3.3">waardoor de kerk een nieuwe toekomst tegemoetgaat.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De kerken der Hervorming zijn op de Schrift gebouwd en wanneer wij nog enige samenbinding in ons geestelijk-protestants leven voelen,</seg> <seg n="9.4.2">dan kunnen wij dat niet loslaten.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zodra dat geloof in onze zaak ons gaat ontbreken,</seg> <seg n="10.1.2">als we niet meer geloven dat het Gods zaak is,</seg> <seg n="10.1.3">dan komt de traditie,</seg> <seg n="10.1.4">zoals Rome die belijdt,</seg> <seg n="10.1.5">als een ijzeren noodlotsmacht over ons.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het is niet toevallig dat Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.5" rend="superscript">5</ref> thans zo en vogue is.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het is geen kleinigheid als deze atleet des geestes op u aankomt.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wie de dissertatie van Van de Pol<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.6" rend="superscript">6</ref> gelezen heeft,</seg> <seg n="10.4.2">gaat rondom zich kijken of er niet ergens hulp bereid ligt tegen deze inderdaad dreigende,</seg> <seg n="10.4.3"><choice><sic>opdringende macht. ik geloof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">opdringende macht;</corr></choice></seg><choice><sic>opdringende macht. ik geloof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="10.4.4"><choice><sic>opdringende macht. ik geloof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ik geloof</corr></choice><pb n="393" ed="VW"/> dat het enig verweer hierin ligt dat wij ook voor de kerkorde ons beroep op de Schrift vasthouden en volhouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wanneer wij het zelf niet doen,</seg> <seg n="10.5.2">zal Rome het gaan doen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Rome zal de bijbel gaan waarderen als wij er mee klaar zijn.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het doet dit reeds,</seg> <seg n="10.7.2">zoals het ook onze psalmen en gezangen voor de gemeente gaat aanprijzen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Rome,</seg> <seg n="10.8.2">praktisch als altijd,</seg> <seg n="10.8.3">weet dat het episcopaat in de storm der wereldgebeurtenissen althans tijdelijk kan weggevaagd worden.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Dan houdt de protestantse gemeente haar bijbel nog.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Rome erkent nu dat dit een foutief voordeel is.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">De traditie is een draad die breken kan.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De Schrift is een fundament waarop men altijd weer bouwen kan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<pb n="394" ed="VW"/>
<head><s n="11.1"><seg n="11.1.1">II<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Prof. Brouwer is in het vorige nummer ingegaan op mijn beschouwing onder bovenstaande titel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij legt er nadruk op dat wij het er over eens zijn dat de afleiding uit de Schrift meer indirect dan direct is en dat het dan toch wel een zuiver praktische vraag <choice><sic>wordt boe men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">wordt hoe men</corr></choice> de organisatie uitwerkt.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Nu geef ik dat indirecte graag toe,</seg> <seg n="13.1.2">maar dat de vraag daarmee zuiver praktisch wordt,</seg> <seg n="13.1.3">meen ik te moeten betwisten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Onder 'indirect' versta ik hier dat het geen zaak is van letterkundige uitlegging alleen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er komt Geest en geloof bij te pas;</seg> <seg n="13.3.2">de nood is opgelegd.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarom zou men het ook kunnen omkeren en zeggen dat dit juist de directe,</seg> <seg n="13.4.2">regelrechte toepassing van de Schrift is,</seg> <seg n="13.4.3">waarmee God beslag op ons legt zodat wij zeggen:</seg> <seg n="13.4.4">ik kan niet anders.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">- Maar zulke vragen noem ik niet zuiver praktisch.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Dit laatste betekent voor mij veeleer dat men vele kanten uit kan;</seg> <seg n="13.6.2">dat God het bij wijze van spreken verder aan ons overlaat;</seg> <seg n="13.6.3">dat de toepassing van de Schrift in verschillende richtingen kan plaatshebben en dat we een keus mogen doen uit een aantal mogelijke uitleggingen zonder dat een hogere noodzaak ons bindt.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dat het zo niet stond bij de eerste gereformeerden,</seg> <seg n="14.1.2">daarover zullen wij het wel weer helemaal eens zijn.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Deze hebben hun kerkorde geschreven met dezelfde zekerheid waarmee ze hun geloofsbelijdenissen opstelden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Terecht zegt Lechler<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.3" rend="superscript">3</ref> van de eerste synode:</seg> <seg n="15.1.2">"In hun beraadslagingen ligt een zedelijke eenvoud en grootheid die aangrijpend zijn,</seg> <seg n="15.1.3">een rustige waardigheid,</seg> <seg n="15.1.4">een vreedzame en besliste kracht alsof haar leden handelden in volle vrede,</seg> <seg n="15.1.5">onder de bescherming van de wet,</seg> <seg n="15.1.6">terwijl ze toch een bijna zekere dood trotseerden."</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ze maken de indruk alsof ze een aantal bijbelse axioma's opschrijven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zoals er boven de Tien geboden staat dat God Israël uit Egypteland uitgeleid heeft,</seg> <seg n="15.3.2">zo staat boven deze kerkorden:</seg> <seg n="15.3.3">geen kerk zal over een kerk,</seg> <seg n="15.3.4">geen dienaar des Woords,</seg> <seg n="15.3.5">geen ouderling noch diaken,</seg> <seg n="15.3.6">zal de een over de ander heerschappij voeren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Niet meer naar Egypte terug.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Pragmatisme,</seg> <seg n="16.1.2">zuivere zakelijkheid in menselijke zin,</seg> <seg n="16.1.3">is hier niet aanwezig.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De Schrift is hier van éne uitlegging en de synoden zijn van énerlei spraak.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De vraag is nu hoe ze tot die strikte bijbelse eenvoud zijn gekomen en of de zaak voor ons nog zo eenvoudig is gebleven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Want prof. Brouwer heeft gelijk als hij er op wijst dat Calvijn tussen de bijbelse ambten moest kiezen en dat wij anders zouden kunnen kiezen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Waarom geen apostelen meer en geen profeten en waar hebben wij de leraren of doctoren gelaten?</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Blijkt daaruit niet dat de kerkorde voor het grootste deel aan ons eigen believen is overgelaten of dat we,</seg> <seg n="16.6.2">althans na goede exegese,</seg> <seg n="16.6.3">mogen nemen wat ons past?</seg></s> <pb n="395" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="16.7"><seg n="16.7.1">Wij komen uit zulke vragen niet uit als we de mystieke achtergrond van kerkorde en kerkher-vorming niet laten gelden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De Schriftuitlegging van Calvijn heeft een wereldhistorische maat.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ze is van andere orde dan die welke bij Sohm<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.5" rend="superscript">5</ref> of Lietzmann<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.6" rend="superscript">6</ref> te vinden is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De exegese van Calvijn heeft het <hi rend="italic">gedaan,</hi></seg> <seg n="18.2.2">meer dan drie eeuwen lang.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zij heeft een scheppende kracht geoefend en aan het leven in West-Europa zijn vorm gegeven.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Had Calvijn het profetisch ambt gekozen,</seg> <seg n="18.4.2">dan was hij wederdoper geworden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Toen hij de presbyter naar voren bracht,</seg> <seg n="18.5.2">was daar<hi rend="italic">mede kerkorde</hi> gegeven.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Luther bracht geen <hi rend="italic">kerkorde;</hi></seg> <seg n="18.6.2">de dopersen geen <hi rend="italic">kerkorde.</hi></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De instelling van het presbyterie,</seg> <seg n="18.7.2">de regering van de ouderling bij de gereformeerden,</seg> <seg n="18.7.3">betekende dat ook de protestanten een <hi rend="italic">kerkorde kon</hi>den hebben.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Anders hadden ze er geen gehad.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">En daarom draagt deze inrichting met het volste recht haar naam naar de presbyter.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hiervoor zou ik zeer bijzonder de aandacht van prof. Brouwer willen vragen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De commentaren van Calvijn hebben tweeërlei betekenis.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Een <hi rend="italic">wetenschappelijke;</hi></seg> <seg n="19.3.2">en dan mag men ze vergelijken met die van andere vakgeleerden van alle tijden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De reformator zal het dan op sommige punten wel moeten afleggen tegen Harnack<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.7" rend="superscript">7</ref> of Lightfoot.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.8" rend="superscript">8</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 8 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Ook tegen Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.9" rend="superscript">9</ref> en Batiffol.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar de <hi rend="italic">wereldhistorische</hi> waarde van zijn bijbelverklaring is een andere.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En dan is hij minder gemakkelijk te weerleggen,</seg> <seg n="19.7.2">want daarin legt de bijbel zich zelf uit en heeft God zelf de hand in het spel.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Mijn bezwaar tegen het boekje van prof. Brouwer is dat hij daarmee te weinig rekening houdt en de dingen te zeer op het literair-historisch vlak zet.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Op dat terrein zijn inderdaad mooie vondsten gedaan.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">En de wijze waarop de schrijver de lezer daarmee in kennis brengt,</seg> <seg n="20.3.2">in zo kort bestek,</seg> <seg n="20.3.3">durf ik gerust meesterlijk te noemen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Maar ik heb bezwaar tegen het 'en wij',</seg> <seg n="21.1.2">dat hij in de titel opneemt.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Want deze vondsten van vakgeleerden hebben geen directe gevolgen,</seg> <seg n="21.2.2">misschien helemaal geen gevolgen voor de toekomst der kerk.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Althans vergelijkenderwijs hebben ze dat niet.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Vergeleken met een paar plaatsen in de <hi rend="italic">Institutie</hi> en de commentaren van Calvijn,</seg> <seg n="21.4.2">hebben hele bibliotheken vol historische studies nauwelijks invloed.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Men moet aan Newman denken om weer iets te vinden dat daartegenover gewicht in de schaal legt.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar dan zal de argumentatie dadelijk algemener,</seg> <seg n="21.6.2">geestelijken,</seg> <seg n="21.6.3">meer gespannen worden en we weten dan dadelijk dat het geen strijd is tussen teksten alleen,</seg> <seg n="21.6.4">maar tussen geesten.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Ik heb in dit artikel geen ruimte om prof. Brouwer op alle punten die hij aanroert te volgen,</seg> <seg n="22.1.2">ofschoon ik het graag wil doen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Maar één ding zou ik hier toch als voorbeeld van verschillende zienswijze nog willen noemen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het kan dienen als illustratie van wat ik bedoel.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Ik bedoel het ambt der doctoren.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Gebruik makende van de formule voor het wereldhistorische,</seg> <pb n="396" ed="VW"/><seg n="22.5.2">zoals Calvijn die gebruikt en die ik naar voren bracht in mijn vorig artikel,</seg> <seg n="22.5.3">zou prof. Brouwer de kerkelijke professoren van nu als het vierde ambt willen zien.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">NI. 'zoals de zaken nu staan',</seg> <seg n="22.6.2">want dat was de bedoelde formule.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Nu is voor mij dat wereldhistorische in de uitlegging der Schrift voor het creëren van een kerkelijk ambt een besliste vereiste.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men heeft veel getwist over de betekenis van het woord 'ambt'.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Velen hebben gemeend dat er niet meer mee bedoeld werd dan een werk,</seg> <seg n="23.3.2">een opdracht.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Maar kerkelijk is er toch meer mee bedoeld.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het moet een vorm zijn die staan kan,</seg> <seg n="23.5.2">liefst eeuwen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wanneer men het niet zo lichamelijk uit de Schrift kan afleiden,</seg> <seg n="23.6.2">dan moet men het liever een andere naam geven.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Alles wat met de bijbel in verband gebracht kan worden is nog geen ambt.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Wereldhistorische vormen zijn er niet zo heel veel.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Welnu,</seg> <seg n="24.1.2">daar komt prof. Brouwer met de voorslag om de vijf <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> zes kerkelijke hoogleraren,</seg> <seg n="24.1.3">zoals de zaken nu staan,</seg> <seg n="24.1.4">als het vierde gereformeerde ambt te beschouwen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hier kan ik niet goed meekomen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Gelukkig is het een stokpaardje van de schrijver en niet zijn eigenlijke rijpaard,</seg> <seg n="24.3.2">zodat het niet erg is als we hier verschillen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De kerkelijke hoogleraren zijn <hi rend="italic">toevallige</hi> verschijningen;</seg> <seg n="25.1.2">niet als professoren maar wel als <hi rend="italic">kerkelijke</hi> professoren.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij zijn geboren ten gevolge van een encyclopedische vergissing in 1876,</seg> <seg n="25.2.2">toen de wetgever de theologie als academisch leervak verminkte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Die vergissing behoort zeer zeker tot de wereldhistorie,</seg> <seg n="25.3.2">althans tot de vaderlandse kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Maar daarmede heeft de figuur van het kerkelijk hoogleraarschap nog geen wereldhistorische betekenis gekregen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Dat 'zoals de zaken nu staan'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.12" rend="superscript">12</ref> mag niet 'zuiver praktisch' worden opgevat.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Er moet een hogere noodzaak achter schuilen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Een ambt is een kerkelijke vorm,</seg> <seg n="25.7.2">uit de bijbel afgeleid,</seg> <seg n="25.7.3">waarin iets van de macht der schepping ligt.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Toen Calvijn op het bord de pion van de ouderling trok,</seg> <seg n="25.8.2">zette hij daarmee de paus schaakmat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Ik kan niet zien dat de voorslag van prof. Brouwer aan zulke voorwaarden voldoet.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Waarom nu juist deze half buiten de theologische faculteit verdwaalde en door die omstandigheid in de kerk hospiterende functionarissen de aangewezenen zouden zijn voor een reïncarnatie van de oud-christelijke leraar of de calvinistische doctor wil mij niet duidelijk worden.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">En nog minder dat zij ten opzichte van de tucht een speciale roeping zouden hebben.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het vierde ambt is in de christenheid en ook in het calvinisme zwevend gebleven.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het stelt voor:</seg> <seg n="26.2.2">een spanning tussen belijdenis en theologie.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Mystisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.14" rend="superscript">14</ref> heeft de kerk de oplossing als zij de predikant 'herder en leraar' noemt.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar een lichamelijke openbaring van het vierde ambt in de gereformeerde kerk zie ik nog niet komen!</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Daarvoor zijn de spanningen tussen kerk en school vooralsnog te groot.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<pb n="397" ed="VW"/>
<head><s n="27.1"><seg n="27.1.1">III<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Prof. Brouwer is er met de beantwoording van mijn vorig artikel wat vlug<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.2" rend="superscript">2</ref> bij geweest.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij gaf,</seg> <seg n="28.2.2">daartoe in de gelegenheid gesteld,</seg> <seg n="28.2.3">een naschrift.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hij vroeg waarom ik niets zei over zending,</seg> <seg n="28.3.2">over kerkvisitatoren en over de vrouw?</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Die waren door hem in het meinummer ook genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Nu staat het antwoord op die vraag reeds duidelijk in mijn vorig artikel.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik schreef daar dat ik in dat artikel <hi rend="italic">geen ruimte</hi> had om al die punten te behandelen,</seg> <seg n="29.2.2">maar dat ik het graag wou doen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Waar het over <hi rend="italic">ambten ging,</hi></seg> <seg n="29.3.2">drong de <hi rend="italic">doctor</hi> zich het eerst naar voren omdat deze vanouds onder de ambten voorkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wanneer hier een oplossing zal komen moet het hele vraagstuk van <hi rend="italic">kerk en school</hi> er in betrokken worden.</seg></s> <pb n="398" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="29.5"><seg n="29.5.1">Ik ga hier dus eerst door met de beschouwingen in mijn vorig artikel,</seg> <seg n="29.5.2">om dan in een afzonderlijk stuk de vraag onder de ogen te zien,</seg> <seg n="29.5.3">die prof. B. in zijn naschrift opwerpt,</seg> <seg n="29.5.4">of niet iedere kerkelijke denominatie op dezelfde wijze als ik het deed voor de gereformeerden haar ambtelijke inrichting uit de Schrift zou kunnen afleiden en of daarmee de zaak dan niet tot een zuiver-praktische aangelegenheid herleid is.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Daarover dus nader.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Hier kom ik nu op de punten die ik in mijn vorig artikel nog liet rusten.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">En dan moet ik beginnen met er op aan te dringen dat men hier scherp moet onderscheiden.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Ik had er op de predikantenvergadering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.4" rend="superscript">4</ref> op gewezen dat de kerk bij Calvijn vier 'departementen'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.5" rend="superscript">5</ref> heeft;</seg> <seg n="29.9.2">dat ze viermaal op het leven beslag legt.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">En nu komt prof. Brouwer met nog drie verdere departementen die hij voor onze tijd wil zien ingesteld:</seg> <seg n="29.10.2">zending,</seg> <seg n="29.10.3">visitatie en arbeid der vrouw.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Hier staan de zaken heel anders dan bij de doctor.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">De gereformeerde kerk heeft hier geen uit de Schrift afgeleid afzonderlijk <hi rend="italic">ambt,</hi></seg> <seg n="29.12.2">maar zij heeft wel,</seg> <seg n="29.12.3">althans voor zending en diaconessenwerk,</seg> <seg n="29.12.4">een zich steeds uitbreidend arbeidsveld,</seg> <seg n="29.12.5">een <hi rend="italic">dienst.</hi></seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">De kwestie is dus hoe we ons de verhouding tussen die beide hebben te denken of,</seg> <seg n="29.13.2">wanneer en onder welke voorwaarden een dienst tot een ambt kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daarmee raken we een zeer wezenlijk punt in de kerkorde,</seg> <seg n="30.1.2">dat in deze discussie duidelijk moet uitkomen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het ambt bezit altijd enige kenmerken die uit de dienst alleen niet verklaard kunnen worden.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Was dat niet het geval,</seg> <seg n="30.3.2">dan zou de instelling van ambten inderdaad een zuiver-praktische aangelegenheid zijn waartoe iedere kerk kon overgaan als het haar gelegen kwam.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En een andere kerk kon dat dan weer op een andere manier doen.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Zo stelt prof. Brouwer het zich dan ook voor.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">De schriftuurlijke afleiding komt dan neer op het zoeken naar <hi rend="italic">een letter.</hi></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar dat het zo niet kan zijn,</seg> <seg n="31.1.2">leert ons al reeds de oecumenische gedachte en de oecumenische praktijk.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Bij de discussie over de ambten in het debat rondom de reorganisatie kwam herhaaldelijk uit dat de verschillende kerken niet onverschillig zijn omtrent de opvatting der ambten bij haar zusterkerken.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Er speelt hier mystiek onder:</seg> <seg n="31.3.2">De Una Sancta spreekt mee;</seg> <seg n="31.3.3">het begin en het einde laten zich gelden;</seg> <seg n="31.3.4">het oer-christendom en de kerk van het einde,</seg> <seg n="31.3.5">de hemelse kerk.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Er is een structuur van het lichaam van Christus die in de Schrift mystisch gegeven is en die het laatste woord spreekt in het wereldhistorisch debat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1"><hi rend="italic">Zo nuchter</hi> als prof. Brouwer het voorstelt liggen de dingen van de kerk toch wel niet.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Heel duidelijk komt dit uit bij de ouderling.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het <hi rend="italic">ambt</hi> gaat bij hem niet restloos op in de <hi rend="italic">dienst</hi> die de gereformeerde kerk hem heeft toebedacht.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Er blijven mystieke trekken over die hun verklaring alleen vinden in de Schrift en in de geschiedenis der oude kerk.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">In het algemeen in de structuur van de Una Sancta.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Letten we nu op de drie diensten die prof. Brouwer tot ambten zou willen <pb n="399" ed="VW"/>maken.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik begin met de visitatie omdat dat het bescheidenste werk is.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Zending en diaconessenarbeid hebben wijder aspect.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Welnu,</seg> <seg n="34.1.2">prof. Brouwer behoeft zich tegenover mij zeker niet in een houding van verweer te stellen als het over de visitatie als dienst gaat.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Reeds in <hi rend="italic">het Algemeen Weekblad</hi> van 3 januari 1930<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.7" rend="superscript">7</ref> ben ik naar aanleiding van het toen aanhangig-zijnde reorganisatievoorstel van prof. Haitjema c.s. opgekomen voor een meer bemiddelende regeling van de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">In mijn brochure <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde</hi> van 1932 heb ik toen een lans gebroken voor een meer episcopale behandeling van de kerkelijke tuchtprocedure<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.8" rend="superscript">8</ref> waarin dan de persoonlijke deelname tot uiting zou kunnen komen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">En van toen af tot nu toe heb ik in verschillende commissies onafgebroken meegewerkt om dergelijke denkbeelden in artikelen te belichamen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Daarover gaat het dus allerminst.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Waarover dan wel?</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">- Prof. Brouwer brengt deze dingen naar voren om daarmee te kennen te ge ven dat er ten opzichte van de kerkelijke ambten geen <hi rend="italic">numerus clausus</hi> bestaat.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Hij wil er mee zeggen dat zo'n nieuw departement een nieuwe,</seg> <seg n="34.8.2">indirecte afleiding uit de bijbel meebrengt en dus op een lijn staat met de anderen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Dat het een zuiver praktische aangelegenheid is.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Tegen deze voorstelling heb ik bezwaar.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Bij de beschouwing van het werk van de kerkvisitator moet men wel degelijk rekenen met het verschil tussen ambt en dienst.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Gaf men het de rang van ambt,</seg> <seg n="35.3.2">dan kreeg het de mystiek der kerk om zich heen en zou men het op de duur van het episcopaat niet kunnen onderscheiden.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De hiërarchie deed dan haar intrede.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Dat dit niet enkel een kwestie van woorden is,</seg> <seg n="35.5.2">weet prof. Brouwer even goed als ik.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Het is bij de discussies in Kerkopbouw voldoende gebleken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Zuiver praktisch laten zulke zaken zich niet behandelen.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Wie uit overdreven begeerte om gewoon en nuchter te zijn de laatste resten van mystiek uit de dingen gaat verdrijven,</seg> <seg n="35.8.2">berooft ze van hun kracht.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Kerkelijke actie heeft minstens evenveel met mystische instincten te doen als met zakelijke overwegingen.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Met intellectuele zakenmensen laat zich geen gemeentelijke beweging voeren.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Men heeft toch <hi rend="italic">het volk</hi> nodig en dat laat zich op dit gebied niets wijsmaken.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Ik moet dus mijn bezwaren tegen de m.i. veel te rationele behandelingswijze van prof. Brouwer handhaven.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ik geloof niet dat men de reeks der <hi rend="italic">ambten</hi> naar willekeur verlengen kan door het inschakelen van een <hi rend="italic">dienst,</hi></seg> <seg n="37.2.2">ook al is deze nog zo nuttig.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De differentiatie van de kerkelijke ambten is aan heel bijzondere voorwaarden gebonden en daarmee moeten wij rekening houden.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Wie de kerkvisitatie in volle zin ambtelijk maakt,</seg> <seg n="37.4.2">moet er rekening mee houden dat hij de bisschop heeft ingehaald.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<pb n="400" ed="VW"/>
<head><s n="38.1"><seg n="38.1.1">IV<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Prof. Brouwer heeft in het vorig nummer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.2" rend="superscript">2</ref> onze discussie over bovenstaand onderwerp voortgezet.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik heb bij lezing van zijn artikel de indruk gekregen dat hij aan mijn argumenten niet volkomen recht laat wedervaren,</seg> <seg n="39.2.2">maar er min of meer langsheen gaat.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ik bedoel niet dat hij dit opzettelijk gedaan zou hebben.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het is een kwestie van 'Einstellung',</seg> <seg n="39.4.2">die het hem moeilijk maakt een opvatting te laten gelden die samenhangt met een gezichtspunt dat heel anders ligt dan het zijne.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Soms lijkt het alsof hij zelfs moeite heeft dat andere helemaal in ernst te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo had ik in mijn vorig artikel een onderscheiding gemaakt tussen de <hi rend="italic">wetenschappelijke en de wereldhistorische</hi> waarde van Calvijns exegese.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Daarin had ik de portee van mijn artikel op formule gebracht.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">En op die hoofdgedachte van mijn stuk is mijn geachte bestrijder</seg> <seg n="40.3.2">- ik durf wel zeggen</seg> <seg n="40.3.3">- met geen enkel woord ingegaan.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hij gaat er telkens langs,</seg> <seg n="40.4.2">maar nooit er op in.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zo komt het dat hij steeds conclusies uit mijn beweringen trekt die ik absoluut niet kan onderschrijven.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Ik wil er enkele aanwijzen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Zo leidt prof .</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Brouwer uit het feit dat ik zijn onderzoek <choice><sic>naarde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">naar de</corr></choice> <hi rend="italic">Kerkorganisatie der eerste Eeuw</hi> prijs als zeer knap werk,</seg> <seg n="40.8.2">maar bezwaar maak tegen zijn toepassingen die hij in de titel samenvat met het <hi rend="italic">en wij</hi></seg> <seg n="40.8.3">- ik zeg daaruit leidt hij af dat ik zou toegeven dat wij onze eigen weg volgen,</seg> <seg n="40.8.4">afgezien van de eerste eeuw.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Ik bedoelde echter juist het omgekeerde.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Wat mijn bestrijder mij hier toeschrijft is een conclusie uit zijn eigen premissen en niet uit de mijne.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Ik <pb n="401" ed="VW"/>beweerde dat er een wereldhistorische exegese van de bijbelse gegevens bestaat en dat de ontbinding daarvan andere eisen stelt dan vlijtig onderzoek van historische bronnen en vaardig gebruik van commentaren.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Wie zulk een exegese in grote stijl als die van Calvijn wil ontbinden moet de macht hebben haar te vervullen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Prof. Brouwer noemt dat in zijn artikel:</seg> <seg n="41.1.2">dogmatische bezwaren.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Goed,</seg> <seg n="41.2.2">laat men ze zo noemen als men wil.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar deze dogmatiek inzake de kerk is geen liefhebberij van de reformatoren geweest.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Ze heeft haar wortelen in de Schrift,</seg> <seg n="41.4.2">zoals de hele dogmatiek.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">En als prof. Brouwer uit dat dogmatische afleidt dat dit dus niet schriftuurlijk is,</seg> <seg n="41.5.2">dan zit daar weer een opvatting van de verhouding van Schrift en dogmatiek achter,</seg> <seg n="41.5.3">die niet van mij maar van hem zelf is.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Precies zo staat het,</seg> <seg n="42.1.2">als hij de 'mystische instincten' waarover ik sprak gelijkstelt met de 'historische argumenten',</seg> <seg n="42.1.3">door hem genoemd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De mystische overwegingen waarop ik het oog had zijn iets heel anders dan historische argumenten.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Ze hebben iets in zich van wat Jezus zegt:</seg> <seg n="42.3.2">'Van de ouden is gezegd</seg> <seg n="42.3.3">- maar ik zeg u'.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Harnack gebruikt historische argumenten;</seg> <seg n="42.4.2">Batiffol weer andere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Hier gaat prof. Brouwer weer,</seg> <seg n="42.5.2">voor zover ik het zie,</seg> <seg n="42.5.3">met geen enkel woord in op een hoofdgedachte van mijn stuk.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Ik heb duidelijk gezegd wat ik met die mystiek bedoel toen ik schreef dat de Una Sancta hier meespreekt,</seg> <seg n="42.6.2">het begin en het einde,</seg> <seg n="42.6.3">het oer-christendom en de hemelse kerk.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Ik begrijp niet hoe Brouwer een exegese onder zulke invloeden kan verwarren met historische argumenten.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Over de hele lijn komt hij uit zijn eigen gedachtengang te weinig uit om werkelijk contact te krijgen met wat ik schreef .</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Iemand als Newman verstond deze dingen wel.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">In zijn <hi rend="italic">Essay on the Development of Christian Doctrine</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.4" rend="superscript">4</ref> zegt hij dat de methode waarmee de protestanten hun kerkorde uit de Schrift afleiden even subtiel is als die van de roomsen en dat ze handelen op grond van leerstellingen die even weinig uitgesproken zijn en van redenen die in vroeger tijden even weinig geanalyseerd zijn als dat bij hun tegenstanders het geval is.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">En wat Newman daarmee bedoelt zegt hij op dezelfde bladzij heel duidelijk:</seg> <seg n="43.3.2">"Deze leerstellingen en gebruiken,</seg> <seg n="43.3.3">ze mogen dan waar en goed zijn of niet,</seg> <seg n="43.3.4">zijn zeer zeker gewonnen,</seg> <seg n="43.3.5">niet door een bloot exegetiseren en argumenteren op woorden en zinnen die men zwart op wit voor ogen heeft,</seg> <seg n="43.3.6">maar door de onbewuste groei van ideeën die hun vaste plaats hebben in de geest."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Newman had vroeger,</seg> <seg n="44.1.2">toen hij nog meer voor de protestanten voelde,</seg> <seg n="44.1.3">daarover in warmere bewoordingen geschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Maar in zijn laatste hoofdwerk,</seg> <seg n="44.2.2">zijn <hi rend="italic">Grammar of Assent,</hi></seg> <seg n="44.2.3">toen hij heel anders over hen dacht,</seg> <pb n="402" ed="VW"/><seg n="44.2.4">heeft hij die passage toch weer <choice><sic>afgeschreven omzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">afgeschreven om zijn</corr></choice> religieuze kennisleer te verduidelijken.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">"Het komt er niet op aan" schreef hij dan,</seg> <seg n="44.3.2">"of (de eerste protestanten) al of niet slechts bij toeval tot een juiste conclusie kwamen op premissen die uit een oogpunt van logica vals waren.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zij hadden geen tijd voor theorieën van welke aard ook;</seg> <seg n="44.4.2">en die uit hun handen te verlangen verraadt onkunde omtrent de menselijke natuur en omtrent de manier waarop in een mensenleven waarheid gesmeed wordt.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Gezond verstand,</seg> <seg n="44.5.2">toeval,</seg> <seg n="44.5.3">morele waarneming,</seg> <seg n="44.5.4">genie,</seg> <seg n="44.5.5">de grote ontdekkers van beginselen,</seg> <seg n="44.5.6">redeneren geen van alle.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zij hebben geen argumenten,</seg> <seg n="44.6.2">geen gronden;</seg> <seg n="44.6.3">zij zien de waarheid maar zij weten niet hoe ze die zien;</seg> <seg n="44.6.4">en als ze die ooit zoeken te bewijzen,</seg> <seg n="44.6.5">is dat voor hen niet meer proefondervindelijk dan wanneer ze een weg moesten zoeken naar een verre berg die ze met de ogen zien;</seg> <seg n="44.6.6">en waarbij ze verstrikt,</seg> <seg n="44.6.7">verwond en misschien ondersteboven raken bij de bovenmatige inspanning ...</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Het volksgeweten in de zestiende eeuw zag waarschijnlijk de bijbel als het Woord Gods zoals niets anders zijn Woord is;</seg> <seg n="44.7.2">en dat door de macht van een sterk besef,</seg> <seg n="44.7.3">een soort moreel instinct of door een gelukkig vermoeden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Prof. Brouwer en de verdere lezers mogen mij dit lange citaat vergeven.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het bewijst dat deze kardinaal het wereldhistorische in de exegese van Luther en Calvijn wel verstond.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Wanneer hij ze beschrijft als een <hi rend="italic">gevolgtrekkend besef</hi> (illative sense),</seg> <seg n="45.3.2">- volgens de latere kardinaal ook valse gevolgtrekking</seg> <seg n="45.3.3">- dan eert die kardinaal ze toch ook nog door ze in rang gelijk te stellen met die van zijn kerk.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Ook wanneer men van mening is dat er groot verschil is tussen Newmans 'illative sense' en de religieuze kenleer der reformatoren,</seg> <seg n="45.4.2">dan zal men daarvan toch gaarne akte nemen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Intussen blijft dan wederzijds de overtuiging dat de één een ware,</seg> <seg n="46.1.2">de ander een valse gevolgtrekking maakte.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Op dit niveau van kerkelijk en dogmatisch besef is er geen plaats voor de mening dat de afleidingen uit de bijbel allebei juist zouden zijn.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dat kan misschien op het historisch-kritische plan,</seg> <seg n="46.3.2">maar hier niet meer.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="401" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>2e dr., p. 97.</p></note>
<pb n="402" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Grammar of Assent, 8e dr., p. 380.</p></note>
<pb n="393" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 5 (april 1937) nr. 12. Eerste van vier artikelen over dit onderwerp. De discussie was op gang gebracht door A. M. Brouwer, die in zijn <hi rend="italic">De kerkorganisatie der eerste eeuw en</hi> wij, Baarn z,j, (1937), had betoogd dat men voor argumenten met betrekking tot ordening der kerk niet op de Schrift kan teruggaan. De discussie liep verder als volgt: KO. 5 (april 1937) nr. 12, N.: <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Heilige Schrift l;</hi> 6 (mei 1937) nr. 1, <hi rend="italic">B.: Kerkorde en beroep op de Heilige Schrift l;</hi> 6 (juni 1937) nr. 2, N.: <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Heilige Schrift 2; B.: Naschrift</hi> bij N. <hi rend="italic">Kerkorde etc. 2;</hi> 6 (julilaug. 1937) nrs. 3/4, N.: <hi rend="italic">Kerkorde etc. 3;</hi> 6 (september 1937) nr. 5, <hi rend="italic">B.: Kerkorde etc. 2; B.: De kerk en de hoogleraren; B.: Diensten ambt;</hi> 6 (oktober 1937) nr. 6, N.: <hi rend="italic">Gewijzigde leertucht; N.: Het vierde ambt in de Hervormde Kerk; B.: Naschrift</hi> bij N. <hi rend="italic">Het vierde ambt etc.; N.: Kerkorde etc. 4; B.: Naschrift</hi> bij N. <hi rend="italic">Kerkorde etc. 4;</hi> 6 (november 1937) nr. 7, N.: <hi rend="italic">Ambt en dienst.</hi> Vgl. voor deze discussie A. J. Bronkhorst, <hi rend="italic">Schrift en kerkorde,</hi> Den Haag 1947, diss. Utrecht, p. 151 vv. (het debat Noordmans-Brouwer). Vgl. ook J. Koopmans, <hi rend="italic">De bedoeling van KO., KO.</hi> 6 (juni 1937) nr. 1 (De la Saussaye en Gunning staan beiden achter KO., maar De la S. wordt afgelost in de geschiedenis door G.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 55.79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie VW., dl. 2, p. 321 n. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.4" type="end" place="end" n="4"><p>N. neemt hier waarschijnlijk een beoordeling van de conceptie van Rudolf Sohm door Pierre Batiffol over. Zie n. 55.53.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 561.9; 61.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.6" type="end" place="end" n="6"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De Kerk in het leven en denken van Newman,</hi> diss. Utrecht, Nijkerk 1936.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. J. Koopmans, <hi rend="italic">Het beroep op de Schrift, Woord en Wereld,</hi> jg. 1939, p. 25 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n1.8" type="end" place="end" n="8"><p>In het vierde deel van <hi rend="italic">Gestalte en Geest, Paulus komt en Petrus gaat, Hervormde overpeinzingen</hi> (zie VW., dl. 8, p. 449 vv.) gaat N. nader in op de kwestie van het schriftbewijs voor kerkorde. Hij reageert daarmee op een artikel van dr. H. van der Linde in <hi rend="italic">Woord en Dienst</hi> van 20.9.1952 over de hervormd-katholieke mortaliteit. In dat artikel zocht Van der Linde eerherstel voor Brouwer met een beroep op een groeiende consensus in de nieuwtestamentische exegese voor de roomse bisschop. De nieuwe serie artikelen is meer dan een voortzetting van de discussie met Brouwer, waarop zij steunt. Zij poogt de draagwijdte van de 'wereldhistorische exegese' van toepassing te maken voor de progressie van een sobere, paulinische kerk, gestuwd door de concentratie van de 'religie des Geestes'. - H. van der Linde (geb. 1915), oecumenisch theoloog, hervormd predikant te Beek-Ubbergen en Middelburg, schreef o.m. <hi rend="italic">Rome en de Una Sancia,</hi> Nijkerk 1947, werd in 1960 r.-k., daarna hoogleraar te Nijmegen (1965-1982).</p></note>
<pb n="397" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="397" ed="VW"/>KO, 6 (juni 1937) nr. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 56<hi rend="superscript">1</hi>.1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.3" type="end" place="end" n="3"><p>op 26.5.1559 kwamen afgevaardigden van de talrijke in Frankrijk geïnstitueerde gemeenten bijeen (in 1561 waren er reeds 2150) voor de eerste nationale synode te Parijs. Een geloofsbelijdenis en een kerkorde werden aangenomen en afgekondigd. Vgl. G. V. <hi rend="italic">Lechler, Geschichte der presbyterialen und sandalen Kirchenverfassung seit der Reformation,</hi> Leiden 1854, p. 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 60.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.5" type="end" place="end" n="5"><p>R. Sohm ( 1841-1917), jurist en historicus van het recht. Kent alleen de onzichtbare kerk; een zichtbare kerk bestaat niet; een zichtbare kerk is wereld; de kerk van God is vrij van elk recht. "Das Wesen des Kirchenrechts <choice><sic>stcht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">steht</corr></choice> mit dem Wesen der Kirche im Wider<hi rend="italic">spruch." Kirchenrecht 1,</hi> Leipzig 1982, p. 700.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.6" type="end" place="end" n="6"><p>H. Lietzmann (1875-1942), hoogleraar N.T. o.a. te Berlijn en te Leiden, kenner oudchristelijke geschiedenis en letterkunde; schreef o.a. <hi rend="italic">Messe und Herrenmahl,</hi> Bonn 1926 (1955<hi rend="superscript">3</hi>). Zie ook n. 55.46.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.7" type="end" place="end" n="7"><p>A. von Harnack (1851-1930), hoogleraar dogmengeschiedenis o.a. te Leipzig en te Berlijn (1888). Voor zijn discussie met Sohm zie n. 55.50; vgl. <hi rend="italic">DG.,</hi> p. 338 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.8" type="end" place="end" n="8"><p>R. H. Lightfoot (1883-1953), nieuwtestamenticus te Oxford, schreef o.a. <hi rend="italic">History and Interpretation in the Gospels, Londen</hi> 1 93 5, werkte (kritisch) volgens de vormgeschiedkundige school.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.9" type="end" place="end" n="9"><p>J. H. Newman (1801-1890), 1828 vicar St. Mary te Oxford, anglo-katholiek; 1845 overgang R.-K. kerk, 1847 tot priester gewijd, 1879 kardinaal. Zie ook VW., dl. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.10" type="end" place="end" n="10"><p>P. Batiffol (1861-1929), r.-k. kerkhistoricus op zoek naar de historische identiteit van christendom en rooms-katholicisme. Zie n. 55.37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.11" type="end" place="end" n="11"><p>Dwz. er in feite een faculteit van godsdienstwetenschap van maakte, ook al werd de naam 'Godgeleerdheid' behouden. Zie voor het ontstaan van de zgn. duplex orde: B. J. L. de Geer van Jutphaas, <hi rend="italic">De wet op het hoger onderwijs, uit de stukken en de gehouden beraadslagingen toegelicht,</hi> Utrecht 1877; <hi rend="italic">Honderd jaar 'Uit Egypte', Leidse opstellen over de scheiding van kerk en staat aan de openbare theologischefaculteit,</hi> bijeengebracht door P. A. H. de Boer en P. Sj. van Koningsveld, Leiden 1979.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie n. 55.79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie VW., dl. 8, p. 434.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n2.14" type="end" place="end" n="14"><p>Dwz. met diepe theologische samenhangen in de openbaring; daarom niet zuiver pragmatisch of rationeel te verstaan. Zie onder meer n. 15.20; voorts nr. 56<hi rend="superscript">III</hi>, 61 en 63.</p></note>
<pb n="400" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="400" ed="VW"/>KO. 6 (juli/augustus 1937) nr. 3/4. In dit artikel concentreert N. zich op de kwestie ambt en dienst. Hij komt hierop terug in dit tijdschrift november 1937.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.2" type="end" place="end" n="2"><p>De hitte van de strijd neemt kennelijk toe blijkens Brouwers snelle <hi rend="italic">Naschrift</hi> op N.' tweede artikel uit de serie in het juninummer, evenals het aantal van drie artikelen dat B. plaatste ten antwoord op dit art. 3 in het septembernummer, te weten <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Schrift, De kerk en de hoogleraren en Diensten ambt</hi> (n.b. omkering van de volgorde van N.). Zie ook de drie artikelen van N. ten antwoord hier weer op in het oktobernummer, te weten <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Schrift 4, Het vierde ambt in de Hervormde Kerk en Gewijzigde leertucht</hi> (nr. 56<hi rend="superscript">I, II, III, IV</hi>, 58, 57). Zie n. 561.1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 58.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie de lezing over <hi rend="italic">Kerkorde (nr.</hi> 55).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 55.102.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie voor deze passage VW., dl. 8, p. 434.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.7" type="end" place="end" n="7"><p>Te weten in <hi rend="italic">Het eschatologisch karakter van de kerkelijke tucht</hi> (nr. 14).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie nr. 30, p. 173.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n3.9" type="end" place="end" n="9"><p>N. noch Br. wijden de bisschop als centraal ambt. Er waren er in KO., die dat juist wilden.</p><p>Tot hen behoorden W. H. van de Pol <hi rend="italic">(Kerk, ambt, liturgie, KO. 5</hi> (maart 1937) nr. 11); G. van der Leeuw <hi rend="italic">(Het Reorganisatie-akkoord en de episcopale gedachte, KO. 5</hi> (februari 1937) nr. 10); W. Th. Boissevain (vgl. <hi rend="italic">Evangelische katholiciteit,</hi> diss. Amsterdam, Leiden 1929, stelling 14: "Het episcopale kerksysteem verdient de voorkeur boven het presbyteriale...")</p></note>
<pb n="402" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 6 (oktober 1937) nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.2" type="end" place="end" n="2"><p>In het vorige nummer te weten van september reageerde A. M. B. met drie artikelen (zie n. 56<hi rend="superscript">1</hi>.1); later nog met <hi rend="italic">Waarom bij kerkelijke vraagstukken een beroep op de bijbel niets kan betekenen (KO.</hi> 6 (februari 1938) nr. 10).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor Harnack zie n. 56<hi rend="superscript">II</hi>.7. Voor Batiffol zie n. 56<hi rend="superscript">II</hi>. 10; 55.37; 55.53. Voor de schriftuurlijke associaties vgl. de perikoop Mt. 5 : 17 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.4" type="end" place="end" n="4"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine,</hi> Londen 1845<hi rend="superscript">1</hi>, 1878<hi rend="superscript">2</hi>.</p><p><pb n="403" ed="VW"/>" ... een tot in het oneindige gedifferentieerde en geschaduwde theorie om zich rekenschap te geven van de stilzwijgende lessen der historie en van de werkelijkheid der kerk, die daarachter school." Aldus N. in het in noot 5 genoemde artikel p. 191.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkorde-en-beroep-op-de-schrift.n4.5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie <hi rend="italic">An Essay in Aid of a Grammar of Assent,</hi> <choice><sic>cd. Longmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ed. Longmans</corr></choice>, Londen 1906<hi rend="superscript">8</hi>, p. 380. De Reformatie <choice><sic>he eft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">heeft</corr></choice> de bijbel als Gods Woord aangenomen 'by an act of the illative sense'. Hij corrigeert dan weer de Reformatie door er aan toe te voegen 'the illative sense, acting on mistaken elements of thought'. Vgl. dr. C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newman's gedachte over de rechtvaardiging,</hi> Wageningen 1939, p. 423 noot 1. Zie VW., dl. 8, p. 475 noot 111. - In zijn studie <hi rend="italic">Newman en de geschiedenis</hi> in de bundel voor W. J. Aalders, bij zijn aftreden als hoogleraar hem aangeboden, getiteld <hi rend="italic">Geschiedenis, een bundel studies over de zin der geschiedenis,</hi> Assen 1944, p. 184-199, geeft N. een typering van beide essays van Newman in hun onderlinge samenhang en completering. De theorie der ervaring in de <hi rend="italic">Grammar of Assent</hi> en de hypothese voor de geschiedenis in de <hi rend="italic">Essay on the Development</hi> lichten elkaar toe, in het voetspoor van de analogieleer van de Anglicaan Butler en van de rooms-katholieke natuurlijke theologie, maar in een geheel eigen wending, gericht op de aansluiting bij de oude kerk en de Heilige Schrift. Voor Butler, zie VW., dl. 3, p. 291.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="57" xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht" decls="#bibl-noordmans5.gewijzigde-leertucht">
<pb n="403" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Gewijzigde leertucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het reorganisatie-ontwerp dat thans op de synodale tafel ligt bevat een aantal bepalingen waarbij twee nieuwe functionarissen worden ingevoerd:</seg> <seg n="2.1.2">de provinciale kerkvisitator en de algemene kerkvisitator of moderator.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Hun taak wordt aangeduid in art. 7<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n2" rend="superscript">2</ref> van het Algemeen Reglement en verder omschreven in het Reglement voor opzicht en tucht en dat op de kerkvisitatie.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">We beginnen met op te merken dat deze diensten niet staan in art. 5,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="4.1.2">naast de gewone ambten van predikant,</seg> <seg n="4.1.3">ouderling en diaken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarmee is aangewezen dat de presbyteriale structuur der Hervormde Kerk door de invoering van deze functies geen verandering zou ondergaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Er wordt geen episcopaat ingevoerd;</seg> <seg n="4.3.2">ook niet in bedekte vorm.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dit komt nog eens bijzonder tot uitdrukking door de bepaling dat ook ouderlingen benoembaar zullen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Persoonlijk acht ik dit geen verbetering van de artikelen zoals die in het ontwerp-kerkopbouw voorkwamen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar om elke gedachte aan invoering van een episcopaat te weren is het goed.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De nieuwe waardigheidsbekleders zullen hun taak vinden in het houden van <hi rend="italic">opzicht</hi> over de gemeenten en over allen die volgens art. 2 van het Algemeen Reglement daartoe behoren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daarin werken ze mee met de <pb n="404" ed="VW"/>kerkeraden,</seg> <seg n="5.2.2">de classicale vergaderingen,</seg> <seg n="5.2.3">de provinciale synoden en de algemene synode.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het uitoefenen van kerkelijke tucht is hun niet opgedragen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Die blijft aan de bovengenoemde vergaderingen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Evenals bij de ambten moet hier dus worden opgemerkt dat de typisch presbyteriale structuur van de kerkorde geen wijziging ondergaat.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Deze nieuwe dienaars der kerk zullen de kerkelijke ambtsdragers en de kerkelijke vergaderingen hebben te helpen bij het toezicht op en bij het opzicht over de gemeenten en de personen die hun zijn toevertrouwd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Toch heeft de invoering van deze diensten ook een principiële betekenis.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het instituut van het opzicht wordt daardoor veel rijker bewerktuigd en veelzijdig gereglementeerd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In het huidige Reglement voor opzicht en tucht wordt de tucht wel,</seg> <seg n="7.3.2">het opzicht niet geregeld.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De besturen houden opzicht,</seg> <seg n="7.4.2">op zodanige wijze als hun het meest geschikt zal voorkomen' (art. 4).</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat staat er nu in het voorgestelde art.4<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n6" rend="superscript">6</ref> ook nog wel,</seg> <seg n="7.5.2">maar door de artikelen betreffende de provinciale en de algemene kerkvisitator,</seg> <seg n="7.5.3">wier werk geheel in het houden van opzicht bestaat,</seg> <seg n="7.5.4">krijgen de kerkelijke vergaderingen vaste hulp voor deze hun opgedragen taak en de werkkring van deze helpers wordt uitvoerig omschreven.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daardoor wordt een geheel nieuwe toestand geschapen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Tegenover de tucht krijgt het opzicht een veel vastere en grotere plaats.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het verschil met de toestand van nu is zo groot dat het opzicht op deze wijze pas volle betekenis kan krijgen tussen het toezicht van de ambtsdragers (art. 25 syn. regl. op de kerkeraden)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n7" rend="superscript">7</ref> en de tucht door de vergaderingen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deze derde tak van kerkelijke dienst was in de presbyteriale kerkorde te veel een stiefkind gebleven en in dit nieuwe ontwerp is,</seg> <seg n="8.4.2">zoals in dat van Kerkopbouw,</seg> <seg n="8.4.3">voorgesteld daarin verandering te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Zoals het nu is,</seg> <seg n="9.1.2">is er te weinig speelruimte tussen de ambtelijke en de synodale zijde van de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zodra het ambtelijk vastloopt,</seg> <seg n="9.2.2">komt de tucht der vergaderingen aan de beurt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Door het instituut van de vaste kerkvisitatoren zou een tussen-instantie geschapen zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De visitator heeft contact met de ambtsdragers,</seg> <seg n="9.4.2">maar hij doet dat in ruggespraak met de vergaderingen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Hij heeft zitting in de provinciale of algemene synode.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar als hij bezig is met de hem opgedragen taak,</seg> <seg n="9.6.2">komt hij geheel persoonlijk.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is duidelijk dat,</seg> <seg n="10.1.2">wanneer zulk een betere organisatie van het kerkelijk opzicht tot stand kwam,</seg> <seg n="10.1.3">dit van grote betekenis zou zijn,</seg> <seg n="10.1.4">zowel voor de ambtelijke praktijk van predikanten,</seg> <seg n="10.1.5">ouderlingen en diakenen als voor het werk dat de kerk in haar synodale inrichting heeft te doen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik denk hier nu allermeest aan de tucht die zij heeft te oefenen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ik meende volkomen het <pb n="405" ed="VW"/>recht te hebben in mijn titel te spreken van gewijzigde tucht c.q. <hi rend="italic">gewijzigde leertucht.</hi></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De tucht is niet altijd leertucht;</seg> <seg n="10.4.2">maar over de levenstucht is weinig verschil.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De leertucht is het grote struikelblok voor een reorganisatie.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wanneer deze tucht,</seg> <seg n="10.6.2">die voor velen een schrikbeeld is,</seg> <seg n="10.6.3">voor enkelen een rode lap,</seg> <seg n="10.6.4">in het aangeboden ontwerp sterk gewijzigd voorkomt,</seg> <seg n="10.6.5">dient men te beginnen zich op die verandering in wat als presbyteriale leertucht gold te bezinnen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Immers daarmede staat en valt ook voor vele voorstanders van het ontwerp de aannemelijkheid daarvan.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu bestaat er een vrij brede consensus omtrent de noodzakelijkheid van leertucht in enige vorm.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Er bestaat verschil omtrent de gevolgen die men daaraan zou willen verbinden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Sommigen willen daaraan geen kerkelijk-juridisch effect verlenen,</seg> <seg n="11.3.2">anderen wel.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Daarover spreek ik nu niet.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het ontwerp heeft gekozen voor degenen die het wèl willen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Maar de leertucht zelve komt in dit ontwerp sterk gewijzigd voor,</seg> <seg n="12.1.2">wegens de nieuwe outillering en reglementering van het <hi rend="italic">opzicht.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De scherpe hoek waaronder de ambtelijke en de synodale regelingen in de presbyteriale kerkorde elkaar ontmoeten wordt veel opener zodat er ruimte komt voor de 'raadgeving en terechtwijzing' 'in de geest van broederlijke liefde',</seg> <seg n="12.2.2">waarover in art. 5 van ons synodaal Reglement voor opzicht en tucht wordt gesproken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.gewijzigde-leertucht.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het zou een enorm verschil maken wanneer,</seg> <seg n="12.3.2">bij gebleken verkeerdheid,</seg> <seg n="12.3.3">in dit geval op het gebied van prediking en leer,</seg> <seg n="12.3.4">dadelijk een tuchtzaak ontstaat op een ingediende klacht of dat daarbij het nieuwe instituut van de visitatie in werking treedt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Daardoor zou het mogelijk zijn de beste zijden van het episcopaat voor onze kerk dienstbaar te maken;</seg> <seg n="12.4.2">de Ie geest zonder de bisschoppelijke heerschappij. episcopa</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Een lacune in het presbyteriale stelsel zou daardoor aangevuld zijn,</seg> <seg n="13.1.2">waardoor wij bewaard zouden blijven voor veel wat in de historie op de debetzijde van dit systeem geboekt staat.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het spreekt vanzelf dat degenen die onder geen beding gevolgen aan de leertucht zouden willen verbinden,</seg> <seg n="14.1.2">daarmee niet bevredigd zijn.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar ook zij zullen moeten toegeven dat de <hi rend="italic">tucht,</hi></seg> <seg n="14.2.2">zoals die in het nieuwe ontwerp voorkomt,</seg> <seg n="14.2.3">sterk <hi rend="italic">gewijzigd</hi> is door de uitbreiding van het <hi rend="italic">opzicht.</hi></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Onze kerk lijkt het aangewezen lichaam om hiervoor de vormen te scheppen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij hebben na 1886 een historie van een halve eeuw achter ons.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Een eigen weg hebben we ons daarin nog niet afgebakend;</seg> <seg n="15.3.2">eigen vormen van kerkregering niet gevonden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Onze kerk is als geestelijk lichaam tamelijk stuurloos en van eigen wezen weinig bewust.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De vraag omtrent het wezen der kerk wordt echter steeds luider gesteld en we zullen ons er niet aan kunnen onttrekken daarop een antwoord te geven.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het zal toch niet zo mogen zijn dat we deze dingen uitsluitend of overwegend van partij-standpunt of van de persoonlijke hoek uit bezien.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het voorgestelde ontwerp zou ons weer kerkelijk besef kunnen bijbrengen.</seg></s><pb n="406" ed="VW"/> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">We zouden weten dat onsgeestelijk huis niet geheel open ligt,</seg> <seg n="16.2.2">maar wij zouden dat merken meer aan de lange adem van het kerkelijk opzicht dan aan de korte beslissingen van de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En dat zou aan de presbyteriale vormen van onze kerkelijke organisatie voortaan een cachet geven,</seg> <seg n="16.3.2">in het bijzonder eigen aan de Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="406" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 6 (oktober 1937) nr. 6. Voor het tijdstip zie n. 52.1, 2. In toenemende mate bleek de leertuchtkwestie een wig te drijven in KO. Het met zoveel zorg en met vereende krachten samengestelde ontwerp-1938 werd om die reden door een groot deel van KO. (de meerderheid?) afgewezen. In dit artikel doet N. een poging om leertucht aanvaardbaar te maken voor KO. door deze te laten zien tegen de achtergrond van het opzicht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>"De kerk zal uit haar predikanten of ouderlingen door elke provinciale synode een provinciaal kerkvisitator en door de algemene synode een algemeen kerkvisitator met de titel van moderator benoemen met de opdracht toe te zien, dat zij die de in art. 5 genoemde ambten bekleden hun taak vervullen overeenkomstig art. 8 van dit reglement. En voorts te doen wat hun bij het Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht en het Reglement op de kerkvisitatie wordt toevertrouwd."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>'In de NHK. zijn de volgende ambten: predikant, ouderling en diaken.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>"Tot elke bijzondere gemeente, binnen welker ressort zij naar de burgerlijke wet woonplaats hebben, behoren die op belijdenis des geloofs tot lidmaten zijn aangenomen, die door de doop in de gemeenschap der kerk zijn ingelijfd, die uit hervormde ouders geboren zijn of geacht worden door de overgang hunner ouders tot de Hervormde Kerk tot die kerk te zijn overgegaan, die in enige protestantse gemeente hetzij hier te lande hetzij elders zijn erkend als behorende tot de Hervormde Kerk en van hun doop of hun belijdenis door behoorlijke bewijzen hebben doen blijken."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>"Zij die volgens art. 3 met het opzicht zijn belast (te weten de classes, de provinciale kerkvergaderingen en de algemene synode en inzonderheid de provinciale kerkvisitatoren en de moderator - red.) trachten op de wijze die hun het meest geschikt lijkt de te hunner kennis gekomen verkeerdheden, door raadgeving en terechtwijzing, voor zover zij die daarvoor vatbaar achten, in de geest der broederlijke liefde uit de weg te ruimen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>"Aan de ouderlingen is opgedragen: 1. de behartiging van de belangen van de openbare godsverering; 2. de bevordering van en het medetoezicht op het godsdienstonderwijs; 3.het medetoezicht op de leden der gemeente, inzonderheid door huisbezoek, zowel indien zij daartoe worden verzocht, in vereniging met de predikanten, alsook afzonderlijk naar plaatselijke regeling; 4. ijverige medewerking met de predikanten in alles wat aan de christelijke opbouwing der gemeente kan dienstig zijn."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.gewijzigde-leertucht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>"(De besturen) trachten de te hunner kennis gekomen verkeerdheden door raadgeving en terechtwijzing, voor zover zij die daarvoor vatbaar oordelen, in de geest der broederlijke liefde uit de weg te ruimen."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="58" xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk">
<pb n="407" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het vierde ambt in de Hervormde Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Als onderdeel van onze discussie over het beroep op de Schrift voor de kerkorde geeft prof. Brouwer in het septembernummer een uitvoerig historisch exposé over het vierde ambt in de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het stuk loopt uit op een advies inzake het nieuwe reorganisatie-ontwerp.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De schrijver zou de vergaderingsleertucht daaruit willen elimineren en daarvoor,</seg> <seg n="2.3.2">onder zekere voorwaarden,</seg> <seg n="2.3.3">het advies van de kerkelijke hoogleraren in de plaats stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Nu lijkt mij,</seg> <seg n="2.4.2">nog afgezien van de inhoud,</seg> <seg n="2.4.3">de tijd voor dit amendement op het ontwerp niet gelukkig gekozen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De leertucht behoort tot het akkoord met Kerkherstel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n3" rend="superscript">3</ref> dat onder presidium van prof. Brouwer werd getroffen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ik vermoed dat hij zich deze situatie,</seg> <seg n="2.6.2">toen hij zijn artikel schreef,</seg> <seg n="2.6.3">niet voldoende gerealiseerd heeft en meen in zijn geest te handelen als ik het als een lapsus calami<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.f1" rend="superscript">a</ref> beschouw en het daarom niet opzettelijk ga bestrijden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Blijft dan over de meer academische kwestie omtrent het vierde ambt in onze kerk.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En daarbij moet dan weer onderscheiden tussen de meer theologisch-wetenschappelijke vraag naar de mogelijkheid van een herleving van een zuiver-kerkelijk doctoraat en de praktische wending die prof. Brouwer daaraan geeft,</seg> <seg n="3.2.2">door de zes kerkelijke hoogleraren daarvoor kandidaat te stellen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze wending blijft een particuliere gedachte en wordt niet gesteund door enige hogere klaarblijkelijkheid of noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Want als prof. Brouwer in zijn artikel uitstippelt dat een paar stukjes van de in 1876<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n5" rend="superscript">5</ref> verbrokkelde theologische faculteit aan de kerk,</seg> <seg n="3.4.2">in onderscheiding van de school,</seg> <seg n="3.4.3">zijn toegevallen,</seg> <seg n="3.4.4">is daarmee niet meer dan een chronologische volgorde van enige feiten aangewezen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Op de waardering van die feiten komt het aan.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Prof. Brouwer ziet het als providentieel en wil het herstel van het vierde ambt daaruit afleiden.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Ik noem dat een toevalligheid,</seg> <seg n="3.7.2">gevolg van een fout van de wetgever die hersteld zou moeten worden en niet geëxploiteerd.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In de dagen der hervormers en nog wel later ook lieten kerk en staat samen zich nog bezien als een 'corpus christianum' en het kwam de mensen voor alsof van dit 'christelijk lichaam' een christelijke wetenschap kon bestaan,</seg> <seg n="4.1.2">de koningin der wetenschappen,</seg> <seg n="4.1.3">de theologie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ook wanneer de theologie niet streng kerkelijk werd beoefend dan kon ze toch als christelijke wetenschap over elk onderdeel van het <hi rend="italic">christelijk lichaam</hi> adviseren.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Kerk en school waren nog zo verwant dat <choice><sic>Calvij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Calvijn</corr></choice> het doctorenambt min of meer dorst te seculariseren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Sedert is alles geweldig verschoven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Van het 'corpus christianum' is de bouw niet meer te onderscheiden.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En de christelijke<pb n="408" ed="VW"/> wetenschap,</seg> <seg n="4.6.2">ontslagen van haar praktische taak,</seg> <seg n="4.6.3">ging schoolse vragen na die de kerkelijke wijding ook in wijdere zin misten.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zo moest de breuk in de theologie wel komen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Voor de theologie als wetenschap werden die vakken gereserveerd die een breed-theoretische allure hadden,</seg> <seg n="4.8.2">terwijl aan de kerk de 'praktische' vakken werden toegeworpen,</seg> <seg n="4.8.3">afgesneden van hun algemene basis.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">'Praktische' vakken,</seg> <seg n="4.9.2">die hun naam hadden te danken aan het <hi rend="italic">niet meer praktiseren</hi> over het grote lichaam der christenheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarom doet het zo zonderling aan wanneer iemand u nu komt vertellen dat deze praktizijns voortaan weer zullen doen wat men vroeger soms van de doctoren verwachtte,</seg> <seg n="5.1.2">toen de theologie in haar geheel in zekere zin de theorie van de christenheid kon heten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De staat werd heidens,</seg> <seg n="5.2.2">de kerk ligt kapot,</seg> <seg n="5.2.3">maar er zijn dan nog zes oude doctoren overgebleven bij wie men adviezen kan halen in voorkomende gevallen als men wil weten hoe men heeft te oordelen in geval van de laatste praktijk,</seg> <seg n="5.2.4">van kerk en staat,</seg> <seg n="5.2.5">van hemel en hel.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Prof. Brouwer beroept zich bij dit voorstel op zijn veertienjarige praktijk als kerkelijk hoogleraar.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik wil voor dat beroep gaarne zoveel mogelijk ruimte maken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik zou mij er op kunnen beroepen dat ik als predikant ook met de leer in aanraking kom.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ik zal dat niet doen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik zal ook niet inbrengen dat ik belijdend lid van de kerk ben.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Ik zal nog verder teruggaan en enkel als dooplid op zijn gedachte reageren.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Maar dan mag ik in die kwaliteit misschien ook wel een opmerking maken.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En dan zou het deze zijn dat mijn ouders mij niet in de wieg gelegd hebben om,</seg> <seg n="6.8.2">op welke datum dan ook,</seg> <seg n="6.8.3">onder zes pausen in de Hervormde Kerk wakker te worden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Er is nu eenmaal niets aan te doen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat doctoraat of leraarschap heeft in de christelijke kerk altijd een zware dobber gehad.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is eigenlijk nooit volledig geaccepteerd.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Sedert de Reformatie stond het een tijdlang tussen kerk en staat in.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Doctor Philippus<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n6" rend="superscript">6</ref> (Melanchton) kweekte met dit instituut eeuwenlang de ambtenarij voor kerk en staat in Duitsland.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Calvijn stond,</seg> <seg n="7.6.2">blijkens de <hi rend="italic">Institutie</hi> en zijn Kerkorde,</seg> <seg n="7.6.3">op het punt hem dit na te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar hij vertrouwde de zaak toch niet recht.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij voelde beter dan Melanchton de klove die er gaapt tussen humanisme en christendom,</seg> <seg n="7.8.2">school en kerk.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dit voorgevoel is gebleken maar al te gerechtvaardigd te zijn geweest.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De zaak is op een debácle uitgelopen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">En als wij nu de wereld en de theologie tegenover elkaar zien staan,</seg> <seg n="7.11.2">merken wij dat de kwestie van het doctoraat,</seg> <seg n="7.11.3">van de theorie van het koninkrijk Gods op aarde,</seg> <seg n="7.11.4">moeilijkheden oplevert van kosmische grootte.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daartegenover baat het niets als we enige jaartallen uit de geschiedenis naast elkaar plaatsen om te laten zien dat een paar van het geheel gescheiden vakken bij de kerk terechtkwamen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Prof. Brouwer doet alsof men met een stoot over de band het balletje van het doctoraat weer in de kerkzak kan laten terechtkomen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dit lijkt mij wel heel naïef.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zulke ambten bewegen <pb n="409" ed="VW"/>zich niet netjes op het groene laken in een vlak van twee afmetingen,</seg> <seg n="8.4.2">maar ze hebben kosmische ruimten tot hun beschikking.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En het doctoraat staat nu in oppositie met het pastoraat.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Een theorie van christenheid is ver te zoeken.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wij hebben nog kans dat uit de ziel van pastoraat en kudde zelf waarheidsbesef zal wakker worden door Gods Geest,</seg> <seg n="8.7.2">genoeg om aan de kerk tucht terug te geven.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar een kunstmatige pausjeskweek zou onvruchtbaar zijn.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="407" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Uitglijden van de pen.</p></note>
<pb n="409" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>KO. 6 (oktober 1937) nr. 6. Voor verband zie n. 56<hi rend="superscript">1</hi>.1. A. M. Brouwer schreef een <hi rend="italic">Naschrift,</hi> waarin hij betoogde: 1. Bij het ontwerp-Kerkorde der Duitse kerken, waarbij Barth hielp, is wel degelijk aan zo'n functie van professoren gedacht.2. Nu al worden ze veel geraadpleegd bijvoorbeeld in verband met te beroepen predikanten. In hetzelfde oktobernummer verschenen ook de artikelen getiteld <hi rend="italic">Gewijzigde leertucht en Kerkorde en beroep op de Schrift.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Dit artikel is een antwoord op een KO.-artikel van A. M. Brouwer getiteld: <hi rend="italic">De kerk en de hoogleraren,</hi> 6 (september 1937) nr. 5: "Bij leergeschillen zou het advies van de gezamenlijke kerkelijke hoogleraren gevraagd moeten worden, een advies waarvan het betreffend kerkelijk college slechts met opgaaf van deugdelijke redenen zou mogen afwijken. Als dit in de kerkorde werd vastgelegd, was de kans op onverkwikkelijke leerprocedures aanmerkelijk minder gemaakt." - Noordmans was op de synode van 8.1.1935 opnieuw gepasseerd voor het kerkelijk hoogleraarschap te Utrecht, toen dr. S.F.H. J. Berkelbach van der Sprenkel gekozen werd. Het was een publiek geheim, dat de ethische hoogleraren aan die faculteit Noordmans' kandidatuur niet hebben ondersteund. Misschien verklaart dit feit iets van de toon van dit artikel.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>in feite had het Akkoord (zie nr. 52 en 53) de belangrijkste gegevens van de leertuchtregeling van KO. overgenomen, zijnde de figuren van visitatoren en moderator. Modificaties (op grond van compromissen) waren: 1. laatstgenoemden krijgen preadviserende stem in provinciale en algemene synoden; 2. ook de ouderling mag tot visitator worden benoemd; 3. ook de classis mag tucht oefenen. KHe. krijgt gedaan dat artikelen 1 en 2 AR. van KO. verdwijnen om plaats te maken voor een gewijzigd art. 9 AR. van KHe. dat bijna gelijk is aan art. 8 AR. van ontwerp- 1938 (zie bijlage 2d). KO. handhaaft dat niet de classes maar de prov. kerkvergaderingen de alg. synode samenstellen. Voor de tekst van het Akkoord zie H. Bartels, a.w., <hi rend="italic">p.</hi> 114-119; <hi rend="italic">NKL.</hi> sept. 1936; KO. sept. 1936; Bijlage <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1936, p. 200-207.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Brouwer was voorzitter van KO. Hij presideerde dus de vergadering van het hoofdbestuur van KO. op 14.4.1936, waarin het Akkoord werd aanvaard. Dit besluit werd uiterst summier gepubliceerd in KO. 5 (mei 1936) nr. 1. In de ledenvergadering van 15.6.1936 maakte B. pas officieel bekend (blijkens het verslag in KO. juli/augustus 1936) dat de samenstemming was bereikt, waarmee volgens hem tevens de hinderpaal was weggenomen tot samenwerking tussen KHe. en KO. Deze laatste woog B. persoonlijk kennelijk veel meer dan de kerkrechtelijke overeenstemming. Zijn prognose m.b.t. de aanneming der voorstellen was ongunstig. Verklaard tegenstander van leertucht als hij was, verdrong hij daarom - bij het vooruitzicht op gezamenlijke arbeid op de levensterreinen, genoemd in de 15 punten van het beginselprogram van KO. (zie n. 15.2; vgl. H. Bartels, a.w., p. 42 V.)- het eigenlijke Akkoord enigermate uit zijn bewustzijn? Denkt N. aan zoiets met zijn oordeel: lapsus calami (= verschrijving)?</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 56<hi rend="superscript">II</hi>. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zo noemde Luther (in bewondering en vriendschap) Philippus Melanchton (1497-1560), hoogleraar Grieks te Wittenberg, humanist, schrijver <hi rend="italic">Loci Communes</hi> (1521, eerste <pb n="410" ed="VW"/>reform. geloofsleer), leidinggevend in godsdienstgesprekken, kerkordevragen en de organisatie van het schoolwezen; vandaar de bijnaam: praeceptor Germaniae. Vgl. R. Stupperich, <hi rend="italic">Der unbekannte Melanchthon. Wirken und Denken des Praeceptor Germaniae,</hi> Stuttgart 1961.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-vierde-ambt-in-de-hervormde-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>In verband met het doctorenambt verwijst Calvijn naar 'lordre des escolles'. Hij verstaat onder deze scholen allereerst de opleiding van de predikanten (pasteurs), maar van daaruit denkt hij aan de noodzaak van een veel bredere instructie: "aussi est besoin de susciter de la semence pour le temps advenir, affin de ne laisser leglise deserte a nous enfans, il faudra dresser college pour instruire les enfans, affin de les preparer tant au ministere que gouvernement civil." Zie n. 55.79, Vgl. <hi rend="italic">Ordonnances ecclésiastiques ed.</hi> Barth. Schleuner, dl. 2, p. 338; <hi rend="italic">CR. 101,</hi> 21; vgl. voorts J. Bohatec, <hi rend="italic">Calvins Lehre von Staatund Kirche,</hi> Breslau 1937, p. 466vv.; vgl. met name W. F. <hi rend="italic">Dankbaar, Hetdoctorenambt bij Calvijn, NTT.</hi> 19 (1964-1965), p. 135-165, welk ari. opgenomen in W. F. Dankbaar, <hi rend="italic">Hervormers en humanisten,</hi> Amsterdam 1978, p. 153-183. Voor Calvijns opvatting van humanisme vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 16 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="59" xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid" decls="#bibl-noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid">
<pb n="410" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het reorganisatie-ontwerp (de noodzakelijkheid)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de punten 1–14, onder 4 a–e en onder 11 a–b): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1. Dat de inrichting van de kerk grote betekenis heeft,</seg> <seg n="2.1.2">ziet men heden in Duitsland.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De kerken staan daar onder hoge druk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">En die druk wordt uitgeoefend door de hoogste spanning die we bij de aardse dingen kennen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De uitzettingen en inkrimpingen bij een nationale stam.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Deze druk is geweldig en wie de betekenis van een kerkorde wil bestuderen kan hier terecht.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Heel verschillend is daarbij de positie in de r.-k.,</seg> <seg n="3.1.2">de lutherse en de gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De roomse,</seg> <seg n="3.2.2">met haar vaste,</seg> <seg n="3.2.3">sterk met de burgerlijke ordeningen overeenkomende inrichting,</seg> <seg n="3.2.4">ondervindt de minste last.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ze onderhandelt op voet van aardse gelijkheid met de nationale macht.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De lutherse kerk,</seg> <seg n="3.4.2">met haar minimale gemeentevorming,</seg> <seg n="3.4.3">haar concentratie op de prediking des Woords,</seg> <seg n="3.4.4">heeft grote moeite om in de nationale storm niet meegetrokken te worden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De Duitser dreigt hier de christen te verstikken.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Daartegenover toont de gereformeerde kerk in Duitsland weer meer weerstand,</seg> <seg n="3.6.2">omdat voor haar de kerkorde ook tot het Credo behoort.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zij kan er moeilijk in berusten als de staat de kerkelijke wet verzet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Uit dit alles blijkt dat het niet onverschillig is of de druk waaraan een kerk wordt blootgesteld wordt opgevangen door een organisatie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Als de prediking des Woords onbeschut<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n3" rend="superscript">3</ref> staat,</seg> <seg n="4.2.2">wordt ze blootgesteld aan politieke wind,</seg> <seg n="4.2.3">bij ons ook.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een kaars op een tochtige vloer.</seg></s> <pb n="411" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.4"><seg n="4.4.1">2.Dit is niet de bedoeling geweest van de kerkvaders en de reformatoren.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij hebben niet een zo overgeestelijke gedachte van het geloof gehad dat men het opzettelijk moest blootstellen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wij zijn nog geen engelen,</seg> <seg n="4.6.2">zegt Calvijn in zijn <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="4.6.3">als hij over de kerkinrichting gaat spreken.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar wij zijn nog in de gevangenis van ons vlees.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wel heeft Luther sterk geaarzeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het bleef bij Luther een onopgeloste vraag hoe de kerk zich kon organiseren,</seg> <seg n="4.9.2">zonder haar wezen te verliezen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">De overheid mag de predikant niet leren,</seg> <seg n="4.10.2">noch de wederdoper op het raadhuis zitten.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De overheid regeert volgens Romeins of heidens recht.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het canonieke recht veracht Luther.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De schrik voor de roomse ceremoniën zit er diep in.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wel moet de overheid enige kerkelijke regels voorschrijven,</seg> <seg n="5.2.2">maar dat zijn geen nieuwe decretalen maar een historie (een illustratie).</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">In zijn Duitse Mis in 1526 zegt Luther dat er eerst onder de menigte als onder Turken godsdienst geoefend moet worden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Een kerkorde zomaar invoeren,</seg> <seg n="6.2.2">daarvoor schrikt hij terug.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hij is bang voor ceremoniën.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Toen een lutherse synode een idee van Luther in ernst nam en tucht en gemeentelijke ambtskeuze wou invoeren,</seg> <seg n="6.4.2">ried Luther het af om 'solch ein Haufen Gesetze mit so machtigen Worten hei uns vorzunehmen'.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij wil het laten bij het weren van openbare kerkelijke ergernissen door de overheid.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Luther ziet (Deutsche Messe 1526) geen kans een christenvolk met tucht en armenzorg in te richten,</seg> <seg n="6.6.2">'denn wir Deutsche sind ein wild,</seg> <seg n="6.6.3">roh,</seg> <seg n="6.6.4">tobend Volk,</seg> <seg n="6.6.5">mit dem nicht leicht ist etwas anzufangen,</seg> <seg n="6.6.6">es treibe dann die höchste Not.'</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Luther houdt iets van de mystieken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De kerkinrichting is niet voor degenen die al christen zijn,</seg> <seg n="7.2.2">maar voor degenen die het nog moeten worden.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De christenen hebben hun godsdienst in de geest.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Voor de eenvoudigen en het jonge volk zou Luther wel met alle klokken willen luiden,</seg> <seg n="9.1.2">met alle orgels pijpen en alles laten klinken wat klinken kan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De fout van de Pauselijken is echter dat ze deze uitwendige dingen voor de zaligheid nodig rekenen.</seg></s></p>
<lg><l n="10.1"><seg n="10.1.1">Er is geen kerkelijke overheid.</seg></l><l n="10.2"><seg n="10.2.1">Het predikambt is het hoogste ambt in de kerk.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="11.1"><seg n="11.1.1"><choice><sic>3.Luther waagt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">3. Luther waagt</corr></choice> het ook niet met een kerkorde om de democratie.'Man darf dem Pofel nicht pfeiffen,</seg> <seg n="11.1.2">es tollet sonst gerne.'</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De schaduwkant van deze lutherse schroom voor gemeentevorming ondervindt de lutherse kerk in onze dagen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Melanchton<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n5" rend="superscript">5</ref> heeft hier wel aangevuld,</seg> <seg n="11.3.2">maar niet eigenlijk in kerkelijke richting.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Meer naar de kant van de school en het humanisme.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hij heeft de Duitse ambtenaarsstand geschapen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Dat is de eerste gestaltelijke vorm,</seg> <seg n="11.6.2">de materialisering van de Duitse christen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">In zijn soort een prachtig <pb n="412" ed="VW"/>mensentype.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">'Die deutsche Jacke ist ein bischen rauh',</seg> <seg n="11.8.2">zei Bismarck,</seg> <seg n="11.8.3">'hält aber warm.'</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">En hij had wel wat gelijk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Naar dit melanchtoniaanse christentype grijpen thans de besten in de rijen der Duitse christenen terug.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat is hun gevormde christen,</seg> <seg n="12.2.2">de beste christen,</seg> <seg n="12.2.3">de beste burger.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar ze brengen daarbij de drager van het hoogste ambt,</seg> <seg n="12.3.2">de Evangelie-prediker in lutherse zin,</seg> <seg n="12.3.3">in het gedrang.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Men wil de materialisering niet van de ware geest.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">In zijn pastorie,</seg> <seg n="12.5.2">idyllisch in het Harzgebergte of reëel in de grote stad,</seg> <seg n="12.5.3">heeft de pastor wel een gezegende positie gehad,</seg> <seg n="12.5.4">maar ze is heel weinig in het leven ingebouwd.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En dat brengt de kerk nu in grote moeilijkheid.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-1 hang-2"><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><choice><sic>4.a. Calvijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">4. a. Calvijn</corr></choice> heeft Luthers kerkbegrip naar een heel andere zijde uitgebouwd dan Melanchton.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij durft de christen aan,</seg> <seg n="13.2.2">niet alleen als burgerambtenaar</seg> <seg n="13.2.3">- de beste christen,</seg> <seg n="13.2.4">de beste burger</seg> <seg n="13.2.5">- maar ook als kerklid.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het burgerschap in de Civitas Dei,</seg> <seg n="13.3.2">de Godsstad.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In Zuid-Duitsland waren mannen als Butzer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n6" rend="superscript">6</ref> reeds in die richting gegaan.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">b. De gereformeerde kerk is een middenvorm tussen Rome en de wederdopers.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De kerk is de gemeenschap der gelovigen onder elkaar en deze roept concrete vormen des levens te voorschijn.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Helemaal duidelijk is dit bij Calvijn nooit geworden evenmin als bij Augustinus.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">(Een van de moeilijkste plaatsen in de <hi rend="italic">Institutie</hi> is die,</seg> <seg n="15.1.2">waar hij het artikel van de kerk in de 12 Artikelen ook 'aliquatenus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n7" rend="superscript">7</ref> tot op zekere hoogte,</seg> <seg n="15.1.3">op de zichtbare kerk laat slaan.)</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hier zweeft het geluid van de calvinistische reformatie.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Calvijn durft,</seg> <seg n="15.3.2">evenmin als Luther,</seg> <seg n="15.3.3">deze zijde van de gemeentevorm uit te werken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Dan zou hij wederdoper geworden zijn.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hij gaat haastig over tot de behandeling van de kerk der ambten.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Een zuiver kerkelijke samenleving durft hij niet aan,</seg> <seg n="15.6.2">ook in zijn theocratie te Genève niet.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Maar in de kerk der ambten heeft Calvijn toch een stuk gegrepen van wat bij Luther in de gemeenschap der heiligen</seg> <seg n="15.7.2">- die hij in de grote Catechismus vertaalt met 'ein heiliges Häuflein'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="15.7.3">- schuil blijft gaan en bij hem zelf ook.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><choice><sic>c.Calvijn zet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">c. Calvijn zet</corr></choice> de prediking des Woords niet zo naakt onder de Turk en als Luther dat doet.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hij zegt ook niet dat de heiligen zelf van de Geest kunnen leven.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De prediking des Woords heeft ook de gelovige tot object.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Calvijn legt er dadelijk in Boek IV<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n9" rend="superscript">9</ref> nadruk op dat de gelovigen uiterlijke middelen nodig hebben.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat het geloof daardoor niet alleen geboren,</seg> <seg n="17.3.2">maar ook vermeerderd moet worden.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">d. En zo wordt de ambtelijke zichtbare kerk toch meer een samenleving,</seg> <seg n="18.1.2">ofschoon die niet regelrecht uit de gemeenschap der heiligen wordt afgeleid.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat zou doperse kortsluiting brengen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De gemeenschap loopt over de ambtelijke prediking en daardoor blijft de distantie bewaard.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het kan geen aardse liefdesgemeenschap worden,</seg> <seg n="18.4.2">omdat de gemeenschap door het geloof<pb n="413" ed="VW"/> heen geoefend moet worden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Ze moet een omweg maken over de eeuwigheid.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">e. Hiervan geldt wat de Apologie van de Augsburgse Confessie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n10" rend="superscript">10</ref> ook zegt:</seg> <seg n="19.1.2">dat de kerk geen gemeenschap is van uitwendige dingen,</seg> <seg n="19.1.3">zoals andere burgerschappen,</seg> <seg n="19.1.4">maar dat het hoofdzakelijk een gemeenschap des geloofs en des Heiligen Geestes in de harten is.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Maar Calvijn legt er meer nadruk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n11" rend="superscript">11</ref> op wat de Apologie trouwens ook nog zegt,</seg> <seg n="20.1.2">dat die gemeenschap uitwendige herkenningstekenen heeft,</seg> <seg n="20.1.3">nl. Woord en sacramenten.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wel zegt hij ook met Luther (1527) hoe eenvoudiger de eredienst des te beter,</seg> <seg n="20.2.2">als het Woord en het teken slechts overblijven.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Alles om aardse kortsluiting te voorkomen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zo van aardse liefde,</seg> <seg n="20.4.2">zo van aardse schoonheid.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Daarom legt Calvijn er in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> evenals Luther de nadruk op,</seg> <seg n="20.5.2">dat niet de zonde ons van de kerk scheidt maar wel de valse leer.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Alles komt er op aan het Woord Gods zuiver te houden.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De paus hoort niet tot de kerk,</seg> <seg n="20.7.2">de zondaren wel (Luther).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="21.1"><seg n="21.1.1"><choice><sic>5.Maar als</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">5. Maar als</corr></choice> het er nu op aan komt,</seg> <seg n="21.1.2">die kenmerken van de ware kerk vast te stellen,</seg> <seg n="21.1.3">dan gaat Calvijn verder dan Luther.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dan wordt er door de tucht,</seg> <seg n="21.2.2">door het onderwijs,</seg> <seg n="21.2.3">door de christelijke liefdadigheid een gemeentevorm geboren die van grote betekenis is geworden voor de calvinistische volkeren.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Rondom het Woord en de sacramenten ontstaat een levensvorm,</seg> <seg n="21.3.2">die ons helpt om ons te oriënteren omtrent de ware kerk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">6. Deze is in de eerste plaats bedoeld om de zondaar de weg tot de zaligheid te vergemakkelijken.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De gemeente is een handwijzer naar de prediking en deze is een handwijzer naar Christus.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De gemeente bedoelt niet een aardse levensvorm te scheppen en alles aan haar moet daarom eenvoudig zijn.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Het is nog geen tijd voor glorie,</seg> <seg n="23.3.2">maar voor strijd.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">7. Maar in de gemeente krijgt de zondaar toch een thuis.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het is geen prediking onder Turken.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Hier worden andere aardse levensvormen gekweekt dan door Melanchton.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De figuur van de trouwe staatsambtenaar is niet de eerste herberg,</seg> <seg n="24.4.2">waarin de christelijke geest kan inkeren.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Er zijn vormen die nader bij de prediking liggen en die iets vastleggen van wat uit het Woord geboren wordt.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">De gelovige behoeft niet geheel in de politieke stand terug te keren,</seg> <seg n="24.6.2">om daar de overige tijd zijns levens de wet der aardse burgerschap te dienen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Hij kan ook een stelling daarvoor betrekken op het terrein der kerk.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zijn houding daar heeft allereerst een dubbele symbolische betekenis.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Allereerst is er een aanwijzing waar het Woord Gods te horen is;</seg> <seg n="24.9.2">een kenmerk der kerk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">En in de tweede plaats is ze een gestadige kritiek op de staat.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De <pb n="414" ed="VW"/>gereformeerde gemeente ontlaadt het demonische,</seg> <seg n="25.2.2">heidense karakter van de staat.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Door achter deze een levensvorm te demonstreren die in beginsel met het heidendom gebroken heeft.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Canoniek recht tegen Romeins recht.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ze demonstreert dit ook door haar ascese,</seg> <seg n="25.5.2">haar soberheid niet alleen in de eredienst maar ook in het leven.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Kuypers openzetten van het hele levensterrein is een fout.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De gemeente kan haar kritische functie op het gepaganiseerde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n13" rend="superscript">13</ref> leven slechts oefenen in een zekere zichtbare mate van onthouding.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Deze functies van de gemeente:</seg> <seg n="26.1.2">handwijzer naar het Woord en kritische houding tegenover de staat,</seg> <seg n="26.1.3">zijn primair.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">8. Maar dan komt daarbij dat de gemeente op die wijze een aardse bestaansmogelijkheid schept voor de gelovigen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zoals het tegenwoordig gaat dat alle levensverschillen wegvallen en alle grenzen tussen wereld en kerk worden uitgewist,</seg> <seg n="27.2.2">zo gaat het niet lang meer of de kerkelijke kruik breekt.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De stuipen die de staat in onze dagen vertoont hangen daarmee samen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Men moet het fascisme de mosterd van een kerkelijke ascetische levenshouding aan de voeten leggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Anders gaan we weer terug naar een periode van eaesarenwaanzin.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Wij willen niet alles van het leven.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Wij staan vrijwillig veel af omdat wij veel verwachten van de eeuwigheid.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Wij doen niet aan alles mee.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Wij willen en moeten de moed hebben om te zeggen:</seg> <seg n="28.7.2">ik doe niet mee.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">En alleen te staan.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Dat is de weg om gemeenschap te leren kennen.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Dat is gemeentevorming.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Deze laatste betekenis van de gemeentevorm kan gevaarlijk zijn.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="29.1"><seg n="29.1.1">9. Wij kennen die gevaren uit de geschiedenis en de ervaring.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wij kennen ze uit Calvijns machtige proef te Genève.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Uit het Puritanisme van Cromwell.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De schaduwkanten zijn natuurlijk erg overdreven,</seg> <seg n="29.4.2">maar ze bestaan.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Dogmatisch slangetje,</seg> <seg n="29.5.2">liturgisch gezangetje.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Maar een gemeente die niet meer demonstreert is geen gemeente.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Ze moet heenwijzen naar het Woord.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Zij moet het heidendom van de staat kritiseren door eeuwigheidshouding.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">10. Het derde,</seg> <seg n="30.1.2">dat ze daardoor een aardse bestaansmogelijkheid schept voor de gelovigen,</seg> <seg n="30.1.3">dat wordt haar toegeworpen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Dat is geen doel,</seg> <seg n="30.2.2">maar toegift.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wanneer ze dit vergeet en een kerkelijke 'Kulturseligkeit' kweekt,</seg> <seg n="30.3.2">zoals sommige neocalvinisten dat doen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="30.3.3">dan heeft ze haar loon weg en wordt het zout smakeloos (Mt. 6 : 2, 15, 16;</seg> <seg n="30.3.4">5 : 13</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>. Daarom moet de kerk kerk zijn. <hi rend="italic">a.</hi> De dogmatiek moet hard zijn.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="32.1"><seg n="32.1.1"><choice><sic>b.De tucht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"><hi rend="italic">b. De tucht</hi></corr></choice> mag niet marchanderen. <pb n="415" ed="VW"/><hi rend="italic">a.</hi> De kerk mag vrijgevig zijn in alles,</seg> <seg n="32.1.2">behalve met de waarheid. b. En datzelfde demonstreert ze in een soberheid des levens die,</seg> <seg n="32.1.3">als ze echt is,</seg> <seg n="32.1.4">getuigenis geeft van de eeuwigheid.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Alleen in die vorm is leven eigenlijk mogelijk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">12. Het staatkundig leven op zichzelf is een onmogelijkheid.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Aards heidens leven is oorlog,</seg> <seg n="33.2.2">ondergang.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Da Costa.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Augustinus:</seg> <seg n="33.4.2">roofrijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="34.1"><seg n="34.1.1">13. Aards leven is alleen mogelijk als een projectie van eeuwig leven.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De projectie kan niet uit zichzelf begrepen worden.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Ze toont verkortingen die alleen te verklaren zijn uit haar verhouding tot de oorspronkelijke figuur.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Aards leven is een schaduw van een hemelse wolk en op deze wolk staat Christus.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dat is de betekenis van de gemeente als levensvorm,</seg> <seg n="36.1.2">afgezien van haar symbolische en kritische betekenis.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Ze schept de mogelijkheid om te leven.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">14. Dat is geen optimistische geschiedbeschouwing.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Men kan ze evengoed pessimistisch noemen. 't Is een theologische geschiedbeschouwing die betekenis heeft voor onze tijd.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Niet de staat geeft ons het leven,</seg> <seg n="37.3.2">zoals Gogarten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n20" rend="superscript">20</ref> wil.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Het geloof bezit een voorlopige materialisatie in de gemeente.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Dit is een vraagstuk van de eerste rang voor onze tijd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="415" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Plaats- en datumbepaling ontbreken op het manuscript van deze lezing. In Noordmans' handschrift staat er boven: Het Reorganisatie-Ontwerp. Maar het woord Reorganisatie is geschrapt. Als ondertitel: De noodzakelijkheid!!! Een onbekende heeft als vermoedelijke ontstaanstijd genoteerd: '± 1937'. Zie in verband hiermee n. 52.1, 2; 62.2. Vóór de Duitse kerkstrijd zie n. 26.8; 60.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Na het woord 'verzet' is nog te ontcijferen: 'Dat moet - bij Gunning ook.' Bedoeld is misschien: ook Gunning zou niet berust hebben. Vgl. vooral zijn strijdbaarheid van de Arnhemse jaren (1900-1905). Waarschijnlijker, dat deze woorden horen bij: 'kerkorde ook tot het Credo behoort'. Een dergelijke visie is stellig gunningiaans. Voor de Duitse gereformeerden zie n. 48.44.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Kerkorde ter bescherming van de prediking: voor Calvijn zie nr. 55, p. 372; voor N. zie <hi rend="italic">Verantwoording,</hi> p. 14 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor dit Luthercitaat en de volgende zie n. 55.19-24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 58.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Martinus Bucer (1491-1551), dominicaan, door Luther bekeerd, hervormer van Straatsburg (ook te Ulm en te Keulen), beoogde eenwording luthersen en gereformeerden, vooral m.b.t. Heilig Avondmaal (Wittenberger Concordia 1536). Op uitnodiging van Cranmer naar Engeland, hoogleraar te Cambridge. - <hi rend="italic">Bij Zuid-Duitsland</hi> valt te denken aan Ulm, waar Oecolampadius gewerkt had, die Bucer op dit spoor gebracht heeft, vgl. A. van Ginkel, <hi rend="italic">De ouderling,</hi> diss. Utrecht 1975, Amsterdam 1975, p. 81 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 19. 1 0.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 55.34.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Wij vinden in het volgende een weergave van de eerste hoofdstukken van <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 1-8.</p><p><pb n="416" ed="VW"/>Aldaar ook het argument, dat "wij nog niet 'tot de trap der engelen gekomen zijn' " (zie p. 173 en n. 30.14).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De Apologie is Melanchtons antwoord op de <hi rend="italic">Confutatio</hi> der Augustana door r.-k. theologen. Het citaat is uit art. 7 De ecclesia. Zie <hi rend="italic">Die Bekenntnisschriften der evangelischlutherischen Kirche, herausgegeben im Gedenkjahr der Augsburgischen Konfession,</hi> Göttingen 1930; 2e verbeterde druk, Göttingen 1952, p. 233.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>N. vervolgt zijn weergave van <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 1. Van IV, 1. 13 af komt de levenstucht sterk naar voren.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n12" type="end" place="end" n="12"><p>N. citeert hier (waarschijnlijk) vrij naar R. Seeberg, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte</hi> IV-l, p. 358, Bazel 1953<hi rend="superscript">5</hi>. Over Luthers denkwijze aldaar: "Nicht die Sünden trennen von der Kirche, wohl aber die falsche Lehre. Daher gehört der Papst auch nicht zu der sichtbaren Kirche, wohl aber Sünder, die im Prinzip die christliche Wahrheit anerkennen" (WA., 43, 429).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Term uit de cultuurleer van A. Kuyper. Zie ook n. 31.19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Niet duidelijk wat bedoeld is. Misschien = mosterdpapier, d.i. grof wit papier met een laagje ontolied mosterdpoeder bestrooid, in de geneeskunde als sterk huidprikkelend middel aangewend.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie n. 85.32.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Bedoeld zal zijn het feit dat men zowel in de geloofsleer als bij de eredienst zich blind staart op kwesties die als een toetssteen van rechtzinnigheid worden beschouwd, zoals de kwestie van de sprekende slang en het zingen van gezangen in de kerkdienst.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. N.' VU.-lezing van nov. 1935, in G. Puchinger, <hi rend="italic">Een theologie in discussie</hi> (met als bijlage het debat Noordmans-Schilder uit 1936), Kampen 1970, m.n. p. 40-50.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Deze grondgedachte, meer en meer verbonden met zijn eschatologische verwachting, vinden wij met name in de grote gedichten uit de jaren veertig. Vgl. Da Costa's complete dichtwerken, uitg. J. P. Hasebroek, Amsterdam <choice><sic>187 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1871</corr></choice>, dln. 3,4. Vgl. A. J. Rasker,a.w., p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n19" type="end" place="end" n="19"><p>'Magnum latrocinium', zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 87.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-reorganisatie-ontwerp-de-noodzakelijkheid.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Friedrich Gogarten (1887-1967), oorspronkelijk 'dialectisch' theoloog, ging mee met 'Deutsche Christen' (zie n. 26.8). Schepping en geschiedenis voor hem centraal. Vgl. <hi rend="italic">Glaube und Wirklichkeit,</hi> Jena 1928, p. 1 <hi rend="italic">l; Gericht oder Skepsis,</hi> Jena 1937 (hierin zijn breuk met Barth); vgl. ook Eckhard Lessing, <hi rend="italic">Das Problem der Gesellschaft in der Theologie Karl Barths und Friedrich Gogartens,</hi> Gütersloh 1972, p. 209-222.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="60" xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen" decls="#bibl-noordmans5.de-reorganisatievoorstellen">
<pb n="416" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De reorganisatievoorstellen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het besef dat de organisatie van 1816 niet deugt voor een gereformeerde kerk als de onze,</seg> <seg n="2.1.2">heeft nooit geheel ontbroken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar het begint thans sterker en algemener te worden dan vroeger ooit.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Steeds meerderen vragen zich met onrust en ongeduld af hoe onze kerk haar plaats zal vinden aan het geestelijk front der christenheid en haar stem zal laten horen in de raad der kerken,</seg> <seg n="2.3.2">als er geen verandering komt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De redenen waarom het moet,</seg> <pb n="417" ed="VW"/><seg n="2.4.2">nemen steeds concretere vormen aan.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men behoeft ze werkelijk niet bijeen te zoeken uit een dogmatisch of kerkrechtelijk handboek.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De evidentie staart ons in het gezicht,</seg> <seg n="2.6.2">welke kant wij ook uitkijken.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Niet alleen de zorg voor de gewone pastoraal,</seg> <seg n="2.7.2">maar ook belangstelling in liturgische en oecumenische vragen,</seg> <seg n="2.7.3">evenals overwegingen van publieke zedelijkheid,</seg> <seg n="2.7.4">leiden tot de overtuiging dat het dringend nodig is.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Vroeger leek de belangstelling voor kerkorde wel een liefhebberij van een bepaalde groep.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De nieuwste geschiedenis heeft echter een openbare les gegeven van niet te miskennen duidelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De staatsorde ging voorop.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij is het principe waaruit de geschiedenis van Europa zich de laatste tijd inspireert.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wie de communist en de fascist zijn,</seg> <seg n="4.3.2">ziet men,</seg> <seg n="4.3.3">nog beter dan uit hun leerstellingen,</seg> <seg n="4.3.4">uit de orde waarin ze leven.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Daartegenover voelen wij weer beter dat de kerkorde ook geen bijkomstigheid is.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Voor Rome hebben wij dit altijd wel geweten.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wij zochten het wezen dier kerk in haar inrichting.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar daarmee spraken wij tevens een grief uit.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Voor onze eigen kerk negeerden wij het verband tussen wezen en vorm en wij waren daar soms trots op. De Geest of de geest zou het wel doen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">- Nu zien wij dat de Duitse kerken een strijd op leven en dood voor haar organisatie voeren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n2" rend="superscript">2</ref> en wij beginnen te denken dat wij de zorg voor deze dingen niet straffeloos kunnen verzuimen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deden we dit toch,</seg> <seg n="5.1.2">dan zouden we spoedig geïsoleerd komen te staan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Een groep christenen die in de grootste geestelijke veldslag die de wereld heeft gekend contact waren kwijtgeraakt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Een vergeten regiment.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Alle kerken zijn in de weer.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Naast <hi rend="italic">leven en werk</hi> en geloof is ook <hi rend="italic">kerkorde een</hi> vast punt op het oecumenisch program.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wij kunnen en mogen ons daar niet buiten houden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ten onzent is dat ook wel duidelijk te merken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Punten die vroeger nooit werden aangeroerd,</seg> <seg n="6.2.2">zoals getal en aard van de kerkelijke ambten,</seg> <seg n="6.2.3">vormen nu een onderwerp van discussie.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daardoor wordt het kerkelijk besef verhoogd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Naast de dogmatische vragen komen de kwesties van kerkinrichting te staan.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ze blijken ook een dogmatisch karakter te hebben,</seg> <seg n="6.5.2">zodat men er mee op de Schrift terug moet gaan.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Daardoor worden allereerst de verschillen verscherpt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De oecumenische beweging wint er niet bij als men omtrent deze dingen een tolerantie zoekt te kweken die op leerstelling gebied fiasco heeft geleden.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De Schrift geeft onderwijs niet alleen op het gebied van <choice><sic>hetgeloof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">het geloof</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi></seg> <seg n="6.8.2">maar ook op dat van <hi rend="italic">de kerkorde.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">- Maar juist als wij die vragen zoeken uit te maken,</seg> <seg n="6.9.2">wast het gevoel van onderlinge eenheid.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Men voelt weer de betekenis van die levensorde die in alle christelijke eeuwen de naam van kerk gedragen heeft.</seg></s> <pb n="418" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.11"><seg n="6.11.1">Wanneer dan ook,</seg> <seg n="6.11.2">zoals nu het geval is,</seg> <seg n="6.11.3">het hoogste kerkbestuur zich heeft laten vertegenwoordigen om met leden van twee grote verenigingen,</seg> <seg n="6.11.4">Kerkherstel en Kerkopbouw,</seg> <seg n="6.11.5">een reorganisatie voor te bereiden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="6.11.6">horen we daarin de roep van de Ene heilige algemene christelijke kerk.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het grote motief voor een verandering heb ik reeds genoemd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Onze organisatie past niet bij een gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Onze kerk heeft een bestuursinrichting die niet behoort bij haar ambtelijke instellingen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Predikanten,</seg> <seg n="7.4.2">ouderlingen en diakenen kunnen onder een bestuur niet werken naar hun aard.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij zijn geen ambtenaren,</seg> <seg n="7.5.2">maar doen hun werk van Christuswege.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Geen kerk zal over een kerk,</seg> <seg n="7.6.2">geen predikant,</seg> <seg n="7.6.3">ouderling of diaken over de ander heerschappij voeren.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dat is de grondregel der hervormde kerkorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Kerkvergaderingen zijn geen volksvergaderingen;</seg> <seg n="7.8.2">evenmin bestuursvergaderingen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="7.9"><seg n="7.9.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> komt er in zijn eigen kwaliteit,</seg> <seg n="7.9.2">in dezelfde functie die hij in de gemeente bekleedt.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Daarom moet onze kerk van haar ambtenari weer af.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Wat een christen is,</seg> <seg n="7.11.2">moet te zien zijn aan de kerkorde.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">De Christus-regering moet daarin uitkomen.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">De verantwoordelijkheid dergenen die dat zouden willen verhinderen is wel heel groot,</seg> <seg n="7.13.2">groter dan ooit.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De vrees voor de openbaring van het wezen der kerk is een slechte raadgeefster.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Geen gehechtheid aan een bestuursfunctie of partij-angst mag ons daaraan het oor doen lenen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het wezen der kerk komt uit in haar <hi rend="italic">belijdenis.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De kerkorde kan daarnaar slechts verwijzen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zij kan de belijdenis niet regelen,</seg> <seg n="8.3.2">evenmin als ze de ambten onder bestuur kan plaatsen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Daarom kunnen besturen ook nooit belijden en zij hebben zich daarvan dan ook wijselijk altijd onthouden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is een <hi rend="italic">herderlijke</hi> functie.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ze is nauw verwant aan de prediking en sluit zich,</seg> <seg n="8.6.2">evenals deze,</seg> <seg n="8.6.3">regelrecht aan bij de Schrift.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De kerkorde mag daaraan niet toe- of afdoen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Zij mag geen artikelen bevatten waarin de ruimte der belijdenis omschreven wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zij verwijst naar deze.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Zij mag ze niet strikt of ruim proberen te maken,</seg> <seg n="8.10.2">ze te regelen.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">De belijdenis laat zich dat niet doen.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Ze wil niet op een juridische formule gebracht worden.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Maar evenzeer verzet ze zich er tegen om mystisch vervaagd te worden tot een enkele liturgische uitspraak als bijv. 'Christus de Heer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">De pastorale belijdenis houdt ook geen voorzichtige middenweg.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Ze is expliciet,</seg> <seg n="8.15.2">volledig,</seg> <seg n="8.15.3">uitgewerkt,</seg> <seg n="8.15.4">duidelijk,</seg> <seg n="8.15.5">op alles verdacht,</seg> <seg n="8.15.6">nadrukkelijk,</seg> <seg n="8.15.7">evenals de preek.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Haar doel is het bijeenhouden en weiden van de schapen en het afschrikken en weren van de wolven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">De kerkorde mag in dat herderlijk werk niet ingrijpen met storende artikelen over striktheid of rekkelijkheid.</seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">De kerk is geen school of rechtszaal.</seg></s> <s n="8.19"><seg n="8.19.1">Het pastoraat moet in de kerk een vrije armslag hebben.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Voor zover deze belijdenis in de historie uitgeoefend is,</seg> <seg n="9.1.2">kennen we haar uit de belijdenis-geschriften en liturgische formulieren.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wat betreft de volledigheid en nadrukkelijkheid vooral uit de eerste.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zoals we de openbaring<pb n="419" ed="VW"/> kennen uit de Schrift,</seg> <seg n="9.3.2">zo ook de belijdenis der kerk uit haar confessies.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Men treft vaak een zekere angst aan voor de letter van deze stukken.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Deze is in de kerk evenmin op haar plaats als wanneer een predikant bang zou zijn van een bijbeltekst als hij een preek gaat maken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Daarmee worden ze niet gelijkgesteld met de bijbel.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Alleen de onmisbaarheid van het geschrevene wordt daardoor onderstreept.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij hebben de belijdenis leren kennen als een herderlijke functie:</seg> <seg n="10.1.2">weiden van de schapen,</seg> <seg n="10.1.3">weren van de wolven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dit laatste is de tucht.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ze behoort onafscheidelijk tot het wezen der kerk.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Besturen kunnen niet belijden;</seg> <seg n="10.4.2">ze kunnen ook geen tucht uitoefenen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En ze hebben zich er weer met een onfeilbare instinctieve gevoeligheid van onthouden.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een bestuur gaat de tucht,</seg> <seg n="10.6.2">althans de leertucht,</seg> <seg n="10.6.3">altijd uit de weg.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Onze kerk heeft meer dan honderd jaar lang de leertucht aan de academie overgelaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Er was lettertucht,</seg> <seg n="10.8.2">geen leertucht.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Besturen kunnen een ambtenaar verwijderen waarover zij ontevreden zijn uit het oogpunt van orde en rust.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Ze kunnen de wanorde en de onrust niet verduren,</seg> <seg n="10.10.2">die de echte tuchtoefening meebrengt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Waar een bestuur is,</seg> <seg n="11.1.2">wordt geen tucht geoefend en waar de tucht verschijnt,</seg> <seg n="11.1.3">verdwijnt een bestuur.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een ambtenaar wenst kalmte om zich heen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Voor het conflict tussen herder en wolf biedt de organisatie van 1816 geen ruimte.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Daarvoor is de vrijmaking van de ambten nodig.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Een overgang als de hier bepleite is uit de aard der zaak aan grote gevaren onderhevig.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze zijn ten dele een gevolg van het feit dat wij,</seg> <seg n="13.2.2">door het leven onder onze tegenwoordige organisatie,</seg> <seg n="13.2.3">ontwend zijn aan een echte kerkelijke orde.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Voor een nog veel groter deel echter hangen ze samen met de moeilijkheid om in deze wereld de geboden van Christus te onderhouden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Een geestelijke levensorde,</seg> <seg n="13.4.2">een herderlijke regering,</seg> <seg n="13.4.3">zoals de kerk die in werking wil stellen,</seg> <seg n="13.4.4">dreigt altijd tot het burgerlijke en politieke niveau terug te zinken.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Daarmee moet rekening gehouden worden.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De kerk moet met volharding en geduld gewapend zijn en bij veranderingen als nu nodig zijn,</seg> <seg n="13.6.2">moet bovendien gedacht worden aan de bezwaren van iedere geestelijke overgangstijd.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Daarom is het nodig in de gereformeerde,</seg> <seg n="13.7.2">presbyteriale kerkorde het pastorale,</seg> <seg n="13.7.3">pedagogische en missionaire karakter der belijdenis meer naar voren te brengen en bij de tuchtregeling het broederlijk vermaan een grotere plaats te geven.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Daardoor zullen de ambtelijke en de synodale zijde van de kerkorde tevens beter bij elkaar aansluiten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze ideeën<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n10" rend="superscript">10</ref> zijn het die ten grondslag liggen aan het jongste reorganisatie-ontwerp.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="420" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="420" ed="VW"/><hi rend="italic">AWCC.</hi> 14 (5.11.1937) nr. 1. Kort vóór de beslissing zal vallen in de synode van januari 1938 krijgt N. nog één keer de gelegenheid in het overigens voor hem niet zeer gastvrije <hi rend="italic">AWCC.</hi> de betekenis der voorstellen (zie n. 50. l; 52.2) samen te vatten. In pregnante vorm ligt de hele materie in dit artikel voor ons.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Niemöller werd 1.7.1937 naar het concentratiekamp verwezen; als dit artikel geschreven wordt zitten 700 predikanten gevangen. Zie n. 26.8. Vgl. J. S. Conway, a. w., p. 187 vv., 218 vv. (Vgl. ook p. 116 vv. voor de aanval op de kerk sinds 1934.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>N. had juist de pennestrijd gevoerd over dit thema in een <choice><sic>artikelenrecks</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">artikelenreeks</corr></choice> <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Schrift</hi> met A. M. Brouwer van april tot november 1937 in KO., nr. 56<hi rend="superscript">I-IV</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 50.1; 52,2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Canon aureüs: art. 1 'Emden', zie n. 55.35; art.10 'Dordrecht' 1578; art. 84<hi rend="superscript">c</hi> 'Dordrecht' 1618/1619. Vgl. <hi rend="italic">De Synode van Emden,</hi> p. 89; C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude kerkenordeningen der Nederlandsche Hervormde Gemeenten 1563-1638,</hi> Zaltbommel 1865, p. 159, 459.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In het ontwerp-1929 van Haitjema c.s. was dit het geval. Zie art. 9 (bijlage 2b), waarin genoemd worden art. 7 <hi rend="italic">NGB.</hi> en Zondag 6 <hi rend="italic">HC.</hi> Daarin ligt dus een 'strict' maken; het 'ruim'maken ligt o.m. in een uitdrukking <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>geest en hoofdzaak', vgl. art. 39 Reglement op het godsdienstonderwijs (bijlage 2a). Het confessionele standpunt wilde binding aan de expliciete belijdenis; het ethische niet, dan wel schoorvoetend. N. gaat nu in het huisorgaan van de ethischen, kort voor het uur der beslissing (12 januari 1938), deze aversie van zijn geestverwanten te lijf.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Dit was een idee van J. Riemens; zie <hi rend="italic">KDVKO.</hi> (nr. 63), p. 61 en n. 63.100.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie Inst. 1536, CR. 209; Inst. 1539, CR. 1044: De potestas der kerk bestaat daarin, dat haar pastores alles onderwerpen en doen gehoorzamen aan het Woord o.a. "ut ... oves pascant, lupos interficiant . .."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatievoorstellen.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Ofschoon het pastorale, pedagogische, missionaire en broederlijke bedoeld zijn als kenmerken van de gehele conceptie van het betreffend ontwerp, denkt N. uiteraard ook aan specifica als: opneming van de zending, van de 'huisgemeente' (in een wat meer 'kerkelijk' aangepaste vorm vergeleken met het ontw.-KO.) en aan de visitatie.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="61" xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst" decls="#bibl-noordmans5.ambt-en-dienst">
<pb n="420" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Ambt en dienst<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de artikelen over kerkorde en beroep op de Schrift die ik in dit blad gaf kwam enkele malen de onderscheiding tussen ambt en dienst ter sprake.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Over dit onderwerp wil ik hier nog iets meer zeggen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In mijn vroegere artikelen heb ik hiervoor reeds enkele lijnen getrokken die ik hier slechts behoef te verlengen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Over de praktische kant van deze dingen schreef ik reeds uitvoerig in het juninummer.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En de mystische zijde gaf ik aan in het daaropvolgende.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Hier komt het er dan op aan deze beide aspecten op elkaar te betrekken en daaruit enkele <choice><sic>evolgtrekkingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gevolgtrekkingen</corr></choice> af te leiden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Allereerst de mystiek van het ambt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daarvoor zijn we aangewezen op de <pb n="421" ed="VW"/>bouw van de Una Sancta,</seg> <seg n="3.2.2">de structuur van het lichaam van Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">We mogen ons bij onze praktische kerkelijke politiek daarvan niet geheel losmaken.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wel moeten wij duidelijk onderscheiden tussen de kerk als geloofsartikel en de kerk als middel om ons tot dat geloof te brengen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Anders stichten wij grote verwarring.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Bij het laatste,</seg> <seg n="4.3.2">de kerk als middel,</seg> <seg n="4.3.3">komen de ambten ter sprake.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En ieder ziet zelf wel in dat in de hemelse kerk zomin predikanten,</seg> <seg n="4.4.2">ouderlingen en diakenen,</seg> <seg n="4.4.3">als bisschoppen en kardinalen nodig zullen zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het Evangelie behoeft dan niet meer gepredikt te worden;</seg> <seg n="4.5.2">de armen zullen het Koninkrijk der hemelen bezitten en voor de ouderlingen zal er geen werk meer zijn,</seg> <seg n="4.5.3">voor zover dat volgens de oude Franse kerkorden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n4" rend="superscript">4</ref> bestaat in het 'rassembler le <choice><sic>peuple el rapporten les scandales</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">peuple et rapporter les scandales</corr></choice>'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar toch blijft er een zeker verband tussen die beide kerken;</seg> <seg n="5.1.2">tussen de hemelse en de aardse,</seg> <seg n="5.1.3">tussen de kerk des geloofs en het <choice><sic>ins tituut</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">instituut</corr></choice>.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Jezus wordt als de hemelse bisschop of opziener genoemd in 1 Petrus 2 : 25 en in de Openbaring van Johannes (Apk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">4 : 4) komen de vierentwintig ouderlingen voor die zich nederbuigen voor het Lam.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De kerk des geloofs geeft aan het aardse instituut een mystische wijding die dit laatste niet kan missen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Anders zou er geen kerk meer zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Nu bestaat er voor de kerk als instituut niet die dogmatische klaarheid die wij aantreffen bijv. bij de Triniteit of de Christologie.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daarvoor is er te veel historie en praktijk mee gemoeid.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ze is voor de zaligheid ook niet strikt nodig als het eigenlijke Credo.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De afleiding uit de Schrift is derhalve ook ruimer en van een enigszins andere aard.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar de kerkorde mag van de Schrift toch niet worden losgemaakt.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De mystieke band met de kerk des geloofs,</seg> <seg n="6.6.2">de Una Sancta,</seg> <seg n="6.6.3">zou daardoor verbroken worden en we hielden een aardse en burgerlijke vereniging over.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wij moeten blijven aannemen dat de geïnstitueerde kerken onder invloed van de Ene algemene kerk staan en dat de vragen van kerkorde moeten worden uitgemaakt.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Deze dingen kunnen niet aan menselijk believen overgelaten worden.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daarvoor heeft de kerk als instituut te veel mystische kanten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu vinden wij in de Schrift alleen de eerste beginselen van de kerk als instituut.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat Christus heeft geïnstitueerd kan men niet of nauwelijks zeggen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De roomsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n5" rend="superscript">5</ref> (ook Kuyper)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n6" rend="superscript">6</ref> denken hier meer historisch.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De gereformeerden meer eschatologisch.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In de apostolische tijd horen wij het eerst van opzieners,</seg> <seg n="7.5.2">ouderlingen en diakenen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wanneer nu de afleiding strikt historisch zou moeten zijn,</seg> <seg n="7.6.2">zou de oudheid beslissend zijn.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Zo is het heel sterk,</seg> <seg n="7.7.2">ofschoon ook weer niet uitsluitend,</seg> <seg n="7.7.3">bij Newman.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">En roomse geschiedschrijvers maken heden ten dage Jezus niet in mystische of eschatologische,</seg> <seg n="7.8.2">maar in historische zin tot de eerste bisschop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Voor ons <pb n="422" ed="VW"/>staan de dingen anders.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Als wij staan op de afleiding van de kerkorde uit de Schrift,</seg> <seg n="7.10.2">treden naast de historische ook de mystische en eschatologische argumenten op. Ook wanneer de presbyter of dominee later zou optreden dan de bisschop</seg> <seg n="7.10.3">- wat niet blijkt</seg> <seg n="7.10.4">- dan zou het verband tussen de kerk als geloofsartikel en de kerk als instituut toch beslissend kunnen zijn voor de eerste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Dat is bij de Hervorming gebeurd.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De afleiding uit de Schrift blijkt dus in de wereldgeschiedenis voor de kerk als instituut niet van letterlijke en historische Schriftuitlegging alleen af te hangen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er zijn argumenten van mystische aard in het spel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.ambt-en-dienst.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="8.2.2">waarbij de hemelse en aardse kerk beide meespreken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer we dan,</seg> <seg n="9.1.2">in verband daarmee,</seg> <seg n="9.1.3">vragen naar het onderscheid tussen ambt en dienst,</seg> <seg n="9.1.4">dan merken wij op dat een kerkelijk ambt niet alleen historie,</seg> <seg n="9.1.5">maar ook andere dingen achter zich heeft.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Invloeden van de Una Sancta op de kerk als instituut,</seg> <seg n="9.2.2">op de hoogtepunten der kerkhistorie,</seg> <seg n="9.2.3">beïnvloeden hier de aansluitingen aan de eerste beginselen van kerkorde die wij in de bijbel beschreven vinden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Vandaar ook de onderscheiding tussen tijdelijke en blijvende ambten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Deze is niet willekeurig.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Evenmin is dat die tussen ambt en dienst.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het ligt niet aan ons,</seg> <seg n="10.2.2">voor een op zich zelf nodige en nuttige arbeid een nieuw ambt te scheppen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De structuur der kerk is heel eenvoudig.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Leren,</seg> <seg n="10.4.2">regeren en dienen zijn de drie fundamentele functies waartoe eigenlijk alles kan worden teruggebracht en die men zich in de hemelse kerk niet behoeft weg te denken.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De hervormde kerken hebben daaraan in uiterst vereenvoudigde vorm uitdrukking gegeven in hun ambten.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een dergelijke trias heeft een zekere volledigheid in zich zelf,</seg> <seg n="10.6.2">zoals ook blijkt uit de geschiedenis van het doctoren-ambt,</seg> <seg n="10.6.3">waarvan de bekleders tot andere staat des levens overgingen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Bij dit drietal zouden we ook onmogelijk een episcopale figuur kunnen voegen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De hele bouw der hervormde kerk zou er door scheef getrokken worden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer men aan zulk een eenvoudi samenstel van ambten,</seg> <seg n="11.1.2">dat een zekere volledigheid bezit,</seg> <seg n="11.1.3">iets wil toevoegen,</seg> <seg n="11.1.4">dan zou dat op twee wijzen kunnen gebeuren.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Allereerst door een teruggrijpen op de Schrift en daarmee op de Una Sancta zelve.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar daarvoor is een mystieke doop in de gegevens der Schrift nodig,</seg> <seg n="11.3.2">zoals die in de kerkgeschiedenis zelden kan voorkomen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Of,</seg> <seg n="11.4.2">wanneer men tot zulk een machtige greep zich niet bevoegd rekent,</seg> <seg n="11.4.3">door het meer uitwendig en instrumenteel invoegen van diensten naast de ambten.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Deze diensten moeten dan eigenlijk,</seg> <seg n="11.5.2">wegens de volledigheid van het samenstel,</seg> <seg n="11.5.3">onder de ambten gesubsumeerd worden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar ze treden daarnaast om praktische redenen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Daarbij gaat dan onherroepelijk iets van de mystische wijding verloren.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij zien dit duidelijk bij de verhouding van predikant en zendeling.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Men zou de laatste met de eerste kunnen identificeren,</seg> <seg n="12.2.2">zoals men in de gereformeerde kerken dienaren des woords uitzendt.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Ook bij ons wint dit <pb n="423" ed="VW"/>gezichtspunt veld.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">- Doet men dit om praktische <choice><sic>redenen niet. dan gaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">redenen niet,</corr></choice></seg><choice><sic>redenen niet. dan gaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="12.4.2"><choice><sic>redenen niet. dan gaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dan gaat</corr></choice> het niet zuiver toe als men daarvoor een concurrerend ambt schept.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Uit een oogpunt van gereformeerde kerkorde is daarvoor geen plaats.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit alles geldt voor de huidige situatie.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De veranderde wereldorde echter,</seg> <seg n="13.2.2">de eschatologische factoren in onze tijd,</seg> <seg n="13.2.3">de tegenstelling van de civitas Dei en de civitas terrena waaronder wij leven,</seg> <seg n="13.2.4">doen de vraag wakker worden of de kerk niet misschien opnieuw op de Schrift zou moeten teruggrijpen,</seg> <seg n="13.2.5">ook voor haar inrichting.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit kan echter nooit aanvullend en <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'improviste gebeuren.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De verandering zou totaal en in volle zin reformatorisch moeten zijn.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De kerkvorm zou daarbij tussen Rome en de Reformatie opnieuw in geding komen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Deze mogelijkheid is in Gods hand.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="421" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Het volk bij elkaar brengen en de verkeerdheden melden.</p></note>
<pb n="423" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 6 (november 1937) nr. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">zie Kerkorde en beroep op de Schrift</hi> 2, juni 1937 en idem 3, juli/aug. 1937. In dit artikel stelt N. de mogelijkheid (en in feite de geestelijke noodzaak) van een geheel nieuwe ambtelijke structuur der kerk. Vgl. ook Brouwers art. <hi rend="italic">Diensten ambt</hi> in het septembernr.</p><p>Zie n. 56<hi rend="superscript">I</hi>. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie VW., dl. 8, p. 434.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 55.100.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n5" type="end" place="end" n="5"><p>'Historisch': in de zin van de instelling van het Petrusambt (instituut) of in de zin van voortzetting der incarnatie (corpus mysticum); mogelijk beide. Vgl. hiervoor G. P. <hi rend="italic">Kreling, Apologetiek en dogmatiek der Kerk, in Het Goddelijk geheim,</hi> Kampen 1979, p. 450 vv.; H. Berkhof, <hi rend="italic">De kerk, in Protestantse verkenningen na Vaticanum II,</hi> 's-Gravenhage 1967, p. 90-102; G. C. Berkouwer, <hi rend="italic">De kerk 1, in Dogmatische Studiën,</hi> Kampen 1970, p. 138 vv. Zie ook noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Een kenmerkend citaat voor Kuypers opvatting in dezen bij P. A. van Leeuwen, Het <hi rend="italic">kerkbegrip in de theologie van Abraham Kuyper,</hi> Franeker 1946, p. 104: "De uitwendige kerk is krachtens haar wezen een voortzetting van Christus' historische verschijning. Het prijsgeven van de zichtbare kerk betekent in laatste consequentie de loochening van de menswording Gods" <hi rend="italic">(Predicatiën</hi> 260, 261). Vgl. ook: <hi rend="italic">De Gemene Gratie,</hi> vierde onveranderde druk, Kampen z.j., p. 36 v.; <hi rend="italic">Het werk van de Heilige Geest,</hi> Kampen 1927<hi rend="superscript">2</hi>, p.263.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Newman meent wel dat de oudheid de waarheid bevestigt, maar zo dat de openbaringswerkelijkheid van de kerk de geschiedenis bepaalt en niet omgekeerd. De kerk van Rome heeft het impliciet getuigenis van kerkvaders en apostelen aan haarzijde, maar de huidige kerk weet expliciet meer dan zij. "The apostles were implicit Tridentines; ... the Church held in the first age what she holds now" <hi rend="italic">(Essays Critical and Historical</hi> 2, p. 3). Newman kwam via het anglo-katholicisme en zijn passie voor de geschiedenis tot Rome. In <hi rend="italic">Tract</hi> 90 stelde hij dat de reformatorische geloofsbelijdenis van de kerk van Engeland, de 39 artikelen, zelfs de bestrijding van de mis daarin, niet in strijd zijn met Trente en de leer van de kerk van Rome. Vgl. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 199 vv. Vgl. n. 56',.9; 56'v.4, 5; 62.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Voor Batiffol en Van den Eynde zie n. 55.37; 55.12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Mogelijk bedoelt N. 'eerste' in mystiek-eschatologische zin: de presbyter of dominee gaat wézenlijk, theológisch aan de bisschop vooraf; mogelijk echter ook bedoelt hij slechts: de eerstgenoemde figuur (te weten de presbyter-dominee).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.ambt-en-dienst.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 56<hi rend="superscript">II</hi>.14 en nr. 56<hi rend="superscript">III</hi>, p. 398.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="62" xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62" decls="#bibl-noordmans5.geest-en-orde-62">
<pb n="424" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1"><choice><sic>62. GEEST EN ORDE'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">Geest en Orde</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wij hebben in Kerkopbouw en in dit moderamen de zaak van de reorganisatie al enige malen doorgepraat.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Iets nieuws daarover te zeggen is niet gemakkelijk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar ook wijzigt de situatie zich telkens.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">En uit dat oogpunt wordt het niet gemakkelijker,</seg> <seg n="2.4.2">maar moeilijker de dingen te bespreken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Vroeger was er een zekere consensus.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar die is er nu niet meer.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Ze is er niet in de kerk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">En ze is er niet in Kerkopbouw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Op zichzelf is dat geen wonder.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het zou eigenlijk vreemd zijn als het anders was.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wij zijn niet bezig een huiskamer wat anders in te richten.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De tafel om te draaien of een paar andere meubelen te verzetten.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Ook dan spreekt de gewoonte en soms de piëteit nog mee.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Geen wonder dat we ten opzichte van de inrichting der kerk conservatief,</seg> <seg n="3.10.2">voorzichtig,</seg> <seg n="3.10.3">jaloers,</seg> <seg n="3.10.4">schroomvallig zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Alles heeft een oude traditie achter zich.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Alles is eerwaardig,</seg> <seg n="3.12.2">we mogen zeggen min of meer heilig.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Het is christelijk,</seg> <seg n="3.13.2">dat wil zeggen:</seg> <seg n="3.13.3">Christus heeft er beslag op gelegd.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">De dominee op de preekstoel,</seg> <seg n="3.14.2">de ouderling in de bank,</seg> <seg n="3.14.3">ze zijn zo saamgeweven met onze gedachten over de bijbel,</seg> <seg n="3.14.4">over God,</seg> <seg n="3.14.5">over Jezus,</seg> <seg n="3.14.6">dat we onwillekeurig wat vijandig staan tegen elk voorstel om in kerkelijke dingen iets te veranderen.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Zulke bezwaren zijn altijd respectabel.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">En wanneer er geen andere overwegingen bijkwamen,</seg> <seg n="3.16.2">dan geloof ik dat we het beste deden met de dingen te laten zoals ze zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Maar zo staat het juist niet.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij hebben er juist over te klagen dat het eerwaardige gelaat van de gereformeerde kerk in ons land niet meer duidelijk zichtbaar is.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De organisatie van Willem 1 was departementaal maakwerk,</seg> <seg n="4.3.2">iets als op dit ogenblik in Duitsland klaargemaakt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n3" rend="superscript">3</ref> wordt voor de keuken daar te lande.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het karakter van die caesaro-papistische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>4</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14"/></choice> regeling is verzacht.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In het begin werd de kerk door de konin geregeerd.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar de structuur,</seg> <seg n="4.6.2">het type,</seg> <seg n="4.6.3">het bestuurd worden,</seg> <seg n="4.6.4">al is het dan ook door zelfgekozen mensen,</seg> <seg n="4.6.5">is gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Een intensief geestelijk en ook cultureel werk,</seg> <seg n="5.1.2">zoals de gereformeerde kerk in ons land</seg> <seg n="5.1.3">- blijkens de synodale akten daarvan zijnde</seg> <seg n="5.1.4">- heeft verricht,</seg> <seg n="5.1.5">is nu niet mogelijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men denke aan de slome sfeer die er hangt op onze classicale vergaderingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="5.2.2">waar de voorzitter soms al zijn best doet de stemmingen en de discussies voor het kofficuur te doen aflopen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En dat in deze tijd.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat zijn geen kerkvergaderingen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daar wordt kunstmatig onmondigheid gekweekt die verwant is aan die welke in de roomse kerk wordt gevonden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wij hervormden moeten ons schamen als we vergelijken de lectuur van beter gehalte die in gereformeerde kringen doorgenomen wordt,</seg> <seg n="5.6.2">ook in eenvoudige kringen,</seg> <seg n="5.6.3">als we daarnaast stellen de vergelijkenderwijs stupide of futiele mentaliteit in hervormde kringen.</seg></s> <pb n="425" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.7"><seg n="5.7.1">Diezelfde geestelijke belangstelling bestond er vanouds in de <choice><sic>gereformieerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gereformeerde</corr></choice> kerk in ons land.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het geestelijke en culturele peil van ons volk,</seg> <seg n="5.8.2">tot in de uithoeken toe,</seg> <seg n="5.8.3">zoals ook in Schotland,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="5.8.4">is buitengewoon hoog geweest.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Getuige de massale boekenschat die in burger- en boerengezinnen overgeërfd is uit de zestiende en zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">In de hervormde kerk heeft dat nagewerkt tot in de nadagen van het Réveil.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Maar toen is het gaan dalen.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En wij dreigen een geestelijk versufte massa over te houden.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1"><choice><sic>Individucel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Individueel</corr></choice> wordt daartegen veel gedaan.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Er wordt wel gewerkt in de hervormde kerk.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Maar die arbeid kon veel produktiever zijn.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">2 + 2 = 4.</seg></s> <s n="5.17"><seg n="5.17.1">En 2 x 2 ook 4.</seg></s> <s n="5.18"><seg n="5.18.1">Maar dan is toevallig 3 + 3 = 6.</seg></s> <s n="5.19"><seg n="5.19.1">En 3 x 3 = 9.</seg></s> <s n="5.20"><seg n="5.20.1">Dat scheelt 3.</seg></s> <s n="5.21"><seg n="5.21.1">En bij 4 + 4 of 4 x 4 scheelt het 8.</seg></s> <s n="5.22"><seg n="5.22.1">En bij 5 <hi rend="italic">+</hi> 5 en 5 x 5 al 15.</seg></s> <s n="5.23"><seg n="5.23.1">En zo telkens meer.</seg></s> <s n="5.24"><seg n="5.24.1">Een goed georganiseerde,</seg> <seg n="5.24.2">door één Heer,</seg> <seg n="5.24.3">één Geest geleide kerk is een tafel van vermenigvuldiging.</seg></s> <s n="5.25"><seg n="5.25.1">Newman wijst er telkens op dat de idee zich in de kerk vermenigvuldigt,</seg> <seg n="5.25.2">dat ze anticipeert,</seg> <seg n="5.25.3">assimileert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="5.26"><seg n="5.26.1">Wie heeft,</seg> <seg n="5.26.2">dien zal gegeven worden.</seg></s> <s n="5.27"><seg n="5.27.1">In onze kerk vindt dat proces ook wel plaats,</seg> <seg n="5.27.2">maar meestal buiten de kerk om.</seg></s> <s n="5.28"><seg n="5.28.1">In buitenkerkelijke verenigingen,</seg> <seg n="5.28.2">die de gave der vermenigvuldiging,</seg> <seg n="5.28.3">die de kerk van Christuswege bezit,</seg> <seg n="5.28.4">niet in die mate hebben.</seg></s> <s n="5.29"><seg n="5.29.1">Ze kunnen nooit dat centrale,</seg> <seg n="5.29.2">dat de uitgangen des levens uit het hart uitleidende vermogen hebben,</seg> <seg n="5.29.3">dat God aan de kerk schonk.</seg></s> <s n="5.30"><seg n="5.30.1">Wat onze kerk heden ten dage ontbreekt is de vermenigvuldiging.</seg></s> <s n="5.31"><seg n="5.31.1">Zij is bezig met aftrekking en dat kan de voorbode van deling zijn,</seg> <seg n="5.31.2">een snelle vermindering,</seg> <seg n="5.31.3">het omgekeerde van vermenigvuldiging.</seg></s> <s n="5.32"><seg n="5.32.1">En dat is nu de hervormde kerk,</seg> <seg n="5.32.2">de voortzetting van de martelaarskerk uit de zestiende eeuw.</seg></s> <s n="5.33"><seg n="5.33.1">Wij weten allen van de ernstige pogingen die er aangewend zijn om daarin <choice><sic>veranderng</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">verandering</corr></choice> te brengen.</seg></s> <s n="5.34"><seg n="5.34.1">Ik noem de naam van Gunning,</seg> <seg n="5.34.2">waarlijk niet de eerste de beste.</seg></s> <s n="5.35"><seg n="5.35.1">Het laatste en ook eerste perspectief van Gunning was een opbouw uit de fundamenten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="5.36"><seg n="5.36.1">Het schijnt wel dat dat niet kan en niet mag voor onze kerk.</seg></s> <s n="5.37"><seg n="5.37.1">Alsof dat caesaropapistische,</seg> <seg n="5.37.2">dat typisch synodale,</seg> <seg n="5.37.3">in de zin die het vooral na 1886 kreeg,</seg> <seg n="5.37.4">zo diep is ingedrongen in onze mentaliteit dat we het vermogen missen om ons daarvan los te maken.</seg></s> <s n="5.38"><seg n="5.38.1">Alsof we gebiologeerd zijn.</seg></s> <s n="5.39"><seg n="5.39.1">Wie biologeert ons?</seg></s> <s n="5.40"><seg n="5.40.1">Het antwoord is niet moeilijk:</seg> <seg n="5.40.2">de wetenschap.</seg></s> <s n="5.41"><seg n="5.41.1">Koning Willem 1 heeft het degenen die over kerkelijk opzicht en tucht spraken in 1816 al laten zeggen:</seg> <seg n="5.41.2">daarvoor waren nu instellingen,</seg> <seg n="5.41.3">de academies.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="5.42"><seg n="5.42.1">Daar werd de leer gekeurd,</seg> <seg n="5.42.2">niet door de kerk.</seg></s> <s n="5.43"><seg n="5.43.1">Wel was er artikel 9,</seg> <seg n="5.43.2">maar dat moest zo uitgelegd.</seg></s> <s n="5.44"><seg n="5.44.1">De afgestudeerde heeft dan een onmiskenbaar brevet om te mogen prediken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Telkens schijnt een besef te ontwaken dat dit een smartelijke gebondenheid voor de kerk betekent.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Telkens schijnen de richtingen inzake leer en kerkorde naar elkaar toe te buigen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En telkens komt er dan iets tussenbeide.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Prof. Brouwer schreef al lang geleden een boek over <hi rend="italic">De moderne richting.</hi></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Hij vroeg of de theologie daar niet telkens positiever moest worden,</seg> <seg n="6.5.2">gegeven naar wat men er van merkte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar dan komt het sceptische <pb n="426" ed="VW"/>zinnetje:</seg> <seg n="6.6.2">Wij zouden niets liever wensen dan dit,</seg> <seg n="6.6.3">maar ontveinzen ons toch niet de mogelijkheid dat straks 'de' wetenschap de wegen weder verder uit elkaar doet lopen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hier is de wetenschap de concurrent van het Evangelie,</seg> <seg n="6.7.2">genoemd als degene die ons biologeert.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wij zien in de reorganisatie-beweging hetzelfde.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De richtingen buigen naar elkaar toe.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar de wetenschap,</seg> <seg n="7.3.2">bij monde van dr. De Haas,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="7.3.3">blaast verzamelen naar de andere zijde.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De verhoudingen zijn daarmee echter nog niet zuiver gesteld.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De zaak ligt natuurlijk veel gecompliceerder.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Dat gebiologeerd worden is er wel.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar wanneer er een resolute erkenning was in heel Kerkopbouw van de richting der kerk als zodanig tegenover de wetenschap als zodanig,</seg> <seg n="7.7.2">dan was er al veel gewonnen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dat was dan een hoofdzaak die men zwaar zou laten gelden.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Men zou het heel erg vinden dat de wetenschap de kerk haar eigenlijke functie,</seg> <seg n="7.9.2">het belijden verhindert.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Men zou er voor opkomen dat de kerk haar eigen zaken regelt.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Men zou haar de kans geven zich als kerk te vergissen of te misdragen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Maar men zou niet willen dat een andere geestesmacht haar verhindert zichzelf te zijn.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Men zou haar het recht van vergaderen,</seg> <seg n="7.13.2">dat haar in eerste instantie toekomt,</seg> <seg n="7.13.3">niet onthouden.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Nu doet men dat wel.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Men is bang voor de vergadering van onmondigen die onmondiger worden hoe langer men ze de kerkelijke rechten onthoudt.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Men kan zulke dingen in een discussie niet tot een eind brengen,</seg> <seg n="7.16.2">soms zelfs niet verder brengen.</seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Men kan een beroep doen op elkaars kerkelijk geweten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het ontwerp ligt voor ons en de materie daarvan hebben wij al vaak besproken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik heb nu natuurlijk geen gelegenheid elk punt nog naar voren te brengen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In de discussie zal dat wel gebeuren.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Toch wil ik op enkele dingen even wijzen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De regeling van de visitatie is in hoofdzaak dezelfde gebleven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Voor de huisgemeente kwamen de overgangsbepalingen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zij sluiten zich aan bij art. 25.4 en 5 'in de verscheidenheid de eenheid bewaren' en 26b 'tot de eenheid terugbrengen'.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De overgangsbepalingen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Art. 8 geldt als de band der kerk waarbinnen men heeft te blijven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Een eenheid daarbuiten zoekt het Reglement niet,</seg> <seg n="9.3.2">art.la.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dan:</seg> <seg n="10.1.2">art. Ib vraagt naar het wettige van de verscheidenheid en van de onttrekking aan het plaatselijk verband.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En c. wil dat de zucht om te behouden niet ontbreke,</seg> <seg n="10.2.2">geen partijgeest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Er is geen snelle afwikkeling bedoeld.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Om de 10 jaar een uitspraak.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Overal zeer rekbaar.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Is de kerkeraad niet tevreden,</seg> <seg n="11.4.2">dan de kerkvisitator.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dan de kerkeraad in kennis gesteld.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Dan zendt de kerkeraad pas een besluit aan de organisatie.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Dan kan het voor de classicale vergadering.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De classicale vergadering kan de beslissing opschorten.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Van de beslissing of opschorting is weer hoger beroep mogelijk bij provinciale synode,</seg> <seg n="11.9.2">waarbij de visitator wordt gehoord.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Dan kan nog vernietiging aangevraagd bij de <pb n="427" ed="VW"/>algemene synode.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">De moderator wordt daarbij gehoord.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Intussen mag de vrijheid van de organisatie niet belemmerd worden.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Verliest tenslotte de organisatie,</seg> <seg n="11.13.2">dan krijgt de kerkeraad daarvan bericht.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Ze hebben dan geen kerkelijke rechten.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Hun wordt een aanmaning tot onthouding gegeven.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Verder gebeurt er niets.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Tot tuchtmiddelen kan slechts met tweederde van de stemmen besloten worden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik wijs verder op de uitbreiding die is gegeven aan de regeling van het in art. 25.4 en 26a bedoelde:</seg> <seg n="12.1.2">in art. 9 Alg.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Regl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De kerkelijke vergaderingen zullen zich in verbinding kunnen stellen met verenigingen en groepen in de lijn van art. 8,</seg> <seg n="13.1.2">bijv. groep Zendingsacties enzovoorts.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.geest-en-orde-62.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="427" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. zelf tekende bij de titel van deze toespraak aan: 'moderamen KO. - herfst 1937' Mogelijk 15.11.1937 's morgens: moderamenvergaderingen van KO. werden dikwijls op de morgen van de dag van de ledenvergadering gehouden. Dit was het geval op genoemde datum (vgl. KO. 6 (nov. 1937) nr. 7, p. 67). Op de middagvergadering sprak prof. dr. G.Wagenaar. De belangstelling was gering. De kerkorde-materie werd dor bevonden en vereiste studie, 'waarvoor velen of geen tijd of geen lust of ook geen aandacht hebben'. Ook vindt men de aantekening rn.b.t. de discussie: "Onze Duitse broeders waarschuwen ons herhaaldelijk dat wij klaar behoren te zijn als de vijandschap tegen de kerk ... zich gaat organiseren en agressieve vormen aanneemt" (zie n. 26.8; 60.2).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In jg. 6 KO. kreeg het ontwerp steun van G. van der Leeuw en W. A. Zeydner, bestrijding van K. A. Beversluis, J. F. Beerens, A. M. Brouwer en B. J. Aris (nrs. 6-9). Vgl. ook het, schot voor de boeg' van H. Th. Obbink in A<hi rend="italic">WCC.</hi> 14 (7.1.1938) nr. 10, vlak voor de synodeverg. van 12-14.1.1938. Het ging vooral om de interpretatie van de noties "hervorming en handhaving van de belijdenis" uit art. 8, lid 5, zie bijlage 2e. Vraag o.a.: gaat 'hervorming' verder dan 'herziening'(aldus P. Scholten o.a. in <hi rend="italic">Het Reorganisatie-ontwerp verdedigd,</hi> uitg. Reorganisatiecomité, Nijkerk 1938, p. 8 v.) of minder ver (aldus Haitjema, vgl. voor zijn standpunt en dat van Brouwer zelf: A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Een aan de synode gezonden schrijven, KO.</hi> 6 (jan. 1938) nr. 9). Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 146, 153-16 1. Zie n. 63.24; 63.56; 63.89; 64.4. Voor vervolg zie nr. 64. - W. A. Zeydner (1890-1965), hervormd predikant o.a. te Rotterdam, medeoprichter KO., lid KHe., schrijver van <hi rend="italic">De Hervormde kerk op de tweesprong. Kerk of genootschap?</hi> Rotterdam 1938. Z. werd <choice><sic>voorz itter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">voorzitter</corr></choice> van de synode, die bijeenkwam op grond van de 'werkorde' op 31 okt. 1945 (zie n. 76.2).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 60.2. Ook na de daar aangeduide gebeurtenissen blijft Kerrl pogen via zijn kanselarij de kerk te centraliseren. Vgl. K. Meier, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 66 v.: 'Gescheiterte Verordnungsversuche im Zeichen staatlichei Rechtshilfe'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Een staatsvorm, waarbij de staat zeggenschap heeft over kerkelijke aangelegenheden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 17.5 ('apegapen').</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie VW., dl. 1, p. 335; dl. 3, p. 393, 412. Zie ook nr. 63, p. 468. N. meende dat Gunning van Schotse afkomst was. (Aldus in de in n. 50.5 genoemde VU.-lezing).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Newman en de historie, in Geschiedenis,</hi> een bundel studies over de zin der geschiedenis, aangeboden aan prof. dr. W. J. Aalders, Assen 1944, p. 196. N. verwijst naar Newmans <hi rend="italic">Essay on the Development of Christian Doctrine,</hi> <choice><sic>cd. Longmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ed. Longmans</corr></choice>, p. 107; n. 56<hi rend="superscript">IV</hi>.4; 56<hi rend="superscript">IV</hi>.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie <hi rend="italic">De opbouw der kerk op haren grondslag,</hi> Nijmegen 1900; <hi rend="italic">Niet bij elkander houden maar uit den grond opbouwen,</hi> Nijmegen 1901, Dit wat het 'laatste, perspectief betreft; <pb n="428" ed="VW"/>voor het 'eerste' zie <hi rend="italic">Vorm en Geest</hi>,'s-Gravenbage 1863. Passim, zie o.a. p. 14: "Kerkelijk kan alleen zijn wat van de Geest doorademd wordt van de wortel tot de top."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie, ook voor art. 9, n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n10" type="end" place="end" n="10"><p>A. M. Brouwer, <hi rend="italic">De moderne richting, Ene historisch-dogmatische studie,</hi> Nijmegen 1912, p.206 v.: "Zou tenslotte de liefde tot Christus, de levende Christus als de Verlosser niet uitlopen op hetzelfde grote Licht? Moet op deze weg de belijdenis niet steeds sterker, de theologie niet steeds 'positiever' worden?"</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 5 2.8; 5 2.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie bijlage 2e.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie bijlage 2e. N. dacht aan organisaties als de NCSV., de Groepsbeweging, wel annex met de kerk, maar niet van haar uitgaande.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.geest-en-orde-62.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Ontbraken ook in het voorgaande reeds volzinnen, de volgende notities zijn te puntsgewijs, <choice><sic>omze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">om ze</corr></choice> nog als slot van de lezing te kunnen opnemen. Red. geeft er de voorkeur aan ze (vanwege het belang van de associaties) op deze plaats op te nemen:</p><p>"Verder: de presbyterane regeling. Classicale activering. Nationale activering. Het leven onzer gereformeerde kerk weer losgemaakt. Oecumenische mogelijkheden door samenwerking met andere kerken. In- en uitwendige zending. De Liturgie. De belijdenis. Moet de vrijheid der kerk niet hoog aangeslagen worden?"</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>IX. De eindstrijd rondom het ontwerp-1938</head>
<div type="publication" n="63" xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde" decls="#bibl-noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde">
<pb n="430" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Inleiding</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat onze kerk een andere inrichting moet hebben,</seg> <seg n="3.1.2">is wel ongeveer algemene overtuiging geworden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De verstokte 'synodalen' kan men bijna op de vingers tellen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Men hoorde ze dezer dagen 'de laatsten der Mohikanen' noemen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Voor dit uitsterven bestaat meer dan voldoende reden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In de contemporaine kerkgeschiedenis maakt de manier waarop onze kerk zich beweegt,</seg> <seg n="3.5.2">een indruk van onwezenlijkheid.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Katholieke uitspraken zijn onmogelijk en haar canoniek recht wordt gecontroleerd door provinciale besturen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat hierin verandering moet komen,</seg> <seg n="4.1.2">behoeft gelukkig nauwelijks meer betoog.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Bij de besprekingen,</seg> <seg n="4.2.2">die er de laatste jaren gehouden zijn tussen verschillende groepen,</seg> <seg n="4.2.3">bleek ook,</seg> <seg n="4.2.4">dat er in vrij brede kring overeenstemming te bereiken was ten opzichte van een nieuwe kerkorde.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De voorstellen van 1929, 1933 en 1937 leggen daarvan getuigenis af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Tevens blijkt echter dat het bijzonder moeilijk is,</seg> <seg n="5.1.2">uit de impasse te geraken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De organisatie van 1816 is er op ingericht,</seg> <seg n="5.2.2">zichzelf te kunnen bestendigen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar erger is nog dat zij in zo sterke mate een vermogen heeft,</seg> <seg n="5.3.2"><hi rend="italic">het onkerkelijk denken,</hi></seg> <seg n="5.3.3">waaruit zij voortkwam,</seg> <seg n="5.3.4">in stand te houden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Uit dat oogpunt zal de christenheid wel geen droeviger lectuur aan te wijzen hebben dan de <hi rend="italic">Handelingen der Synode</hi> van 1816 tot heden.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Beets heeft ergens geschreven,</seg> <seg n="5.5.2">dat de mensen in de diligence werden afgeplat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ik hoorde Gunning daarvan eens gebruik maken om de Synode te karakteriseren.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Zijn nobele inborst was er voldoende borg voor,</seg> <seg n="5.7.2">dat dit geen polemiek van minder allooi was.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het werd bovendien gezegd in bijzijn van de toenmalige voorzitter der Synode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De bedoeling van deze strijder voor reorganisatie was,</seg> <seg n="5.9.2">een tekort aan kerkelijk gehalte in de overwegingen van deze hoge vergadering aan te wijzen.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Eminente ouderlingen,</seg> <seg n="5.10.2">predikanten,</seg> <seg n="5.10.3">professoren zijn het slachtoffer geworden van de politieke sfeer,</seg> <seg n="5.10.4">die ook na 1852<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n6" rend="superscript">6</ref> in de vergaderzaal der Synode is blijven hangen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze verburgerlijking van alle kerkelijke begrippen heeft de hele kerk doortrokken en zij is de voornaamste hinderpaal voor onderlinge overeenstemming inzake kerkorde.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men verstaat de woorden van een nieuwe kerkorde naar de betekenis die ze kregen onder de inrichting,</seg> <seg n="6.2.2">waaronder wij nu leven.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men denkt zich de ontwikkeling der dingen in de wereldconjunctuur- 1938,</seg> <seg n="6.3.2">alsof wij nog 1816, 1852 of 1886 schreven.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Men vreest dat de personen,</seg> <seg n="6.4.2">als ze weer in een kerkelijke orde zullen geschaard staan,</seg> <pb n="431" ed="VW"/><seg n="6.4.3">zich precies zo zullen gedragen als toen ze met elkaar in een genootschap waren opgesloten.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wij zijn allemaal ongelovig geworden ten opzichte van de mogelijkheid van de meer algemene functies der kerkelijke ambten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De gedachte dat onze kerk weer zou worden ingeschakeld in de kerkhistorie,</seg> <seg n="6.6.2">vervult ons met schrik.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wij zijn gewend de geschiedenis aan de staat over te laten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze verlamming van het kerkelijk denken;</seg> <seg n="7.1.2">maw. dit gebrek aan geloof aan de heilige,</seg> <seg n="7.1.3">algemene,</seg> <seg n="7.1.4">christelijke kerk en de gemeenschap der heiligen is een grote zonde.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het Ontwerp-1938 moet gezien worden tegen de achtergrond van de brochures die Gunning omstreeks 1900 over deze dingen schreef.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is eerste eis voor de lectuur.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Er is een schuldige achterstand,</seg> <seg n="7.4.2">een paralysering van ons kerkelijk besef,</seg> <seg n="7.4.3">die ieder jaar groter wordt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarom behoort men bij de lezing van het aanhangige ontwerp een kerkelijke exegese toe te passen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men mag niet proberen de opstellers in het garen van genootschappelijke woorden en begrippen te vangen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men moet hen helpen de dingen daaruit los te wikkelen,</seg> <seg n="8.3.2">want ook zij hebben zich niet als met een toverslag kunnen onttrekken aan het spel,</seg> <seg n="8.3.3">waaronder het macabere jaar 1816,</seg> <seg n="8.3.4">in de kerkelijke vermomming van 1852,</seg> <seg n="8.3.5">ons gevangen houdt.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze brochure bedoelt een hulpmiddel te zijn bij de lezing van het ontwerp,</seg> <seg n="9.1.2">van nieuwe kerkelijke vooronderstellingen uit.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men heeft dat een naïviteit genoemd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het zij zo.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het Evangelie is de grote naïviteit in deze wereld.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En ook een kerkorde moet daarvan iets bezitten.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank" n="1."><label>1.</label> <s n="10.1"><seg n="10.1.1">De kerkelijke nood</seg></s></head>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het wezen van de inrichting van 1816 was,</seg> <seg n="11.1.2">dat ze geen kerkorde kon heten.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Een organisatie,</seg> <seg n="11.2.2">die op besturen en niet op belijden is ingesteld,</seg> <seg n="11.2.3">mag die naam niet dragen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Er is eenvoudig orde op de kerk gesteld;</seg> <seg n="11.3.2">orde-zonder-meer;</seg> <seg n="11.3.3">dwz. burgerlijke orde.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De afgescheidenen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n8" rend="superscript">8</ref> hebben dat aan den lijve gevoeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat deel van de algemene christelijke kerk,</seg> <seg n="11.5.2">waarvan wij lid zijn,</seg> <seg n="11.5.3">leeft onder omstandigheden,</seg> <seg n="11.5.4">die haar ontstaan te danken hebben aan maatregelen,</seg> <seg n="11.5.5">die uit de verte enigszins gelijken op die,</seg> <seg n="11.5.6">welke thans ten opzichte van de Duitse kerken<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n10" rend="superscript">10</ref> genomen worden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">De Hervormde Kerk,</seg> <seg n="11.6.2">die op de synoden tussen 1570 en 1618/19 zo fier de grenslijn tussen kerk en staat wist af te bakenen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="11.6.3">werd in 1816 als een verdwaald regiment een eindweegs achter het geestelijk front geplaatst en het is haar sedert niet gelukt weer in de linie te komen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De Raad van State oordeelde een Algemene Synode voor de invoering van de organisatie onnodig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Een commissie van advies uit de kerk werd bij geheim besluit benoemd.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Zo <pb n="432" ed="VW"/>werd bij de kerk,</seg> <seg n="11.9.2">zonder haar,</seg> <seg n="11.9.3">over haar onderhandeld.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Groen noemde de inrichting,</seg> <seg n="12.1.2">die haar geschonken werd,</seg> <seg n="12.1.3">een politieke administratie,</seg> <seg n="12.1.4">waarbij de leraars bijna als ambtenaren,</seg> <seg n="12.1.5">de ledematen bijna als onderdanen werden beschouwd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij noemde het rondweg een staatscreatuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De verburgerlijking van alle kerkelijke begrippen,</seg> <seg n="12.3.2">waaronder wij lijden,</seg> <seg n="12.3.3">hangt daarmee samen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het kan een heilzame kuur zijn,</seg> <seg n="12.4.2">zich daarvan eens scherp rekenschap te geven.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">'Het Synode' werd,</seg> <seg n="12.5.2">zo verklaarde de Commissaris-Generaal,</seg> <seg n="12.5.3">'thans niet opgeroepen' 'om leerstellige geschillen te beslissen,</seg> <seg n="12.5.4">maar om de kerk te besturen'.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Daarmee wordt de kerkelijke functie der belijdenis verruild tegen de burgerlijke van bestuur.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En de zuiverheid van de leer,</seg> <seg n="12.7.2">zo verklaart dezelfde functionaris,</seg> <seg n="12.7.3">zal gewaarborgd moeten worden 'door het vaststellen van inrichtingen,</seg> <seg n="12.7.4">geschikt om de ware christelijke geest in leraars te versterken door de vermeende ring van godsdienstige kennis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Wat aan de kerk toekomt wordt hier blijkbaar aan de school toegewezen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n15" rend="superscript">15</ref> en tegelijk wordt de massale verkondiging inde kerkelijke belijdenisteruggebrachttotdeindividueleprediking van de godsdienstleraar.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar de les in kerkrecht is nog niet afgelopen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De <hi rend="italic">uitwendige</hi> kerkvorm,</seg> <seg n="13.2.2">zo leraart de commissaris verder,</seg> <seg n="13.2.3">is bij de Reformatie in de verschillende landen zeer onderscheiden gewijzigd;</seg> <seg n="13.2.4">meestal naar de smaak der burgerlijke regering.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De classes zijn geen instellingen van de apostelen,</seg> <seg n="13.3.2">maar toevallige vrucht der omstandigheden van de zestiende eeuw.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het christelijk geloof is onafhankelijk van tijd,</seg> <seg n="13.4.2">land en staatsinrichting;</seg> <seg n="13.4.3">maar de kerkvormen schikken zich naar het ene en andere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Dit onderwijs is aan onze kerk het eerst gegeven door een gewezen directeur-generaal van Waterstaat.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ik wilde wel dat ieder,</seg> <seg n="14.2.2">voor hij de band tussen belijdenis en kerkorde radicaal doorsnijdt,</seg> <seg n="14.2.3">en van de laatste een zuiver praktische aangelegenheid maakt,</seg> <seg n="14.2.4">zich er nog eens goed rekenschap van gaf dat wij,</seg> <seg n="14.2.5">tengevolge van een meer dan honderdjarige verbastering van onze kerkelijke begrippen,</seg> <seg n="14.2.6">zwak zijn komen te staan in de geweldige geestelijke crisis van deze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Maar 1852 dan?</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Heeft de kerk toen niet de beschikking over eigen toekomst teruggekregen?</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">In één opzicht.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zij kon haar eigen doodvonnis tekenen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="15.4.2">zoals ze nu,</seg> <seg n="15.4.3">bijna honderd jaar later,</seg> <seg n="15.4.4">gedaan heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar dit beschikkingsrecht kreeg ze dan ook alleen in deze éne,</seg> <seg n="15.5.2">radicale zin.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">- De Synode heeft nu gedaan naar wat in 1863 de Minister van Justitie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n19" rend="superscript">19</ref> aan Groen antwoordde,</seg> <seg n="15.6.2">toen deze de vrijmaking der kerk van de regering vroeg.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij zeide:</seg> <seg n="15.7.2">"De overtuiging der gemeenteleden moet een toestand in het leven roepen,</seg> <seg n="15.7.3">welke aan die overtuiging de meest passende schijnt."</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Daarvoor moest de Synode vrijheid van handelen hebben.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">- Dat klonk toen als hoon.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Wat de vrijmaking der kerk in 1852 betekende,</seg> <seg n="15.10.2">heeft weer <pb n="433" ed="VW"/>niemand scherper gezegd dan Groen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Hij noemde ze voortzetting van de slavernij van 1816.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Het was 'overlevering aan de Synode'.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Motief daarvoor is mede geweest,</seg> <seg n="16.1.2">dat de staat verdriet kreeg van de richtingsstrijd.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Kerkelijke vragen kunnen met burgerlijke middelen niet opgelost worden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een ministerie van Eredienst bleef voorlopig nog bestaan,</seg> <seg n="16.3.2">omdat dogmatisch getwist op politiek gebied kon overslaan.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar overigens werd de Synode 'staatserfgename'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n20" rend="superscript">20</ref> (Groen).</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De Synode heeft zich daarnaar gedragen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij heeft evenmin kans gezien belijdenisvragen tot oplossing te brengen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar haar onwil om het te doen is nog groter geweest dan haar onmacht.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zij <hi rend="italic">wilde</hi> besturen en <choice><sic>niet belijden. van 1852</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">niet belijden;</corr></choice></seg><choice><sic>niet belijden. van 1852</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="17.4.2"><choice><sic>niet belijden. van 1852</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">van 1852</corr></choice> tot 1900 is daarmee haar geschiedenis geschreven.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Niets is zo karakteristiek voor deze periode als de ontmoeting,</seg> <seg n="17.5.2">aan het eind daarvan,</seg> <seg n="17.5.3">tussen dit burgerlijke bestuurslichaam en Gunning,</seg> <seg n="17.5.4">die alle kerkelijke eeuwen in zich droeg.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Daarbij was wederzijds,</seg> <seg n="17.6.2">van tevoren reeds,</seg> <seg n="17.6.3">alle mogelijkheid van begrip uitgesloten.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De herinnering aan deze episode uit onze vaderlandse kerkgeschiedenis wekt na zo vele jaren nog schaamte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De keerzijde van deze dingen moest zijn,</seg> <seg n="18.1.2">dat de belijdenis gelijk geschakeld werd met de organisatie.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Belijdenis en bestuur passen niet bij elkaar;</seg> <seg n="18.2.2">daarom moest de eerste pasklaar gemaakt worden aan de laatste.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De classis Amsterdam<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n22" rend="superscript">22</ref> had in 1816 zeer juist gevoeld,</seg> <seg n="18.3.2">dat een bestuursinrichting de een veel beter zou liggen dan de ander.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Zij voorzag daarom,</seg> <seg n="18.4.2">dat deze de richtingsstrijd voor correlaat zou blijken te hebben.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Groen sprak later van 'confessionelen' en 'reglementairen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Naar zijn overtuiging was de vrijheidsberoving der kerk een partijdige daad.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De bestuursinrichting was de kerkvorm van een partij en niet van de hele kerk.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het woord 'confessioneel' heeft dus oorspronkelijk geen dogmatische,</seg> <seg n="19.1.2">maar een kerkrechtelijke zin.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Er was mee bedoeld,</seg> <seg n="19.2.2">dat men een kerkorde begeerde die bij de confessie paste en daarmee samenhing.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Een kerkelijke en geen burgerlijke organisatie.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dat een kerkvorm ten opzichte van de belijdenis niet neutraal kan zijn,</seg> <seg n="20.1.2">bewijst de geschiedenis na 1852 overvloedig.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Een burgerlijke kerkorde is van huis uit de vijand van de belijdenis,</seg> <seg n="20.2.2">die ze heet te zullen handhaven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zij heeft tot taak te waken,</seg> <seg n="20.3.2">dat er inzake van leer geen openbare beslissingen vallen,</seg> <seg n="20.3.3">die van invloed zouden kunnen zijn op het openbare leven.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dat de zaken zo staan,</seg> <seg n="20.4.2">kan ieder thans in de Duitse kerkstrijd met handen tasten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De laatste helft van de negentiende eeuw bewijst voor onze kerk bovendien heel duidelijk dat een onbijbelse kerkorde de belijdenis <hi rend="italic">aanvreet.</hi></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1"><hi rend="italic">De</hi> belijdenisfunctie onzer kerk in die tijd laat zich beschrijven als een strijd om een paar formules:</seg> <seg n="21.2.2">de belijdenisvragen en de proponentsformule.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Terwijl deze vroeger bedoelden een maximum te bevestigen,</seg> <seg n="21.3.2">ging het nu steeds <pb n="434" ed="VW"/>meer naar een minimum.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De bedoeling van zulke beloften is,</seg> <seg n="21.4.2">dat men zich één verklaart met de leer der profeten en apostelen,</seg> <seg n="21.4.3">met de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="21.4.4">met het kerkelijk dogma,</seg> <seg n="21.4.5">met wat in de eigen kerk geleerd wordt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Een formule heeft daarbij slechts een verwijzend karakter.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De striktheid en de ruimte moeten geacht worden tot de uitlegging der kerk te behoren,</seg> <seg n="21.6.2">naar pastorale maatstaf.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Daartegenover zoekt men ze nu in de formules zelf vast te leggen.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">- De kerkvader Tertullianus<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n26" rend="superscript">26</ref> sprekende over de geloofsbelijdenis bij de Doop,</seg> <seg n="21.8.2">zegt ergens,</seg> <seg n="21.8.3">dat men daarbij iets meer uitsprak dan de Heer had voorgeschreven.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Een zekere liturgische overvloed moest het overvloeien van de mond tot voertuig dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De formule van de jaren 1852-1900<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n28" rend="superscript">28</ref> betekent echter een listige reserve tegenover de waarheid van het Evangelie,</seg> <seg n="21.10.2">die verraadt dat men innerlijk van zins is,</seg> <seg n="21.10.3">daarop af te dingen.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Dat is een absoluut ongeestelijke en onkerkelijke houding in de gewichtigste ogenblikken van ambtelijk en gemeentelijk leven.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Maar deze houding paste precies bij de kerkorde,</seg> <seg n="21.12.2">waaronder wij leven.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Ze is er de keerzijde van.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer dit proces van <choice><sic>burgerlij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">burgerlijke</corr></choice> betwijfeling der kerkelijke belijdenis omstreeks 1900 is beëindigd,</seg> <seg n="22.1.2">dan kan Sinninghe Damsté<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n29" rend="superscript">29</ref> in 1907 op een vergadering van Vrijzinnig-Hervormden verklaren,</seg> <seg n="22.1.3">dat de Nederlandse Hervormde Kerk rechtstreeks niets meer met de formulieren van enigheid te maken heeft,</seg> <seg n="22.1.4">'zomin met de <hi rend="italic">geest</hi> en de <hi rend="italic">hoofdzaak</hi> daarvan,</seg> <seg n="22.1.5">als met de <hi rend="italic">letter,-</hi> met geen jota of tittel'.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">- En ds. D. Bakker,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n30" rend="superscript">30</ref></seg> <seg n="22.2.2">in zijn voorwoord voor het enkele jaren geleden verschenen <hi rend="italic">Wij belijden .</hi> . .,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="22.2.3">ofschoon niet van het radicale stempel,</seg> <seg n="22.2.4">dat ouderen als Sinninghe Damsté droegen,</seg> <seg n="22.2.5">zegt toch ook dat de Nederlandse Hervormde Kerk in de belijdenisvragen de godsdienstige norm aangeeft,</seg> <seg n="22.2.6">die zij voor het lidmaatschap stelt.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Al wat men er verder aan zou toevoegen,</seg> <seg n="22.3.2">noemt hij 'subjectieve willekeur'.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Bakker schrijft,</seg> <seg n="23.1.2">dat het Reglement op het godsdienstonderwijs beant<hi rend="italic">woording</hi> vraagt,</seg> <seg n="23.1.3">'wat betreft de geest en de hoofdzaak'.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dit is een beminnelijke vergissing in een vrijzinnig-hervormde.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Want het is erger.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De vragen mogen worden <hi rend="italic">gedaan,</hi></seg> <seg n="23.4.2">wat betreft de geest en de hoofdzaak.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Bakkers voorrede maakt geheel de indruk alsof wij nog vaste belijdenisvragen hebben.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Maar die hebben wij niet.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Prof. Lindeboom,</seg> <seg n="23.7.2">verderop in het boekje,</seg> <seg n="23.7.3">weet dat natuurlijk wel:</seg> <seg n="23.7.4">"De drie vragen zijn een grondslag,</seg> <seg n="23.7.5">een richtsnoer."</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De gereserveerde formule,</seg> <seg n="24.1.2">het betwijfelende belijden heeft zich hier zelf opgeheven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het enige wat nog vaststaat,</seg> <seg n="24.2.2">is het <hi rend="italic">geest en hoofdzaak</hi> zelf,</seg> <seg n="24.2.3">de formulering van de gereserveerdheid ten opzichte van de belijdenis.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En daaraan hangt nu de liefde der 'reglementairen'.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Voor dat 'in geest en hoofdzaak'</seg> <seg n="24.4.2">- aldus prof. Lindeboom -'heeft de beweging der Vrijzinnige Hervormden vóór alles pal te staan.'</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Deze clausule,</seg> <seg n="24.5.2">die op even burgerlijke wijze</seg> <seg n="24.5.3">- zonder de kerk te horen</seg> <seg n="24.5.4">- in de Reglementen is gekomen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n32" rend="superscript">32</ref> als het <pb n="435" ed="VW"/>Reglement zelf in 1816,</seg> <seg n="24.5.5">geeft precies aan op welke voet de kerkorde en belijdenis staan in de Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Daarom zou ik alle,</seg> <seg n="25.1.2">ook de vrijzinnige 'reglementairen',</seg> <seg n="25.1.3">willen oproepen,</seg> <seg n="25.1.4">het 'confessionele' standpunt te aanvaarden;</seg> <seg n="25.1.5">confessioneel in de bovenbedoelde,</seg> <seg n="25.1.6">kerkrechtelijke zin.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Sommigen hunner zijn een eindweegs daarheen op weg geweest.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hoe onze confessie in dogmatische zin ook moge zijn,</seg> <seg n="25.3.2">wij hebben er allen belang bij,</seg> <seg n="25.3.3">verlost te worden van een kerkorde,</seg> <seg n="25.3.4">die regels stelt op de twijfel en niet op het geloof.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Die het plaats hebben van plaatselijke prediking uitstekend ordent,</seg> <seg n="25.4.2">maar verhindert dat het een massaal geluid wordt,</seg> <seg n="25.4.3">dat gevolgen zou kunnen hebben voor het openbare leven.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Die er voor zorgt <hi rend="italic">dat</hi> er gepreekt wordt,</seg> <seg n="25.5.2">maar zich geen zorgen maakt over <hi rend="italic">wat</hi> er gepreekt wordt.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wanneer men opmerkt het enkele feit,</seg> <seg n="26.1.2">dat er ten opzichte van de belijdenis eigenlijk alleen de woorden <hi rend="italic">geest en hoofdzaak</hi> vaststaan,</seg> <seg n="26.1.3">dan is men genoodzaakt daarin het meest overtuigende testimonium paupertatis te zien,</seg> <seg n="26.1.4">dat een kerkorde zichzelf kan geven.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat het 'allerminst enkel maar een nieuwigheid' is,</seg> <seg n="26.2.2">zoals prof. Lindeboom schrijft in <hi rend="italic">Wij belijden .</hi> . .,</seg> <seg n="26.2.3">ontken ik ten sterkste.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ook wanneer dit waar was ten opzichte van het reglement van 1816,</seg> <seg n="26.3.2">waarnaar hij verwijst,</seg> <seg n="26.3.3">dan zou de negentiende eeuw nog als een nieuwelinge staan tussen de andere eeuwen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar de vaagheid van 1816 stamt uit een kerkelijke orde,</seg> <seg n="26.4.2">waarvan een bepaald en breed pastoraal belijden de vooronderstelling was.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De tegenwoordige onbepaaldheid is bestudeerd verzet tegen een belijdenis-achtergrond.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Men heeft die eerst op formule gebracht en daarna de bepaaldheid van die formule opgeheven.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Welk een vreemde noot dat brengt in het kerkelijke denken,</seg> <seg n="27.1.2">blijkt wel uit de oneffenheden,</seg> <seg n="27.1.3">die onze Reglementen op dit punt nog aankleven.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Er is nog altijd sprake van belijdenis <hi rend="italic">des</hi> geloofs (art. 2 AR.) en van <hi rend="italic">deze</hi> vragen (art. 39 Regl. op het godsdienstonderwijs),</seg> <seg n="27.2.2">wat er na de besproken reglementswijzigingen niet meer had mogen blijven staan.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar de doorsnijding van het verband tussen kerkorde en confessie is een zo openbare anomalie,</seg> <seg n="27.3.2">dat ook de meest verwoede 'reglementair' moeite heeft,</seg> <seg n="27.3.3">het feit recht in de ogen te zien.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dat is niet alleen het geval uit een oogpunt van belijdenis in engere zin,</seg> <seg n="28.1.2">maar evenzeer liturgisch en oecumenisch.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Men behoeft zich slechts in te denken de betekenis,</seg> <seg n="28.2.2">die de belijdenis had in de oude kerk,</seg> <seg n="28.2.3">waar ze als goddelijke openbaring aan de dopelingen werd behandeld.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Onder de kerkorde van 1852,</seg> <seg n="28.3.2">waarbij de kerk aan de Synode werd overgeleverd,</seg> <seg n="28.3.3">is dit zo geworden,</seg> <seg n="28.3.4">dat de liturg zich in de belijdenisvragen openbaart.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ook oecumenisch staart ons de anomalie in het gezicht.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wanneer de belijdenisvragen,</seg> <seg n="29.2.2"><hi rend="italic">gedaan</hi> naar geest en hoofdzaak,</seg> <seg n="29.2.3">de godsdienstige norm <pb n="436" ed="VW"/>zijn in de Nederlandse Hervormde Kerk;</seg> <seg n="29.2.4">wanneer dit het enig objectieve is en 'alles wat men er meer aan zou toevoegen' 'subjectieve willekeur' (ds. Bakker),</seg> <seg n="29.2.5">dan staan wij te midden van het oecumenisch belijden wanhopig geïsoleerd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Gelukkig kan een man als Bakker hier niet consequent zijn.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="29.4.2">"Zij (de vrijzinnig hervormden) erkennen de diepe zin van de 12 artikelen des geloofs.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zo goed als van de 3 formulieren van enigheid,</seg> <seg n="29.5.2">die voor hen in de belijdenisvragen dan ook zijn voorondersteld,</seg> <seg n="29.5.3">maar tegelijkertijd toch ook weer opgeheven."</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Maar dan is ook die vooronderstelling het grote objectieve in de geloofsbelijdenis en al het andere,</seg> <seg n="29.6.2">de particuliere geest en hoofdzaak',</seg> <seg n="29.6.3">is subjectieve willekeur.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ds. Bakker zit hier in het 'reglementaire' garen verward.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Hij wil kerkrechtelijk 'confessioneel' zijn,</seg> <seg n="30.2.2">maar kan het niet.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De tragische omstandigheid waaraan hij,</seg> <seg n="30.3.2">en velen met hem,</seg> <seg n="30.3.3">dat te wijten hebben,</seg> <seg n="30.3.4">onthult hij ons zelf.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het is deze,</seg> <seg n="30.4.2">"dat de vrijzinnige hervormden zich,</seg> <seg n="30.4.3">behalve van de Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="30.4.4">ook deel weten van de aan geen bepaalde kerk gebonden ruime geestelijke gemeenschap van het Vrijzinnig Protestantisme".</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Deze openhartige bekentenis,</seg> <seg n="30.5.2">die ook prof. Lindeboom op allerlei wijzen telkens uitspreekt,</seg> <seg n="30.5.3">verklaart veel.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Wij moeten een kerkorde hebben,</seg> <seg n="30.6.2">die ons oecumenisch isoleert,</seg> <seg n="30.6.3">omdat men,</seg> <seg n="30.6.4">behalve lid van de kerk,</seg> <seg n="30.6.5">ook nog lid is van een richting.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wij offeren onze katholiciteit op aan het humanisme.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Groen had toch wel gelijk toen hij zei,</seg> <seg n="30.8.2">dat de organisatie van 1816 niet voor een kerk,</seg> <seg n="30.8.3">maar voor een richting was geschapen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Onze kerkelijke gezindheid en ons spraakgebruik zijn daardoor in velerlei opzicht bedorven.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Ik denk daarbij aan de wijze,</seg> <seg n="31.2.2">waarop men denkt aan en spreekt over onze belijdenisschriften.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Onze organisatie en vooral de Synode na 1852 hebben al het mogelijke gedaan om ze achteruit te zetten.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De woorden 'formulieren van enigheid' komen noch in 't Algemeen Reglement,</seg> <seg n="31.4.2">noch in enig organiek reglement voor.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">En waar,</seg> <seg n="31.5.2">zoals in art. 6 van het Reglement voor opzicht en tucht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n33" rend="superscript">33</ref></seg> <seg n="31.5.3">sprake is van de belijdenis der kerk,</seg> <seg n="31.5.4">wordt tussen haakjes naar de belijdenisvragen en de proponentsformule verwezen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Dit gemist-worden van een bepaalde aanhaling kan in een kerkorde iets onopvallends zijn.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Maar in onze reglementen is het een wegmoffelen geweest,</seg> <seg n="31.7.2">in verband met het onconfessionele karakter der organisatie.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Er heerst in onze reglementen een traditoren-stemming,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n34" rend="superscript">34</ref></seg> <seg n="31.8.2">waarbij de kerkelijke boeken worden verraden aan een 'aan geen bepaalde kerk gebonden geestelijke gemeenschap'.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het accent,</seg> <seg n="32.1.2">dat daarbij op de laatste helft van het woord belijdenisschrif<hi rend="italic">ten</hi> is komen te vallen,</seg> <seg n="32.1.3">mag men gerust taalbederf noemen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het moet op 'belijdenis' vallen.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Dat we van de belijdenissen der zestiende en zeventiende eeuw naar <hi rend="italic">de letter</hi> kennis moeten nemen,</seg> <seg n="32.3.2">spreekt wel vanzelf.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Dat men daarin een ongunstige klank hoort,</seg> <seg n="32.4.2">is voor goed kerkelijk denken wel heel vreemd.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wij noemen de bijbel toch ook kortweg <hi rend="italic">de Schrift.</hi></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head n="2."><pb n="437" ed="VW"/><label>2.</label> <s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het nieuwe kerkelijke front</seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Waar de dingen zo staan als ik in het vorige hoofdstuk heb zoeken aan te wijzen,</seg> <seg n="34.1.2">is het geen wonder dat ongeveer sedert het begin dezer eeuw zich een nieuw kerkelijk front is beginnen te vormen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De kerkrechtelijke ebbe kon niet op lager peil komen dan ze ± 1888 kwam te staan.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Daarbij is echter geen sprake van een directe overwinning van de 'confessionelen' op de 'reglementairen'.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">De invloeden die hier in het spel zijn,</seg> <seg n="34.4.2">hebben <choice><sic>zich owel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zich zowel</corr></choice> in het ene als in het andere kamp laten gevoelen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Het is ten slotte geen persoonlijke strijd,</seg> <seg n="34.5.2">maar een geestelijke.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Volbloed 'synodalen',</seg> <seg n="34.6.2">zoals men ze</seg> <seg n="34.6.3">- onzaliger gedachtenis</seg> <seg n="34.6.4">- omstreeks 1886 aantrof,</seg> <seg n="34.6.5">zijn bijna niet meer te vinden.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze ontzettende mentaliteit behoort gelukkig tot het verleden.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Overigens zijn de kleuren sterk dooreen gelopen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Er zijn in het kamp der vroegere 'reglementairen',</seg> <seg n="34.9.2">ook onder de vrijzinnigen,</seg> <seg n="34.9.3">velen,</seg> <seg n="34.9.4">wier kerkelijk besef onder de invloed van de lessen der twintigste eeuw zozeer is versterkt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n35" rend="superscript">35</ref></seg> <seg n="34.9.5">dat ze de kerkorde,</seg> <seg n="34.9.6">waaronder wij leven,</seg> <seg n="34.9.7">als een ernstige belemmering voor hun geestelijke arbeid gevoelen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">En er zijn anderen die,</seg> <seg n="34.10.2">hoewel door geestelijke ligging van 'confessionelen' huize,</seg> <seg n="34.10.3">in hun liefde voor christelijk belijden sterk geremd worden door angst <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">voor '</corr></choice>geschiedenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Zij zijn bang,</seg> <seg n="34.11.2">dat de liefde van velen verkouden zal.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Het zijn <choice><sic>vaak toere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vaak tere</corr></choice>,</seg> <seg n="34.12.2">trouwe,</seg> <seg n="34.12.3">stille werkers,</seg> <seg n="34.12.4">die vrezen dat hun langzaam opbouwend werk zal worden gestoord.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Dezelfde angst,</seg> <seg n="34.13.2">die de confessionelen koesterden,</seg> <seg n="34.13.3">toen ze gedwongen waren in 1816 de richtingskerk binnen te gaan,</seg> <seg n="34.13.4">bekruipt sommigen hunner als het er op aan komt die weer te verlaten.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Ik denk hier dus,</seg> <seg n="35.1.2">als ik van een nieuw kerkelijk front spreek,</seg> <seg n="35.1.3">niet aan een eenzijdige opschuiving.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ik mag dat niet doen,</seg> <seg n="35.2.2">als ik denk aan de ijver en de toewijding,</seg> <seg n="35.2.3">waarmee sommige vrijzinnigen hebben meegewerkt in de richting,</seg> <seg n="35.2.4">waarin de laatste jaren ons hebben geleid.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Maar wel is het mij onmogelijk,</seg> <seg n="35.3.2">zonder bitterheid te denken aan het tweeërlei lidmaatschap,</seg> <seg n="35.3.3">waarover wij ds. Bakker hoorden spreken:</seg> <seg n="35.3.4">één van de kerk en één van een richting.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De strijd tegen de organisatie van nu ontleent zijn kracht aan de overtuiging,</seg> <seg n="35.4.2">dat deze geen kerkorde is,</seg> <seg n="35.4.3">maar een burgerlijke orde voor richtingen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wanneer dat zo is,</seg> <seg n="35.5.2">moet het sommigen wel hard vallen een keuze te doen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer we ons rekenschap geven van de krachten,</seg> <seg n="36.1.2">die ons gebracht hebben in de verhoudingen,</seg> <seg n="36.1.3">waarin wij nu staan,</seg> <seg n="36.1.4">dan hebben wij 't eerst aan <hi rend="italic">de zending</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n37" rend="superscript">37</ref> te denken.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij drijft bij uitnemendheid een kerkelijke arbeid,</seg> <seg n="36.2.2">die zonder belijdenis ondenkbaar is.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zij heeft zich binnen onze kerkelijke organisatie nooit thuis gevoeld,</seg> <seg n="36.3.2">maar heeft van buiten af steeds sterker invloed op de kerk gekregen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zij is,</seg> <seg n="36.4.2">of men 't zo noemen wil of niet,</seg> <seg n="36.4.3">reeds bezig de kerk te mobiliseren en te reorganiseren.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wanneer wij oecumenische<pb n="438" ed="VW"/> contacten hebben gehad,</seg> <seg n="36.5.2">dan was dat het eerst op de zendingsconferenties in binnen- en buitenland.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">En gemeentelijk heeft een figuur als bijv. de zendingsdirector Gunning,</seg> <seg n="36.6.2">die zich even thuis voelde op een vergadering in een klein gehucht als op een bijeenkomst van het 'Continuation-Committee',</seg> <seg n="36.6.3">veel bijgedragen om ons de sfeer ener kerk weer nader bij te brengen.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">De nagedachtenis van deze harde werker en nederige christen zij in zegening.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">De vervelende,</seg> <seg n="37.1.2">maar in haar herhaling grootse bedelarij van Oegstgeest heeft de gemeente belet in te slapen en haar de suggestie bijgebracht,</seg> <seg n="37.1.3">dat er misschien nog werk en toekomst voor haar was.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">En daar achteraan komt nu weer de actie van dr. Kraemer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Op het zendingsfront is de richtingsstrijd bijna automatisch uitgeschakeld.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Niet door een geest-en-hoofdzaak-clausule,</seg> <seg n="38.2.2">maar door het belijdend karakter van de arbeid zelf.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Het doordringen van de zendingsroeping in de kerk doet steeds krachtiger de behoefte aan reorganisatie gevoelen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Het adres aan de Synode,</seg> <seg n="38.4.2">dat van Oegstgeest uitging,</seg> <seg n="38.4.3">heeft dan ook meer dan persoonlijke betekenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Na de zending volgt onmiddellijk <hi rend="italic">de Oecumenische beweging.</hi></seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik behoef daarover niet veel te zeggen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De conferenties te Stockholm en Lausanne in 1925 en 1927 en die te Oxford en Edinburgh<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n41" rend="superscript">41</ref> in het vorige jaar hebben de belangstelling van de hele en medewerking van de halve christenheid gehad.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Die van Lausanne en Edinburgh hebben zich beziggehouden juist met de onderwerpen,</seg> <seg n="39.4.2">die bij een reorganisatie betrokken zijn:</seg> <seg n="39.4.3">belijdenis en kerkorde;</seg> <seg n="39.4.4">en het onderling verband tussen beide.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Wanneer deze vragen dus bij ons aan de orde komen,</seg> <seg n="39.5.2">dan is dat niet alleen een poging om terug te komen op de geschiedenis der negentiende eeuw;</seg> <seg n="39.5.3">het is geen reactionaire beweging,</seg> <seg n="39.5.4">zoals men het soms voorstelt.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het ligt geheel in de lijn van de kerkgeschiedenis van onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Daarom mag men ten opzichte van Lausanne-Edinburgh het <hi rend="italic">order</hi> niet terugzetten tegenover het <hi rend="italic">faith.</hi></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Deze beweging wilde tegemoetkomen aan een behoefte,</seg> <seg n="40.2.2">die reeds te Stockholm gevoeld werd.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">"Men wilde uitdrukkelijk constateren en onderzoeken in hoeverre het mogelijk zou zijn,</seg> <seg n="40.3.2">tot zekere eenheid van geloof in de vorm van geloofsbelijdenis en ook van kerkinrichting te komen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Want het geloof is de geest der kerken en de kerk is het lichaam van het geloof."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zij wil dus niet enkel een terugslag zijn op de slordigheid van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="40.5.2">voor zover deze de belijdenisfunctie der kerk verwaarloosde,</seg> <seg n="40.5.3">maar ze wil dat zijn in meer volle zin,</seg> <seg n="40.5.4">door ook te protesteren tegen de losmaking van de band tussen belijdenis en kerkorde.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Ze komt er tegen op dat de laatste,</seg> <seg n="40.6.2">in onderscheiding van de <pb n="439" ed="VW"/>eerste,</seg> <seg n="40.6.3">geacht zou worden van burgerlijke,</seg> <seg n="40.6.4">althans van betrekkelijk toevallige aard te zijn.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Voor haar staat het vast,</seg> <seg n="40.7.2">dat zulk een scheiding voor <hi rend="italic">beide,</hi></seg> <seg n="40.7.3">ook voor de belijdenis,</seg> <seg n="40.7.4">de droevigste gevolgen meebrengt.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Daarvan acht ik de geschiedenis van onze kerk,</seg> <seg n="40.8.2">zoals ik die in het vorig hoofdstuk heb geschetst,</seg> <seg n="40.8.3">wel het allerduidelijkste voorbeeld.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Zij kan in de Lausanne-beweging,</seg> <seg n="40.9.2">voor de propaganda,</seg> <seg n="40.9.3">als afschrikwekkend voorbeeld dienen.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Men zou bijna grafisch kunnen voorstellen hoe het belijdend peil zinkt,</seg> <seg n="40.10.2">naarmate de kerkorde in de slechte richting wordt geperfectioneerd.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Daarom ligt het ook niet in de lijn van het oecumenisch denken om voor d e belijdenis op de Schrift en voor de kerkorde op de praktijk terug te gaan.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1"><hi rend="italic">Het Rapport-Edinburgh-1937</hi> komt tot de slotsom,</seg> <seg n="41.2.2">"dat de moeilijkst te overwinnen hinderpalen die zijn,</seg> <seg n="41.2.3">waarbij elementen van 'geloof' en 'kerkorde' dooreen gemengd zijn".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Dat zal wel waar zijn.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Men gaf die uitspraak hier als de uitkomst van een ervaring.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Men had haar evengoed als een axioma of als motto helemaal voorop kunnen plaatsen.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Want a priori laat zich niets anders verwachten.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Terecht schrijft het rapport dan verder,</seg> <seg n="41.7.2">dat de volle wijdte van het verschil inzake kerkvorm "in geen enkel opzicht samenvalt met de tegenstelling tussen episcopale en niet-episcopale kerkorde".</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Wèl meent men die wijdte te hebben uitgemeten,</seg> <seg n="41.8.2">als men de afstand laat zien tussen hen,</seg> <seg n="41.8.3">die nadruk leggen op de 'goddelijke gegevenheid' en anderen,</seg> <seg n="41.8.4">die dat doen op de 'vrijheid' als 'godsdienstige verplichting'.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Let wel,</seg> <seg n="41.9.2">hier is sprake van <hi rend="italic">godsdienstige</hi> verplichting.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Wie op dit standpunt staat,</seg> <seg n="41.10.2">zal zich <hi rend="italic">ook nog</hi> rekenschap moeten geven van de band tussen belijdenis en organisatie.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Ook hij zal zich moeten verantwoorden tegenover de kerk,</seg> <seg n="41.11.2">de Schrift,</seg> <seg n="41.11.3">tegenover God.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Tegen de aanmatiging van de staat om de kerkorde te bepalen,</seg> <seg n="41.12.2">verzet zich het hele oecumenische front.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Het verschil gaat over de wijze waarop,</seg> <seg n="41.13.2">en de weg waarlangs men zich tegenover de Schrift,</seg> <seg n="41.13.3">de openbaring Gods,</seg> <seg n="41.13.4">verantwoordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n43" rend="superscript">43</ref></seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Daarom meen ik ook,</seg> <seg n="41.14.2">dat het tegen de geest der Lausanne-beweging ingaat,</seg> <seg n="41.14.3">als prof. Brouwer de moeilijkheden zoekt te verminderen door een eenzijdige ontspanning in de verhouding van belijdenis en kerkorde.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Hij meent dat de verschillende typen van kerkregering zich met hetzelfde recht op de Schrift kunnen beroepen.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Hij meent dat het <hi rend="italic">in het belang</hi> is van de zaak,</seg> <seg n="41.16.2">waarom het hier gaat,</seg> <seg n="41.16.3">als wij daarvan overtuigd raken.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Voor de confessies zou de eis ener godsdienstige verplichting en verantwoording blijven bestaan;</seg> <seg n="41.17.2">voor de kerkorde niet meer.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Zuiver zakelijke overwegingen zouden daarbij de doorslag geven.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Voor mijn besef zou,</seg> <seg n="42.1.2">werd deze opvatting geaccepteerd,</seg> <seg n="42.1.3">de oecumenische beweging om hals gebracht zijn.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Hier moet ik ook de theoloog-Brouwer<pb n="440" ed="VW"/> tegen de exegeet-Brouwer in bescherming nemen.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Het kan zijn bedoeling niet zijn,</seg> <seg n="42.3.2">dat de kerkvorm indifferent is.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hij behoort tot de voorstanders van wat het Rapport-Edinburgh het 'persoonlijke' kerktype noemt,</seg> <seg n="42.4.2">waarbij de vrijheid,</seg> <seg n="42.4.3">bijv. inzake leertucht,</seg> <seg n="42.4.4">als een <hi rend="italic">godsdienstige verplichting</hi> wordt beschouwd.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Dit verklaart zijn taai verzet tegen het aanhangige Ontwerp.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Maar daarmee kiest ook hij voor een bepaalde kerkorde.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">En daarvoor zal hij zich tenslotte ook op de Schrift beroepen.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Hij vergeet daarbij,</seg> <seg n="43.3.2">of liever hij vergeet het niet,</seg> <seg n="43.3.3">dat ook op deze punten verschil van exegese mogelijk is.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Maar daardoor laat hij zich niet van de wijs brengen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Hier zal hij zich op de Schrift beroepen en alle indifferentisme afwijzen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Hij zal nooit willen toegeven,</seg> <seg n="43.6.2">dat men op grond van de Schrift evengoed tot leertucht als tot zijn opvatting kan komen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Waarom dan wel op die andere punten?</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Omdat die hem,</seg> <seg n="44.2.2">als voorstander van het 'persoonlijke' kerktype,</seg> <seg n="44.2.3">niet voldoende interesseren.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Deden ze dat,</seg> <seg n="44.3.2">zoals hij zich interesseert voor al-of-geen leertucht,</seg> <seg n="44.3.3">dan zou hij ook hier niet alleen exegeet,</seg> <seg n="44.3.4">maar ook theoloog willen zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Hij zou geen 'verkorte' bijbel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n44" rend="superscript">44</ref> geven in deze zin,</seg> <seg n="44.4.2">dat de teksten,</seg> <seg n="44.4.3">die op kerkorde betrekking hebben,</seg> <seg n="44.4.4">te onduidelijk zijn om canoniek te kunnen heten.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Hij zou een theologische exegese van de gegevens der Schrift omtrent kerkorde blijven eisen,</seg> <seg n="44.5.2">evengoed als van die omtrent de tucht;</seg> <seg n="44.5.3">dwz. een uitlegging door de Heilige Geest,</seg> <seg n="44.5.4">waarbij de hele kerk en de hele belijdenis betrokken zijn,</seg> <seg n="44.5.5">in verleden en heden.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zulk een eis laat men varen,</seg> <seg n="44.6.2">zodra men op litterairexegetische gronden bij voorbaat verklaart,</seg> <seg n="44.6.3">dat de éne uitlegging even gewettigd is als de andere.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Men krijgt dan een letterkunstige enclave op theologisch gebied,</seg> <seg n="44.7.2">waar de volle werking des Geestes niet meer merkbaar is.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De zakelijke overwegingen,</seg> <seg n="44.8.2">die daar gelden,</seg> <seg n="44.8.3">zullen geen volledig kerkelijk en theologisch karakter meer dragen en ieder kan vooruit raden wat daarvan,</seg> <seg n="44.8.4">in de huidige wereldcrisis,</seg> <seg n="44.8.5">de gevolgen zullen zijn.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De kerk zal een niemandsland zijn,</seg> <seg n="44.9.2">waarop verschillende theologische richtingen hun uitvallen doen,</seg> <seg n="44.9.3">tot de staat er ten slotte beslag op legt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De Lausanne-beweging,</seg> <seg n="45.1.2">in haar jongste rapport,</seg> <seg n="45.1.3">wil <hi rend="italic">non tali auxilio</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f3" rend="superscript">c</ref> gediend worden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij ontkent de moeilijkheden niet.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Maar hoopt dat ze,</seg> <seg n="45.3.2">onder leidin van de Heilige Geest op Gods tijd mogen worden overwonnen'.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Inderdaad,</seg> <seg n="45.4.2">theologische en kerkelijke vragen eisen een <hi rend="italic">beslissing.</hi></seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Daarom wil de oecumenische beweging in eerste instantie het kerkbesef versterken en niet verzwakken.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Zij weet dat een verzwakking van dat besef ook de kracht der belijdenis aantast.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">De richtingsstrijd op hoger plan<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n45" rend="superscript">45</ref> brengen is slechts mogelijk door haar op te heffen in de kerkelijke belijdenis.</seg></s> <pb n="441" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="45.8"><seg n="45.8.1">Dat de dingen zo liggen,</seg> <seg n="45.8.2">blijkt ook heel duidelijk uit de geschiedenis van <hi rend="italic">Kerkopbouw.</hi></seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Tweeërlei heeft aanleiding gegeven tot de oprichting van deze vereniging.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">De Lambeth-conferentie en de oprichting van Kerkherstel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Het eerste meer positief,</seg> <seg n="45.11.2">het andere meer negatief.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Wie deze geschiedenis heeft meegemaakt,</seg> <seg n="45.12.2">weet,</seg> <seg n="45.12.3">dat het negatieve,</seg> <seg n="45.12.4">zoals zo vaak,</seg> <seg n="45.12.5">vooral niet minder gewerkt heeft dan het positieve.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">De kerkorde heeft in de belangstelling bij de belijdenis niet achtergestaan.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">De arbeid ten opzichte van de laatste is wel de meest intensieve geweest,</seg> <seg n="45.14.2">niettegenstaande de herhaalde herinnering,</seg> <seg n="45.14.3">dat het slechts één van de vijftien punten was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Naast de zending en de oecumenische beweging moet <hi rend="italic">de Liturgische Vereniging</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n48" rend="superscript">48</ref> genoemd worden.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het is al lang geleden,</seg> <seg n="46.2.2">dat dr. J. H. Gunning JHzn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n49" rend="superscript">49</ref> en dr. Kuyper<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n50" rend="superscript">50</ref> zich met deze onderwerpen bezighielden.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Deze belangstelling was echter nog meer van persoonlijke aard.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Ze kwam op tegen de verwaarlozing der vormen en tegen de individuele willekeur.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">De slordigheid,</seg> <seg n="46.5.2">die hier was ingedrongen,</seg> <seg n="46.5.3">gaf daarvoor voldoende verklaring.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Thans echter schuilt er meer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n51" rend="superscript">51</ref> achter de arbeid aan de liturgie.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Hij komt voort uit een sterke verlevendiging van het kerkelijk besef en een nieuwe liefde voor kerkelijke vormen;</seg> <seg n="47.2.2">voor <hi rend="italic">kerkorde</hi> in de ruimste zin.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Maar daarmede is tevens gezegd,</seg> <seg n="47.3.2">dat het daarbij eveneens om de belijdenis gaat,</seg> <seg n="47.3.3">evenals bij de Lausanne-beweging.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Het gaat om belijdenis en liturgie in onderling verband;</seg> <seg n="47.4.2">om het wezen van de eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Daarom is het absoluut niet zeker,</seg> <seg n="48.1.2">en zelfs niet waarschijnlijk,</seg> <seg n="48.1.3">dat een weelderige vormen-rijkdom het resultaat zal zijn.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">De liturgische beweging kan,</seg> <seg n="48.2.2">na een begrijpelijke katholiserende expansie,</seg> <seg n="48.2.3">evengoed terugkeren tot uiterst eenvoudige vormen,</seg> <seg n="48.2.4">in overeenstemming met de gereformeerde religie.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar zeker is,</seg> <seg n="48.3.2">dat zij het kerkelijk besef uitermate versterkt.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Zij brengt inzonderheid vele jongeren,</seg> <seg n="48.4.2">die zich een tijdlang beter thuis voelden in de open lucht,</seg> <seg n="48.4.3">weer binnen de kerkmuren terug.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">En zij leert hen om zich van die vormen te bedienen,</seg> <seg n="48.5.2">die tegenover Schrift en belijdenis <choice><sic>verant woord</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">verantwoord</corr></choice> zijn.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Burgerlijke vormen zijn in het bijzonder de moderne liturg een gruwel.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit alles zou reeds voldoende zijn om van een nieuw kerkelijk front te doen spreken.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Daarbij komen dan echter in de allerlaatste tijd nog twee verschijnselen van meer dynamische aard:</seg> <seg n="49.2.2">de invloed van de kerkstrijd in Duitsland en de Groepsbeweging.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De samenvoeging lijkt heel wonderlijk Wat heeft Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n52" rend="superscript">52</ref> met Buchman te maken?</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">De belijdenisbeweging in Duitsland lijkt een zwakke poging van een kerk,</seg> <seg n="49.4.2">om zich staande te houden.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">De Buchman-beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n53" rend="superscript">53</ref> wil een wereldrevolutie zijn,</seg> <seg n="49.5.2">niet op verdediging,</seg> <seg n="49.5.3">maar op verovering uit.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Toch zijn beide te vergelijken om de dynamiek,</seg> <seg n="49.6.2">die ze ontwikkelen.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Ik ben geneigd de kracht van de eerste hoger aan te slaan <pb n="442" ed="VW"/>dan die van de laatste.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Zij wordt ontwikkeld onder het kruis;</seg> <seg n="49.8.2">ze gaat uit in de weg van gehoorzaamheid zonder meer;</seg> <seg n="49.8.3">zij <choice><sic>zeteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zetelt</corr></choice> in het centrum van de Evangelieverkondiging en ze demonstreert ons de grenzen van het burgerlijke.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Dit alles kan de groepsbeweging niet aanwijzen.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">En dit onderscheid openbaart aan velen in onze tijd,</seg> <seg n="49.10.2">die gereed waren ten opzichte van de kerk over te gaan tot de orde van de dag,</seg> <seg n="49.10.3">weer opnieuw haar betekenis.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">Menigeen,</seg> <seg n="49.11.2">wiens voeten bijna uitgegleden waren (Ps. 73 : 2),</seg> <seg n="49.11.3">voelde daardoor weer iets van de grond,</seg> <seg n="49.11.4">waarop alle dingen rusten.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">De gevangenschap van ds. Niemöller,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n54" rend="superscript">54</ref></seg> <seg n="49.12.2">een stukje 'gewone' pastorale geschiedenis,</seg> <seg n="49.12.3">doet meer dan een gigantische houseparty.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Het scheen mij nodig om,</seg> <seg n="50.1.2">nu de Synode haar eigen doodvonnis getekend heeft<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n55" rend="superscript">55</ref> en haar goedkeuring heeft gehecht aan wat op grond van het bekende akkoord<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n56" rend="superscript">56</ref> tussen twee verenigingen was voorgesteld,</seg> <seg n="50.1.3">mijzelf en de lezer rekenschap te geven van wat daar achter schuilt.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Dr. Beerens schreef in het februari-nummer van <hi rend="italic">Kerkopbouw:</hi></seg> <seg n="50.2.2">"Daarom geloof ik,</seg> <seg n="50.2.3">dat het hele ontwerp prematuur is.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Het is het produkt van het moeizame overleg van knappe,</seg> <seg n="50.3.2">goedwillende theologen,</seg> <seg n="50.3.3">maar het is niet opgekomen uit de boezem der kerk ...</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Maar het is er nu eenmaal."</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Dr. Beerens is geen tegenstander van reorganisatie en een zeer welwillend man.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Deze uitlating kwam ruim zoveel uit zijn onderbewustzijn als uit zijn bewustzijn.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Maar daarom juist schreef ik ze hier uit;</seg> <seg n="50.7.2">ze is typerend voor veler,</seg> <seg n="50.7.3">ik zou haast zeggen,</seg> <seg n="50.7.4">passief verzet tegen iedere reorganisatie.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">De Synode van vroeger jaren had daarvoor een vaste formule:</seg> <seg n="50.8.2">de tijd is er niet rijp voor.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Men kan over dat verzet niet billijk oordelen,</seg> <seg n="51.1.2">als men zich ontveinst,</seg> <seg n="51.1.3">dat men het zelf ook in zich draagt.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Wij zijn hervormd;</seg> <seg n="51.2.2">dwz.,</seg> <seg n="51.2.3">wij zijn,</seg> <seg n="51.2.4">al zijn wij kerkrechtelijk 'confessioneel' en niet 'reglementair',</seg> <seg n="51.2.5">al zijn wij niet 'synodaal',</seg> <seg n="51.2.6">toch na 1886 nog hervormd.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Wij hebben nu al meer dan vijftig jaren voorbij laten gaan,</seg> <seg n="51.3.2">zonder met de organisatie van 1816 te breken.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Zelf heb ik de laatste jaren meer dan eenmaal geschreven,</seg> <seg n="51.4.2">dat die halve eeuw wachten niet tevergeefs mocht zijn.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">We zochten een andere oplossing van het kerkelijk vraagstuk dan Kuyper vond.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Kan dit thans,</seg> <seg n="51.6.2">vraagt men ons,</seg> <seg n="51.6.3">niet tot een herhaling van 1886 leiden?</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En gesteld al,</seg> <seg n="51.7.2">zo vraagt men verder,</seg> <seg n="51.7.3">dat er een voldoend aantal nieuwe bepalingen in het Ontwerp staan,</seg> <seg n="51.7.4">zal de gemeente,</seg> <seg n="51.7.5">die ze hanteren moet,</seg> <seg n="51.7.6">daarvan dan het rechte gebruik maken?</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Het eerste wat ik hier ter beantwoording van die vraag zou willen doen is:</seg> <seg n="52.1.2">wijzen op het nieuwe kerkelijke front dat ik heb trachten te tekenen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De Doleantie van 1886 is geboren uit een opzettelijke en acute toespitsing van de tegenstelling:</seg> <seg n="52.2.2">'confessioneel' en 'reglementair'.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Van een dergelijk uitlokken van een conflict is thans geen spoor te ontdekken.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Integendeel,</seg> <seg n="52.4.2">de Synode zelf stelt voor de wet te verzetten.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">En daarmee is aan de meest <pb n="443" ed="VW"/>extreme eisen van politieken en kerkelijken,</seg> <seg n="52.5.2">als minister Van Lynden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n57" rend="superscript">57</ref> in 1869 en dr. Bronsveld<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n58" rend="superscript">58</ref> in <hi rend="italic">De Stemmen</hi> van 1870,</seg> <seg n="52.5.3">voldaan.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Die eis klonk Groen toen in de oren als een oppervlakkig spreken over kwesties,</seg> <seg n="52.6.2">die het volksgeweten raken,</seg> <seg n="52.6.3">omdat een abdicatie van de Synode ondenkbaar leek.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De éne conclusie uit dit conflict tussen belijdenis en kerkorde in het volksgeweten heeft Kuyper in 1886 getrokken.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">De tegenovergestelde trok de Synode thans.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">In 1886 week de belijdenis uit voor de burgerlijke kerkorde.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Thans wijkt deze kerkorde voor de belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Wij hebben dan toch niet vergeefs gewacht.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Maar heel deze omzetting van de situatie zou schijn kunnen zijn,</seg> <seg n="53.2.2">als het een zaak van verovering der besturen geweest was.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Van zulk een campagne is mij echter niets bekend.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Deze verandering wordt gedragen door kerkelijke bewegingen,</seg> <seg n="53.4.2">waarvan in 1886 nog nauwelijks een spoor te ontdekken viel.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">En deze bewegingen,</seg> <seg n="53.5.2">zoals ik ze boven heb aangewezen,</seg> <seg n="53.5.3">zijn zonder uitzondering van oecumenische aard.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Niets herinnert hier aan een uitgelokt plaatselijk conflict.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Het zijn grote geestelijke golven,</seg> <seg n="53.7.2">die met brede slag komen aanrollen om het scheepke der kerk van het anker te lichten.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Een nieuw canoniek recht kondigt zijn wording aan,</seg> <seg n="53.8.2">waarvan de controle binnen korte tijd wel aan provinciale besturen zal ontsnappen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n59" rend="superscript">59</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wat de opstellers van het Ontwerp<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n60" rend="superscript">60</ref> te doen hadden was,</seg> <seg n="54.1.2">in bescheiden mate aansluiting te zoeken aan deze nieuwe situatie.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Daarbij moesten ze heel sober blijven.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Ze moesten van het oude gereformeerde kerkrecht uitgaan en konden slechts hier en daar iets aanbrengen,</seg> <seg n="54.3.2">wat als orgaan moet dienen om naar de toekomst vooruit te grijpen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Ten eerste moest een aanvulling van de presbyteriale kerkorde worden aangebracht,</seg> <seg n="55.1.2">die duidelijk het katholieke,</seg> <seg n="55.1.3">pastorale bedoelen,</seg> <seg n="55.1.4">ook tegenover 1886,</seg> <seg n="55.1.5">tot uiting bracht.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Als zodanig is het <choice><sic>instituutvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">instituut van</corr></choice> de kerkvisitator bedoeld.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Daarnaast gaf de opstelling van het nieuwe,</seg> <seg n="55.3.2">kerkelijke front als vanzelf aan,</seg> <seg n="55.3.3">waar een innovatie moest plaatshebben.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">De beide volgende hoofdstukken handelen over het oude en het nieuwe in het Ontwerp.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head rend="after-blank" n="3."><label>3.</label> <s n="56.1"><seg n="56.1.1">Presbyteriale kerkorde</seg></s></head>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">In het vorige hoofdstuk kwamen wij tot de slotsom,</seg> <seg n="57.1.2">dat de reorganisatie op sobere wijze moet te werk gaan.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">De gedachte dat wij zouden overgaan tot een ander type van kerkelijke samenleving,</seg> <seg n="57.2.2">is bij het hele overleg,</seg> <seg n="57.2.3">met aller instemming,</seg> <seg n="57.2.4">van te voren uitgesloten geweest.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Dit berustte op de overtuiging dat wij aan het bestaande type gebonden zijn.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Over de aard dier gebondenheid bestaat,</seg> <seg n="57.4.2">gegeven de grote bewegingen waarover ik gesproken heb,</seg> <seg n="57.4.3">begrijpelijkerwijze verschil.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">De invloed die er,</seg> <seg n="58.1.2">in reorganiserende zin,</seg> <seg n="58.1.3">uitgaat van de zending,</seg> <seg n="58.1.4">de <pb n="444" ed="VW"/>Oecumenische beweging,</seg> <seg n="58.1.5">de Liturgische Vereniging,</seg> <seg n="58.1.6">de belijdeniskerk in Duitsland kan niet anders dan invloed uitoefenen op de voorstellingen en wensen ten opzichte van kerkinrichting.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Des te meer echter klemde hier de eis om bepaalde wensen ondergeschikt te maken aan het hoofddoel:</seg> <seg n="58.2.2">de kerk te bevrijden van haar bestuursinrichting.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">De diepere zin van die bevrijding heeft Gunning vroeger zo geformuleerd,</seg> <seg n="58.3.2">dat het ging om 's Heren heerschappij in de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n61" rend="superscript">61</ref></seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Wie echter de bestuursinrichting verwijdert,</seg> <seg n="58.4.2">vindt daaronder een gereformeerde kerk van het presbyteriale type.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Daaraan waren wij derhalve gebonden.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Dat die binding verschillend kan worden geïnterpreteerd,</seg> <seg n="59.2.2">is al opgemerkt.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Mits de eis van kerkelijk denken,</seg> <seg n="59.3.2">dat er verband is tussen belijdenis en organisatie,</seg> <seg n="59.3.3">worde vastgehouden.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Ik heb vroeger geschreven dat de kerkorde niet met dezelfde geestelijke macht uit de Schrift wordt afgeleid als <hi rend="italic">het sola fide.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Maar de afleiding uit de bijbel dient vastgehouden.</seg></s> <s n="59.6"><seg n="59.6.1">In de onder aan deze pagina genoemde brochure sprak ik reeds van pneumatische exegese.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Wanneer wij het presbyteriale stelsel aanvaarden,</seg> <seg n="60.1.2">komt onmiddellijk de vraag van de democratie naar voren.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Hier en daar schijnt men als bezwaar tegen het Ontwerp in te brengen dat,</seg> <seg n="60.2.2">terwijl men alom de volksheerschappij gedaan heeft gegeven,</seg> <seg n="60.2.3">wij haar ter twaalfden ure in de kerk zouden zoeken binnen te halen.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Een groter verwarring tussen kerkelijke en politieke begrippen lijkt mij nauwelijks mogelijk.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Dat ik er hier op inga,</seg> <seg n="61.2.2">gebeurt dan ook alleen,</seg> <seg n="61.2.3">omdat er nog één en ander meer mee in verband staat.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Op zichzelf kan een kerkinrichting met democratie nooit iets te maken hebben,</seg> <seg n="61.3.2">omdat die laatste tot een heel andere sfeer behoort.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Wanneer gelovigen bijeenkomen om te spreken over prediking,</seg> <seg n="61.4.2">zielszorg,</seg> <seg n="61.4.3">armenzorg,</seg> <seg n="61.4.4">belijdenis,</seg> <seg n="61.4.5">zending,</seg> <seg n="61.4.6">gemeenschap,</seg> <seg n="61.4.7">dan moet de manier waarop dat gebeurt altijd hemelsbreed verschillen van die,</seg> <seg n="61.4.8">waarop men handelt over koloniën,</seg> <seg n="61.4.9">waterstaat,</seg> <seg n="61.4.10">leger en vloot.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Het verwijt van democratie komt dan ook hierop neer,</seg> <seg n="61.5.2">dat de presbyteriale kerkorde is,</seg> <seg n="61.5.3">en altijd geweest is,</seg> <seg n="61.5.4">een burgerlijke orde evengoed als de organisatie van 1816 en dat men beide tegelijk moet afwerpen,</seg> <seg n="61.5.5">om tot het episcopale stelsel terug te keren.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Dit zal echter door heel weinigen van onze zegslieden bedoeld zijn.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Integendeel,</seg> <seg n="61.7.2">men wil wel kerkelijke vergaderingen die praten over rekeningen,</seg> <seg n="61.7.3">statistieken,</seg> <seg n="61.7.4">reglementsartikelen enz.,</seg> <seg n="61.7.5">maar gene die zich bezighouden met geestelijke dingen.</seg></s> <s n="61.8"><seg n="61.8.1">Dat is overleefde 'synodale' geest.</seg></s> <s n="61.9"><seg n="61.9.1">Zulke meningen behoorden onder een nieuwe orde allereerst onder de tucht te vallen.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Een andere vraag is of de presbyteriale kerkorde in vroeger eeuw niet soms,</seg> <seg n="62.1.2">onder burgerlijke invloed,</seg> <seg n="62.1.3">iets van haar integrale kerkelijkheid heeft <pb n="445" ed="VW"/>ingeboet.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Of niet sommige vormen van staatkundig verkeer door haar ten onrechte zijn overgenomen.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Ik denk hier aan het bezwaar van ds. Lingbeek in zijn <hi rend="italic">brochure niet zulk een Reorganisatie.</hi></seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Hij beroept zich daarop art. 33 van de Dortse Kerkorde,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n62" rend="superscript">62</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 62 afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <seg n="62.4.2">waar sprake is van een lastbrief,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n63" rend="superscript">63</ref></seg> <seg n="62.4.3">die de leden ener kerkelijke vergadering nodig hadden.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Uit het ontbreken daarvan in het reorganisatie-voorstel concludeert de schrijver,</seg> <seg n="62.5.2">dat de meerdere vergaderingen daarin feitelijk weer niets anders dan besturen zouden zijn.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Prof. Scholten heeft,</seg> <seg n="62.6.2">op de predikanten-vergadering te Utrecht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n64" rend="superscript">64</ref></seg> <seg n="62.6.3">daarop reeds geattendeerd.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Hij merkte op,</seg> <seg n="62.7.2">dat het meerderheidsbeginsel hier zonder enige grond verheven werd ten koste van de vertegenwoordiging en dat de Heilige Geest evengoed met de hogere vergadering kan zijn als met de lagere.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Inderdaad zet ds. Lingbeek hier de dingen op de kop.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Het synodaalwezen heeft in de eeuw voor de Reformatie,</seg> <seg n="62.9.2">in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="62.9.3">reeds een nationaal-politieke inzinking ondergaan.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">De conciliën worden kerkelijke parlementen,</seg> <seg n="62.10.2">waartoe men wordt afgevaardigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">Vroeger had een synode een veel meer ambtelijk karakter.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">Dit parlementarisme heeft na de Reformatie doorgewerkt.</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">Bij de kerken onder het kruis kon dat uit de aard der zaak niet het geval zijn.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Een martelaar is nooit afgevaardigde.</seg></s> <s n="62.15"><seg n="62.15.1">Maar <choice><sic>onder nze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">onder onze</corr></choice> Republiek is dit wel weer het geval geweest.</seg></s> <s n="62.16"><seg n="62.16.1">Voetius offert nog meer op dit altaar dan de Dordtse Kerkorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="62.17"><seg n="62.17.1">Ds. Lingbeek is hier ver van de lijn van Gunning afgekomen.</seg></s> <s n="62.18"><seg n="62.18.1">Hij voert de taal van Cannegieter c.s.,</seg> <seg n="62.18.2">die in 1902<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n65" rend="superscript">65</ref> als rapporteurs in de Synode,</seg> <seg n="62.18.3">aan Gunning c.s. antwoordden:</seg> <seg n="62.18.4">"gij wilt een andere <hi rend="italic">Bestuursinrichting</hi>".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Of een college kerkelijke macht zal hebben of in burgerlijke zin een bestuur moet heten,</seg> <seg n="63.1.2">hangt bovenal af van de dingen waarmee het zich mag bezighouden.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Onze colleges mogen besluiten in bestuurszaken,</seg> <seg n="63.2.2">beslissen in geschillen en uitspraken doen in zaken van kerkelijke orde.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Maar ze kunnen geen belijdenis doen en geen tucht oefenen in hogere zin.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Dat is hun bij de instelling ook uitdrukkelijk verboden.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Er zijn dingen waarmee men zich alleen ambtelijk kan bezighouden,</seg> <seg n="64.1.2">volgens hogere opdracht.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Een preek kan iemand als bestuurslid niet houden;</seg> <seg n="64.2.2">hij moet daartoe van God en de gemeente geroepen zijn.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Pas dit ambtelijke ontheft hem van de bestuurlijkheid,</seg> <seg n="64.3.2">van de burgerlijkheid.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">De ouderling in de regering;</seg> <seg n="64.4.2">de diaken in de barmhartigheid.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Het ligt niet in ons bereik,</seg> <seg n="65.1.2">dit ambtelijke in een hogere macht te verheffen.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Wij kunnen niet van vele ouderlingen een groot-ouderling,</seg> <seg n="65.2.2">van vele <pb n="446" ed="VW"/>predikanten een groot-predikant maken.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Het bestuurlijke blijft een gevaar,</seg> <seg n="65.3.2">dat altijd dreigt in onze kerkelijke vergaderingen.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Maar daarom is het juist een misdaad om het tot regel te maken en de ambten daaronder te plaatsen.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">De oorspronkelijke synode is een uitbreiding van de gemeente;</seg> <seg n="65.5.2">een te hulp roepen van andere herders,</seg> <seg n="65.5.3">regeerders,</seg> <seg n="65.5.4">die eveneens van God geroepen zijn.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">En zo zien wij soms in de kerkgeschiedenis het samenstromen van het pastoraat voor een historische ambtelijke daad.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Dat was Nicea;</seg> <seg n="65.7.2">dat waren Wesel en Embden;</seg> <seg n="65.7.3">dat was Dordrecht,</seg> <seg n="65.7.4">niettegenstaande de lastbrief.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Zo zien wij het nu weer in Duitsland.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Dat is het patroon voor een kerkelijke vergadering.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Het Ontwerp is daarom,</seg> <seg n="65.10.2">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="65.10.3">zuinig bij de ambten geweest.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">Er zijn geen nieuwe gecreëerd.</seg></s> <s n="65.12"><seg n="65.12.1">Op de kerkvisitatoren kom ik later terug.</seg></s> <s n="65.13"><seg n="65.13.1">Hier wil ik er alleen op wijzen,</seg> <seg n="65.13.2">dat wij geen ambten doctor,</seg> <seg n="65.13.3">zendeling,</seg> <seg n="65.13.4">vrouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="65.13.5">- hebben geïmproviseerd,</seg> <seg n="65.13.6">omdat het hier een belang geldt,</seg> <seg n="65.13.7">waarbij de diepste sferen der kerk in beweging komen.</seg></s> <s n="65.14"><seg n="65.14.1">Wie de bestuursinrichting verwijdert,</seg> <seg n="65.14.2">ontdekt daaronder drie ambten.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">In verband met de tegenstelling van bestuur en ambt moet hier nog ter sprake komen de verhouding van predikant en ouderling.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">In het Ontwerp is daarvan sprake in art. 30 van het AR.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n66" rend="superscript">66</ref></seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">De nadruk wordt daar gelegd op 'ieders ambtelijke verantwoordelijkheid'.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Daarvoor is goede reden.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">De reorganisatie is vaak gelijkgesteld met herstel van de classicale vergaderingen.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Men kan echter bijna evengoed zeggen:</seg> <seg n="66.6.2">herstel van de kerkeraden.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Dit valt minder op,</seg> <seg n="66.7.2">omdat men ambtelijk in de kerkeraad zit en er,</seg> <seg n="66.7.3">om mee te helpen besturen,</seg> <seg n="66.7.4">niet in behoeft gekozen te worden,</seg> <seg n="66.7.5">zoals in 't classicaal bestuur.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Maar in werkelijkheid is de kerkeraad ten dele ook een bestuur geworden.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">De ouderling werd bijna geheel bestuurslid;</seg> <seg n="66.9.2">als gevolg van het feit dat hij zijn oorspronkelijke ambtelijke werkkring schiergeheel verloor.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Voor een kerkorde,</seg> <seg n="67.1.2">die presbyteriaal heet en dus naar de ouderling genoemd wordt,</seg> <seg n="67.1.3">is dat wat erg onnatuurlijk.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Reorganisatie moet hier inzetten.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Als de ouderling bestuurslid is,</seg> <seg n="67.3.2">wordt de predikant ambtenaar.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Dit gevaar dreigt vooral in de Gereformeerde Kerken na 1886.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Maar het is reeds veel vroeger ontstaan,</seg> <seg n="67.5.2">lang voor 1816.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">De werkkring,</seg> <seg n="67.6.2">die Calvijn voor de ouderling had afgebakend,</seg> <seg n="67.6.3">het constitueren van de gemeente,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="67.6.4">kwam achterop te staan.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">En in plaats daarvan werd hij de man die,</seg> <seg n="67.7.2">vermoedelijk <choice><sic>uit.kerkelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">uit kerkelijke</corr></choice> concurrentie met de politieke heren,</seg> <seg n="67.7.3">moest toezien op de predikant.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Naarmate zijn eigen ambtelijke verantwoordelijkheid inkromp,</seg> <seg n="67.8.2">nam deze bestuurlijke functie de overhand;</seg> <seg n="67.8.3">althans in de theorie.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Een volledige praktische doorvoering zou geleid hebben tot een totale ondermijning van het presbyteriale stelsel.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">De ambtelijke kerkinrichting ware dan in de kerkeraad door de bestuurlijke vervangen.</seg></s> <pb n="447" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="67.11"><seg n="67.11.1">De ambten in de kerk mogen niet op elkander gericht zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n67" rend="superscript">67</ref></seg></s> <s n="67.12"><seg n="67.12.1">Hun werking richt zich naar buiten op onderscheiden terrein en zo alleen kan het presbyteriale systeem zijn kerkelijke aard zuiver bewaren.</seg></s> <s n="67.13"><seg n="67.13.1">De onderscheiding die Paulus in 1 Kor. 12 ten opzichte van de geestelijke gaven maakt,</seg> <seg n="67.13.2">als hij ze vergelijkt met hand en voet,</seg> <seg n="67.13.3">geldt ook van de ambten.</seg></s> <s n="67.14"><seg n="67.14.1">Een zekere mystische eenheid blijft daarbij echter voorondersteld.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Het bijzondere van de presbyteriale kerkorde was dit,</seg> <seg n="68.1.2">dat er een ambt was voor de bearbeiding van het terrein tussen de huiselijke en de openbare godsdienstoefening;</seg> <seg n="68.1.3">tussen het huiselijk godsdienstonderwijs en de catechisatie;</seg> <seg n="68.1.4">tussen het gezin en de gemeente.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Dat was het werk van de ouderling.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Dat er zulk een <hi rend="italic">afzonderlijk</hi> ambt bestaat,</seg> <seg n="69.1.2">om de gemeente geregeld uit de gezinnen op te bouwen,</seg> <seg n="69.1.3">is van grote betekenis.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het stempelt een gereformeerde kerk in de goede zin des woords tot een volkskerk.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">In die naam ligt niet opgesloten,</seg> <seg n="69.3.2">dat ieder door geboorte in de kerk recht heeft,</seg> <seg n="69.3.3">zondei op het geloof te letten.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Maar wel dat de kerk,</seg> <seg n="69.4.2">zoveel in haar is,</seg> <seg n="69.4.3">met behoud van de tucht,</seg> <seg n="69.4.4">de weg van het gezin naar de gemeente,</seg> <seg n="69.4.5">van het natuurlijke naar het geestelijke,</seg> <seg n="69.4.6">effent en daar zelfs een apart ambt voor heeft.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">De ouderling is dan ook,</seg> <seg n="69.5.2">als hij zijn ambt goed waarneemt,</seg> <seg n="69.5.3">niet een belijdenisboeman,</seg> <seg n="69.5.4">wat hij kan worden als hij tot bestuurslid in de kerkeraad ontaardt,</seg> <seg n="69.5.5">Neen,</seg> <seg n="69.5.6">in zijn werk komt de verbondsgedachte het meest naar voren.</seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">Hij is de exponent van de kerkorde,</seg> <seg n="69.6.2">voor zover deze het correlaat is van de belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Een volkskerk,</seg> <seg n="70.1.2">die deze binding mist,</seg> <seg n="70.1.3">verwildert.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Zij is een stad zonder muur,</seg> <seg n="70.2.2">een tuin zonder schutting.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Maar daardoor straks ook een volkskerk zonder volk.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Want de presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="70.4.2">met haar ambt tussen huis en kerk,</seg> <seg n="70.4.3">heeft een beter middel om een gemeente te bouwen dan iedere andere.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Dat wij deze presbyteriale orde nodig hebben,</seg> <seg n="71.1.2">blijkt op allerlei wijze.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Overal,</seg> <seg n="71.2.2">op conferenties,</seg> <seg n="71.2.3">in kampen,</seg> <seg n="71.2.4">onder werklozen,</seg> <seg n="71.2.5">ziet men verschijnen wat ik <hi rend="italic">nood-ouderlingen</hi> zou willen noemen;</seg> <seg n="71.2.6">wier werk het is,</seg> <seg n="71.2.7">aan een kring iets geestelijks,</seg> <seg n="71.2.8">iets van een kerk te geven.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Slechts wanneer deze presbyteriale omtuining er is,</seg> <seg n="72.1.2">kan ook de prediking pas goed pastoraal zijn.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Anders wordt de predikant licht propagandist.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">De predikstoel staat in de hervormde kerken in het doophek en deze plaats is symbool van onze kerkorde.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Het is de wereldhistorische daad van Calvijn,</seg> <seg n="72.4.2">de gemeente zo te hebben ingericht.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Het gereformeerde protestantisme draagt daardoor een katholiek karakter.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Wanneer men het woord 'volkskerk' gebruikt,</seg> <seg n="73.1.2">dan mag men dus de binding,</seg> <seg n="73.1.3">die daarin ligt opgesloten,</seg> <seg n="73.1.4">nooit uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Prof. Brouwer heeft kort geleden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f12" rend="superscript">l</ref> een weergave van mijn opvatting gegeven,</seg> <seg n="73.2.2">die <pb n="448" ed="VW"/>ik niet geheel kan onderschrijven.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Hij schrijft,</seg> <seg n="73.3.2">dat volgens mijn voorstelling het kerkvolk door de ouderling <hi rend="italic">vertegenwoordigd</hi> wordt.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Hier schuilt een misverstand.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">In het verslag van mijn lezingen over Reorganisatie,</seg> <seg n="73.5.2">te Zutfen,</seg> <seg n="73.5.3">staat dat ook niet te lezen.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">- Ook merk ik tegen prof. Brouwer op,</seg> <seg n="73.6.2">dat ook bij mij de Hervormde Kerk in andere zin volkskerk is dan de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Wel betrek ik,</seg> <seg n="73.7.2">zoals uit het bovenstaande blijkt,</seg> <seg n="73.7.3">de ouderling in de volkskerk-gedachte,</seg> <seg n="73.7.4">maar niet als vertegenwoordiger van het volk,</seg> <seg n="73.7.5">wat hem een bestuursfunctie zou geven;</seg> <seg n="73.7.6">als men het tenminste niet mystiek opvat,</seg> <seg n="73.7.7">in de zin van het bevestigingsformulier.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">Deze mystieke inslag verbindt hem echter niet met het volk,</seg> <seg n="73.8.2">maar met de herder der gemeente,</seg> <seg n="73.8.3">met wie hij samen de gemeente 'vertoont'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n68" rend="superscript">68</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head rend="after-blank" n="4."><label>4.</label> <s n="74.1"><seg n="74.1.1">De uitbouw der kerkorde</seg></s></head>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">In dit hoofdstuk wil ik de aandacht vestigen op die artikelen van het Ontwerp,</seg> <seg n="75.1.2">die men als een uitbouw van de presbyteriale kerkorde kan beschouwen.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Ik heb de redenen reeds genoemd,</seg> <seg n="75.2.2">waarom de veranderingen van betrekkelijk bescheiden formaat moesten blijven.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1"><hi rend="italic">Hoofdzaak</hi> is de verwijdering der bestuursinrichting en het herstel van het belijdend karakter der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Daarnaast deed zich als <hi rend="italic">noodzaak</hi> een nadere regeling van opzicht en tucht gelden,</seg> <seg n="76.1.2">omdat wij,</seg> <seg n="76.1.3">hervormden,</seg> <seg n="76.1.4">de belijdenis niet als wet,</seg> <seg n="76.1.5">niet op zichzelf,</seg> <seg n="76.1.6">maar als <hi rend="italic">beginsel-van-kerkorde</hi> wensen te handhaven.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Waren het allemaal straatpredikers,</seg> <seg n="76.2.2">dan behoefde de belijdenis niet gehandhaafd te worden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="76.3"><seg n="76.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> deed dan rekenschap voor zichzelf.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">- Maar uit dat verband tussen belijdenis en orde blijkt dan ook dat bij de handhaving het wezen van een kerkorde ook meespreekt.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Zij is het middel,</seg> <seg n="76.5.2">waardoor kerk en volk verbonden worden tot volkskerk.</seg></s> <s n="76.6"><seg n="76.6.1">Wij hebben gezien dat het presbyteriaal systeem daar zelfs een afzonderlijk ambt voor heeft.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">En dit zal bij de regeling van opzicht en tucht van grote invloed moeten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Na dit tweede principiële punt komen dan de eisen,</seg> <seg n="77.1.2">wensen en mogelijkheden in verband met de nood en de taak,</seg> <seg n="77.1.3">waarvoor de kerk zich in onze tijd gesteld ziet.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Calvijn noemde dat 'de stand van zaken',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n69" rend="superscript">69</ref></seg> <seg n="77.2.2">waarmee hij rekening hield.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Hier was dan plaats voor een plan.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">- De commissie heeft daarvan,</seg> <seg n="77.4.2">om begrijpelijke redenen,</seg> <seg n="77.4.3">een spaarzaam gebruik gemaakt.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Door haar band met de belijdenis is elke kerkorde sterk bepaald.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Het instellen van nieuwe ambten zou niet alleen hare bevoegdheid ver te boven gegaan zijn,</seg> <seg n="77.6.2">maar evengoed die van een kerkvergadering,</seg> <seg n="77.6.3">als deze niet zeker was van een nieuwe uitlegging der Heilige Schrift,</seg> <seg n="77.6.4">en van de zalving des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Wel behoorden in het Ontwerp,</seg> <seg n="78.1.2">zoals dat ook reeds in het Rapport van <pb n="449" ed="VW"/>Kerkopbouw was gebeurd,</seg> <seg n="78.1.3">nieuwe <hi rend="italic">diensten</hi> te worden ingebouwd.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Geestelijke arbeid,</seg> <seg n="78.2.2">in verband met de belijdenis,</seg> <seg n="78.2.3">die onder de besturen niet kon tieren,</seg> <seg n="78.2.4">moest in de nieuwe organisatie de aanknopingspunten kunnen vinden,</seg> <seg n="78.2.5">waaraan ze zich kon oriënteren.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Allereerst moet daarbij aan de zending gedacht worden.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Ik heb er reeds op gewezen,</seg> <seg n="78.4.2">dat zij zich zelf reeds ver in de kerk heeft ingebouwd en daarmee tevens een reorganiserende kracht in de kerk is geworden.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Maar ze bleef toch,</seg> <seg n="78.5.2">als het er op aan kwam,</seg> <seg n="78.5.3">een soort zendingskerk <hi rend="italic">naast</hi> de kerk.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Het is nu vooral dr. Kraemer,</seg> <seg n="78.6.2">die het onhoudbare daarvan,</seg> <seg n="78.6.3">uit een bijbels en confessioneel oogpunt,</seg> <seg n="78.6.4">heeft ingezien en betoogd.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">De kracht,</seg> <seg n="78.7.2">waarmee de zending thans organisatorisch indringt in de kerk,</seg> <seg n="78.7.3">dreigt alleen reeds aan de bestuursorganisatie een einde te maken.</seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Het is ondenkbaar dat de kerk met het oog op de uitwendige zending een bijbelse en confessionele organisatie zou krijgen en dat ze die voor haar eigen prediking en arbeid zou missen.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">De actie-Kraemer leidt in de classes tot onwaarschijnlijke,</seg> <seg n="78.9.2">paradoxale toestanden.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">In het Ontwerp is nu de zending classicaal en synodaal ingeschakeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n70" rend="superscript">70</ref></seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">De artikelen,</seg> <seg n="79.2.2">die daarover handelen,</seg> <seg n="79.2.3">moet men niet enkel als drukinkt wat het zal betekenen als de aanzien,</seg> <seg n="79.2.4">maar men moet zich realiseren zendingsmannen,</seg> <seg n="79.2.5">met hun kosmische visie en oecumenische relaties,</seg> <seg n="79.2.6">niet meer als gasten en vreemdelingen,</seg> <seg n="79.2.7">maar als huisgenoten op onze kerkelijke vergaderingen zullen verkeren.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Men moet het Reorganisatie-ontwerp op zulke perspectieven eens aanzien,</seg> <seg n="79.3.2">in plaats van,</seg> <seg n="79.3.3">met een vergrootglas,</seg> <seg n="79.3.4">de plaats van een komma na te speuren.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Wanneer men bedenkt,</seg> <seg n="79.4.2">dat de behartiging van de zending pas in 1909 in art. 11 van het AR. is opgenomen,</seg> <seg n="79.4.3">dan spreekt dat boekdelen.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Na de uitwendige zending volgt dadelijk de inwendige.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Daarvoor is in het Ontwerp nog een andere plaats ingeruimd<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n71" rend="superscript">71</ref> dan aan de uitwendige.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Ze is tot een vaste tak van dienst gemaakt in gemeenten van 2000 zielen en daarboven.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Niet in aansluiting aan bestaande organisaties,</seg> <seg n="80.4.2">die op Oegstgeest lijken,</seg> <seg n="80.4.3">maar voor iedere gemeente apart bedoeld.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">- Ik denk hier aan het in art. 29 AR. bepaalde,</seg> <seg n="80.5.2">waar verwezen wordt naar art. 26a. Daar is sprake van die leden der kerk,</seg> <seg n="80.5.3">die van de kerk zijn vervreemd of dreigen te vervreemden.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Art. 29 bepaalt,</seg> <seg n="80.6.2">dat met het oog daarop door de kerkeraad een commissie zal worden benoemd en dat deze zich in verbinding zal kunnen stellen met kringen van gemeenteleden en personen,</seg> <seg n="80.6.3">die reeds op dat gebied werkzaam zijn.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Dat is een belangrijke uitbouw van de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Daarin ligt een erkenning van de charismatische begaafdheid van personen en kringen in de gemeente,</seg> <seg n="81.2.2">waarmee de ambtsdragers rekening houden.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Het is een zijde van het kerkelijk leven,</seg> <seg n="81.3.2">die lange tijd weinig de aandacht heeft gehad en waarmee de historische presbyteriale kerkorden weinig rekening houden.</seg></s> <pb n="450" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="81.4"><seg n="81.4.1">Ik moge hier verwijzen naar wat ik schreef in de Toelichting op het Ontwerp van <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi></seg> <seg n="81.4.2">die ik in 1933 gaf.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Wat ik toen schreef wordt nogal eens aangehaald door tegenstanders van het thans aanhangige voorstel.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Zo in de pas verschenen brochure van de <hi rend="italic">Vereniging van Vrijzinnig Hervormden</hi> in Nederland.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="81.7"><seg n="81.7.1">In genoemde Toelichting onderscheidde ik drie mogelijkheden voor het instituut van de huisgemeente.</seg></s> <s n="81.8"><seg n="81.8.1">Het kon ten eerste dienen bij confessionele en psychologische verschillen.</seg></s> <s n="81.9"><seg n="81.9.1">Een derde mogelijkheid trok mij echter het meest aan.</seg></s> <s n="81.10"><seg n="81.10.1">Ik schreef:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="81.10.2">"De eigenlijke perspectieven opent het instituut mij echter in een derde richting.</seg></s> <s n="81.11"><seg n="81.11.1">Art. 44 van <hi rend="italic">ons</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f15" rend="superscript">o</ref> Algemeen Reglement bevat de bepaling:</seg> <seg n="81.11.2">'De Kerkeraad ener plaatselijke gemeente kan het initiatief nemen tot vorming ener huisgemeente.'</seg></s> <s n="81.12"><seg n="81.12.1">En in de toelichting bij art. 39 wordt gezegd,</seg> <seg n="81.12.2">dat het een schuld der kerk zocht te delgen en moet beschouwd worden in verband met de ontredderde kerkelijke werkelijkheid.</seg></s> <s n="81.13"><seg n="81.13.1">Dit is het wat ik de uitbouw der gemeente onder de schare noem.</seg></s> <s n="81.14"><seg n="81.14.1">Reeds nu kan een predikant voor bijzondere werkzaamheden worden beroepen (art. 20 al.</seg></s> <s n="81.15"><seg n="81.15.1">2 en 3 van het Syn.</seg></s> <s n="81.16"><seg n="81.16.1">Alg.</seg></s> <s n="81.17"><seg n="81.17.1">Regl.).</seg></s> <s n="81.18"><seg n="81.18.1">Maar van een kerkelijke organisatie van <hi rend="italic">de kring waarin hij werken moet</hi> weet de kerk tot dusverre niet.</seg></s> <s n="81.19"><seg n="81.19.1">Hierin voorzien nu de artikelen op de huisgemeenten.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">In dit geval staat de instelling niet min of meer tegenover de cultusgemeente,</seg> <seg n="82.1.2">maar werkt als een nieuw orgaan der plaatselijke kerk.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Er zijn kringen waarvan met vrij grote zekerheid kan worden gezegd,</seg> <seg n="82.2.2">dat zij binnen afzienbare tijd niet te winnen zullen zijn voor deelneming aan het gewone gemeenteleven.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Zij staan met vermeende of werkelijke grieven ter zijde.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Hun bezwaren zullen in onze tijd vaak meer met politieke en sociale gevoelens samenhangen dan met traditioneel-godsdienstige.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Bij de toenemende behoefte aan geestelijke concentratie is het niet uitgesloten dat ze kringvorming,</seg> <seg n="82.5.2">in meer zijdelings verband met de kerk,</seg> <seg n="82.5.3">onder bepaalde voor hen aannemelijke leiding,</seg> <seg n="82.5.4">niet van de hand zullen wijzen."</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Tot zover mijn <hi rend="italic">Toelichting</hi> van 1933.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Ik stel er prijs op,</seg> <seg n="83.2.2">daaraan nu nog eens te herinneren.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Ten eerste omdat er uit blijkt,</seg> <seg n="83.3.2">dat toen reeds de zendingsgedachte in de huisgemeente bij mij vooropstond.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">En in de tweede plaats omdat men uit art. 29 van het Ontwerp- 1938 kan zien,</seg> <seg n="83.4.2">dat dat aspect van de huisgemeente in het nieuwe plan is overgegaan.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">En dat niet in overgangsbepalingen,</seg> <seg n="83.5.2">maar in het AR. zelf.</seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">Daaruit blijkt zonneklaar,</seg> <seg n="83.6.2">dat wij aan de zendingsgedachte van Kerkopbouw niet ontrouw zijn geworden.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Deze organisatie van de charismata,</seg> <seg n="84.1.2">waarbij de kerk contact zoekt met <pb n="451" ed="VW"/>"kringen van gemeenteleden en personen,</seg> <seg n="84.1.3">die reeds op dit gebied<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f16" rend="superscript">p</ref> werkzaam zijn" (art. 29 AR.),</seg> <seg n="84.1.4">betekent een belangrijke uitbouw van de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">"Wanneer dan de nieuwe kerkorde meer dan vroeger een reglementering van het ambt der gelovigen zal zijn en het lekenelement daarin meer zal worden gemobiliseerd,</seg> <seg n="84.2.2">zodat enerzijds het gevaar van een benadering der politieke orde toeneemt,</seg> <seg n="84.2.3">dan moet anderzijds blijken,</seg> <seg n="84.2.4">dat zij zich door deze ontwikkeling daarvan verwijdert.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Wanneer de kerk niet meer zuiver geografisch en parochiaal wordt opgevat,</seg> <seg n="84.3.2">maar ook belangrijke geestelijke lekencorporaties in haar verband worden opgenomen,</seg> <seg n="84.3.3">dan zal haar wijze van zakenbehandeling daardoor sterk gewijzigd worden."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">In de thans aanhangige voorstellen is deze organisatie van de charismata,</seg> <seg n="84.4.2">bel halve in art. 29 AR.,</seg> <seg n="84.4.3">ook elders op vele plaatsen ter hand genomen,</seg> <seg n="84.4.4">waar commissies van lekenwerkers op grote schaal in de classicale en synodale arbeid zijn ingeschakeld.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Dit Ontwerp heeft dus,</seg> <seg n="85.1.2">ook al mocht het geen nieuwe <hi rend="italic">ambten</hi> scheppen,</seg> <seg n="85.1.3">veel aandacht geschonken aan de regeling van de <hi rend="italic">diensten.</hi></seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">In andere richting is naar uitzetting van de kerkelijke ruimte gezocht in art. 9 AR.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Daarin wordt voorgeschreven,</seg> <seg n="86.2.2">dat kerkelijke vergaderingen met verenigingen of groepen,</seg> <seg n="86.2.3">die zich in het bijzonder de behartiging van een deel van hetgeen in art. 8<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n72" rend="superscript">72</ref> genoemd wordt ten doel hebben gesteld,</seg> <seg n="86.2.4">verband kunnen zoeken.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Hierbij is gedacht aan geestelijke bewegingen,</seg> <seg n="86.3.2">die volgens een bepaalde regel hun aandacht richten op <hi rend="italic">een stuk</hi> van het Credo of de wet of het gebed,</seg> <seg n="86.3.3">die de kerk <hi rend="italic">in hun geheel</hi> in haar belijdenis heeft opgenomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">In de Roomse Kerk neemt het ordewezen een geweldige plaats in.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Wij hebben in onze kerk daarvan eigenlijk slechts dit over,</seg> <seg n="86.5.2">dat ons hoogste kerkbestuur zich soms laat vertegenwoordigen op belangrijke bijeenkomsten van niet strikt kerkelijke aard.</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">De kerk presenteert dan haar visitekaartje.</seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">- In het Ontwerp is nu voor iedere kerkelijke vergadering,</seg> <seg n="86.7.2">van de Kerkeraad tot de Synode,</seg> <seg n="86.7.3">de mogelijkheid geschapen om,</seg> <seg n="86.7.4">zowel plaatselijk als algemeen,</seg> <seg n="86.7.5">'tot meer duurzame betrekkingen te komen' (art. 9) met wat men een orde kan noemen.</seg></s> <s n="86.8"><seg n="86.8.1">- Daarbij kan men denken aan machtige bewegingen als die van de Groep.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Het kerkelijk leven is door zijn plaatselijke en ambtelijke bepaaldheid tot een zekere statische houding en een rust der veelzijdigheid gedwongen.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">De christenheid heeft soms nodig,</seg> <seg n="87.2.2">zich op één of meer bepaalde punten krachtiger en enthousiaster uit te leven,</seg> <seg n="87.2.3">dan dit in het gewone verband mogelijk is.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Verenigingen of groepen,</seg> <seg n="87.3.2">die daaraan gevolg geven,</seg> <seg n="87.3.3">worden gemakkelijk<pb n="452" ed="VW"/> van de kerk vervreemd.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Het Ontwerp voorziet in een mogelijk contact;</seg> <seg n="87.4.2">een incorporering in de kerkelijke ruimte.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Het bovenstaande bewijst dat,</seg> <seg n="88.1.2">al moest bij de opstelling van dit reorganisatie-plan het zwaarste ook het zwaarste wegen;</seg> <seg n="88.1.3">al moest de verwijdering der besturen het hoofddoel zijn,</seg> <seg n="88.1.4">om de kerkelijke zelfverlaging te doen ophouden,</seg> <seg n="88.1.5">er toch ernstig naar gestreefd is,</seg> <seg n="88.1.6">de pastorale katholiciteit,</seg> <seg n="88.1.7">de presbyteriale volkskerkgedachte,</seg> <seg n="88.1.8">in overeenstemming met de noden des tijds en de formatie van het nieuwe kerkelijke front tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Wie oog heeft voor de grenzen tussen mogelijkheid en werkelijkheid,</seg> <seg n="88.2.2">zal niet kunnen ontkennen dat,</seg> <seg n="88.2.3">al moest uit de aard der zaak de presbyteriale kerkvorm bewaard blijven,</seg> <seg n="88.2.4">in dit Ontwerp heel wat te zien is van de 'verlenging' van de figuur der kerk en de 'wanorde',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n73" rend="superscript">73</ref></seg> <seg n="88.2.5">die ik in 1932 en 1933 als eis stelde.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">Niet het minst als men het Ontwerp in dat opzicht vergelijkt met de burgerlijke netheid van onze tegenwoordige Reglementen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head rend="after-blank" n="5."><label>5.</label> <s n="89.1"><seg n="89.1.1">De belijdenis</seg></s></head>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">De belijdenis als zodanig,</seg> <seg n="90.1.2">dwz. een afzonderlijk artikel,</seg> <seg n="90.1.3">waarin het geloof der kerk regelrecht tot uitdrukking wordt gebracht,</seg> <seg n="90.1.4">behoort in een kerkorde niet thuis.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Men vervalt daarbij noodzakelijkerwijze in de fout,</seg> <seg n="90.2.2">dat een of ander stuk van het Credo als hoofdzaak naar voren wordt gebracht.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Of,</seg> <seg n="90.3.2">dat de belijdenis in haar geheel op formule wordt gesteld,</seg> <seg n="90.3.3">zoals men dat met het wezen van het christendom heeft proberen te doen.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Of,</seg> <seg n="90.4.2">dat zij mystisch vervaagd wordt in een liturgische uitspraak over Jezus Christus.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">In alle drie gevallen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n74" rend="superscript">74</ref> wordt er hopeloze verwarring gesticht,</seg> <seg n="90.5.2">omdat de kerkorde zich begeeft op het gebied van belijdenis en liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">In de kerkelijke reglementen kan de belijdenis slechts op twee manieren voorkomen:</seg> <seg n="91.1.2">als beginsel van kerkorde en als achtergrond;</seg> <seg n="91.1.3">immanent en transcendent.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">- Over het eerste heb ik reeds eerder iets gezegd in een vorig hoofdstuk.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Deze gedachte ligt ten grondslag aan het geheel der beschouwingen over:</seg> <seg n="91.3.2"><hi rend="italic">kerkelijk denken als voorwaarde voor kerkorde</hi><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="91.4"><seg n="91.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"><hi rend="italic">Ieder</hi></corr></choice> artikel van een kerkelijk reglement wordt gedragen door een kerkelijke,</seg> <seg n="91.4.2">christelijke bezinning.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Het is niet geschreven voor de burgerlijke rechter,</seg> <seg n="91.5.2">maar met het oog op de regering door de ambten in de gemeente.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Het pastoraat<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f19" rend="superscript">s</ref> zal er de zin van hebben te overwegen en het hebben toe te passen.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Juridische prudentie en exegetische vaardigheid is daarvoor niet voldoende.</seg></s> <s n="91.8"><seg n="91.8.1">Iedere letter van een kerkorde is vervuld van de geest der confessie en moet <pb n="453" ed="VW"/>daarnaar worden verklaard.</seg></s> <s n="91.9"><seg n="91.9.1">Kerkelijk recht,</seg> <seg n="91.9.2">hoe eenvoudig ook gehouden en in welke burgerlijke bewoordingen ook gekleed,</seg> <seg n="91.9.3">blijft altijd canoniek recht en van eigen uitlegging.</seg></s> <s n="91.10"><seg n="91.10.1">Men moet gelovige,</seg> <seg n="91.10.2">soms ook leraar,</seg> <seg n="91.10.3">herder,</seg> <seg n="91.10.4">zijn,</seg> <seg n="91.10.5">om er de rechte zin van te kunnen weergeven.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De tweede manier waarop de belijdenis in de reglementen kan voorkomen,</seg> <seg n="92.1.2">bestaat in een transcendente verhouding.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De belijdenis is dan de achtergrond,</seg> <seg n="92.2.2">waarnaar verwezen wordt.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Zulk een verwijzing is niet altijd te vermijden.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Ofschoon de belijdenis der Hervormde Kerk,</seg> <seg n="92.4.2">het algemeen christelijk Credo,</seg> <seg n="92.4.3">de Schrift,</seg> <seg n="92.4.4">de Openbaring Gods nooit wetsartikelen kunnen zijn,</seg> <seg n="92.4.5">kunnen ze in de kerkorde soms toch genoemd worden.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Men kan er niet altijd volstaan met de opnoeming van de aardrijkskundige namen der verschillende provinciën en classes.</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">Maar dan moet ieder die zulk een artikel leest,</seg> <seg n="92.6.2">ook ten volle recht laten wedervaren aan het verwijzend karakter van zulke aanhalingen.</seg></s> <s n="92.7"><seg n="92.7.1">We moeten zulke bepalingen beschouwen als middelen om de hele achtergrond van het kerkelijk belijden in te schakelen in de kerkelijke levensordening.</seg></s> <s n="92.8"><seg n="92.8.1">Zoals de hele kerkorde,</seg> <seg n="92.8.2">in al haar artikelen,</seg> <seg n="92.8.3">doortrokken <choice><sic>moetzijn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">moet zijn</corr></choice> van de geest <choice><sic>derbelijdenis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">der belijdenis</corr></choice>,</seg> <seg n="92.8.4">zo staat de hele werkelijkheid,</seg> <seg n="92.8.5">die de kerk belijdt,</seg> <seg n="92.8.6">nog weer vrij en autoritair achter elke bepaling daarvan.</seg></s> <s n="92.9"><seg n="92.9.1">- Dat is de reden waarom onze gereformeerde vaderen hun organisatie zo sober hebben gehouden.</seg></s> <s n="92.10"><seg n="92.10.1">En daarom is een burgerlijke orde,</seg> <seg n="92.10.2">zoals onze kerk die thans bezit,</seg> <seg n="92.10.3">zo onheilig,</seg> <seg n="92.10.4">omdat ze onze kerk isoleert van de algemene christelijke kerk en de achtergrond van Gods Openbaring in de geschiedenis.</seg></s> <s n="92.11"><seg n="92.11.1">Er is in onze reglementen niet op gerekend,</seg> <seg n="92.11.2">dat er zulk een belijdenis-transcendentie in de kerk bestaat.</seg></s> <s n="92.12"><seg n="92.12.1">Integendeel,</seg> <seg n="92.12.2">het is verboden daarmee rekening te houden.</seg></s> <s n="92.13"><seg n="92.13.1"><hi rend="italic">Beslissingen</hi> in leergeschillen zijn onmogelijk gemaakt.</seg></s> <s n="92.14"><seg n="92.14.1">Wij hebben een geografische,</seg> <seg n="92.14.2">afgeplatte kerkorde,</seg> <seg n="92.14.3">zoals het oude Romeinse rijk er een gehad zou hebben,</seg> <seg n="92.14.4">als de keizer enkel <hi rend="italic">orde</hi> op de prediking had gesteld,</seg> <seg n="92.14.5">en reizende filosofen en christelijke evangelisten in één organisatie waren verenigd.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Het debat over het aanhangig Ontwerp is daarom dikwijls zo wanhopig,</seg> <seg n="93.1.2">omdat men weigert met de boven besproken dubbele verhouding van belijdenissen kerkorde rekening te houden.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Men eist dat de artikelen van de nieuwe kerkorde 'reglementair' zullen bekeken worden,</seg> <seg n="93.2.2">naar de wijze,</seg> <seg n="93.2.3">waarop men ze zou moeten lezen onder de 'politieke administratie' van 1816.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Men wil ze niet lezen naar hun 'confessionele' uitlegging,</seg> <seg n="93.3.2">hun verhouding tot de belijdenis,</seg> <seg n="93.3.3">onder een kerkelijke bediening.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Men vindt dat een idealisme,</seg> <seg n="93.4.2">waarvoor in de werkelijkheid geen grond te vinden is.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Dit laatste is natuurlijk waar als men de provincie Friesland of Groningen of de classis Amersfoort of Zutfen,</seg> <seg n="94.1.2">met al wat daarin is,</seg> <seg n="94.1.3">als de werkelijkheid beschouwt.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Maar het is ongeloof als men denkt aan de werkelijkheid waarover ik boven sprak,</seg> <seg n="94.2.2">de achtergrond der kerk,</seg> <seg n="94.2.3">waarvan de belijdenis <pb n="454" ed="VW"/>getuigt.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Is het geoorloofd die laatste uit de kerkorde uit te schakelen?</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Ik kan niet anders zien of men doet dat,</seg> <seg n="95.1.2">als men alle hogere instanties,</seg> <seg n="95.1.3">waarnaar kerkelijk,</seg> <seg n="95.1.4">canoniek recht moet verwijzen,</seg> <seg n="95.1.5">eenvoudigweg wraakt.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">In boven aangehaalde brochure van de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden herken ik op sommige bladzijden de vroegere medewerkers aan reorganisatie in Kerkopbouw en bij het laatste ontwerp.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Zo wanneer er staat "dat de verscheidenheid van <hi rend="italic">belijden</hi> haar grenzen vinden moet in kerkelijk opzicht en tucht"<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f20" rend="superscript">t</ref> en dat de kerk "in broederlijk,</seg> <seg n="95.3.2">diepgaand dispuut moet ... dwingen tot het zichzelf ernstig rekenschap geven".</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Maar daarnaast staan dan weer ontstellende beweringen als de volgende:</seg> <seg n="95.4.2">"In de praktijk valt dus Gods Woord samen met de opvatting der meerderheid in de kerk.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Het plechtige 'behoudens beroep op Gods Woord' betekent dus feitelijk niets."</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Op grond van het feit dat artikel 8 nu reeds verschillend wordt uitgelegd,</seg> <seg n="95.6.2">wat bij verwijzing naar de achtergronden van belijdenis,</seg> <seg n="95.6.3">Schrift,</seg> <seg n="95.6.4">Openbaring nooit te vermijden is,</seg> <seg n="95.6.5">wordt het verwerpelijk geacht (p. 9 v.).</seg></s> <s n="95.7"><seg n="95.7.1">En in verband daarmee wordt op p. 12 betoogd,</seg> <seg n="95.7.2">dat de letter beslist.</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Men weigert er mee te rekenen,</seg> <seg n="96.1.2">dat we hier met een <hi rend="italic">kerkorde</hi> te doen hebben.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Men wil een orde die alle hogere,</seg> <seg n="96.2.2">algemeen-christelijke,</seg> <seg n="96.2.3">ambtelijke,</seg> <seg n="96.2.4">charismatische,</seg> <seg n="96.2.5">pneumatische,</seg> <seg n="96.2.6">mystische elementen volledig uitschakelt.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">En dat terwijl men toch zelf zegt:</seg> <seg n="96.3.2">"Bij een kerkorde gelden behalve bijbelse ook dogmatische en praktische overwegingen" (p. 9).</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Derhalve omgekeerd behalve praktische ook dogmatische en bijbelse.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Er moet dus verwijzing,</seg> <seg n="96.5.2">verdieping in ieder artikel zijn en de goddelijke achtergrond,</seg> <seg n="96.5.3">waarvan de belijdenis getuigt,</seg> <seg n="96.5.4">mag niet 'reglementair' worden buitengesloten,</seg> <seg n="96.5.5">maar moet 'confessioneel' worden geëerd.</seg></s> <s n="96.6"><seg n="96.6.1">Het protest tegen 'het confessioneel karakter van het Ontwerp' (p. 11) houdt in,</seg> <seg n="96.6.2">dat men bezwaar heeft tegen kerkorde als zodanig.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Dit lijkt mij heel moeilijk te verenigen met het beroep op het Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="97.1.2">dat de vrijzinnigen steeds gaarne tegenover een beroep op de belijdenis stellen.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Immers,</seg> <seg n="97.2.2">hoe dichter wij bij 'de evangeliën'komen,</seg> <seg n="97.2.3">hoe buitengewoner alles wordt.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Het <hi rend="italic">Woord</hi> is daar alles en de <hi rend="italic">letter</hi> is niets.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Hoe kan men dan kerkorde noemen een regeling,</seg> <seg n="97.4.2">waarin de 'letter' alles is en 'Gods Woord' <hi rend="italic">niets?</hi></seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">Prof. Lindeboom is overigens te goed historicus dan dat hij niet zou weten van een mystisch element in de kerkhistorie.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Ik meen het uit zijn eigen mond te hebben,</seg> <seg n="98.2.2">dat de kerk bij haar beslissingen bijna altijd gelijk heeft gehad.</seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Waarom moeten wij ons dan in de kerkorde tegen deze leiding des Heiligen Geestes afsluiten?</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Waarom dan nu geen beslissingen meer?</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">Waarom moeten wij dan een kerkorde hebben,</seg> <seg n="98.5.2">die <hi rend="italic">a priori</hi> op de 'ketter' met zijn letter is aangelegd (p. 17)?</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Dat zal toch niet baten.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Met de kerk <pb n="455" ed="VW"/>verdwijnen ook de ketters.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">En de grote ketters:</seg> <seg n="98.8.2">Paulus,</seg> <seg n="98.8.3">Luther,</seg> <seg n="98.8.4">die zo'n geweldig beroep op Gods Woord doen,</seg> <seg n="98.8.5">dat de hele kerk er van omvalt,</seg> <seg n="98.8.6">zijn alleen mogelijk onder de spanning van een kerkorde.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Zonder deze geen apostelen</seg> <seg n="98.9.2">- twaalf is toch een ordelijk getal</seg> <seg n="98.9.3">- geen kerkvaders,</seg> <seg n="98.9.4">geen reformatoren.</seg></s> <s n="98.10"><seg n="98.10.1">Grote geestelijke figuren</seg> <seg n="98.10.2">- denk aan Newman -en geestelijke vormen ontstaan alleen onder heilige bepaaldheid.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">De schrijvers van deze brochure willen ons oecumenisch isolement doen voortduren.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Ze willen geen <hi rend="italic">kerkorde.</hi></seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Dit is alleen te verklaren uit het tweeërlei lidmaatschap,</seg> <seg n="99.3.2">waarvan ik boven sprak;</seg> <seg n="99.3.3">één van de kerk en één van een richting.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">De kenmerken van die laatste heeft dr. De Vos<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n75" rend="superscript">75</ref> onlangs te Amsterdam nog eens onderstreept,</seg> <seg n="99.4.2">toen hij sprak van autonomie,</seg> <seg n="99.4.3">spiritualisme,</seg> <seg n="99.4.4">humanisme en een natuurrechtelijke inslag.</seg></s> <s n="99.5"><seg n="99.5.1">Wie op zulk een been rust,</seg> <seg n="99.5.2">zal het andere graag niet te vast in de kerk zetten.</seg></s> <s n="99.6"><seg n="99.6.1">Pas wanneer de <choice><sic>vnjzinnigen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">vrijzinnigen</corr></choice> zich het onhoudbare van deze toestand bewust worden,</seg> <seg n="99.6.2">zullen zij kerkrechtelijk tot een betere houding kunnen komen.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Dr. Hoedemaker heeft het in 1903 reeds heel duidelijk gezegd:</seg> <seg n="100.1.2">Wanneer er sprake is van Reorganisatie,</seg> <seg n="100.1.3">staat het "niet plan tegenover plan,</seg> <seg n="100.1.4">maar beginsel tegenover beginsel.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Indien men de kerk in de kring van de classis of van de provincie zó of anders wil toelaten om te doen wat der kerke is,</seg> <seg n="100.2.2">geven wij alle verdere bijzonderheden in zekere zin cadeau."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Inderdaad staan de zaken zo.</seg></s> <s n="100.4"><seg n="100.4.1">Het lijkt soms of een of andere finesse van het Ontwerp de oorzaak is van tegenstand.</seg></s> <s n="100.5"><seg n="100.5.1">Meestal,</seg> <seg n="100.5.2">ik zeg meestal zit er veel meer achter.</seg></s> <s n="100.6"><seg n="100.6.1">Dr. Hoedemaker noemt in zijn boven aangehaalde brochure de bezwaren op,</seg> <seg n="100.6.2">die de Synode van 1873 tegen de eis tot reorganisatie had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n76" rend="superscript">76</ref></seg></s> <s n="100.7"><seg n="100.7.1">Ze lijken als twee druppels water op die van nu.</seg></s> <s n="100.8"><seg n="100.8.1">Men was er tegen,</seg> <seg n="100.8.2">omdat er al vijfentwintig jaren over gepraat was;</seg> <seg n="100.8.3">omdat de confessie akkoord van kerkgemeenschap zou worden;</seg> <seg n="100.8.4">omdat die confessie daarvoor te oud was;</seg> <seg n="100.8.5">omdat herziening ervan beroering zou brengen;</seg> <seg n="100.8.6">omdat in art. 11 geen sprake was van de hervormde,</seg> <seg n="100.8.7">maar van de algemene christelijke kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n77" rend="superscript">77</ref></seg></s> <s n="100.9"><seg n="100.9.1">De bezwaren blijven stereotiep dezelfde.</seg></s> <s n="100.10"><seg n="100.10.1">Er zit een beginsel achter.</seg></s> <s n="100.11"><seg n="100.11.1">Ook het geweldige péle-méle van argumenten,</seg> <seg n="100.11.2">dat in de brochure der Vrijzinnige Hervormden wordt te berde gebracht en waarbij rechts en links ieder geplukt wordt door een bijdrage,</seg> <seg n="100.11.3">kan dit feit niet verdoezelen.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Ik moet hier ten slotte nog wijzen op een eigenaardige antinomie in het vrijzinnige denken,</seg> <seg n="101.1.2">die haar oplossing slechts kan vinden in homogeen kerkelijk denken.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Ik bedoel de spanning tussen de liefde voor <hi rend="italic">geest en hoofdzaak</hi> en het gebrand zijn op <choice><sic>deformule</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">de formule</hi></corr></choice> en de <hi rend="italic">letter.</hi></seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1"><hi rend="italic">-</hi> Wij hebben prof. Lindeboom in <hi rend="italic">Wij belijden</hi> ... horen verklaren,</seg> <seg n="101.3.2">dat de Vrijzinnige Hervormden vóór alles pal hebben te staan voor het'in geest en hoofdzaak'.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">In <pb n="456" ed="VW"/>de jongste brochure wordt daartegenover geleerd dat de <hi rend="italic">letter</hi> het moet doen.</seg></s> <s n="101.5"><seg n="101.5.1">Een overweging van deze antinomie is zeer leerzaam.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Wie de geschiedenis van het kerkelijk belijden in de negentiende eeuw in onze kerk volgt,</seg> <seg n="102.1.2">ziet dat in toenemende mate de neiging bestaat om het op formule te brengen en deze laatste dan los te maken van haar achtergrond.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Het meest effectieve middel daartoe was het gebruik van uitdrukkingen als 'beginselen en karakter',</seg> <seg n="102.2.2">'geest en hoofdzaak'.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Deze betekenden dan niet,</seg> <seg n="102.3.2">dat men voor verdere informatie terug verwezen werd naar de leer der kerk in haar meer uitgewerkte vorm.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Neen,</seg> <seg n="102.4.2">zij gingen als een stoomploeg voor de formule uit,</seg> <seg n="102.4.3">om de grond nog losser te maken en de mogelijkheid te scheppen,</seg> <seg n="102.4.4">nog iets minder te belijden dan in de formule stond.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Wie dus,</seg> <seg n="103.1.2">behalve dat hij lid is van de kerk,</seg> <seg n="103.1.3">ook nog lid wil zijn van een richting,</seg> <seg n="103.1.4">waarvan autonomie,</seg> <seg n="103.1.5">spiritualisme,</seg> <seg n="103.1.6">humanisme en een natuurrechtelijke inslag de kenmerken zijn,</seg> <seg n="103.1.7">zal,</seg> <seg n="103.1.8">of hij wil of niet,</seg> <seg n="103.1.9">kerkrechtelijk de volgende tactiek moeten volgen.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Is er een formule,</seg> <seg n="103.2.2">dan zal hij die,</seg> <seg n="103.2.3">met behulp van een 'geest en hoofdzaak',</seg> <seg n="103.2.4">of iets dergelijks open moeten maken voor zijn natuurrechtelijke inslagen.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Is ze er niet,</seg> <seg n="103.3.2">dan is hij genoodzaakt er een te verlangen en op de letter te staan,</seg> <seg n="103.3.3">omdat zijn autonomisme,</seg> <seg n="103.3.4">spiritualisme en humanisme anders ongedekt bloot komt te liggen voor de volle Geest en de ware hoofdzaak van Gods Woord en de belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Want geest en hoofdzaak,</seg> <seg n="104.1.2">als ze in goed bijbelse en kerkelijke zin genomen worden,</seg> <seg n="104.1.3">kunnen we,</seg> <seg n="104.1.4">ook al noemen wij ze niet,</seg> <seg n="104.1.5">in de kerkorde niet ontberen.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Wij vechten op dit ogenblik tegen de 'reglementairen' voor geest en hoofdzaak en tegen de letter.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Wij trachten hen te laten zien,</seg> <seg n="104.3.2">dat iedere bepaling in de kerkorde van canonieke uitlegging is.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Dat het Hoofd en de Geest de kerk moeten regeren en dat wij hun inwerking door onze formule of letter niet mogen afsluiten.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">De kerk moet niet alleen <hi rend="italic">open</hi> zijn naar alle zijden voor de mensen,</seg> <seg n="104.5.2">maar bovenal naar boven voor God.</seg></s> <s n="104.6"><seg n="104.6.1">Daarom mogen wij in een kerkelijk reglement de bepalingen niet zo maken,</seg> <seg n="104.6.2">dat ze van te voren reeds de geschiedenis der kerk vastleggen.</seg></s> <s n="104.7"><seg n="104.7.1">De <hi rend="italic">woorden,</hi></seg> <seg n="104.7.2">die in een kerkorde staan,</seg> <seg n="104.7.3">hebben betrekking op <hi rend="italic">dingen,</hi></seg> <seg n="104.7.4">die in de belijdenis staan.</seg></s> <s n="104.8"><seg n="104.8.1">Die dingen moeten hun volumen kunnen ontwikkelen.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">In het licht van het bovenstaande moet men het noemen van de belijdenisschriften der kerk in art. 8 beschouwen.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Zij komen daarin niet voor om alleen als maatstaf voor de prediking te dienen en daardoor weer voor de tuchtoefening.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Het is weer kenmerkend voor de partijgeest,</seg> <seg n="105.3.2">die er in de kerk waait,</seg> <seg n="105.3.3">dat men alles onmiddellijk door die bril bekijkt.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">Deze geschriften worden hier genoemd in verband met alle acht punten:</seg> <seg n="105.4.2">prediking,</seg> <seg n="105.4.3">regering,</seg> <seg n="105.4.4">barmhartigheid,</seg> <seg n="105.4.5">onderwijs,</seg> <seg n="105.4.6">belijdenis,</seg> <seg n="105.4.7">zending,</seg> <seg n="105.4.8">gemeenschap en levensordening.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">Het artikel zegt dat dit alles voortvloeit uit het wezen der kerk,</seg> <seg n="105.5.2">zoals dat tot uiting gekomen is in hare geschriften.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">Wanneer men dit <pb n="457" ed="VW"/>artikel met alle geweld dadelijk met het Reglement van Opzicht en Tucht in verband wil brengen,</seg> <seg n="105.6.2">dan zou men dus gecensureerd kunnen worden in acht gevallen:</seg> <seg n="105.6.3">als men niet wil weten van prediking en sacrament;</seg> <seg n="105.6.4">de pastoraal verwaarloost;</seg> <seg n="105.6.5">geen christelijke handreiking doet;</seg> <seg n="105.6.6">niets voor theologie voelt;</seg> <seg n="105.6.7">niets van een 'confessionele' kerkorde wil weten en alles van een 'reglementaire' verwacht;</seg> <seg n="105.6.8">niet aan zending doet;</seg> <seg n="105.6.9">z'n katholiciteit verwaarloost;</seg> <seg n="105.6.10">de totalitaire staat belijdt.</seg></s> <s n="105.7"><seg n="105.7.1">Voor al deze dingen zou men ter verantwoording geroepen kunnen worden.</seg></s> <s n="105.8"><seg n="105.8.1">Of dat werkelijk zou gebeuren,</seg> <seg n="105.8.2">zou intussen geheel van de pastorale prudentie afhangen.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">Maar er staat niet in artikel 8,</seg> <seg n="106.1.2">dat men de regeringsvorm uit de tijd van de drie formulieren moet huldigen;</seg> <seg n="106.1.3">alleen maar,</seg> <seg n="106.1.4">dat de kerk ook deel heeft aan de ordening van het leven.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Er staat evenmin in,</seg> <seg n="106.2.2">dat men katholiek moet zijn naar de mate der drie formulieren;</seg> <seg n="106.2.3">of de zendingsmethode daarvan moet toepassen;</seg> <seg n="106.2.4">of de theologie der drie formulieren;</seg> <seg n="106.2.5">of dat men de drie formulieren prediken moet.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">Wanneer dat zo was,</seg> <seg n="106.3.2">dan had punt 5 wel helemaal weg kunnen blijven,</seg> <seg n="106.3.3">want dan zou de zorg voor de belijdenis letterlijk volgens de drie formulieren moeten plaatshebben,</seg> <seg n="106.3.4">zodat deze altijd zich zelf zouden reproduceren.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Maar wat staat er dan wèl in art. 8?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n78" rend="superscript">78</ref></seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Wij zouden daarop kunnen antwoorden wat Luther omtrent de kerk zegt,</seg> <seg n="107.2.2">dat een kind dat heden ten dage wel weet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Er staat in,</seg> <seg n="107.3.2">dat uit het wezen en de taak der kerk voortvloeit,</seg> <seg n="107.3.3">dat ieder lid van de kerk,</seg> <seg n="107.3.4">naar de mate en de aard van elks bevoegdheid,</seg> <seg n="107.3.5">meedoet aan de acht geweldige werken die hier staan opgenoemd.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Daarbij is de gedachte aan tucht nog op geen voeten of vamen te ontdekken.</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Voor ieder van de acht punten kan men een representatieve figuur noemen:</seg> <seg n="107.5.2">1.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Paulus;</seg> <seg n="107.6.2">2.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">Johannes;</seg> <seg n="107.7.2">3.</seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">Stephanus;</seg> <seg n="107.8.2">4.</seg></s> <s n="107.9"><seg n="107.9.1">Augustinus;</seg> <seg n="107.9.2">5.</seg></s> <s n="107.10"><seg n="107.10.1">Thomas Aquinas;</seg> <seg n="107.10.2">6.</seg></s> <s n="107.11"><seg n="107.11.1">Livingstone;</seg> <seg n="107.11.2">7.</seg></s> <s n="107.12"><seg n="107.12.1">John Mott;</seg> <seg n="107.12.2">8.</seg></s> <s n="107.13"><seg n="107.13.1">Barth.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Ik ben opzettelijk zo plastisch,</seg> <seg n="108.1.2">omdat ik het kind van Luther aan het woord wil laten in het wonderlijke debat rondom art. 8.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Het vraagt mij,</seg> <seg n="108.2.2">of dat dan geen mooi kerkelijk prentenboek is.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Ik moet antwoorden,</seg> <seg n="108.3.2">dat men er helaas niet in wil kijken,</seg> <seg n="108.3.3">omdat er in art. 8 ook sprake is van drie oude boekjes,</seg> <seg n="108.3.4">waarop onze kerk altijd veel prijs heeft gesteld.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">Ze vraagt mij dan weer,</seg> <seg n="108.4.2">waarvoor die dan moeten dienen;</seg> <seg n="108.4.3">waarop ik antwoord,</seg> <seg n="108.4.4">dat er toch ook bijschriften bij de prenten moeten staan,</seg> <seg n="108.4.5">anders weet men niet wat ze voorstellen;</seg> <seg n="108.4.6">en die kan men uit die oude boekjes halen.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Maar ze heeft mij zo pas horen zeggen,</seg> <seg n="108.5.2">dat de mensen die boekjes in 1873 al zo oud vonden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n79" rend="superscript">79</ref> en kan zich best begrijpen,</seg> <seg n="108.5.3">dat zoiets in 1938 een nog veel groter bezwaar is.</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">Ze vraagt of de versjes van Van Alphen dan niet kunnen dienen;</seg> <seg n="108.6.2">die zijn toch ook ernstig,</seg> <seg n="108.6.3">maar tenminste niet zó oud.</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">Ik zou haar graag gelijk geven,</seg> <seg n="108.7.2">maar moet toch opmerken,</seg> <seg n="108.7.3">dat die goed zijn voor prentjes,</seg> <seg n="108.7.4">waar <pb n="458" ed="VW"/>Jantje en Flip en Cornelis op staan,</seg> <seg n="108.7.5">maar niet geschikt bij Paulus en Augustinus en Barth.</seg></s> <s n="108.8"><seg n="108.8.1">Ik probeer haar verder duidelijk te maken,</seg> <seg n="108.8.2">dat dit heus de nieuwste boekjes zijn,</seg> <seg n="108.8.3">die in aanmerking komen voor dit doel.</seg></s> <s n="108.9"><seg n="108.9.1">Bijv. daar staat op prent nummer 5 die grote Hervormer-Handhaver Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="108.10"><seg n="108.10.1">Nu moet er toch wel even bij staan dat er later nog andere Hervormers-Handhavers zijn gekomen en dat dat juist degenen zijn,</seg> <seg n="108.10.2">waarnaar wij nu nog <hi rend="italic">hervormd</hi> heten.</seg></s> <s n="108.11"><seg n="108.11.1">En dat staat nu juist in die boekjes.</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Het kind van Luther is weg.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Gelukkig.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Die ogen van zo'n kind!</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Ik zie weer volwassen mensen.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Ze hebben natuurlijk niet begrepen wat ik tegen het kind gezegd heb en vragen nog altijd wat die belijdenisschriften daar in de kerkorde doen.</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Zij vragen of dat geen 'stok achter de deur'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f23" rend="superscript">w</ref> is en of ze niet veel te oud<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f24" rend="superscript">x</ref> zijn voor gebruik.</seg></s> <s n="109.7"><seg n="109.7.1">Ik herhaal,</seg> <seg n="109.7.2">dat ze in art. 8 niet willen zijn <hi rend="italic">een stok</hi> om te slaan,</seg> <seg n="109.7.3">maar een <hi rend="italic">staf</hi> om te gaan.</seg></s> <s n="109.8"><seg n="109.8.1">Wat de betekenis zou kunnen zijn voor de tucht,</seg> <seg n="109.8.2">in verband met art. 7 van Opzicht en Tucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n80" rend="superscript">80</ref> en de Overgangsbepalingen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n81" rend="superscript">81</ref></seg> <seg n="109.8.3">dat bespreek ik verderop.</seg></s> <s n="109.9"><seg n="109.9.1">Hier dienen ze mij om te weten te komen,</seg> <seg n="109.9.2">wat onder die acht geweldige werken te verstaan zij,</seg> <seg n="109.9.3">waartoe wezen en taak der Hervormde Kerk mij verplichten.</seg></s> <s n="109.10"><seg n="109.10.1">Reeds uit een fenomenologisch oogpunt is dat nodig.</seg></s> <s n="109.11"><seg n="109.11.1">Ik moet weten wat onder Evangelie of sacrament of zending verstaan wordt.</seg></s> <s n="109.12"><seg n="109.12.1">Het woordbeeld in een formule is niet voldoende.</seg></s> <s n="109.13"><seg n="109.13.1">"Wie de formule heeft,</seg> <seg n="109.13.2">heeft de zaak niet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="109.14"><seg n="109.14.1">Er is een benaderende beschrijving nodig.</seg></s> <s n="109.15"><seg n="109.15.1">Sacramenten zijn wat anders bij de roomsen dan bij ons.</seg></s> <s n="109.16"><seg n="109.16.1">Hervorming betekent in de zestiende eeuw iets anders dan in de dertiende.</seg></s> <s n="109.17"><seg n="109.17.1">Zending kan allerlei betekenissen hebben.</seg></s> <s n="109.18"><seg n="109.18.1">Katholiciteit laat zich op allerlei manieren oefenen.</seg></s> <s n="109.19"><seg n="109.19.1">En ordening van het leven kan ook totalitair worden opgevat.</seg></s> <s n="109.20"><seg n="109.20.1">- Waarheen zal men nu <hi rend="italic">ieder</hi> lid van de Nederlandse Hervormde Kerk beter verwijzen dan naar de belijdenisschriften zijner eigen kerk?</seg></s> <s n="109.21"><seg n="109.21.1">Waar zijn andere,</seg> <seg n="109.21.2">nieuwere aan te wijzen van zulk een religieus gehalte,</seg> <seg n="109.21.3">met zulke oecumenische relaties,</seg> <seg n="109.21.4">met zo'n gezag!</seg></s> <s n="109.22"><seg n="109.22.1">Wie de werken wil doen,</seg> <seg n="109.22.2">die uit het wezen onzer kerk voortvloeien,</seg> <seg n="109.22.3">moet hier ter schole gaan.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Wie derhalve uitdrukkingen als 'beginsel en karakter' (art. 27 Examen) of 'geest en hoofdzaak' (art. 39 Godsdienstonderwijs) niet wil gebruiken om door de formule van de zaak af te komen,</seg> <seg n="110.1.2">maar achter de formule de zaak zoekt,</seg> <seg n="110.1.3">die zal het vanzelfsprekend vinden,</seg> <seg n="110.1.4">dat de kerkorde verwijst naar de belijdenis,</seg> <seg n="110.1.5">die haar beginsel is,</seg> <seg n="110.1.6">maar die ten haren opzichte ook transcendent blijft.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Hij zal eisen dat de kerkorde haar letter niet afsluit,</seg> <seg n="110.2.2">maar openhoudt voor hogere interpretatie.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Hij zal zich gelukkig achten,</seg> <seg n="110.3.2">dat <pb n="459" ed="VW"/>hij zich niet in 'reglementair' garen behoeft te laten inspannen,</seg> <seg n="110.3.3">en dat er 'confessionele' uitleg mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Hetzelfde gebrand zijn op de letter en de formule tref ik tot mijn verbazing ook aan bij de Hoedemakeriaan ds. Lingbeek.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">Wanneer hij zich met art. 8 gaat bezighouden,</seg> <seg n="111.2.2">verklaart hij zich gelukkig met het feit,</seg> <seg n="111.2.3">dat daar nu ook staat,</seg> <seg n="111.2.4">wat het wezen en doel onzer kerk,</seg> <seg n="111.2.5">tot uiting gebracht in hare belijdenisschriften,</seg> <seg n="111.2.6">in zich sluit.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Maar dan negeert hij verder de achtvoudige ontplooiing der belijdenis,</seg> <seg n="111.3.2">om regelrecht op punt 5 af te gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Ik zal,</seg> <seg n="111.4.2">wat hij daarover opmerkt,</seg> <seg n="111.4.3">hier niet punt voor punt behandelen.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Ik wijs er alleen op dat in de uitsluitende aandacht voor de wijze,</seg> <seg n="111.5.2">waarop in punt 5 de zorg voor de belijdenis omschreven wordt,</seg> <seg n="111.5.3">en het aandringen op 'glasheldere bepalingen' een mentaliteit blijkt,</seg> <seg n="111.5.4">die nauw verwant is aan die,</seg> <seg n="111.5.5">welke wij aantroffen in de brochure der Vrijzinnige Hervormden.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">In beide doet men alsof bij reorganisatie de formule nog dezelfde diensten zou moeten bewijzen als onder de besturen.</seg></s> <s n="111.7"><seg n="111.7.1">Deze verwaarlozing van de andere punten en de uitsluitende aandacht voor de behandeling van de belijdenisschriften leidt tot een even eng confessionalisme als dat van de vrijzinnigen,</seg> <seg n="111.7.2">alleen in omgekeerde zin.</seg></s> <s n="111.8"><seg n="111.8.1">Het brengt er ten slotte beiderzijds toe,</seg> <seg n="111.8.2">om er genoegen mee te nemen,</seg> <seg n="111.8.3">als de belijdenis dood in <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>safe'ligt.</seg></s> <s n="111.9"><seg n="111.9.1">Alleen in verband met alle acht punten heeft de zorg voor de belijdenis betekenis.</seg></s> <s n="111.10"><seg n="111.10.1">Maar als deze alle acht in werking komen,</seg> <seg n="111.10.2">heeft de kerk weer historie en kunnen wij naast het 'comma Johanneum'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n82" rend="superscript">82</ref> in art. 8, 5,</seg> <seg n="111.10.3">de zorg voor een komma,</seg> <seg n="111.10.4">een simpele 'virgule' best wat laten verslappen.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Dat punt 5 dan ook wat breder is uitgedijd dan de andere,</seg> <seg n="112.1.2">vindt niet hierin zijn reden,</seg> <seg n="112.1.3">dat weer opnieuw een art. 11 (9),</seg> <seg n="112.1.4">als in 1816,</seg> <seg n="112.1.5">zou zijn uitgebroed,</seg> <seg n="112.1.6">waarin voor een nieuwe honderd jaar het belijden onzer kerk zou worden stilgezet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Maar daarin is juist tot uitdrukking gebracht,</seg> <seg n="112.2.2">dat de belijdenis ten opzichte van de kerkorde transcendent is;</seg> <seg n="112.2.3">de Schrift ten opzichte van de belijdenis;</seg> <seg n="112.2.4">de Openbaring ten opzichte van de Schrift.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Hier is met de formule,</seg> <seg n="112.3.2">die ds. Lingbeek en de Vrijzinnigen zo ter harte gaat,</seg> <seg n="112.3.3">principieel gebroken.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Het was er ons om te doen,</seg> <seg n="112.4.2">de zaak van 1816 ditmaal <hi rend="italic">niet</hi> voort te zetten.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Dat het woord <hi rend="italic">hervorming</hi> hier een plaats heeft gekregen,</seg> <seg n="113.1.2">is overigens in een Hervormde Kerk nogal begrijpelijk.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">Prof. Severijn poogt,</seg> <seg n="113.2.2">in zijn betrekkelijk sympathieke brochure,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n83" rend="superscript">83</ref></seg> <seg n="113.2.3">dialectisch in de materie door te dringen.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Hij ziet wel dat hier geen herhaling van 1816 bedoeld is.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Maar ook hij spitst zijn aandacht sterk op de codex in de 'safe'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">Het beeld dat zijn <pb n="460" ed="VW"/>brochure oproept,</seg> <seg n="113.5.2">voor de kerk die hij dan zou begeren,</seg> <seg n="113.5.3">is dat van volk met een heilige Schrift.</seg></s> <s n="113.6"><seg n="113.6.1">Met Paulus (Rom. 3 : 12) zou hij kunnen zeggen:</seg> <seg n="113.6.2">"Wat is dan het voordeel van de gereformeerde?</seg></s> <s n="113.7"><seg n="113.7.1">Vele in alle manier;</seg> <seg n="113.7.2">want dit is wel het eerste,</seg> <seg n="113.7.3">dat hun de drie formulieren zijn toevertrouwd."</seg></s> <s n="113.8"><seg n="113.8.1">Hij ziet heel goed en volkomen scherp,</seg> <seg n="113.8.2">dat aan dit Ontwerp een andere verbondsbeschouwing ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="113.9"><seg n="113.9.1">Hij wraakt het,</seg> <seg n="113.9.2">dat de kerkorde met een 'conglomeraat van richtingen' (p. 13) zou optrekken.</seg></s> <s n="113.10"><seg n="113.10.1">Hij vergelijkt dat met de reformatorische tijd voor de vestiging der Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="113.11"><seg n="113.11.1">Hij had ook kunnen spreken van 'veel vermengd volk' (Ex. 12 : 38) dat met Israël uit Egypte trok.</seg></s> <s n="113.12"><seg n="113.12.1">Prof. Severijn wil echter de gevestigde Hervormde Kerk;</seg> <seg n="113.12.2">het gevestigde Jodendom.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Dit Ontwerp ziet daarin niet het ideaal.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Het heeft liever de Jood en de Griek van Paulus dan de enkele Jood van diens leermeesters.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Daarom past het woord <hi rend="italic">hervorming</hi> wel in dit reglement.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Dat blijkt ook wel als men,</seg> <seg n="115.1.2">zoals behoort,</seg> <seg n="115.1.3">punt 5 niet isoleert van de overige zeven.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Ook prof. Severijn doet dit,</seg> <seg n="115.2.2">krachtens zijn visie,</seg> <seg n="115.2.3">veel te veel.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Klinken de woorden 'hervorming en handhaving' zo onwaarschijnlijk in verband met prediking,</seg> <seg n="115.3.2">zielszorg,</seg> <seg n="115.3.3">armenzorg,</seg> <seg n="115.3.4">onderwijs,</seg> <seg n="115.3.5">zending,</seg> <seg n="115.3.6">éénheidsbeweging en kerkelijk-eschatologische wereldordening?</seg></s> <s n="115.4"><seg n="115.4.1">Moet dit woord nu per sé betrokken blijven op herziening van geschriften,</seg> <seg n="115.4.2">die wel <hi rend="italic">nooit</hi> herzien zullen worden,</seg> <seg n="115.4.3">en moet er geen zijlicht op vallen door alles wat ik daar opnoemde?</seg></s> <s n="115.5"><seg n="115.5.1">Ook deze brochure lijdt aan de wettelijkheid en <hi rend="italic">letter-lijkheid,</hi></seg> <seg n="115.5.2">die ik moet wraken.</seg></s> <s n="115.6"><seg n="115.6.1">De belijdenis blijft transcendent ten opzichte van de kerkorde,</seg> <seg n="115.6.2">maar ook ten opzichte van de wereldorde en alles wat de kerk daarin,</seg> <seg n="115.6.3">blijkens art. 8 in zijn geheel,</seg> <seg n="115.6.4">te doen heeft.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head rend="after-blank" n="6."><label>6.</label> <s n="116.1"><seg n="116.1.1">De tucht</seg></s></head>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Uit de beschouwingen in het vorig hoofdstuk volgt,</seg> <seg n="117.1.2">dat het Ontwerp de belijdenis allerminst door een reglements-artikel heeft willen vervangen.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Het gaat juist van de vooronderstelling uit,</seg> <seg n="117.2.2">dat de confessie <hi rend="italic">in haar geheel</hi> immanent of transcendent is voor de kerkorde.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">In het eerste geval interpreteert deze de belijdenis.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">In het andere is het omgekeerde het geval.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Nooit kan de belijdenis derhalve als een artikel tussen andere bepalingen van een reglement staan.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">'Een kerk op artikel 8' is het allerlaatste,</seg> <seg n="117.6.2">wat in de bedoeling van de opstellers lag.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Dat men tot zulk een opvatting kon komen,</seg> <seg n="118.1.2">is alleen te verklaren uit de eng-confessionele stemming bij vele vrijzinnigen en rechtzinnigen,</seg> <seg n="118.1.3">waardoor men alles ziet alléén in verband met een enkele formulering en deze weer in verband met de tucht.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Men verloor dan de hele belijdenis-achtergrond,</seg> <seg n="118.2.2">waarvan de tucht slechts de <hi rend="italic">ultima ratio</hi> is,</seg> <seg n="118.2.3">uit het oog,</seg> <seg n="118.2.4">om dan nog <pb n="461" ed="VW"/>weer</seg> <seg n="118.2.5">- en dit dient onderstreept</seg> <seg n="118.2.6">- alleen op de <hi rend="italic">leertucht</hi> te letten.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">In dit hoofdstuk moeten wij ons nu echter bezighouden met het verband dat er in het Ontwerp gelegd is tussen de belijdenis enerzijds en tussen opzicht en tucht anderzijds.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">Voor opzicht denken wij dan meer in het bijzonder aan de Overgangsbepalingen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n84" rend="superscript">84</ref> en voor de tucht aan art. 7 van Opzicht en Tucht.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">Dat het heel onwaarschijnlijk is dat de tucht,</seg> <seg n="120.1.2">met name de leertucht,</seg> <seg n="120.1.3">in dit Ontwerp op een uittreksel uit de belijdenis zou berekend zijn,</seg> <seg n="120.1.4">blijkt ten overvloede wel uit de geschiedenis van de reorganisatie-beweging in deze eeuw.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Gunning en Hoedemaker c.s. hebben het kerkelijk vraagstuk wel zo principieel mogelijk aan de orde gesteld.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Hier stond geen 'plan tegen plan,</seg> <seg n="120.3.2">maar beginsel tegen beginsel'.</seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">De belijdenis in een artikel van de kerkorde saam te vatten en daarop alleen recht te spreken,</seg> <seg n="120.4.2">zou echter eerst recht een plan kunnen heten.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Wij zien dan ook dat het eerste reorganisatie-ontwerp,</seg> <seg n="121.1.2">dat in deze eeuw aan de Synode werd aangeboden,</seg> <seg n="121.1.3">daaraan totaal gespeend is.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">In het Concept-Algemeen Reglement van J.R. Slotemaker de Bruïne en <choice><sic>L. J. Blanson Henkemans" wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36">L. J. Blanson Henkemans</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n85" rend="superscript">85</ref><choice><sic>L. J. Blanson Henkemans" wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36"> wordt</corr></choice> <hi rend="italic">alles,</hi></seg> <seg n="121.2.2">wat thans in art. 11 Alg.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Syn.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Regl. staat,</seg> <seg n="121.4.2">weggelaten,</seg> <seg n="121.4.3">omdat "de regeling van de belijdenis ener kerk eigenlijk niet in een kerkorde behoort."</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">En het verband tussen tucht en belijdenis wordt,</seg> <seg n="121.5.2">in art. 13,</seg> <seg n="121.5.3">gelegd over alle andere artikelen van de kerkorde heen.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">Op de volgende wijze:</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">"Tuchtzaken aangaande de belijdenis van de leden der gemeenten worden behandeld naar de regel,</seg> <seg n="122.1.2">dat de Nederlandse Hervormde Kerk de heilsopenbaring Gods verstaat in de zin,</seg> <seg n="122.1.3">die daaraan gehecht is door hare Synode van 1618 en 1619 blijkens de aldaar laatstelijk herziene en vastgestelde belijdenisschriften en zulks met de nadrukkelijke vermelding van het recht en de plicht der kerk,</seg> <seg n="122.1.4">om deze belijdenisschriften voortdurend te toetsen aan de Heilige Schrift en ze daarnaar,</seg> <seg n="122.1.5">indien nodig,</seg> <seg n="122.1.6">te veranderen;</seg> <seg n="122.1.7">enz."</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Voordeel van zulk een regeling was,</seg> <seg n="123.1.2">dat de transcendentie van de belijdenis ten opzichte van de kerkorde hier duidelijk tot uiting was gebracht.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Geen enkel artikel stond in de weg en de belijdenis stond niet in enig artikel van het Reglement;</seg> <seg n="123.2.2">precies als in de Dordtse kerkorde.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Maar een groot nadeel was dat de belijdenis op die manier alleen bij de tucht ter sprake komt.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Als <hi rend="italic">ze onderstelling</hi> is van alles,</seg> <seg n="123.4.2">dan kan ze dat ook bij de tucht zijn.</seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Wordt ze echter genoemd bij de 'ultima ratio',</seg> <seg n="123.5.2">dan is zo'n verwijzing elders nog eerder op haar plaats.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Het Ontwerp- 1929 sluit zich dan ook weer nauwer aan bij het bestaande.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">In art. 9 wordt daar een gewijzigd art. 11 Syn.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Regl. gegeven.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Art. 11 is niet opgesteld met het oog op de tucht.</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Er is sprake van de zorg voor de <pb n="462" ed="VW"/>belangen der kerk.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">Ook 'de handhaving harer leer',</seg> <seg n="124.6.2">waarvan daar sprake is,</seg> <seg n="124.6.3">moet in de eerste plaats verstaan worden als zorg voor hare leer.</seg></s> <s n="124.7"><seg n="124.7.1">In zoverre is de uitlegging,</seg> <seg n="124.7.2">die de Commissaris-Generaal daarvan gaf,</seg> <seg n="124.7.3">juist.</seg></s> <s n="124.8"><seg n="124.8.1">Ze was alleen ontoelaatbaar voor zover ze die zorg beperkte tot bestuur,</seg> <seg n="124.8.2">en regering uitsloot.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Die leer nu,</seg> <seg n="125.1.2">waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="125.1.3">wordt in art. 9 van het Ontwerp- 1929 verduidelijkt door de toevoeging "met name van de eerbiediging van Gods Woord als regel van geloof en leven (art. 7,</seg> <seg n="125.1.4"><hi rend="italic">Nederlandse Geloofsbelijdenis)</hi> en de prediking van het heilig Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="125.1.5">Gods eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="125.1.6">onze Heer (Zondag 6,</seg> <seg n="125.1.7"><hi rend="italic">Heidelb.</hi></seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1"><hi rend="italic">Catech.)."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n86" rend="superscript">86</ref></seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Men wilde,</seg> <seg n="125.3.2">zo luidt de Toelichting,</seg> <seg n="125.3.3">'de centrale betekenis van Gods Woord en van de Christus als middelpunt daarvan ... met verwijzing naar onze Confessie' vermelden.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Hier is dan het volgende op te merken.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Een afzonderlijk artikel,</seg> <seg n="126.2.2">een soort program,</seg> <seg n="126.2.3">met de zorg voor de leer er in,</seg> <seg n="126.2.4">wordt,</seg> <seg n="126.2.5">tegenover het Ontwerp- 1905,</seg> <seg n="126.2.6">hersteld,</seg> <seg n="126.2.7">in aansluiting aan het geldend AR.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">Dit art. heeft verder,</seg> <seg n="126.3.2">evenmin als art. 11 Syn.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">AR.,</seg> <seg n="126.4.2">direct betrekking op de tucht,</seg> <seg n="126.4.3">maar geeft,</seg> <seg n="126.4.4">evenals dit laatste,</seg> <seg n="126.4.5">een soort kerkelijk program.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">De belijdenisschriften worden alleen incidenteel tussen haakjes genoemd.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">En tenslotte dient goed opgemerkt dat hier,</seg> <seg n="126.6.2">ook volgens de Toelichting,</seg> <seg n="126.6.3">twee <hi rend="italic">centrale</hi> dingen als hoofdzaken naar voren worden gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">In het Reglement voor Opzicht en Tucht,</seg> <seg n="127.1.2">in Ontwerp-1929,</seg> <seg n="127.1.3">wordt dan bij art. 6 gesproken over tucht wegens ernstige strijd met de belijdenis der kerk,</seg> <seg n="127.1.4">zonder dat nader gezegd wordt,</seg> <seg n="127.1.5">welke de norm is voor die belijdenis.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">De verwijzingen naar art. 27 Examen en art. 39 Godsdienstonderwijs,</seg> <seg n="127.2.2">de proponentsformule en de belijdenisvragen,</seg> <seg n="127.2.3">die in art. 6 van het Synodaal Reglement voor Opzicht en Tucht staan,</seg> <seg n="127.2.4">worden echter geroyeerd.</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">De belijdenis wordt hier dus tegenover de formule in ere hersteld,</seg> <seg n="127.3.2">maar niet nader bepaald.</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">- Eindelijk wordt bij de leertucht in art. 86 van het Reglement van Leergeschillen en Leertucht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n87" rend="superscript">87</ref></seg> <seg n="127.4.2">als 'hoofdbeginsel' "het heilig Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="127.4.3">Gods eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="127.4.4">onze Heer" gesteld,</seg> <seg n="127.4.5">met verwijzing,</seg> <seg n="127.4.6">tussen haakjes,</seg> <seg n="127.4.7">naar art. 9 AR.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Resumerend kan men zeggen dat in dit Ontwerp de belijdenis èn in het program èn bij de discipline voorkomt.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Daarbij is <hi rend="italic">voor</hi> de transcendentie en <hi rend="italic">tegen</hi> de formule gekozen.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">In art. 9 AR. zijn haakjes <hi rend="italic">aangebracht;</hi></seg> <seg n="128.3.2">in art. 6 Opzicht en Tucht zijn ze <hi rend="italic">verwijderd.</hi></seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">Maar daartegenover staat,</seg> <seg n="128.4.2">dat in art. 9 toch weer twee bepaalde punten uit de confessie gekozen zijn met het oog op de handhaving.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">En dat in art. 86 Leergeschillen en Leertucht slechts één daarvan als hoofdbeginsel bij de leertucht genoemd wordt,</seg> <seg n="128.5.2">met verwijzing naar art. 9 AR.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Niettegenstaande deze omstandigheid heb ik in 1929 toch nooit horen praten over 'Een kerk op artikel 9'.</seg></s> <pb n="463" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="129.2"><seg n="129.2.1">In het Ontwerp-1933,</seg> <seg n="129.2.2">van Kerkopbouw,</seg> <seg n="129.2.3">stonden twee programmatische belijdenis-artikelen voorop.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">In art. 1 viel een oecumenisch motief te beluisteren.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Er is sprake van de ene algemene christelijke kerk en in verband daarmee wordt Jezus Christus het enig fundament genoemd.</seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1">Hoewel dit lijkt op art. 11 Syn.</seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">AR.,</seg> <seg n="129.6.2">is het toch heel iets anders.</seg></s> <s n="129.7"><seg n="129.7.1">Daar is 'de christelijke kerk in het algemeen'in 1851 in de plaats gekomen <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">van '</corr></choice>christendom',</seg> <seg n="129.7.2">wat er in 1816 stond.</seg></s> <s n="129.8"><seg n="129.8.1">In dat 'christendom' was de kerkelijke notie heel zwak.</seg></s> <s n="129.9"><seg n="129.9.1">Toen men daar dan ook in 1851 'de christelijke Kerk in het algemeen' van maakte,</seg> <seg n="129.9.2">ging men er langzamerhand toe over (1873-1878)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n88" rend="superscript">88</ref> daarin een christendom boven geloofsverdeeldheid te horen en men liet de 'leer' daarin opgaan:</seg> <seg n="129.9.3">een soort humanisme.</seg></s> <s n="129.10"><seg n="129.10.1">Art. 1 van het Ontwerp-1933 heeft echter een liturgische klank en komt voort uit nieuwe kerkelijke bewustwording.</seg></s> <s n="129.11"><seg n="129.11.1">De Nederlandse Hervormde Kerk staat dan ook voorop en artikel 1 spreekt over haar historische belijdenis.</seg></s> <s n="129.12"><seg n="129.12.1">Toch is deze oecumenische uitweiding voor sommigen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n89" rend="superscript">89</ref> in Kerkopbouw van principiële betekenis geweest.</seg></s> <s n="129.13"><seg n="129.13.1">Anders dan in het Ontwerp- 1905 zocht men daarin een regel voor de tucht.</seg></s> <s n="129.14"><seg n="129.14.1">Deze zou er <hi rend="italic">alleen</hi> voor hebben te waken dat het algemeen christelijk karakter der kerk werd bewaard.</seg></s> <s n="129.15"><seg n="129.15.1">De invoeging in art. 1 zou dan niet dienen om de draagkracht van de belijdenis-achtergrond der Hervormde Kerk te verzwaren,</seg> <seg n="129.15.2">maar te verzwakken.</seg></s> <s n="129.16"><seg n="129.16.1">Alleen uiterste en niet de eigenlijk-actuele gevallen zouden te behandelen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Ofschoon het Ontwerp-1933,</seg> <seg n="130.1.2">door het vooropstellen van art. 1 en 2,</seg> <seg n="130.1.3">evenmin als dat van 1905,</seg> <seg n="130.1.4">de belijdenis tot een artikel van de kerkorde wilde maken,</seg> <seg n="130.1.5">sloot het zich dus,</seg> <seg n="130.1.6">evenals het Ontwerp-1929 toch meer bij art. 11 Syn.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">AR. aan.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">In 1933,</seg> <seg n="130.3.2">evenals in 1929,</seg> <seg n="130.3.3">stak daar achter de erkenning van de noodzaak om met een werkelijkheid te rekenen,</seg> <seg n="130.3.4">die tegen de belijdenis-achtergrond schril afstak.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Het scheen niet overbodig,</seg> <seg n="130.4.2">de belijdenis ook programmatisch voorop te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">In Kerkopbouw kwam daar nog bij,</seg> <seg n="131.1.2">dat er een grondslag voor de huisgemeente moest zijn.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Het ware onmogelijk geweest,</seg> <seg n="131.2.2">zulke gemeenten in te stellen op de stilzwijgende vooronderstelling van een belijdenis-achtergrond.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Zij hielden het midden tussen een gemeente en een vereniging en daarom kon een programmatische omschrijving van het wezen der kerk moeilijk gemist.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Wij komen nu tot het Ontwerp-1938.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Wij merken op dat,</seg> <seg n="132.2.2">wat ik een programmatisch belijdenis-artikel noemde,</seg> <seg n="132.2.3">is bijgehouden;</seg> <seg n="132.2.4">anders dan in het Ontwerp-1905 en in overeenstemming met 1816, 1929 en 1933.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">Wij leven niet meer in een eeuw,</seg> <seg n="132.3.2">die de proclamatie van de Hervormde belijdenis als een recente ervaring met zich omdroeg.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">Al komt de confessie niet in de kerkorde te staan,</seg> <seg n="132.4.2">een herinnering daaraan en een verwijzing daarheen is niet overbodig.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Maar dit mag niet enkel geschieden in verband met de tucht.</seg></s> <s n="132.6"><seg n="132.6.1">De handhaving der leer heeft een kerkelijk-imperiale betekenis en <pb n="464" ed="VW"/>strekt zich uit over alle acht punten.</seg></s> <s n="132.7"><seg n="132.7.1">Van tucht is in zulk een programmatisch artikel zelfs geen sprake.</seg></s> <s n="132.8"><seg n="132.8.1">De samenvoeging van hervorming en handhaving zou,</seg> <seg n="132.8.2">in direct verband met de tucht,</seg> <seg n="132.8.3">een dwaasheid zijn.</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Daarom moeten wij meer opzettelijk een onderzoek instellen naar de functie,</seg> <seg n="133.1.2">die zulk een programmatisch artikel achteraf bij de oefening van opzicht en tucht,</seg> <seg n="133.1.3">al of niet kan vervullen.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Voor opzicht moet daarbij vooral gelet worden op de Overgangsbepalingen.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">Voor de tucht op art. 7 van het Reglement voor Opzicht en Tucht,</seg> <seg n="133.3.2">waar met zoveel woorden naar art. 8 verwezen wordt.</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Wanneer wij art. 7 (Opzicht en Tucht) vergelijken met art. 6 van hetzelfde synodale reglement,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n90" rend="superscript">90</ref></seg> <seg n="134.1.2">dan valt allereerst op,</seg> <seg n="134.1.3">dat de verwijzingen naar art. 39 Godsdienstonderwijs en art. 27 Examen zijn weggevallen.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Met de heerschappij van deze formules,</seg> <seg n="134.2.2">die de belijdenis-achtergrond hebben willen verdringen,</seg> <seg n="134.2.3">zou het dus uit zijn.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">De uitdrukking 'afwijking van de belijdenis' krijgt haar betekenis niet in verband met een enkele belofte van een lid der kerk,</seg> <seg n="134.3.2">maar slaat op alle beloften van het Hoofd der Kerk.</seg></s> <s n="134.4"><seg n="134.4.1">Daarmee is de breuk met het negentiende-eeuwse burgerlijke kerkrecht aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">De vraag is nu echter of met de verwijzing naar art. 8,</seg> <seg n="135.1.2">aan het slot van art. 7 Opzicht en Tucht,</seg> <seg n="135.1.3">daarop niet ten dele teruggekomen wordt en de kerkelijke rechtspraak toch niet weer naar bepaalde formuleringen zal plaatshebben,</seg> <seg n="135.1.4">zodat alles op de <hi rend="italic">letter</hi> van die formulering in art. 8 zou aankomen.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Hierom draait dan vooral het debat,</seg> <seg n="135.2.2">nu eenmaal,</seg> <seg n="135.2.3">het richtingsgezichtspunt niet willende prijsgeven,</seg> <seg n="135.2.4">zowel rechts als links meer belangstelling heeft voor de enkele <hi rend="italic">ultima ratio</hi> der kerk dan voor alle acht kerkelijke werken samen.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">In verband daarmee begin ik met op te merken,</seg> <seg n="136.1.2">dat naar art. 8 verwezen wordt niet alleen voor de leertucht,</seg> <seg n="136.1.3">maar voor de tucht in haar gehele omvang.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">De <hi rend="italic">éne</hi> zin,</seg> <seg n="136.2.2">die art. 7 Opzicht en Tucht uitmaakt,</seg> <seg n="136.2.3">eindigt met de woorden:</seg> <seg n="136.2.4">'alles volgens artikel 8 . . .'</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Ik heb in het vorige hoofdstuk reeds geschreven dat,</seg> <seg n="136.3.2">als men art. 8 met de tucht in verband brengt</seg> <seg n="136.3.3">- waarvoor het in eerste aanleg volstrekt niet gesteld is</seg> <seg n="136.3.4">- men <hi rend="italic">acht</hi> kerkelijke hoofdzonden krijgt,</seg> <seg n="136.3.5">in verband met de werken,</seg> <seg n="136.3.6">die de universele ontplooiing van de belijdenis uitmaken.</seg></s> <s n="136.4"><seg n="136.4.1">En nu is de <hi rend="italic">goede belijdenis</hi> in engere zin,</seg> <seg n="136.4.2">het martelaarschap,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n91" rend="superscript">91</ref></seg> <seg n="136.4.3">nog niet eens genoemd.</seg></s> <s n="136.5"><seg n="136.5.1">Het was beter in het debat alles <hi rend="italic">op die</hi> 'ultima ratio' te betrekken dan op de straks genoemde,</seg> <seg n="136.5.2">waarbij de eigen veiligheid het punt in discussie is.</seg></s> <s n="136.6"><seg n="136.6.1">De reorganisatie moet niet de gedachte aan ds. Zaalberg,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n92" rend="superscript">92</ref></seg> <seg n="136.6.2">maar aan ds. Niemöller oproepen.</seg></s></p>
<p><s n="137.1"><seg n="137.1.1">De tucht zal dus gaan over de hele belijdenis,</seg> <seg n="137.1.2">zoals die,</seg> <seg n="137.1.3">volgens onze historische belijdenisschriften,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n93" rend="superscript">93</ref></seg> <seg n="137.1.4">waarvan er één onder de brandstapel geschreven is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n94" rend="superscript">94</ref></seg> <seg n="137.1.5">uitkomt in acht <hi rend="italic">zorgen</hi> der kerk,</seg> <seg n="137.1.6">culminerende in de grote zorg van de passie.</seg></s> <s n="137.2"><seg n="137.2.1">Er zijn tijden geweest dat de hele tucht-vraag liep over <pb n="465" ed="VW"/>dat laatste,</seg> <seg n="137.2.2">dit negende,</seg> <seg n="137.2.3">in het Ontwerp niet genoemde punt.</seg></s></p>
<p><s n="138.1"><seg n="138.1.1">Maar ook als wij ons houden aan de acht in het Ontwerp wèl genoemde zorgen,</seg> <seg n="138.1.2">dan is er voldoende reden om er zijn bevreemding over uit te spreken dat men,</seg> <seg n="138.1.3">waar het Reglement voor Opzicht en Tucht naar art. 8 verwijst,</seg> <seg n="138.1.4">dit artikel er enkel op aanziet,</seg> <seg n="138.1.5">wat het kan opleveren voor de leertucht.</seg></s> <s n="138.2"><seg n="138.2.1">Men vraagt niet wat art. 7 (Opzicht en Tucht) in verband met art. 8 (AR.) kan opleveren voor het hele terrein van de belijdenis,</seg> <seg n="138.2.2">zoals dat hier uitgespreid ligt.</seg></s> <s n="138.3"><seg n="138.3.1">Men vraagt alleen of hier ook een kerkelijke strop gedraaid kan worden voor eigen hals en of men er ook een strop mee kan draaien voor de hals van een ander.</seg></s> <s n="138.4"><seg n="138.4.1">En men ziet de woorden van het artikel er één voor een op aan,</seg> <seg n="138.4.2">alsof ze,</seg> <seg n="138.4.3">positief of negatief,</seg> <seg n="138.4.4">in verband met zulke bedoelingen gekozen waren.</seg></s> <s n="138.5"><seg n="138.5.1">En als men dat al niet doet wat betreft de opstellers,</seg> <seg n="138.5.2">dan doet men het ten opzichte van de toekomstige gebruikers.</seg></s> <s n="138.6"><seg n="138.6.1">Het laatste is nog erger dan het eerste.</seg></s> <s n="138.7"><seg n="138.7.1">Wanneer men een kerkorde wil,</seg> <seg n="138.7.2">waarin de woorden geen geestelijke zin hebben,</seg> <seg n="138.7.3"><choice><sic>zodat eik geestelijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zodat elk geestelijk</corr></choice> risico er uit verwijderd is,</seg> <seg n="138.7.4">en alles zo naar de <hi rend="italic">letter</hi> kan worden toegepast,</seg> <seg n="138.7.5">dat geestelijke onderscheiding ten opzichte van de dingen,</seg> <seg n="138.7.6">waar het over gaat,</seg> <seg n="138.7.7">onnodig is,</seg> <seg n="138.7.8">dan is er voor kerkelijke tucht geen kerkelijke instantie meet nodig.</seg></s> <s n="138.8"><seg n="138.8.1">Men kan dan de burgerlijke rechter uitnodigen de zaak uit te maken.</seg></s></p>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Dit Ontwerp wil echter ook de tucht weer uit de burgerlijke in de kerkelijke sfeer terugbrengen.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">Derhalve zal men in een kerkorde hebben toe te laten termen,</seg> <seg n="139.2.2">waar de mystiek nog niet helemaal uit is.</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Men zal moeten rekenen met Gods Woord en de belijdenis en het geloof en de gemeente en de ambten.</seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Wanneer dat allemaal <hi rend="italic">niets</hi> is en de letteralles,</seg> <seg n="139.4.2">dan doen we beter in 1938 niet te reorganiseren,</seg> <seg n="139.4.3">maar te sluiten.</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">De dreiging van het ongenoemde punt 9 uit art. 8 is dan meteen verdwenen.</seg></s> <s n="139.6"><seg n="139.6.1">Wij kunnen blijven onder de 'politieke administratie' die ons nu reeds isoleert van de algemene christelijke kerk.</seg></s> <s n="139.7"><seg n="139.7.1">- De kerk zal zich dan openbaren onder die mensen,</seg> <seg n="139.7.2">aan wie men de toepassing van een meer geestelijke en gemeentelijke kerkorde niet toevertrouwt,</seg> <seg n="139.7.3">omdat men ze voor geestdrijvers houdt.</seg></s></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Een Hervormde Kerk met gereformeerd gemeenteleven,</seg> <seg n="140.1.2">zoals haar wezen tot uiting komt in hare belijdenisschriften,</seg> <seg n="140.1.3">bergt nu eenmaal geestelijke spanningen,</seg> <seg n="140.1.4">die groter zijn dan ergens elders.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Hervormde christenen zijn roomsen zonder paus en Kwakers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n95" rend="superscript">95</ref> zonder het innerlijk licht.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">Tussen deze twee uitersten golft hun geloofsleven op en neer.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Wanneer het er op aankomt,</seg> <seg n="140.4.2">hun roeping en verkiezing vast te maken (2 Pt.</seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">1 : 10),</seg> <seg n="140.5.2">moeten ze daarmee gereed komen zonder biechtvader en toch zoekt hun ziel de autoriteit.</seg></s> <s n="140.6"><seg n="140.6.1">Daarin ligt een zielezorg opgesloten,</seg> <seg n="140.6.2">die in de godsdienstige en christelijke wereld haar gelijke niet kent.</seg></s> <s n="140.7"><seg n="140.7.1">Het zou slechts weinig kosten de spanning daarvan weg te nemen.</seg></s> <s n="140.8"><seg n="140.8.1">De roomse en de Kwaker wonen naast de deur.</seg></s> <s n="140.9"><seg n="140.9.1">Maar dit ware verraad aan het hoogste.</seg></s> <s n="140.10"><seg n="140.10.1">- Zo is het nu ook gesteld met <pb n="466" ed="VW"/>de kerkorde der Hervormden.</seg></s> <s n="140.11"><seg n="140.11.1">Men kan de moeilijkheden van een kerkorde,</seg> <seg n="140.11.2">welke tussen Rome en de Doperij is opgesteld,</seg> <seg n="140.11.3">niet gemakkelijk overschatten<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="140.12"><seg n="140.12.1">Maar daartegenover staat dan ook dat nergens kerk en orde elkaar zozeer doordringen,</seg> <seg n="140.12.2">zodat de orde een kerkelijke blijft en de kerk geen geestdrijverij wordt.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">In een Hervormde Kerk kan de leerruimte,</seg> <seg n="141.1.2">de striktheid of rekkelijkheid ten opzichte van de prediking en de belijdenis,</seg> <seg n="141.1.3">niet reglementair worden bepaald;</seg> <seg n="141.1.4">niet naar de letter vastgelegd.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Dat zou wel orde zijn,</seg> <seg n="141.2.2">maar geen kerkorde.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">Het zou verraad betekenen aan het wezen ener kerk.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Wanneer wij de verwijzing aan het slot van art. 7 (Opzicht en Tucht) nu aanzien op het verband dat het legt;</seg> <seg n="141.4.2">nu niet tussen de tucht-in-het-algemeen en art. 8,</seg> <seg n="141.4.3">maar tussen leertucht en art. 8,</seg> <seg n="141.4.4">dan dient opgemerkt dat,</seg> <seg n="141.4.5">wanneer het op een der daar genoemde zorgen der kerk meer direct betrekking zou moeten hebben,</seg> <seg n="141.4.6">dit niet punt 5,</seg> <seg n="141.4.7">maar punt 1<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n96" rend="superscript">96</ref> zou moeten zijn.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Punt 5 is een leer-artikel in meer algemeen-kerkelijke zin;</seg> <seg n="141.5.2">punt 1 in meer persoonlijke zin.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Wel is in 5 de belijdenis ook als regel voor de verkondiging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f29" rend="superscript">c</ref> bedoeld,</seg> <seg n="141.6.2">maar de handhaving,</seg> <seg n="141.6.3">waarvan hier gesproken wordt,</seg> <seg n="141.6.4">mag niet direct op leertucht betrokken worden.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">Het heeft de veel wijdere betekenis van een 'je maintiendrai';</seg> <seg n="141.7.2">een openbare belijdenis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n97" rend="superscript">97</ref> door de hele kerk van de Godsopenbaring naar de Heilige Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">Nog minder kan natuurlijk een,</seg> <seg n="141.8.2">reglementaire' leertuchtbepaling gevonden worden in de preambule van art. 8.</seg></s> <s n="141.9"><seg n="141.9.1">Wanneer daar als oorkonde der belijdenis de historische belijdenisschriften en liturgische formulieren genoemd worden,</seg> <seg n="141.9.2">dan is het een dwaze constructie om daarin een reglementaire leertucht-formule te vinden,</seg> <seg n="141.9.3">die dan,</seg> <seg n="141.9.4">verbonden met het woord handhaving en de verwijzing naar art. 8 aan het slot van art. 7 (Opzicht en Tucht),</seg> <seg n="141.9.5">iedere <hi rend="italic">burgerlijke</hi> rechter de middelen in handen zou geven,</seg> <seg n="141.9.6">de leer van een ambtsdrager te beoordelen.</seg></s> <s n="141.10"><seg n="141.10.1">Dan zou het een pracht-reglement voor een SA.-man wezen.</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Zulke constructies behoren bij een kerkorde volledig uitgesloten te zijn.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">In dat opzicht was de leertucht-paragraaf van 1905 leerzaam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n98" rend="superscript">98</ref></seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">Daar werd men <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> bout portant voor de belijdenisschriften geplaatst,</seg> <seg n="142.3.2">met beroep op Gods Woord.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">Maar juist het onbewimpelde sloot de gedachte,</seg> <seg n="142.4.2">dat dit,</seg> <seg n="142.4.3">reglementair' bedoeld kon zijn,</seg> <seg n="142.4.4">direct uit.</seg></s></p>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Een 'reglementaire' regeling van de leertucht is in het Ontwerp-1938 niet te vinden.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Zulk een tucht is een pastorale aangelegenheid.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Wanneer er <pb n="467" ed="VW"/>zich zulk een geval mocht voordoen,</seg> <seg n="143.3.2">dan zou het te hoop gelopen pastoraat dit woord nu in de ruime zin van het hele presbyteraat genomen</seg> <seg n="143.3.3">- de zaak moeten bezien.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">Zo wil het de presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Daarbij zou geoordeeld moeten worden met inachtneming van alle instanties,</seg> <seg n="143.5.2">die de kerk kent.</seg></s> <s n="143.6"><seg n="143.6.1">Geen enkele zou daarvan zijn uitgesloten.</seg></s> <s n="143.7"><seg n="143.7.1">De belijdenis der kerk,</seg> <seg n="143.7.2">de bijbel en daarachter God zelf zouden in de rechtspraak betrokken zijn.</seg></s> <s n="143.8"><seg n="143.8.1">Alle zorgen,</seg> <seg n="143.8.2">die de kerk volgens art. 8 heeft,</seg> <seg n="143.8.3">zouden meespreken.</seg></s> <s n="143.9"><seg n="143.9.1">Niet alleen de zorg voor de belijdenis,</seg> <seg n="143.9.2">van art. 8, 5,</seg> <seg n="143.9.3">maar ook de zendingszorg van art. 8, 6.</seg></s> <s n="143.10"><seg n="143.10.1">Niet alleen die voor de prediking van art. 8, 1,</seg> <seg n="143.10.2">maar ook de herderlijke zorg en de onderlinge liefde uit art. 8, 2.</seg></s> <s n="143.11"><seg n="143.11.1">Er zou gedacht moeten worden aan de opleiding van de dienaren des Woords uit art. 8, 4,</seg> <seg n="143.11.2">maar evengoed aan de zorg voor de barmhartigheid uit art. 8, 3.</seg></s> <s n="143.12"><seg n="143.12.1">Men zou moeten denken aan de betrekkingen met andere delen van de algemene christelijke kerk uit art. 8, 7 en eveneens rekening moeten houden met de invloed die de beslissing zou hebben op de ordening van het leven,</seg> <seg n="143.12.2">waartoe de kerk,</seg> <seg n="143.12.3">blijkens het bestaan van haar kerkorde,</seg> <seg n="143.12.4">geroepen is.</seg></s> <s n="143.13"><seg n="143.13.1">De hele situatie zou moeten meespreken.</seg></s> <s n="143.14"><seg n="143.14.1">En de uitspraak zou in Christus' Naam moeten vallen.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">De ruimheid en strengheid die hierin liggen opgesloten,</seg> <seg n="144.1.2">mag de kerk niet verruilen voor een burgerlijke,</seg> <seg n="144.1.3">'reglementaire' striktheid of rekkelijkheid.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Als eis voor de leertucht blijft dus vooropstaan,</seg> <seg n="144.2.2">dat ze niet <hi rend="italic">reglementair,</hi></seg> <seg n="144.2.3"><hi rend="italic">maar pastoraal</hi> geregeld moet zijn.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">De kerkorde kan noch mag artikelen bevatten,</seg> <seg n="144.3.2">waarin men zomaar kan lezen,</seg> <seg n="144.3.3">aan welke voorwaarden de prediking moet voldoen,</seg> <seg n="144.3.4">om buiten bereik van de kerkelijke censuur te blijven.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">Zulk een bepaling zou een zo onheilig karakter dragen,</seg> <seg n="144.4.2">dat ze op de eerste synode der gereorganiseerde kerk onmiddellijk zou moeten worden verwijderd.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">Wanneer in de verkondiging werkelijk het Woord Gods zal worden beluisterd,</seg> <seg n="144.5.2">dan is daardoor een dergelijk voorschrift uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">Daarom heeft schrijver dezes zich ook reeds verzet tegen een actie van een twintigtal jaren geleden,</seg> <seg n="145.1.2">die bedoelde de belijdenisvragen en de proponentsformule te <hi rend="italic">verscherpen,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n99" rend="superscript">99</ref></seg> <seg n="145.1.3">zoals men dat toen noemde.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Natuurlijk mogen dergelijke verklaringen niet dienstdoen om de willekeur,</seg> <seg n="145.2.2">de wanorde en de slordigheid te bevorderen,</seg> <seg n="145.2.3">zoals dat van 1852-1900 het geval was.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Maar ze mogen evenmin de strekking hebben,</seg> <seg n="145.3.2">iemand in zijn woorden te vangen.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Dat ware van de zijde der kerk een even onwaardig bedrijf als het dat is voor de belijder zelf,</seg> <seg n="145.4.2">als deze de formule gebruikt met een 'reservatio mentalis'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f31" rend="superscript">e</ref> om onder zijn belijdenis tegelijk af te dingen.</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1">De formule,</seg> <seg n="145.5.2">in zulke heilige ogenblikken gebruikt,</seg> <seg n="145.5.3">behoort zich te kenmerken door een liturgische overvloed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n100" rend="superscript">100</ref></seg></s> <s n="145.6"><seg n="145.6.1">Maar deze moet dan ook de kerk voor heilig gelden.</seg></s> <s n="145.7"><seg n="145.7.1">Hij moet veilig kunnen stromen,</seg> <seg n="145.7.2">zonder dat hij op zijn hoede <pb n="468" ed="VW"/>behoeft te zijn voor de kerkelijke jurisdictie.</seg></s> <s n="145.8"><seg n="145.8.1">Zelfs een verklaring,</seg> <seg n="145.8.2">dat men zich zal onderwerpen aan de kerkelijke vermaning,</seg> <seg n="145.8.3">indien men zich kwam te ontgaan of dat men instemt "met de grondleggende artikelen der nieuwe kerkorde" (art. 10 en 11 van de Overgangsbepalingen)<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n101" rend="superscript">101</ref> mag zulk een kerkelijke achterbaksheid niet insluiten.</seg></s> <s n="145.9"><seg n="145.9.1">Het is een verklaring van instemming zonder meer,</seg> <seg n="145.9.2">die vanzelf spreekt,</seg> <seg n="145.9.3">maar die in de verhouding tussen de belijder en de kerk niets verandert of verscherpt.</seg></s> <s n="145.10"><seg n="145.10.1">De belijdenis en de kerkorde in haar volle omvang brengen toch wel mee,</seg> <seg n="145.10.2">dat iemand zich moet onderwerpen aan de tucht.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Deze beginselen werden in 1912 ook bepleit in een nog altijd lezenswaardige brochure van dr. J. R. Slotemaker de Bruïne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Ik haal daaruit enkele hier ter zake doende uitspraken aan.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="146.3.2">"Voor de <hi rend="italic">handhaving</hi> van de getuigenis is de formule onverschillig;</seg> <seg n="146.3.3">de handhaving wordt verkregen door de geest,</seg> <seg n="146.3.4">die in de kerk ... woont" (p. 23).</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">En:</seg> <seg n="146.4.2">"Het is onmogelijk,</seg> <seg n="146.4.3">op een formule recht te spreken in een leergeschil!"(p. 25).</seg></s> <s n="146.5"><seg n="146.5.1">"Voor de handhaving is iets anders nodig.</seg></s> <s n="146.6"><seg n="146.6.1">Namelijk het geestelijk leven der gemeente,</seg> <seg n="146.6.2">waardoor 'leer' tot leven wordt en dan vanzelf zich handhaaft en dan vanzelf de afwijkingen uitdrijft" (p. 28).</seg></s> <s n="146.7"><seg n="146.7.1">"Het schijnt,</seg> <seg n="146.7.2">dat op deze wijze in Schotland de leertucht gehandhaafd wordt,</seg> <seg n="146.7.3">in grote lijnen en met brede blik" (p. 29).</seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">Wanneer de dingen zo staan,</seg> <seg n="147.1.2">dan moeten wij er ons nog rekenschap van geven welke betekenis het voor de leertucht kan hebben,</seg> <seg n="147.1.3">als in de kerkorde niet enkel naar de belijdenis,</seg> <seg n="147.1.4">de Schrift,</seg> <seg n="147.1.5">Gods Woord,</seg> <seg n="147.1.6">de Openbaring verwezen wordt,</seg> <seg n="147.1.7">maar ook een soort richtsnoer wordt aangegeven,</seg> <seg n="147.1.8">waarnaar de leertucht zou moeten plaatsvinden en waarvan dan de bedoeling is,</seg> <seg n="147.1.9">dat ze niet 'reglementair' maar 'pastoraal' zal geoefend worden;</seg> <seg n="147.1.10">'in grote lijnen en met brede blik'.</seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Zulk een clausule kwam er voor in het Ontwerp-1929,</seg> <seg n="148.1.2">waar in art. 86 van het Reglement op Leergeschillen en Leertucht werd bepaald,</seg> <seg n="148.1.3">dat bij de behandeling als hoofdbeginsel zou gelden,</seg> <seg n="148.1.4">"dat het middelpunt der Belijdenis is het heilig Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="148.1.5">Gods eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="148.1.6">onze Heer (Algemeen Reglement,</seg> <seg n="148.1.7">art. 9)."</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">In art. 9 AR. stond dan,</seg> <seg n="148.2.2">zoals we reeds zagen,</seg> <seg n="148.2.3">zondag 6 <hi rend="italic">HC.</hi> in parenthesi toegevoegd.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Dr. Slotemaker de Bruïne,</seg> <seg n="149.1.2">mede-opsteller van het Ontwerp-1905,</seg> <seg n="149.1.3">heette in zijn bovenaangehaalde brochure van 1912 het kiezen van bepaalde punten willekeurig.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Hij noemde in dat verband dr. Riemens,</seg> <seg n="149.2.2">die de belijdenis van Jezus als Christus en Heer,</seg> <seg n="149.2.3">als fundament en kern der belijdenis had genoemd.</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">Het was nl. in de dagen van de Hervormde Broederschap.</seg></s> <s n="149.4"><seg n="149.4.1">Dr. Riemens<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n102" rend="superscript">102</ref> werd later één van de opstellers van het Ontwerp-1929.</seg></s> <s n="149.5"><seg n="149.5.1">Hij heeft dat vooral van deze clausule uit verdedigd.</seg></s> <s n="149.6"><seg n="149.6.1">Het <pb n="469" ed="VW"/>zou dan een aanwijzing tot een ruime toepassing van de leertucht zijn,</seg> <seg n="149.6.2">in niet specifiek hervormde,</seg> <seg n="149.6.3">maar algemeen-christelijke zin.</seg></s> <s n="149.7"><seg n="149.7.1">- Men kan de clausule uit art. 86 in verband met art. 9 echter ook anders lezen.</seg></s> <s n="149.8"><seg n="149.8.1">Dan zal men er,</seg> <seg n="149.8.2">met afzien van dr. Riemens,</seg> <seg n="149.8.3">een anti-vrijzinnige verscherping in zien van de onbepaalde formule:</seg> <seg n="149.8.4"><hi rend="italic">het Evangelie van Jezus Christus,</hi></seg> <seg n="149.8.5">zoals die in de Synodale reglementen wel voorkomt;</seg> <seg n="149.8.6">vooral als men denkt aan de verwijzing naar art. 9 AR. en daarmee naar de Heidelbergse Catechismus.</seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">Men ziet ook hier weer hoe onmogelijk het is,</seg> <seg n="150.1.2">op een formule recht te spreken in de kerk.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">En zelfs hoe moeilijk het is,</seg> <seg n="150.2.2">om een <hi rend="italic">richtsnoer</hi> voor de leertucht in enkele korte bepalingen vast te leggen,</seg> <seg n="150.2.3">ook wanneer de bedoeling is,</seg> <seg n="150.2.4">daardoor een ruimere toepassing te verzekeren.</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Ook in het Ontwerp- 1933 wordt Jezus Christus het enig fundament van de Nederlandse Hervormde Kerk genoemd (art. 1 AR.).</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Maar hier is,</seg> <seg n="151.2.2">zoals we boven reeds opmerkten,</seg> <seg n="151.2.3">het oecumenische besef sterker dan in 1929.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">In 1929 kan men,</seg> <seg n="151.3.2">wanneer men althans de interpretatie-Riemens volgt,</seg> <seg n="151.3.3">een <hi rend="italic">algemeen-christelijk</hi> richtsnoer voor de tucht vinden aangegeven.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">Voor het Ontwerp-1933 doen wij beter te spreken van een alge<hi rend="italic">meen-kerkelijke</hi> regel.</seg></s> <s n="151.5"><seg n="151.5.1">Het oecumenisch besef is in die jaren sterk toegenomen.</seg></s> <s n="151.6"><seg n="151.6.1">Het is de moeite waard de programmatische artikelen van 1816 1851),</seg> <seg n="151.6.2">1929, 1933 eens naast elkaar te leggen,</seg> <seg n="151.6.3">en ze uit dit oogpunt te vergelijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n103" rend="superscript">103</ref></seg></s> <s n="151.7"><seg n="151.7.1">Men moet daarbij de gedachte van opzettelijkheid min of meer uitschakelen en rekening houden met de verschillende invloeden,</seg> <seg n="151.7.2">die zich hier laten gelden.</seg></s> <s n="151.8"><seg n="151.8.1">In art. 9 AR. van 1929 is de benoeming van 'de christelijke kerk in het algemeen' uit art. 11 (Syn.</seg></s> <s n="151.9"><seg n="151.9.1">Regl.) vervallen.</seg></s> <s n="151.10"><seg n="151.10.1">Volgens de toelichting achtte men die in de Nederlandse Hervormde Kerk begrepen.</seg></s> <s n="151.11"><seg n="151.11.1">In art. 1 AR.- 1 933 staat wel de Nederlandse Hervormde Kerk voorop,</seg> <seg n="151.11.2">anders dan in het Synodaal Reglement,</seg> <seg n="151.11.3">maar er wordt nadrukkelijk verklaard,</seg> <seg n="151.11.4">dat zij deel is van 'de éne,</seg> <seg n="151.11.5">algemene,</seg> <seg n="151.11.6">christelijke kerk'.</seg></s> <s n="151.12"><seg n="151.12.1">De algemene kerk is hier concreter gedacht dan in art. 9 van 1929,</seg> <seg n="151.12.2">waar in de Toelichting gezegd wordt,</seg> <seg n="151.12.3">dat zij is weggelaten,</seg> <seg n="151.12.4">omdat de zorg voor de Hervormde Kerk toch reeds bewijst,</seg> <seg n="151.12.5">dat men <hi rend="italic">gelooft</hi> in de algemene.</seg></s> <s n="151.13"><seg n="151.13.1">In art. 11 (1816) was het 'christendom' en in 1851 'de christelijke kerk in het algemeen' eigenlijk een andere naam voor de humaniteit,</seg> <seg n="151.13.2">die men hoger stelt dan het kerkelijke en daarom ook voorop stelt.</seg></s> <s n="151.14"><seg n="151.14.1">Op de prioriteit van die christelijke Kerk <hi rend="italic">in het algemeen</hi> beroept men zich dan ook uitdrukkelijk in de zeventiger jaren van de vorige eeuw.</seg></s> <s n="151.15"><seg n="151.15.1">De 'handhaving der leer' in art. 11 zou daarop slaan.</seg></s> <s n="151.16"><seg n="151.16.1">Als daaraan dan,</seg> <seg n="151.16.2">zoals inderdaad het geval werd,</seg> <seg n="151.16.3">een richtsnoer voor een toepassing van de leertucht wordt ontleend,</seg> <seg n="151.16.4">dan volgt daaruit,</seg> <seg n="151.16.5">dat kerk,</seg> <seg n="151.16.6">dogma en belijdenis feitelijk geheel terzijde zullen worden gelaten.</seg></s> <s n="151.17"><seg n="151.17.1">Er blijft voor de Synode niets anders over dan te besturen.</seg></s> <s n="151.18"><seg n="151.18.1">En zo blijkt dan dat de kerkorde van 1816 bij <hi rend="italic">deze</hi> belijdenis wonderwel past.</seg></s> <s n="151.19"><seg n="151.19.1">Dat 'handhaving harer leer' is <pb n="470" ed="VW"/>dan ook een 'Fremdkörper'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f33" rend="superscript">g</ref> in art. <choice><sic>1l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">11</corr></choice>;</seg> <seg n="151.19.2">men geeft er noodgedwongen een andere uitleg aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="151.20"><seg n="151.20.1">Wanneer men dan ook de zending,</seg> <seg n="151.20.2">die er pas in 1909 in kwam,</seg> <seg n="151.20.3">een ogenblik wegdenkt,</seg> <seg n="151.20.4">krijgt men het eigenlijke program-artikel van 1816.</seg></s> <s n="151.21"><seg n="151.21.1">Het bevat:</seg> <seg n="151.21.2">de zorg voor christelijkheid in het algemeen;</seg> <seg n="151.21.3">voor de vermeerdering van religieuze kennis;</seg> <seg n="151.21.4">voor de christelijke zeden;</seg> <seg n="151.21.5">voor orde en eendracht;</seg> <seg n="151.21.6">voor vaderlandsliefde.</seg></s> <s n="151.22"><seg n="151.22.1">Dit is geen program voor een kerk,</seg> <seg n="151.22.2">maar voor 'de aan geen bepaalde kerk gebonden <hi rend="italic">ruime</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f35" rend="superscript">i</ref> geestelijke gemeenschap'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n104" rend="superscript">104</ref></seg></s> <s n="151.23"><seg n="151.23.1">En het richtsnoer voor de leertucht,</seg> <seg n="151.23.2">dat in verband daarmee verkregen wordt,</seg> <seg n="151.23.3">heeft met <hi rend="italic">kerkelijk</hi> denken niets te maken.</seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Wij keren terug tot het Ontwerp- 1933.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">Ik schreef,</seg> <seg n="152.2.2">dat het oecumenisch besef daar weer sterk begint mee te spreken,</seg> <seg n="152.2.3">meer dan in 1929.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Ook een aantal vrijzinnigen hebben daarbij getoond,</seg> <seg n="152.3.2">dat ze de gevaren van een dubbel lidmaatschap,</seg> <seg n="152.3.3">van kerk en richting tegelijk,</seg> <seg n="152.3.4">wel inzien.</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Van die kant moet inderdaad de heling van de breuk komen.</seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">Zolang ieder voor zichzelf,</seg> <seg n="152.5.2">of in verbinding met buitenkerkelijke stromingen zijn Credo opstelt,</seg> <seg n="152.5.3">zullen wij niet veel vorderen.</seg></s> <s n="152.6"><seg n="152.6.1">Belijden is een <hi rend="italic">kerkelijke</hi> handeling;</seg> <seg n="152.6.2">het is niet voldoende als wij betitelen:</seg> <seg n="152.6.3"><hi rend="italic">'Wij belijden</hi></seg> <seg n="152.6.4"><hi rend="italic">-</hi> . .'</seg></s> <s n="152.7"><seg n="152.7.1">De kerk is het subject der belijdenis.</seg></s> <s n="152.8"><seg n="152.8.1">Zolang men bang is voor het confessionele karakter van een kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n105" rend="superscript">105</ref> -'confessioneel' niet als aanduiding van een richting,</seg> <seg n="152.8.2">maar van het beginsel der kerkorde</seg> <seg n="152.8.3">- zolang vorderen wij niet.</seg></s></p>
<p><s n="153.1"><seg n="153.1.1"><hi rend="italic">In Kerkopbouw</hi> had dit oecumenisch besef aanvankelijk enige vorderingen gemaakt.</seg></s> <s n="153.2"><seg n="153.2.1">Dit is een winst die,</seg> <seg n="153.2.2">niettegenstaande de reactie,</seg> <seg n="153.2.3">zo spoedig wel niet verloren zal gaan.</seg></s> <s n="153.3"><seg n="153.3.1">Maar tegelijk was daarbij het hervormd besef uitermate versterkt.</seg></s> <s n="153.4"><seg n="153.4.1">In art. 1 (1933) stond de Hervormde Kerk voorop,</seg> <seg n="153.4.2">zoals in een programmatisch belijdenis-artikel behoort.</seg></s></p>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">En nu moeten wij dan terugkomen op onze vraag welk richtsnoer in dit Ontwerp gegeven was voor een ruime leertucht,</seg> <seg n="154.1.2">een handhaving 'in grote lijnen en met brede blik'.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">Natuurlijk geldt als zodanig allereerst,</seg> <seg n="154.2.2">wat ik reeds betoogde naar aanleiding van het Ontwerp- 1938,</seg> <seg n="154.2.3">dat art. 7 (Opzicht en Tucht) van 1933,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n106" rend="superscript">106</ref></seg> <seg n="154.2.4">blijkens eigen formulering,</seg> <seg n="154.2.5">op art. 1 en 2 (AR.) in hun geheel slaat;</seg> <seg n="154.2.6">dus ook op alle 7 punten van art. 2.</seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">Dat geeft dadelijk een grote breedte aan de draagkracht van zo'n artikel.</seg></s> <s n="154.4"><seg n="154.4.1">De belijdenis wordt dus,</seg> <seg n="154.4.2">evenals in het Ontwerp-1938,</seg> <seg n="154.4.3">niet statisch,</seg> <seg n="154.4.4">maar dynamisch beschouwd.</seg></s> <s n="154.5"><seg n="154.5.1">Het verwijt,</seg> <seg n="154.5.2">dat dit in de Reorganisatie-1938 niet het geval zou zijn,</seg> <seg n="154.5.3">raakt kant noch wal;</seg> <seg n="154.5.4">in dat opzicht is er geen verschil tussen beide voorstellen.</seg></s></p>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Maar hier houdt ons speciaal de vraag bezig of in die richting nog eens weer een opzettelijke aanwijzing gegeven wordt,</seg> <seg n="155.1.2">zoals wij die vonden in art. 86 (Leergeschillen en Leertucht) van 1929.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">En dan vinden we zo'n formule,</seg><pb n="471" ed="VW"/> <seg n="155.2.2">waar gezegd wordt,</seg> <seg n="155.2.3">dat de tucht wordt toegepast terzake van "zodanige afwijking van de belijdenis der Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="155.2.4">dat haar karakter als kerk van Christus daardoor in gevaar gebracht wordt" (art. 7 van Opzicht en Tucht).</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Wat betekenen deze woorden?</seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Men mag,</seg> <seg n="156.1.2">om te beginnen,</seg> <seg n="156.1.3">daarmee niet te werk gaan,</seg> <seg n="156.1.4">zoals men dat in 1873 en 1878<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n107" rend="superscript">107</ref> met art. 11 (Synodaal Reglement) deed,</seg> <seg n="156.1.5">door de handhaving der leer op 'de christelijke kerk in het algemeen' te laten slaan.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Zulk een 'kerk in het algemeen' kent het Ontwerp-1933 niet.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Het kent wel 'de éne algemene christelijke kerk' in concrete,</seg> <seg n="156.3.2">oecumenische zin.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">- Is er dan bedoeld dat de leertucht zal te rade gaan met de uitspraken van de oude kerk,</seg> <seg n="156.4.2">bijv. Nicea,</seg> <seg n="156.4.3">Chalcedon;</seg> <seg n="156.4.4">of met het apostolisch christendom?</seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Dat kan ook het geval niet zijn,</seg> <seg n="156.5.2">want er is sprake van 'afwijking van de belijdenis der Nederlandse Hervormde Kerk'.</seg></s> <s n="156.6"><seg n="156.6.1">Wanneer brengen zulke afwijkingen haar karakter als kerk van Christus in gevaar?</seg></s> <s n="156.7"><seg n="156.7.1">Moeten we hier een reductiemethode toepassen,</seg> <seg n="156.7.2">zodat het dogma der eerste eeuwen als minimum geldt?</seg></s> <s n="156.8"><seg n="156.8.1">Of zelfs de toestemming op een liturgische formule uit het N.T.,</seg> <seg n="156.8.2">als:</seg> <seg n="156.8.3">Jezus Christus als Heer?</seg></s> <s n="156.9"><seg n="156.9.1">En leggen de uitspraken van de kerk der Reformatie,</seg> <seg n="156.9.2">het 'sola fide' en de predestinatie minder gewicht in de schaal?</seg></s> <s n="156.10"><seg n="156.10.1">Worden misschien alleen de 'uitersten' door de tucht getroffen,</seg> <seg n="156.10.2">waar de belijdenis minimaal wordt?</seg></s> <s n="156.11"><seg n="156.11.1">- Zulk een opvatting zou ons weer terugvoeren in de gereglementeerde betwijfeling,</seg> <seg n="156.11.2">waarover ik in hoofdstuk 1 sprak.</seg></s> <s n="156.12"><seg n="156.12.1">Een <hi rend="italic">richtsnoer</hi> voor een brede toepassing van de leertucht kan ook niet in een <hi rend="italic">formule</hi> gegeven worden.</seg></s> <s n="156.13"><seg n="156.13.1">Want de formule zou het brede onmiddellijk weer smal maken,</seg> <seg n="156.13.2">in de allerongunstigste zin.</seg></s> <s n="156.14"><seg n="156.14.1">Zulk een aanwijzing voor ruime leertucht heeft eveneens een verwijzend karakter.</seg></s> <s n="156.15"><seg n="156.15.1">Ook daar blijft de kerkorde op de interpretatie door de belijdenis zelf aangegeven.</seg></s> <s n="156.16"><seg n="156.16.1">Ook hier handhaaft zich het dynamisch karakter,</seg> <seg n="156.16.2">ook van de leertucht.</seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Daarmee hebben we onze uitleg gegeven,</seg> <seg n="157.1.2">ook van de overeenkomstige artikelen van het Ontwerp-1938.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">Dat daarin een geremde of tijdelijk opgeschorte of enkel op uitersten gerichte leertucht voorkomt,</seg> <seg n="157.2.2">zou ik niet kunnen toegeven.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Die tucht is er totaal,</seg> <seg n="157.3.2">maar <hi rend="italic">totaal kerkelijk.</hi></seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1"><hi rend="italic">En</hi> daarin ligt het richtsnoer,</seg> <seg n="157.4.2">dat in een aparte formule niet kan worden gereglementeerd,</seg> <seg n="157.4.3">doch slechts beleden.</seg></s> <s n="157.5"><seg n="157.5.1">Wat daarin ligt opgesloten kan alleen blijken uit de samenwerking van alle factoren,</seg> <seg n="157.5.2">die in het kerkelijk denken en doen meewerken.</seg></s> <s n="157.6"><seg n="157.6.1">Op die wijze alleen,</seg> <seg n="157.6.2">door versterking van de waarlijk kerkelijke en 'confessionele',</seg> <seg n="157.6.3">niet-'reglementaire' motieven kunnen de gevaren bijvoorbeeld van het processuele in de leertucht worden ondervangen.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Dat is de hoofdreden geweest voor de invoering van het instituut der kerkvisitatoren in het Ontwerp-1933.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Wij hoopten dat deze <hi rend="italic">mensen,</hi></seg> <seg n="158.2.2">beter <hi rend="italic">dan artikelen,</hi></seg> <seg n="158.2.3">zouden kunnen waken voor ontsporingen.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Zij zouden zich kunnen inleven in de kerk,</seg> <seg n="158.3.2">wat een reglement niet kan.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">Zij zouden er derhalve toe kunnen bijdragen dat er éénheid en continuïteit in de kerkelijke<pb n="472" ed="VW"/> rechtspraak komt,</seg> <seg n="158.4.2">beter dan een statuut of een telkens anders samengestelde vergadering dat vermag.</seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">Maar ze zouden de tuchtoefening niet in de weg staan,</seg> <seg n="158.5.2">omdat hun slechts opzicht is opgedragen.</seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">Ze zouden niet kunnen beletten dat de kerk tot beslissingen komt en weer geschiedenis krijgt.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">Overigens zouden ze er veel toe kunnen bijdragen,</seg> <seg n="158.7.2">dat het <hi rend="italic">kerk</hi>geschiedenis blijft.</seg></s> <s n="158.8"><seg n="158.8.1">De eigenlijke tuchtoefening bleef dan ook in het Ontwerp-1938 aan de kerkelijke vergaderingen toebetrouwd en wel over de gehele lijn.</seg></s> <s n="158.9"><seg n="158.9.1">Behalve de versterking van het opzicht door het vaste instituut der visitatie zijn er dan in het ontwerp allerlei dingen te noemen die bij invoering zouden meewerken om de leertucht voor ontaarding te behoeden.</seg></s> <s n="158.10"><seg n="158.10.1">De ambten,</seg> <seg n="158.10.2">zoals ze thans onder de besturen gesteld zijn,</seg> <seg n="158.10.3">worden daardoor van alle verder evangeliewerk afgezonderd.</seg></s> <s n="158.11"><seg n="158.11.1">De dragers van die ambten nemen daaraan wel deel,</seg> <seg n="158.11.2">maar ze behoeven daarvoor geen verantwoording te doen aan de besturen.</seg></s> <s n="158.12"><seg n="158.12.1">Daarom denkt men voor leertucht bijna uitsluitend aan de éne zondagse preek.</seg></s> <s n="158.13"><seg n="158.13.1">In sommige gevallen wordt die voor tien of twintig mensen gehouden.</seg></s> <s n="158.14"><seg n="158.14.1">Onze organisatie stelt orde op de predikantsplaatsen.</seg></s> <s n="158.15"><seg n="158.15.1">De leertucht,</seg> <seg n="158.15.2">zoals men zich die denkt in de begrippen van 1816,</seg> <seg n="158.15.3">verliest haar object.</seg></s> <s n="158.16"><seg n="158.16.1">Het zal in vele gevallen niet de moeite waard zijn,</seg> <seg n="158.16.2">haar uit te oefenen,</seg> <seg n="158.16.3">omdat ze alleen de geïsoleerde predikantsplaats en niet het evangeliewerk zou raken.</seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Geheel anders wordt het,</seg> <seg n="159.1.2">wanneer dat werk door de kerkorde weer wordt ingeschakeld.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Als arbeiders uit de uit- en inwendige zending,</seg> <seg n="159.2.2">de sociale arbeid enz. enz. op de kerkelijke vergaderingen verschijnen.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">Wanneer de charismatisch begaafden naast de ambtsdrager,</seg> <seg n="159.3.2">soms in de zelfde persoon,</seg> <seg n="159.3.3">aan de beraadslaging op de brede classicale en synodale vergaderingen zullen deelnemen.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">De gewone classicale en synodale vergaderingen,</seg> <seg n="159.4.2">waar de tucht geoefend wordt,</seg> <seg n="159.4.3">zullen niet hermetisch afgesloten zijn van de brede samenkomsten;</seg> <seg n="159.4.4">het zijn gedeeltelijk dezelfde personen.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">Ik heb reeds eerder opgemerkt dat Oegstgeest en Hemmen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n108" rend="superscript">108</ref> reeds bezig zijn de kerk te reorganiseren.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">De predikantsplaats wordt een eilandje.</seg></s> <s n="159.7"><seg n="159.7.1">Het ambt zit vast in een totaal geantiqueerd verband.</seg></s> <s n="159.8"><seg n="159.8.1">Onder de nieuwe kerkorde zou daaraan een einde komen.</seg></s> <s n="159.9"><seg n="159.9.1">En de kerkelijke existentie der ambtsdragers zou aanmerkelijk uitstoelen als hun niet-ambtelijke arbeid daarin werd meegerekend.</seg></s> <s n="159.10"><seg n="159.10.1">- Juist hierdoor zou de leertucht haar smal-confessioneel karakter verliezen.</seg></s> <s n="159.11"><seg n="159.11.1">Ze zou confessioneel zijn in de ware zin,</seg> <seg n="159.11.2">dat de confessie in alle acht programmapunten van art. 8 uitkomt;</seg> <seg n="159.11.3">en dat ze <hi rend="italic">beginsel</hi> is van de kerkorde en van de kerkelijk-eschatologische levensordening in haar geheel<hi rend="italic">.</hi></seg></s> <s n="159.12"><seg n="159.12.1"><hi rend="italic">Hierdoor,</hi></seg> <seg n="159.12.2">maar hierdoor ook voorgoed,</seg> <seg n="159.12.3">zou de leertuchtoefening 'in grote lijnen en met brede blik' mogelijk worden.</seg></s> <s n="159.13"><seg n="159.13.1">Dan alleen verliest het schrikbeeld van de codex in de 'safe' zijn verstarrende kracht.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Het wanhopige van de strijd over de tucht is,</seg> <seg n="160.1.2">dat men zich ambtelijk wil veilig stellen tegen een codex,</seg> <seg n="160.1.3">door formule en letter,</seg> <seg n="160.1.4">alsof het een bezwering<pb n="473" ed="VW"/> gold;</seg> <seg n="160.1.5">en het enige middel om van deze nachtmerrie bevrijd te raken,</seg> <seg n="160.1.6">de aankleding van de belijdenis met de <choice><sic>kerkorde. vreest</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">kerkorde vreest</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">In dat verband moet ik nog even stilstaan bij de rechten,</seg> <seg n="161.1.2">die de classicale vergadering in het Ontwerp- 1938 heeft gekregen.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Ik behoor niet tot degenen die van nature geneigd zijn,</seg> <seg n="161.2.2">de leertucht op deze vergaderingen te laten beginnen.</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">In het Ontwerp van Kerkopbouw begon deze op de Provinciale Synode,</seg> <seg n="161.3.2">na advies van de classicale vergadering.</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">Er zijn echter enkele typisch geestelijke argumenten,</seg> <seg n="161.4.2">die pleiten voor de regeling,</seg> <seg n="161.4.3">zoals het ontwerp-1938 die heeft.</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">Het eerste is,</seg> <seg n="161.5.2">dat men gemakkelijk advies kan geven in een zaak,</seg> <seg n="161.5.3">waarvoor men verder geen verantwoordelijkheid draagt.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">Wie die echter wel moet aangaan,</seg> <seg n="161.6.2">zal zich ambtelijk verplicht voelen,</seg> <seg n="161.6.3">rekenschap af te leggen.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">- Het tweede argument weegt mij echter zwaarder.</seg></s> <s n="161.8"><seg n="161.8.1">Het vloeit voort uit het wezen van de kerkorde,</seg> <seg n="161.8.2">zoals die in het Ontwerp-1938 is belichaamd.</seg></s> <s n="161.9"><seg n="161.9.1">Wanneer de leertucht enkel betrekking zou hebben op een geïsoleerde preek,</seg> <seg n="161.9.2">een lezing,</seg> <seg n="161.9.3">misschien voor tien of twintig mensen gehouden,</seg> <seg n="161.9.4">welke preek dan geconfronteerd zou moeten worden met de codex der belijdenis,</seg> <seg n="161.9.5">die voor deze gelegenheid uit de 'safe' zou worden genomen,</seg> <seg n="161.9.6">dan was de classicale vergadering daarvoor niet de geschikte plaats en zouden wij dat werk misschien aan de kerkelijke hoogleraren kunnen opdragen.</seg></s> <s n="161.10"><seg n="161.10.1">Of liever nog zou één van hen voor archivaris kunnen worden aangesteld.</seg></s> <s n="161.11"><seg n="161.11.1">- Zo moet de leertucht echter niet zijn.</seg></s> <s n="161.12"><seg n="161.12.1">Ook de leertucht moet uit haar isolement worden verlost.</seg></s> <s n="161.13"><seg n="161.13.1">Zij zal geoefend moeten worden met inachtneming van alle gezichtspunten,</seg> <seg n="161.13.2">die de belijdenis,</seg> <seg n="161.13.3">zoals die zich in de zorgen der kerk ontplooit,</seg> <seg n="161.13.4">aanbiedt.</seg></s> <s n="161.14"><seg n="161.14.1">Daarvoor is de classicale vergadering echter de naaste instantie.</seg></s></p>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">Er is nog een reden,</seg> <seg n="162.1.2">die mij noopt de classicale vergadering als zodanig te aanvaarden.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">Het is de wijze waarop men dikwijls uit de hoogte spreekt over het geestelijk onderscheidingsvermogen van de leden dezer vergadering.</seg></s> <s n="162.3"><seg n="162.3.1">Zo nog pas prof. Brouwer in <hi rend="italic">het Algemeen Weekblad</hi> van 13 mei jl.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n109" rend="superscript">109</ref></seg> <seg n="162.3.2">waar hij uitrekent dat tot die vergadering behoren 'de pas van de Academie gekomen jonge predikanten en in de regel grotendeels dorpsouderlingen'.</seg></s> <s n="162.4"><seg n="162.4.1">Deze hautaine toon was misschien nog te verdragen,</seg> <seg n="162.4.2">toen de tweede generatie van de ethische richting Gunning voor confessioneel schold.</seg></s> <s n="162.5"><seg n="162.5.1">Misschien ook nog toen het Al<hi rend="italic">gemeen Weekblad nog Bergopwaarts</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n110" rend="superscript">110</ref> heette.</seg></s> <s n="162.6"><seg n="162.6.1">Maar ze is het nu niet meer.</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Wanneer een kerkorde wordt opgesteld,</seg> <seg n="163.1.2">dan mag die geen reglementering van de betwijfeling der belijdenis bedoelen.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Ze mag ook niet opgesteld zijn ten behoeve van de ketter met zijn letter.</seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">Maar ze mag evenmin ongeestelijk en onkerkelijk gehouden worden uit vrees voor het gebruik dat geestdrijvers</seg> <seg n="163.3.2">- zoals men ze genoemd heeft</seg> <seg n="163.3.3">- er van zouden kunnen <pb n="474" ed="VW"/>maken.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">Wij hebben nodig een kerkorde zonder meer.</seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">De leertucht zal actueel moeten zijn.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">De kerkelijke vergaderingen moeten niet worden opgeroepen om'<choice><sic>Ieerstellige</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">leerstellige</corr></choice> geschillen'te beslissen.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">Daarin kon de Commissaris-Generaal van 1816<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n111" rend="superscript">111</ref> wel eens gelijk gehad hebben.</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">Maar ze zouden zo veel meer te doen krijgen met de belijdenis der kerk ten opzichte van alle dingen en midden onder de mensen.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="438" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>W. J. Aalders, Om <hi rend="italic">de Kerk,</hi> Baarn 1931, p. 167 v.</p></note>
<pb n="439" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Rapporten van de wereldconferenties der Kerken te Oxford en Edinburgh 1937,Uitg.0ec.</hi> Raad in Nederland, Utrecht 1937, p. 250.</p></note>
<pb n="440" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Niet door zulke hulp.</p></note>
<pb n="444" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Beginselen <hi rend="italic">van</hi> Kerkorde, Assen 1932, p. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie verder <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans in <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi> april-november 1937.</p></note>
<pb n="445" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">NRC.</hi> 28 april 1938 ochtendblad A.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht 1,</hi> p. 340.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. verder <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Beginselen</hi> van <hi rend="italic">kerkorde,</hi> p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl.Ph.J.Hoedemaker, Advies in zake de reorganisatie van het Kerkbestuur, Amsterdam 1903, p. 38.</p></note>
<pb n="446" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Ambt en Dienst, in Kerkopbouw,</hi> nov. 1937.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Ramasser le peuple (Franse kerkorden).</p></note>
<pb n="447" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Waarom niet zoo, maar anders,</hi> Utrecht 1938, p. 8.</p></note>
<pb n="450" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Het Reorganisatie-ontwerp 1938 beoordeeld, Assen, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>P. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Het Ontwerp-Kerkopbouw.</p></note>
<pb n="451" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Het gebied der inwendige zending onder degenen die van de kerk vervreemd zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde,</hi> p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Kerk en Orde, in Alg. Weekblad,</hi> 8.1.1937.</p></note>
<pb n="452" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>'Pastoraat' heeft hier een wijde zin.</p></note>
<pb n="454" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>P. 17.</p></note>
<pb n="455" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Advies,</hi> p. 65.</p></note>
<pb n="457" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Schmalkaldische Art. XII.</p></note>
<pb n="458" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Het Reorganisatie-Ontwerp beoordeeld, uitg<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Ver. vanVrijz. Herv., Assen 1938, p.<choice><sic>l0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">10</corr></choice>,12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Ibid., p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Dr. J. R. Slotemaker de Bruïne, <hi rend="italic">Plaats en taak van de Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1912, p. 24.</p></note>
<pb n="459" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Niet zulk een reorganisatie!,</hi> p. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Een 'grens der leervrijheid' is in art. 8, 5 niet gegeven (tegen de brochure-Severijn, p. 13).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>Deze uitdrukking is van hem.</p></note>
<pb n="466" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>De tekst van art. 8, 5, die men leest in de brochure <hi rend="italic">Critiek en Amendementen</hi> (Nijkerk 1938, uitg. Reorganisatiecomité, nr. 4), is door misstellingen geheel corrupt geworden. Het woord 'verkondiging' moet daarin hersteld en het woord 'historische' geroyeerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>Dit is ook het gevoelen van prof. Haitjema. Vgl. <hi rend="italic">NKL.</hi> jan. 1938, p. 51.</p></note>
<pb n="467" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>inwendig voorbehoud.</p></note>
<pb n="468" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>J. R. Slotemaker de Bruïne, <hi rend="italic">Plaats</hi> en <hi rend="italic">taak van</hi> de <hi rend="italic">Hervormde Kerk,</hi> Utrecht 1912<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<pb n="470" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Een vreemd element.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie hoofdstuk 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>Cursivering van mij.</p></note>
<pb n="474" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Dit geschrift (titel afgekort als KDVKO.) verscheen na 28.4.1938 (een in <hi rend="italic">KDVKO. zelf</hi> genoemde datum, zie noot» en vóór 25.6.1938 (datum van het NRC.-artikel, waarin A.M. Brouwer KDVKO. noemt; zie H. Bartels, a. w., p. 185, zie ook noot 4 aldaar). Het ontwerp- 1938 was in eerste lezing door de Synode aanvaard. Het was nu op zijn weg door de kerk, waar het door classicale vergaderingen en provinciale kerkbesturen beoordeeld werd, voordat het door de Synode - in tweede lezing - aangenomen of verworpen zou worden. Berichten die daarvan doordrongen kunnen onmogelijk hoopgevend zijn geweest (<choice><sic>zieo.m.nr.64</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zie o.m. nr. 64</corr></choice>).Vandaar dat N.dit strijdschrift in alle haast op het papier wierp om het kwaad van een definitieve verwerping, die volstrekt ontmoedigend voor het reorganisatiestreven moest werken, op het laatste ogenblik nog te helpen keren. De brochure verscheen in de bij Callenbach, Nijkerk, uitgegeven serie <hi rend="italic">Onze Tijd,</hi> die onder redactie stond van de Barthianen J. P. van Bruggen, J. Eykman en K. H. Miskotte, als nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Waarom niet zó maar anders. Gedachten over het reorganisatie-ontwerp en antwoord aan prof. mr. Paul Scholten,</hi> Utrecht, april 1938, p. 10 noot 1. "Het geheime veto-recht der Provinciale Kerkbesturen bestaat daarin, dat de leden van deze besturen het recht hebben, een door de Synode bij tweede lezing aangenomen wetsontwerp bij geheime individuele stemming af te wijzen. Niemand weet dan wie aan die afwijzing heeft meegedaan." Vgl. AR., art. 62 en Slotbepaling, zie bijlage 2a. - Canoniek recht: eigen recht van de kerk tegenover dat van de staat, in overeenstemming met het wezen en de oorsprong van de kerk, de openbaring. In het gereformeerde kerkrecht staat niet het bestuur, maar de vergadering centraal. Zie n. 44,5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 14. l; 19. l; 34.2; 50. l; vgl. H. Bartels, a. w., p. 8, 76, 145</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vindplaats onbekend; voor Beets, zie VW., dl. 1, p. 87, n. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Kennelijk ds. E. B. Gunning, broeder van J. H. Gunning jr., synodepraeses van 1904-1905; zie VW., dl. 3, p. 372, n. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Jaar, waarin de Koning een herzien algemeen reglement bekrachtigde. Hij droeg daarmee zijn macht met betrekking tot de kerk over aan de Synode. Wijzigingen waren: 1. kerk niet opgebouwd uit leden maar uit gemeenten, 2. opbouw van beneden naar boven in plaats van omgekeerd, 3. kerkeraden niet aangevuld door coöptatie, maar gekozen door de gemeenten. - Toch houden kleine besturen de macht. Voorts maakte de Koning reserves, waaronder het beheer der kerkelijke goederen. In 1866 droeg hij ook dit recht over aan een algemeen college van toezicht, waardoor de Synode en de besturen buiten spel werden gezet. Slechts tweederde der gemeenten sloot zich aan, de rest: vrij beheer. Vgl. Rasker, a.w., p. 156 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n7" type="end" place="end" n="7"><p><hi rend="italic">De opbouw der kerk op haar grondslag,</hi> Nijmegen 1900; <hi rend="italic">De kerk van Christus, pilaar en vastigheid der waarheid,</hi> Rotterdam <choice><sic>190l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1901</corr></choice>; Onze zonde, antwoord aan dr. J. Th. de Visser, Nijmegen <choice><sic>190l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1901</corr></choice>; Niet bij elkander houden, maar uit de grond opbouwen, Nijmegen <choice><sic>190l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1901</corr></choice>; Om <hi rend="italic">'s Heren heerschappij in de Ned. Herv. Kerk,</hi> Nijmegen 1902; <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> Nijmegen 1902; <hi rend="italic">De wortel des kwaads,</hi> Nijmegen 1904; <hi rend="italic">Heel de kerk en heel het volk,</hi> Nijmegen 1904; <hi rend="italic">Open brief aan de Synode der Ned. Herv. Kerk,</hi> Nijmegen 1904.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl.J.C.Rullmann, De Afscheiding in de Ned.Herv<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Kerk der XIXde eeuw, Amsterdam <pb n="475" ed="VW"/>1916; ook: A. J. Rasker, a.w., p. 55-70.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie over de 'tuchtigingen' J. C. Rullmann, a.w., p. 66 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n10" type="end" place="end" n="10"><p>In BKO., p. 176-178, ging N. op deze verbanden nader in; zie ook p. 153-156 en 207. Zie voor deze associatie (en de kritiek erop van Th. L. Haitjema) G. van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht enz. 1973. p. 18, waarin N. in zijn vroegtijdige waakzaamheid met onderscheiding genoemd wordt. Voor Haitjema's kritiek zie n.43.1 ad 8, m.n. stelling 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n11" type="end" place="end" n="11"><p>"Goede ordeninge ende eendrachtigheit in gheestelijcke saeken (brengen mee) goede gheregeltheyt ende voorderinge tot alle goet in politique saecken." Vgl. Reitsma-Lindeboom, a. w.', p. 167. Zie ook n. 55.35; 60.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n12" type="end" place="end" n="12"><p>De Raad van State ging uit van art. 139 van de grondwet van 1814, hetwelk aan de Koning alle zeggenschap gaf in zaken van godsdienst. De Koning kon beter dan een algemene synode bijeenroepen een consulerende commissie instellen. Deze uit elf 'verligte leraars' bestaande, door Janssen en Van Straalen aangewezen commissie, werd door de Koning 'bij secreet besluit' van 31.5.1815 benoemd. Vgl. J. C. A. van Loon, <hi rend="italic">Het Algemeen Reglement van 1816,</hi> Wageningen 1942, p. 116 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n13" type="end" place="end" n="13"><p>"De Gereformeerde Kerk is geadministreerd. Zij is een deel van de Staatsmachine geworden, een Departement van algemeen bestuur ... Er is naar de mening van het bestuur een kerk in de staat, een soort kerk-staat gevormd, waarin de leraars bijna als ambtenaren, de ledematen ook als zodanig bijna als onderdanen worden beschouwd ..."</p><p>G. Groen van Prinsterer, <hi rend="italic">De maatregelen tegen de Afgescheidenen aan het staatsrecht getoetst,</hi> Leiden 1837; nieuwe uitgave met aantekeningen van mr. G. J. Grashuis, Baarn 1903, p. 20. Zie n. 26.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">Zie Herschepping, VW.,</hi> dl. 2, p. 218.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Uit het antwoord van de Commissaris-Generaal aan de Classis: "Gelijk toch de voormalige Synoden uit de Classen haar oorsprong en gezag ontleenden, zo waren de Classen slechts uitvloeisels van kerkeraden en deze der gemeenten. Het zou dan eindelijk de Gemeente zelve geweest zijn, welke eigenlijk het regt van beslissing hadde. De Classen zijn zeker als zodanig geen instelling der Apostelen (zo als men zou kunnen opmaken dat der Adressanten gevoelen is), maar alleen een toevallige vrucht der omstandigheden der zestiende eeuw en der staatkundige gesteldheid dezer landen. Bij de Reformatie is de uitwendige Kerkform, in de verschillende landen waar dezelve werd aangenomen, zeer onderscheiden gewijzigd geworden meestal naar de smaak der Burgerlijke Regering. Het eerste beginsel van het Protestantisme bestaat juist in de zorgvuldige onderscheiding van zaken en formen, van Christendom en kerkbestuur; welke in tegenoverstelling bij de Rooms-Catholijke onafscheidelijk verenigd zijn. Het vaststellen van zodanige wijzigingen betwist de ware geest van het Protestantisme aan genen Souverein; vooral niet wanneer die Souverein de Leraars uit 's lands kas bezoldigt en zich in alle als derzelver Beschermheer gedraagt." Zie W. Broes, <hi rend="italic">De kerk en de staat in wederzijdse betrekking volgens de geschiedenis,</hi> dl. 4, Amsterdam 1832, p. 405-415 (p. 409); vgl. ook P. J. Kromsigt, Een <hi rend="italic">100-jarig protest of de juridische, ethische en ethisch-juridische weg tot Kerkherstel,</hi> Amsterdam 1916, Bijlage: Protest der Classis Amsterdam in 1816. Voor het schrijven van de classis zie noot 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n17" type="end" place="end" n="17"><p>De verruiming van 1852 was geen werkelijke bevrijding, maar uitlevering aan de besturen-administratie. Zie noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Namelijk door het ontwerp-1938 aan te nemen op de synode-zitting van 12.1.1938 en dit in eerste lezing. Het tekenen van het doodvonnis, in deze zin opgevat, is juist een bevrijdende daad te noemen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n19" type="end" place="end" n="19"><p><hi rend="italic">Handelingen Tweede Kamer 1863,</hi> 23ste zitting, 26 november, II Staatsbegroting voor het dienstjaar 1864, Beraadslaging over Hoofdstuk VI B, p. 182 v.: De heer Groen van <pb n="476" ed="VW"/>Prinsterer: " ... Het Gouvernement wil de kerk vrijmaken. Maar welke kerk? De kerk in haar nieuwerwetschen, synodalen kerkvorm? Of de kerk op geschiedenis en belijdenis gegrond? Wat zal het Gouvernement als vrijgemaakte kerk in bescherming nemen? Zijn eigen creatuur? Nu agt ik dat de Regering tragten moet zich, van lieverlede, zoveel mogelijk, tegenover die tot dusver gouvernementale kerk in onzijdigen toestand te stellen, teneinde niet ... genoodzaakt te worden om partij te kiezen voor ene rigting, naar veler oordeel, vijandig aan de kerk." Mr. N. Olivier, minister van justitie, waaronder ressorterend de hervormde en andere erediensten: " ... Zal men dat doen (bedoeld is: verwikkelingen voorkomen - red.) ... door middel van den tegenwoordigen synodalen kerkvorm of zal men, met het oog op de geschiedenis, de vrijheid der gemeenten erkennen? Het antwoord kan niet anders wezen, dunkt mij, dan dat de Regering, zonder partij te kiezen in dezen, aan het bestaande orgaan der Kerk, de Synode, vrijheid van handelen laten moet. Niet de Staat moet invloed uitoefenen op de organisatie en inrigting der Kerk, maar de overtuiging der gemeenteleden moet een toestand in het leven roepen-. . ." De heer Gr. van Pr. blijft bij zijn bezwaar tegen de 'voortdurende staatsregtelijke stempel op den synodalen toestel', de heer 0. bij zijn mening, dat de opheffing der departementen voor de erediensten de koers der regering voldoende aangeeft.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n20" type="end" place="end" n="20"><p>In zijn <hi rend="italic">Nederlandse Gedachten,</hi> Amsterdam 1869-1876, komen deze uitdrukkingen voor. Zie <hi rend="italic">a.w.,</hi> nr. 3, 9.9.1869, p. 17: "De zogenaamde vrijmaking in 1842 en 1852 is niet anders dan overlevering aan de Synode, orgaan der Kerk, maar inderdaad creatuur van het Gouvernement. Caesaropapistisch schepsel, dat tot handhaving van de kerkleer geroepen integendeel de verkondiging van het ongeloof tot in het nee plus ultra van anti-christelijke ontwikkeling handhaaft." Vgl. nr. 12, 13.11.1869: "Verbreek het gouvernementale kerkgenootschap, in 1816 gesticht; de Hervormde kerkgemeenschap verrijst en ontplooit zich in historische vorm. Alsdan is het einde daar der taktiek, die zich van het reglementaire ter uitdrijving van het confessionele bedient en aldus het wezen der kerk, door een inderdaad tragisch comediespel, aan haar vijanden prijsgeeft." Voor de Synode: 'staatserfgename', vgl. <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 98, 135; zie ook n. 26.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Met name de weigering met algemene stemmen van de Synode (bij monde van haar voorzitter) Gunning toe te laten tot haar zitting om - op zijn verzoek - voor de reorganisatie te pleiten, heeft N. geschokt. Dit bezoek aan de Synode was door hem en zijn medestanders Hoedemaker en Kromsigt bedoeld als laatst appèl in verband met de door hen ontketende adresbeweging ten behoeve van reorganisatie. Zie <hi rend="italic">Handelingen Synode</hi> 1901, zitting 25 juli, p. 54 vv.: Behandeling voorstel instelling reorganisatiecie., "naar de beginselen der belijdenis in onze kerk nog altijd geldig ... opdat in die kerk de kracht des Heren tot inwendige en uitwendige hervorming openbaar worde." De Synode vraagt de initiatiefnemer voor het volgend jaar om een welomschreven plan. Vgl. ook p. 481-503.</p><p>Vgl. C. A. Lingbeek, <hi rend="italic">Schets van de geschiedenis der reorganisatiebeweging in de Ned.</hi></p><p><hi rend="italic">Herv. Kerk,</hi> Wageningen 1925, p. 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Het schrijven van de classis is afgedrukt in P. J. Kromsigt, <hi rend="italic">Een honderdjarig protest,</hi> Amsterdam 1916. De classis meent, dat, als er veranderingen moeten komen, deze uit de boezem der kerkelijke vergaderingen moeten komen, onder approbatie van Zijne Majesteit, in overeenstemming met de handelwijze der apostelen en die van leraars en opzieners tot aan 1619. Zij heeft vooral kritiek op de overheersing van de kerk door het Departement en door de kleine besturen. De reactie verraste en ergerde de regering, zoals bleek uit het antwoord van de Commissaris-Generaal. Vgl. J. Th. de Visser, <hi rend="italic">Staat en Kerk,</hi> dl. 3, Leiden 1927, p. 783 vv. (Bijlage VII). Zie noot 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n23" type="end" place="end" n="23"><p>G.Groen van Prinsterer, Confessioneel og reglementair?,'s-Gravenhage 1864 .Groen wil zijn 'hooggeschatte vriend' J. H. Gunning jr. overtuigen van de 'verwerpelijke slapheid' der ethischen ten opzichte van de modernen en van de roeping tot confessionele tuchtoefening: deze is het tegenovergestelde van dwang, immers bevrijding uit de slavernij der reglementen.</p></note>
<pb n="477" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n24" type="end" place="end" n="24"><p><pb n="477" ed="VW"/>Hier ligt een spanningsveld ten opzichte van KHe., vooral ten aanzien van de interpretatie van de notie 'hervorming', die in het ontwerp- 1938 aan de notie 'handhaving' voorafging.</p><p>Zie n. 62.2; zie ook noot 56. Met betrekking tot Duitse kerkstrijd zie n. 26.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie bijlage 2a en noot 99. Regl. Examen art. 27: In verband met de uitdrukking overeenkomstig' bestond een quia/quatenus-discussie, waarover Rasker, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 41 vv. Oorspronkelijk (sinds 1816) stond er: "Dat wij de leer, welke overeenkomstig Gods Heilig Woord in de aangenomen formulieren van enigheid der NHK. is vervat, te goeder trouw aannemen en hartelijk geloven. etc." Het dilemma ging tussen: aannemen van de formulieren 'omdat' of 'voor zover' zij met de H. Schrift overeenstemmen. In 1888 werd dat:'(het Evangelie verkondigen) overeenkomstig de beginselen en het karakter van de Herv. Kerk hier te lande.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie n. 55.38.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n27" type="end" place="end" n="27"><p>"De hinc ter mergitamur amplius aliquid respondentes quam dominus in suo evangelie determinavit", Tertullianus, <hi rend="italic">De Corona, CChrSL.,</hi> dl. 2, p. 1042. N. laat amplius slaan op liturgische overvloed. Bedoeld is een beamen (herhalen) van de renuntiatio (van Satan) na de testatio tijdens de voltrekking van het doopsacrament.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n28" type="end" place="end" n="28"><p>1852: De NHK. herkrijgt haar 'vrijheid', maar blijft - als 'gevangene van de Synode' gebonden aan de Reglementen (zie noten 6 en 17). 1900: Hoedemaker en Gunning gaan samen: de dageraad van een nieuw belijden tekent zich af. - De bovengenoemde formules werken zowel het onkerkelijk 'betwijfelen' als het 'burgerlijk' hanteren van een strak-juridische tuchtoefening in de hand.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n29" type="end" place="end" n="29"><p>F. Sinninghe Damsté (1868-1924), hervormd predikant.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n30" type="end" place="end" n="30"><p>D. Bakker (1889-1954), hervormd predikant o.a. te Amsterdam, voorman vrijzinnigen. Blijkens de kroniek van N. in <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> van 1939, p. 216 vv., kwam er bij de vrijzinnigen meer belangstelling voor het belijden der kerk. Maar zolang die nieuwe organisatie er niet was - aldus B. - meenden zij dat de kerk niet kòn belijden. N. reageert hierop met: "Men kon evengoed de Rijn uitnodigen een poosje door een pijpensteel te lopen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n31" type="end" place="end" n="31"><p>J. Lindeboom, H. de Vos, G. van Duyl en G. Sevenster, <hi rend="italic">Wij belijden</hi> ... <hi rend="italic">Vrijzinnige beschouwingen over de belijdenisvragen der NHK.,</hi> Assen z.j.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n32" type="end" place="end" n="32"><p>1.1.1880. De P.K.'s keurden dit passeren der kerk goed. <hi rend="italic">Vgl.De Reglementen der NHK., met aantekeningen,'s-Gravenhage</hi> 1939 ad art. 39 van Regl. op het godsdienstonderwijs.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Art. 6 Regl. voor Opzicht en Tucht: Aan de kerkelijke tucht zijn onderworpen alle lidmaten en inzonderheid leraren, ouderlingen en diakenen en andere leden van kerkelijke besturen, terzake van onchristelijke wandel, van openbare strijd met de geest en de beginselen van de belijdenis der hervormde kerk (art. 39 Regl. op het Godsdienstonderwijs en wat de leraren in het bijzonder betreft art. 27 van het Regl. op het Examen), van verstoring van orde en rust en van verzuim en vergrijp in de uitoefening van kerkelijke betrekkingen. - Het jaartal 1888 in de tekst verderop dateert het ontstaan van de proponentsformule. Zie ook noten 25 en 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Zie n. 55.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n35" type="end" place="end" n="35"><p>N. was onder de indruk van het derde congres van de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden op 2.10.1936 te Utrecht, waardoor vier sprekers in positieve zin over de kerk en haar belijden gesproken was. Zie N., nr. 52<hi rend="superscript">2</hi>. Vgl. Bartels, a.w., p. 126-129.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Zie voor discussie Haitjema-Noordmans o.a. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Werkelijkheidsbesef en Reorganisatie,</hi> Wageningen 1933; <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, nr. 43. Vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 92 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Zie nr. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Jan Willem Gunning <choice><sic>(1 862</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1862</corr></choice>-1923), zoon van J. W. Gunning ('de chemicus') en broer van J.H. Gunning ('de pedagoog'). Was zendingsdirector van het Ned. Zendelingengenootschap, stond reeds'<choice><sic>verkerkelij king</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">verkerkelijking</corr></choice>' der zending voor. - Continuation Committee: Het in 1910 door de Wereldzendingsconferentie te Edinburgh ingestelde comité om het aldaar <pb n="478" ed="VW"/>begonnen werk voort te zetten tot de volgende wereldzendingsconferentie. Het werd in 1921 te Lake Mohouk bij New York omgezet in een meer permanente Internationale Zendingsraad, die in 1961 werd opgenomen in de Wereldraad van Kerken.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Actie van de 100 mannen. Zie n. 40.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Vgl. H. Bartels, a.w., p. 162; Hand. Syn. buitengewone vergadering 1938.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Stockholm (1925) en Oxford (1937): Life and Work; Lausanne (1927) en Edinburgh (1937): Faith and Order. W. J. Aalders bezocht Lausanne <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> titre personnel; er was geen Nederlandse afvaardiging. A. schreef hierover in Om <hi rend="italic">de Kerk,</hi> p. 167: <hi rend="italic">De conferentie van Lausanne.</hi> Voor rapport Lausanne zie <hi rend="italic">Faith and Order, Proceedings etc.,</hi> Londen S.C.M. 1927.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n42" type="end" place="end" n="42"><p>"We find that the obstacles most difficult to overcome consist of elements of 'faith and order' combined as when some form of church government or worship is considered a part of the faith. We have on the one hand an insistence upon a divine givenness in the Scriptures, in orders, in creeds, in worship. We have on the other hand an equally streng insistence upon the individual experience of divine grace as the ruling principle of the 'gathered' church, in which freedom is both enjoyed as a religieus right and enjoined as a religieus duty." <hi rend="italic">The second World Conference on Faith and Order,</hi> Edinburgh, august 3-18, 1937, uitg. Leonard Hodgson, Londen 1938, p. 257 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Ten aanzien van het beroep op de Schrift met betrekking tot kerkorde hadden A. M. Brouwer en H. Th. Obbink reeds in de jaren twintig bij herhaling, o.a. in AW., afwijzend zich uitgesproken. Brouwer heeft in de jaren dertig met toenemend pathos tegen N. hierover polemiek gevoerd. De breuk in KO. is niet in de laatste plaats hierdoor geürgeerd. A. M. B. schreef er in KO. gedurig over: sept. 1935 <hi rend="italic">Organisatie; Kerkopbouwgedachten;</hi> dec. 1935 <hi rend="italic">Organisatie naar de eis van Gods Woord, niet zo eenvoudig dit te zeggen; jan. 1936 Classicale vergaderingen als eis van Gods Woord (overHand. 15);</hi> febr. en maart 1936 <hi rend="italic">De kerkelijke ambten naar de eis van Gods Woord;</hi> april 1936 <hi rend="italic">De zeven mannen van Hand. 6;</hi> mei 1936 <hi rend="italic">De Zendingstaak der kerk en haar organisatie;</hi> april 1937 A.M. B.: <hi rend="italic">Kerk, ambt en handoplegging.</hi> Voor de discussie met N. zie n. 561.1; 64.4-6, 9,10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n44" type="end" place="end" n="44"><p><hi rend="italic">De bijbel, het Oude Testament,</hi> verkorte uitgave, vertaald door H. Th. Obbink; het <hi rend="italic">Nieuwe Testament,</hi> vert. door A. M. Brouwer, Leiden 1925 (in latere drukken van aantekeningen voorzien).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Verwijzing naar redevoering A. M. Brouwer: <hi rend="italic">Op hoger plan. Wat KO. wil en deed.</hi> Openingswoord voor de vergadering van 15.6.1931, Baarn 1931. Vgl. H. Bartels,a.w., p. 222 onder B 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Zie voor 'Lambeth' n. 30.30; voor 'reactie op KHe.' nr. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Zie n. 15.2; vgl. H. Bartels, a. w., p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Juiste naam: Liturgische kring, ± 1920 opgericht in de gerfkamer van de Duinoordkerk te Scheveningen, om de liturgische vormen en hun theologische veronderstellingen te bestuderen. Men begint met de publikatie van een reeks liturgische handboekjes; vervolgens:<hi rend="italic">Het Handboek voor de Eredienst,</hi> Rotterdam 1934 en de vierjaarlijkse handleiding <hi rend="italic">Het jaar onzes Heren.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n49" type="end" place="end" n="49"><p>J. H. Gunning JHzn. <choice><sic>(1 858</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1858</corr></choice>-1940), hervormd predikant o.a. te Leiden; zoon van prof. dr.J.H. Gunning jr. (<choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>theoloog'). Wist zich vooral pastor. Vgl. zijn weekblad Pniël. Stelde verzameling samen: <hi rend="italic">Prof. Dr. J. H. Gunning; leven en werken,</hi> I-III, Rotterdam z.j. (5 dln.). Schreef voorts: <hi rend="italic">Onze eredienst. Over het liturgisch element in de Gereformeerde cultus,</hi> Groningen 1890.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">Onze eredienst,</hi> Kampen 1911.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Voor verband kerkorde-liturgie zie <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> VW., dl. 7; zie ook zijn lezing <hi rend="italic">Kerkorde</hi> (nr. 55).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Karl Barth <choice><sic>(1 886</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1886</corr></choice>-1968), predikant te Safenwil, hoogleraar o.a. te Bonn (1930) en Bazel <pb n="479" ed="VW"/>(1935). Met Brunner en Gogarten initiator dialectische theologie. Schreef <hi rend="italic">Kirchliche Dogmatik</hi> (12 dln.), Zürich 1935-1967. Voor zijn aandeel in de Duitse kerkstrijd zie n. 26.8. Vgl. Eberhard Busch, <hi rend="italic">Karl Barth, aan de hand van zijn brieven en autobiografische teksten,</hi> Nijkerk 1975, p. 182-236; H. Prolingheuer, <hi rend="italic">Der Fall Karl Barth. 1934-</hi><choice><sic>I</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"><hi rend="italic">1</hi></corr></choice><hi rend="italic">935,</hi> Neukirchen-Vluyn 1977.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n53" type="end" place="end" n="53"><p>De oerervaring van Frank N .D. Buchman (1878-1961), oprichter (1921) en leider van de Oxford- of Groeps-beweging: innerlijke vrede, besef van leiding (guidance) door middel van een open groepsgebeuren, deelde zich aan tallozen in de gehele wereld mee. Nadruk op 'stille tijd' en 'house parties', alwaar 'delen' (sharing) plaatsvindt, dwz. wederzijdse schuldbelijdenis en vergeving. Toen de beweging overging <choice><sic>in'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">in '</corr></choice>Moral Rearmament'(centrum: Caux), bleek de nagestreefde verandering te zeer individueel om politieke structuren werkelijk te kunnen aanvatten. Zie ook n. 40.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Martin Niemöller (geb. 1892), commandant onderzeeër, predikant te Berlijn-Dahlem (sinds 1931), van 1938-1945 in concentratiekampen. Zie n. 26.8; 46.10; 60.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n55" type="end" place="end" n="55"><p>Door de aanneming van het ontwerp-1938 in eerste lezing op 12.1.1938 (zie noten 17 en 18).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Zie n. 48. l; 50.1.- Dr. Beerens (zie n. 351.2) schreef in <choice><sic>K0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">KO.</corr></choice> 6 (febr. 1938) nr. 10 het door N.bedoelde artikel over <hi rend="italic">De brochure van Zeydner</hi> (zie n. 62.2), waarin een warm pleidooi voor het ontwerp door Z. geleverd was vanuit katholiek-gereformeerde opvattingen. Eerder had B. reeds kritisch geschreven over Haitjema's interpretatie van artikel 8 van ontw.-1938, omdat deze alleen de kerkorde en (nog) niet de belijdenis wilde hervormen; voor B. ging het juist ten dezen om hervorming vóór 'handhaving'. Vgl. KO. 6 (okt. 1937) nr. 7. Zie n. 64.3, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Mr. Constant Théodore van Lynden van Sandenburg (1826-1885) kwam in 1866 als antirevolutionair in de Tweede Kamer; hij was van januari-mei 1868 in het kabinet-Van Zuylen van Nijevelt minister der hervormde en andere erediensten (behoudens de rooms-katholieke); daarna werd hij weer kamerlid; sinds 1874 was hij minister van Justitie in het tweede kabinet-Heemskerk; later nog minister van Buitenlandse Zaken. <choice><sic>Zee rverbonden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Zeer verbonden</corr></choice> met Groen, later ook met Kuyper. In de weergave van personen en feiten komen enkele onjuistheden voor, toe te schrijven aan de haast waarmee het geschrift moest worden vervaardigd (een laatste argumentatie vóór de eindbeslissing op de synode van augustus). Toch is de historische lijn vastgehouden, ook wanneer men p. 432 met deze p. 443 vergelijkt (zie noot 19). De samenvoeging van deze gebeurtenissen en de vermelding van Bronsveld zijn waarschijnlijk toe te schrijven aan de lectuur door N. van Groens <hi rend="italic">Nederlandse Gedachten,</hi> die eveneens de gebeurtenissen van 1863 en 1869 parallelliseren en Bronsvelds opmerking in zijn kroniek (zie noot 58) vermelden. Vgl. <hi rend="italic">Nederlandse Gedachten,</hi> o.a. nr. 19 dd. 15.1.1870, waarin Groen Bronsvelds Kroniek uit <hi rend="italic">de Stemmen voor waarheid en vrede</hi> van 1870, p. 60, citeert. Br. schrijft naar aanleiding van het kamerdebat met betrekking tot de vrijmaking der kerk. In dit debat van 6.12.1869 (en volgende dagen) stond het kamerlid Van Lynden tegenover minister Van Bosse, zoals in 1863 (eveneens bij de kamerdebatten over de rijksbegroting met name over hoofdstuk VII, van den Godsdienst) Groen tegenover minister Olivier had gestaan. Beide keren ging het over de vraag: Is de terugtrekking van de staat (overdracht bevoegdheden aan de synode, tot en met de zgn. elf reserves) een echt loslaten en vrijmaken van de kerk dan wel een opnieuw binden, zij het ook tersluiks en niet met 'banden', maar dan toch met 'draden'? En heeft een behoedzaam 'losmaken' niet de voorkeur boven een 'losscheuren'? Er was ter tafel een adres van R. van Meerlant te Utrecht (en zes anderen, in feite Groen c.s.), waarin een wetsvoorstel van de minister van Financiën, mr. P. P. van Bosse, bij wie de administratie van de hervormde e.a. erediensten was ondergebracht, werd bestreden. In dit voorstel liep de subsidiëring van de Hervormde Kerk voor haar kosten van beheer via het door de regering ingestelde Algemeen <pb n="480" ed="VW"/>College van Toezicht. Adressanten meenden, dat de staat hierdoor zijn centraliserende greep op de kerk zou hernemen. Een amendement-Van Lynden dienaangaande - inhoudende <choice><sic>decentraliscring</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">decentralisering</corr></choice> van de geldstroom - werd aangenomen; maar op 25.3.1870 kreeg de minister toch zijn zin. Van L. zag een weg tot echte vrijmaking der kerk in een bijeenroepen van een zgn. Constituante door bemiddeling van de regering, die zodoende het gepleegde onrecht van 1816 daadwerkelijk kon goedmaken. De minister antwoordde op het bewogen appèl, dat de kerk immers al vrij wás (reeds door de wet van 1853, niet slechts <choice><sic>doorde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">door de</corr></choice> opheffing van de 'elf reserves'). Laat ze ervan gebruik maken in plaats van de staat uit te nodigen tot grensoverschrijding. Liberalen van het type-Thorbecke bleven, op religieus gefundeerde overwegingen (christendom boven geloofsverdeeldheid etc.), vasthouden aan een blijvende band tussen staat en kerk, bij alle opkomen voor neutraliteit. Inzet bij vele besprekingen (waarin later Kuyper zich ampel mengde) wasvaak art. 168 lid 2 van de Grondwet: 'Aan de leraars, welke tot nog toe uit 's Lands kas geen of een niet toereikend tractement genieten, (kan) een tractement worden toegelegd of het bestaande vermeerderd worden.'Vgl. <hi rend="italic">Handelingen Tweede Kamer,</hi> 37ste zitting, 6.12.1869, p. 469 vv. Vgl. ook J. 'n. de Visser, a. w., p. 298, 427 vv., m.n. 441 v.; zie ook n. 3.11, 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n58" type="end" place="end" n="58"><p>Zie VW., dl. 1, p. 165 v. Bronsveld ging eerst met Kuyper mee, brak toen met hem. Wees op de gevaren van een nieuw heidendom door samengaan van de liberale richting en van het politieke rooms-katholicisme (Jezuïeten). Bestreed de antirevolutionairen, ook door de oprichting van de christelijk-historische kiezersbond. In zijn <hi rend="italic">Kroniek</hi> in de <hi rend="italic">Stemmen</hi> van 1870, p. 60, schrijft hij: "Ik bidde: waarin belemmert ons de Staat? Maar, zegt men, onze gehele organisatie is ons door de Regering gegeven, opgedrongen en daarom moet zij met één slag worden prijsgegeven. Doch ik vraag: wie moet tot de Kerk zulk een radicaal voorstel richten? De Staat of de Synode? Immers de laatste . . ." Groen citeert deze passage in zijn <hi rend="italic">Nederlandse Gedachten,</hi> dd. 15.1.1870 (nr. 19) kennelijk met instemming.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n59" type="end" place="end" n="59"><p>Zie noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n60" type="end" place="end" n="60"><p>Opstellers van het Ontwerp-1938: prof. mr. Paul Scholten (voorz.), dr. R. B. <choice><sic>Evenhuis (seer.)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Evenhuis (secr.)</corr></choice>, prof. dr. Th. L. Haitjema, mr. H. Mulderije, ds. J. E. Uitman, ds. B. J. Aris, prof. dr. G. van der Leeuw, dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, prof. dr. C. G. Wagenaar, ds. J. W. J. Addink, ds. F. Tammes, ds. L. S. van Zwet, prof. dr. A. C. de Blécourt en ds. J. G. Woelderink. Na de voorzitter (KO.) volgen vier leden KHe., vier leden KO., drie synodeleden, een 'Waal' en een gereformeerde bonder. Zie n. 50.1; 52.2. Vgl. H. Bartels, a.w., <hi rend="italic">p.</hi> 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n61" type="end" place="end" n="61"><p><hi rend="italic">Om 's Heren heerschappij in de Ned. Herv. Kerk. Verslagen beoordeling der ontvangst van de verzoeken om reorganisatie der kerk, ondervonden bij de synode der Ned. Herv. Kerk in</hi> 1901, Nijmegen 1902.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n62" type="end" place="end" n="62"><p>"Die tot de samenkomst afgezonden worden, zullen hun credentie-brieven en instructiën, ondertekend zijnde door degenen die hen zenden, medebrengen en deze zullen alleen keurstemmen hebben." Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude kerkenordeningen</hi> etc., p. 453.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Vgl. <hi rend="italic">GK. 50</hi> (2.6.1938) nr. 2591: J. C. Kromsigt, <hi rend="italic">Het conflict.</hi> Daarin tevens een 'Ingezonden'van C. A. Lingbeek met antwoord van P. J. Kromsigt, in verzoenende zin. P.J.K. wijst erop, dat het zwaartepunt niet ligt in de lastbrieven maar in de vergaderingen. Prof. P. Scholten schreef in <hi rend="italic">Kerk,</hi> Nijkerk 1938, p. 19: "Juist het bindend mandaat verscherpt de werking van het meerderheidsbeginsel (helft plus één). Men kan elkaar niet meer ter vergadering overtuigen. Bij eventuele ruggespraak gaat de kleur van het gesprek verloren.' Vgl. H. Bartels, a. w., p. 180: de 'mystieke' last! - <hi rend="italic">In GK. 50</hi> (23.6.1938) nr. 2594 steekt J. C. K. aan Lingbeek nogmaals de hand toe: <hi rend="italic">Niet eens? Toch één!</hi> Voor een faire evaluatie van Lingbeek alsook van zijn presentatie zie H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 181; vgl. ook p. 141 v., 175 vv. Voor biogr.: n. 65.13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n64" type="end" place="end" n="64"><p>Prof. mr. Paul Scholten (1875-1946), Nederlands rechtsgeleerde, uitblinkend vooral op de gebieden van het privaatrecht en de wijsbegeerte van het recht, hoogleraar aan de <pb n="481" ed="VW"/>Universiteit van Amsterdam, leidinggevend in het verzet tegen de Duitse bezetter, telkens opnieuw voorzitter van reorganisatiecommissies: van KO., voor het 'Akkoord', voor het ontwerp-1938, voor de 'werkorde', voor de 'kerkorde'; zie H. Bartels, a.w., <hi rend="italic">p.</hi> 76, 111, 113, 145. Zie n. 76.2. Vgl. ook <hi rend="italic">Weekblad voor Privaatrecht, Notariaat en Registratie</hi> dd. 30.8.1975 <hi rend="italic">(Herdenkingsnummer Paul Scholten).</hi> Zijn rede <hi rend="italic">Kerk</hi> werd uitgesproken op de predikantenvergadering te Utrecht dd. 27.4.1938. Voor deze dag zie H. Bartels, a. w., p, 171 v. Zij is een laatst, dringend appèl in de geest van Efeze 4 : 1-12: "Moge uw arbeid strekken tot die opbouw, de kerk herstellend als kerk" (uitgave Reorganisatie-Comité, Nijkerk 1938).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n65" type="end" place="end" n="65"><p>Er lagen in dit jaar twee voorstellen op de synodale tafel, een 'Amsterdams' en een 'Utrechts'. Het eerstgenoemde kwam van het Classicaal Bestuur van Amsterdam. Het droeg het stempel van de in dat bestuur dominerende dr. G. J. Vos Azn. en vroeg alleen om een reglementswijziging, voornamelijk neerkomend op de wijziging van classicale besturen in classicale vergaderingen als bestuursinstanties en een uitbreiding van de ledensynode tot het aantal der classes. Het Utrechtse voorstel sloot zich om praktische redenen grotendeels hierbij aan (al werkte het de classicale gegevens wat nader uit), maar ging toch van een geheel andere visie uit. Het was ondertekend door J. H. Gunning jr., Ph.J.Hoedemaker, Chr. Hunningher, B. van Meer en P. J. Kromsigt, handelend mede namens een Utrechtse ambtsdragersvergadering. In wezen wilde deze tweede groepering veel verder gaan. Dit bleek uit een Advies, dat zij richtten aan de classicale vergaderingen, waarin zij de bestaande bestuursinrichting brandmerkten als "onwettig in haar oorsprong, onbijbels in haar karakter, onnatuurlijk in haar wezen", die de kerk in een 'impasse' had gebracht en haar beroofd van datgene wat de kerk tot "een openbaring van Christus maakt". Het voorstel vroeg om een commissie voor reorganisatie. Het werd breed ondersteund door classes. Onder het Amsterdamse voorstel stond een postscriptum dat men de door'Utrecht' gebruikte kwalificaties niet overnam. De rapporteur ter synode, dr. T. Cannegieter, had uiteraard een gemakkelijke taak om de twee initiatieven tegen elkaar uit te spelen en te doen stranden. Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1902, p. 458 vv. C. aan het adres van Gunning c.s.: "Wat meent gij met de 'kerk'? ... dan wilt immers ook gij uwe voorstellen doen medearbeiden aan het in orde brengen van een 'Bestuursinrichting' onzer kerk, van welke gij verlangt, dat zij, nu ja, een andere dan de tegenwoordige, doch in elk geval een Bestuursinrichting zal zijn," <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 482.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n66" type="end" place="end" n="66"><p>"Aan ouderlingen is toevertrouwd en aanbevolen met de predikanten krachtens ieders ambtelijke verantwoordelijkheid mede te arbeiden aan de christelijke opbouw der gemeente, meer in het bijzonder de handhaving van goede orde en tucht in de gemeente en de bevordering van en toezicht op het godsdienstonderwijs."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n67" type="end" place="end" n="67"><p>Zie de toelichting van deze hele passage in de lezing nr. 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n68" type="end" place="end" n="68"><p>Deze uitdrukking suggereert de vrijheid, welke de Geest (naar gereformeerde opvatting) schept rondom de ambtelijke toerusting der gemeente. - Bedoeld is hier niet de discussie, genoemd in noot 43, maar het zestal lezingen voor predikanten, die N. hield te Zutfen op vrijdagen 4, 11, 18, 25 maart, 4 april en 6 mei 1938. Persverslagen, kennelijk door N. zelf verstrekt (immers in alle bladen gelijkluidend), zijn van de eerste vijf lezingen aanwezig.</p><p>Uit het verslag van de vijfde lezing (handelend over de ouderling en de volkskerk): "Het is voor de hervormde kerk van grote betekenis geweest, dat er een afzonderlijk ambt was om de gemeente geregeld uit de gezinnen op te bouwen en bijeen te brengen. Dat is de goede betekenis van de volkskerk" (zie bijlage 3c).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n69" type="end" place="end" n="69"><p>Zie n. 55.79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n70" type="end" place="end" n="70"><p>Vgl.art. 8 (<choice><sic>ziebijlage2e</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zie bijlage 2e</corr></choice>);ook 44a (cie.-classis)en 60b (cie.-synode) AR.-Ontwerp-1938.</p><p>Zie ook nr. 29, 33 en 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n71" type="end" place="end" n="71"><p>Zie AR.-Ontwerp- 1938 art. 29 (zie bijlage 2e) in verband met voorgaande artikelen; zie hiervoor alsmede voor de huisgemeente de bijlagen. Art. 29 was opgesteld met hetzelfde <pb n="482" ed="VW"/>oogmerk als de figuur van de huisgemeente in het ontwerp-1933 (KO.): apostolaire, uitbouw van de gemeente onder de schare'. De overige intenties van de huisgemeente (de regeling voor het richtingenvraagstuk en voor de orde- of groepsgedachte) zijn daarbij enigszins op de achtergrond geschoven. Alles is strakker kerkelijk ingekaderd. Toch wijst ook art. 9 uit het AR.-Ontwerp-1938 in die voor N. zo wezenlijke richting: "De kerkelijke vergaderingen kunnen met verenigingen of groepen, die zich in het bijzonder de behartiging van een deel van hetgeen in art. 8 van dit Reglement genoemd wordt, ten doel hebben gesteld, verbinding zoeken, teneinde daardoor zo mogelijk tot meer duurzame betrekkingen te komen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n72" type="end" place="end" n="72"><p>Zie nr. 41. Voor art. 8, zie bijlage 2e.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n73" type="end" place="end" n="73"><p>Voor nieuw kerkelijk front zie noot 55. Voor 'wanorde' evenals voor 'verlenging' zie <hi rend="italic">ROKOT.,</hi> p. 216. De kerk doorbreekt haar (presbyteriale) orde (bisschop), rekt zich uit (huisgemeente), om bij de mensen (schare) te komen. Zie ook <hi rend="italic">BKO.</hi> (nr. 30), p. 181 vv. ('verlenging'), p. 183 vv. ('wanorde'). De notie 'zelfverlaging' ligt bij G. subtiel: wij moeten onszelf verlagen ('de voet in de laagte steunen') om aan de kerkelijke zelfverlaging weerstand te bieden. Vgl. Gunning, <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> p. 7; nr. 30, p. 173, 177, 184.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n74" type="end" place="end" n="74"><p>Te denken valt aan: 1. art. 9 Ontwerp- 1 929 (zie bijlage 2b): bruikbaarheid voor tucht; 2.art. 9/11 Reglement 1816 (zie bijlage 2a): 'de christelijke kerk in het Algemeen', voordien: 'christendom'; 3. Jezus is Heer, formule aanbevolen door J. Riemens. In de art. 1 en 2 Ontwerp- 1933 (zie bijlage 2c) blijft de belijdenis'achtergrond', 'klaroenstoot' (zie n.43.17), ter wille van Kerkherstel en van 'de huisgemeenten'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n75" type="end" place="end" n="75"><p>Prof. dr. H. de Vos op de vergadering van moderne theologen over <hi rend="italic">Ons kerkbegrip en de reorganisatie.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n76" type="end" place="end" n="76"><p>Vgl. <hi rend="italic">De vrijmaking der Hervormde Kerk een nationaal belang. Advies inzake de reorganisatie van het kerkbestuur,</hi> Amsterdam 1903, p. 35 v.; <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1873, 18e en 19e zitting dd. 22 en 23 juli, p. 146 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n77" type="end" place="end" n="77"><p>"Bij de herziening van het Alg. Regl. in 1851 is in het zo goed als identieke art. 9 uit het reglement van 1816 alleen deze wijziging aangebracht dat 'christelijke kerk' in de plaats kwam van 'christendom', waarom het woord 'kerk' bij 'Hervormde' moest weggelaten worden. De redactie van 1816 gaf duidelijk aan dat bedoeld werd de leer der Hervormde Kerk, doch bij de wijziging schijnt bedoeld te zijn, dat men het woord 'leer' op beide wilde doen slaan en zelfs het algemeen christelijke hoger stelde dan het speciaal Hervormde." Vgl. noot in de Reglementenbundel, uitgave 1928. Zie bijlage 2a..</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n78" type="end" place="end" n="78"><p>Zie noot 72. Voor "dat een kind dat ... weet", zie n. 55.21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n79" type="end" place="end" n="79"><p>Zie noot 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n80" type="end" place="end" n="80"><p>Voor verschil art. 7 met oud art. 6 zie noten 33, 87 en 90: In plaats van 'openbarestrijd ...examen': 'zodanige afwijking van de belijdenis der NHK., dat haar karakter als kerk van Christus daardoor in gevaar gebracht wordt'; weggelaten: 'verstoring van de orde en rust'; in plaats van 'besturen': 'vergaderingen'; in plaats van 'leraren': 'predikanten'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n81" type="end" place="end" n="81"><p>Overgangsbepalingen: twaalf in getal, waarvan de eerste acht alle in verband met art. 29 lid 2. Zie bijlage 2e en noot 71.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n82" type="end" place="end" n="82"><p>Vgl. 1 Joh. 5 : 7 v. Comma: het tussen haken gezette, te weten de dogmatisch geladen passage aldaar (overigens laat, onecht, in de westerse tekst gekomen, vandaar naar Erasmus en de Luther-bijbel).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n83" type="end" place="end" n="83"><p>J. Severijn, <hi rend="italic">Het reorganisatie-ontwerp 1937, een kerk op artikel 8,</hi> Utrecht 1937. Voor 'codex in de safe' zie p. 20, 24: " ... in de safe bewaard, als een klassiek gedenkstuk naar het archief der historie verwezen." Zie voorts n. 65.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n84" type="end" place="end" n="84"><p>Voor tucht als ultima ratio (= uiterste maatregel) zie ons nr. 14. - Voor overgangsbepalingen Ontwerp-1938, vgl. H. Bartels, a.w., p. 329 vv.: twaalf in getal, waarvan acht de materie regelen van art. 29 AR. - lid 2. Artikel 29, 1 regelt 26b; art. 29, 2 regelt 26a (resp. enkelingen - groepen). Zie bijlage 2e; voor art. 7 Opzicht en tucht, zie noot 80.</p></note>
<pb n="483" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n85" type="end" place="end" n="85"><p><pb n="483" ed="VW"/>Nijmegen 1905<hi rend="superscript">2</hi>, p. V; (1904<hi rend="superscript">1</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n86" type="end" place="end" n="86"><p>Zie voor art. 9/11 Syn. regl. (m.n. 'handhaving der leer') n. 34.5; voor art. 9 <choice><sic>Ontwerp1929</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Ontwerp-1929</corr></choice> bijlage 2b.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n87" type="end" place="end" n="87"><p>Art. 6 Opzicht en Tucht ontwerp- 1929 heeft de volgende afwijkingen van art. 6 oud Regl. Opzicht en Tucht (zie noot 33): In plaats van 'openbare strijd tegen de geest en de beginselen der belijdenis' is gezet 'ernstige strijd tegen de belijdenis'. Vgl. <hi rend="italic">Ontwerp van een nieuw Alg. Regl. voor de NHK.,</hi> Wageningen 1932, hfdst. 6, p. 64 v. (Toelichting). Art. 86, Leergeschillen en Leertucht, Ontw. wijzigingen en aanvullingen Syn. Regl. voor Opzicht en Tucht 1929, p. 66, luidt: 'Bij de behandeling der leergeschillen geldt als hoofdbeginsel dat het middelpunt der belijdenis is het heilig Evangelie van Jezus Christus, Gods eniggeboren Zoon, onze Heer' (Alg. Regl. art. 9). (N.B.: L. en L. is geen apart reglement, maar ressorteert onder het Regl. voor 0. en T.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n88" type="end" place="end" n="88"><p>1873-1878. Vgl. <hi rend="italic">Regl. der NHK.,</hi> 3e herz. dr., 's-Gravenhage 1928, p. 10. Hier gaat het over de interpretatie van de term 'belangen van de christelijke kerk in het algemeen en in verband daarmee van de hervormde kerk'. Wordt de leer hier nauwer omschreven dan door de term christendom, die van 1816 tot 1851 gold? Of is alles nog meer op losse schroeven gezet? Zie noten 75 en 76. In de jaren 1873-1878 sprak men hierover ter synode. Vgl. <hi rend="italic">Handelingen</hi> 1874, p. 140; 1875, p. 288; 1878, p. 382.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n89" type="end" place="end" n="89"><p>Namelijk: de tegenstanders van processuele leertucht, die er van meet af waren (zie o.m. nr. 20); hun stemmen klonken laatstelijk niet alleen in het fel antithetische A<hi rend="italic">WCC.</hi> (vgl. nr. 64), maar ook in het verenigingsorgaan KO. (vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 153-161), waarin J.F. Beerens, A. M. Brouwer en K. A. Beversluis het belijden boven de belijdenisgeschriften, 'hervorming' boven 'handhaving' en 'pluriformiteit' boven 'duidelijkheid' accentueerden; voor N.' eigen lavéren tussen 'links' en 'rechts' (zijn 'verkennen van het niemandsland tussen onze loopgraven'), ter wille van het hervinden der'geloofsruimte' zie de nrs. 15, 48 en 51,<hi rend="superscript">1,2</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n90" type="end" place="end" n="90"><p>Men leze deze zinsnede aldus: 'van het daarmee corresponderende art. 6 uit het synodale reglement'. Art. 7 Regl. voor kerkelijk opzicht en tucht, ontwerp-1938 luidt: Aan de kerkelijke tucht zijn onderworpen alle lidmaten en in zonderheid predikanten, hulppredikers, godsdienstonderwijzers en -onderwijzeressen, ouderlingen, diakenen en leden van kerkelijke vergaderingen in breder ressort, terzake van onchristelijke wandel, van zodanige afwijking van de belijdenis der NHK., dat haar karakter als kerk van Christus daardoor in gevaar gebracht wordt, van verzuim of vergrijp in de uitoefening van kerkelijke betrekkingen, alles vlg. art. 8 van het Alg. Regl. Voor de tekst van art. 6 bestaand Regl. Opzicht en Tucht, zie noot 33, zie ook noot 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n91" type="end" place="end" n="91"><p>Vgl. 1 Tim. 5 : 12; in de oude kerk kreeg de uitdrukking haar engere zin; vgl. Cypriani Ep. 37,2: ad passionis tolerantiam fortes.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n92" type="end" place="end" n="92"><p>Zie n. 22.5. Voor Niemöller, zie noot 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n93" type="end" place="end" n="93"><p>Deze uitdrukking zat prof. Brouwer het meest dwars; vgl. <hi rend="italic">Waarom niet zó, maar anders,</hi> Utrecht 1938, p. 21 v. Om tegenovergestelde redenen had KHe. indertijd bezwaar gemaakt <choice><sic>tegenhet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">tegen het</corr></choice> woord 'historisch' in het KO.-ontwerp(art.1,AR.). <hi rend="italic">Vgl. Het Reorganisatieontwerp van KO. beoordeeld,</hi> p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n94" type="end" place="end" n="94"><p><hi rend="italic">De Nederlandse Gelooftbelijdenis;</hi> vgl. L. A. van Langeraad, <hi rend="italic">Guido de Bray,</hi> Zierikzee 1884. De <hi rend="italic">NGB.</hi> werd in 1561 opgesteld door de Br., voorganger der 'gemeenten onder het kruis in de Zuidelijke Nederlanden', die in 1567 te Valenciennes door ophanging werd terechtgesteld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n95" type="end" place="end" n="95"><p>Kwakers = Quakers (of Schudders, in verband met losgekomen emoties). Stichter van de gemeenschap George Fox (1624-1691). Hij kreeg het innerlijk licht, keerde zich tegen misstanden, leer en liturgie van de Engelse kerk. Hij en de zijnen noemden zich 'vrienden' (Joh. 15 : 15). Vervolgd en verbannen wegens weigering belastingbetaling en eed. Willem III gaf hun de vrijheid. In Pennsylvania opgenomen (William Penn). Oefenen over de <pb n="484" ed="VW"/>hele wereld een sterke zedelijke activiteit m.n. voor internationale verzoening en vrede.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n96" type="end" place="end" n="96"><p>Art. 8 punt 1 handelt over de zorg voor de prediking, de sacramenten en de openbare eredienst; zie bijlage 2e,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n97" type="end" place="end" n="97"><p>Vgl. Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">NKL.</hi> 8 (januari 1938) nr. <hi rend="italic">5, Het bezwaar van 'rechts' tegen het reorganisatie-ontwerp.</hi> Daarin: 'Het fundamentele art. 8 ten 5de geeft de richtlijnen aan van de situatie van het weer beginnen te belijden, nadat men meer dan honderd jaren niet beleden heeft . . .'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n98" type="end" place="end" n="98"><p>Zie p. 461 en n. 32.17,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n99" type="end" place="end" n="99"><p>Zie voor beide formules bijlage 2a. De 'geest-en-hoofdzaak' formule dateert uit 1880. Zij kent niet alleen aan de beantwoording maar ook aan het stellen van de vragen vrijheid toe. Voorstellen tot schrapping werden gedaan in 1909, 1912, 1913, 1914, maar telkens of dadelijk of uiteindelijk verworpen. Gereformeerde Bond en Confessionele Vereniging waren op dit punt actief. Ook in 1914 (2 x 10/9 stemmen). De proponentsformule, ingevoerd in 1888, kreeg reeds in 1906 zijn eerste bestrijding uit de kerk. In 1912 deed de Geref. Bond een poging, herhaald in 1913, in dat jaar ook de Conf. Vereniging met weer een andere alternatieve formule. In 1915 was er een brede actie van ds. H. A. J. Lütge, van Amsterdam, met veel predikanten, kerkeraden en classes achter zich. Duidelijk zou moeten worden gestipuleerd wat met het beginsel en het karakter van onze kerk wordt bedoeld en dat met het Evangelie van Jezus Christus geen ander is bedoeld dan hetgeen Christus en zijn apostelen zelf hebben gepredikt naar het getuigenis van de H.Schrift .Afgewezen. Zie ook VW.,dl. 1, p.473,495. In een artikel in <hi rend="italic">het Hervormd Zondagsblad</hi> (1914) nr. 23, zie VW., dl. 1, p. 493 vv., geeft N. zich rekenschap van zijn weerzin tegen de 'aandrijving der proponentsformule', zoals die door de Alg. Syn. Cie. zelf in werking gezet was door het bijeenroepen der zgn. grote of Haagse vergadering op 15.4.1914. Zie hierover VW., dl. 1, p. 475-523.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n100" type="end" place="end" n="100"><p>Zie noot 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n101" type="end" place="end" n="101"><p>Overgangsbep. 10 Ontwerp-1938: De kerk zal herziening van ... art. 27 Regl. op het Examen (ter hand nemen) " ... zolang dit art. 27 niet gewijzigd is wordt de verklaring van instemming met de grondleggende artikelen van de nieuwe kerkorde vereist." art. 11: Bij ... beroep ... en ... benoeming (verklaart men zich) te onderwerpen aan de geldende kerkorde m.n. aan de grondleggende bepalingen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n102" type="end" place="end" n="102"><p>Dr. J. Riemens (1875-1974), hervormd predikant o.a. te Leiden. Oprichter Hervormde Broederschap (op een predikantenvergadering 19.12.1913). Voorstander van een oecumenisch, dynamisch kerkzijn; voortrekker op gebieden van kerkzang, reorganisatie en christen-pacifisme. Zijn opkomen voor een christocentrische kernformule met betrekking tot belijdenis en reorganisatie betekende voor N. mystische vervaging (zie noot 74); vgl. zijn A WCC.-artikel <hi rend="italic">De reorganisatievoorstellen</hi> 14 (5.11.1937) nr. 1. Zie ook VW., dl. 1, p. 495 en Reitsma-Lindeboom, a.w., 4e dr., p. 560,(5e dr., p. 529). Riemens' activiteit zette in met een brochure <hi rend="italic">Is meerdere kerkelijke aaneensluiting onder ons Hervormden mogelijk?</hi> Referaat gehouden voor de predikanten uit de classis Zwolle, z.pl., z.j. (1 91 1). R. wil omlijning vooral bij de aanvaarding van het ambt, een de wacht betrekken bij de kernbelijdenis: het Evangelie naar apostolisch getuigenis, waarvan Jezus Christus én de prediker én het middelpunt is.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n103" type="end" place="end" n="103"><p>Zie bijlagen <hi rend="italic">2a, b, c.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n104" type="end" place="end" n="104"><p>Zie p. 436 en noot 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n105" type="end" place="end" n="105"><p>Zie p. 435 en noot 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n106" type="end" place="end" n="106"><p>Art. 7 Regl. Opzicht en Tucht ontwerp-1933 is congruent aan art. 7 Opzicht en Tucht ontwerp-1938 (noot 89), behoudens het slot. In plaats van 'vlg. art. 8 van het Regl.' komt 'vlg. art. 1 en 2 van het Regl.' Zie noot 80 en p. 463 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n107" type="end" place="end" n="107"><p>Tussen 1873 en 1878 kwam de synode in vele besprekingen tot het inzicht, dat'handhaving der leer geen kerkrechtelijke betekenis heeft, immers het algemeen christelijke is <pb n="485" ed="VW"/>hoger dan het hervormde'. Vgl. <hi rend="italic">Handelingen Synode 1878,</hi> p. 382.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n108" type="end" place="end" n="108"><p>Zie Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">De Hemmense zendingsstichting, NKL.</hi> 3 (jan. 1933) nr. 5. Op 22.4.1931 overleed de laatste heer van kasteel Hemmen, baron F. G. van Lynden. Hij riep drie stichtingen in het leven, te weten het Hemmense Fonds, het Lyndense Fonds en de Hemmense Zendingsstichting, alle ten doel hebbend inwendige en uitwendige zending te steunen. Hemmen werd zetel van de Centraal Bond voor Inwendige Zending en Christelijke Philantropische Inrichtingen. Het kasteel mocht dienen als rust- en conferentieoord.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n109" type="end" place="end" n="109"><p>In een bespreking van twee door het Reorganisatiecomité uitgegeven brochures, te weten prof. mr. Paul Scholten, <hi rend="italic">Het Reorganisatie-ontwerp verdedigd en Critiek en amendementen op de reorganisatievoorstellen,</hi> beide te Nijkerk z.j.; <hi rend="italic">AWCC. 14</hi> (1 3.5.1938) nr. 28. N.' reactie hierop in <hi rend="italic">De spanning in de kerk</hi> (nr. 64).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n110" type="end" place="end" n="110"><p>Zie VW., dl. 1, p. 356, n. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijk-denken-voorwaarde-voor-kerkorde.n111" type="end" place="end" n="111"><p>Zie n. 34.5.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="64" xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk" decls="#bibl-noordmans5.de-spanning-in-de-kerk">
<pb n="485" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De spanning in de kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De hoofdredacteur van dit blad schreef in nr. 29 dat de reorganisatiekwestie 'wel zowat doodgepraat' was.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Als ik dan toch nog iets tracht te zeggen in deze kolommen,</seg> <seg n="2.2.2">dan lijkt dat wel heel erg in strijd met de redactionele discipline.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Er bestaan echter enkele gronden waarop ik verschoning kan pleiten.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">1. Na het bovenbedoeld afsluitend artikel van prof. Obbink heeft S. P. Vermeer nog drie kolommen 'compres' over dit onderwerp gegeven (nr. 32).</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daardoor is het hek toch weer voorgoed van de dam.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">2. Na mijn stuk in het nummer van 5 november 1937,</seg> <seg n="2.6.2">dat ik op verzoek van de redactie over deze materie schreef,</seg> <seg n="2.6.3">zijn er,</seg> <seg n="2.6.4">als ik goed tel,</seg> <seg n="2.6.5">in ons blad zeven artikelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> over de reorganisatie geschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1"><hi rend="italic">Alle zeven tegen.</hi></seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Misschien is het goed,</seg> <seg n="2.8.2">als tenminste het la mort sans phrase niet zal worden toegepast,</seg> <seg n="2.8.3">nog een enkel woord vóór te zeggen.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">In ieder geval kan men niet zeggen dat in ons blad de Reorganisatie <hi rend="italic">door de voorstanders is</hi> doodgepraat.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">3. In het laatste stuk,</seg> <seg n="2.10.2">dat van Vermeer,</seg> <seg n="2.10.3">zijn wij nu zover gekomen dat iemand over het ontwerp schrijft zonder het onder ogen gehad te hebben.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Hij geeft beschouwingen over art. 70<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n3" rend="superscript">3</ref> en zegt dat het ná art. 8<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n4" rend="superscript">4</ref> komt.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Meer blijkt de heer Vermeer er niet van te weten.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Hij schrijft letterlijk:</seg> <seg n="2.13.2">"Ja,</seg> <seg n="2.13.3">in art. 70 van het ontwerp gaat men zelfs zo ver om uitdrukkelijk te verklaren dat een ambtsdrager afgezet kan worden alleen als zijn dwaling het karakter der kerk als Kerk van Christus aanraadt."</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">Daarvan <pb n="486" ed="VW"/>staat geen syllabe in art. 70.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">De schrijver heeft ergens opgevangen dat er zo'n artikel is,</seg> <seg n="2.15.2">maar weet niet wat er in staat.</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">Hij weet blijkbaar ook niet dat het ontwerp meer dan één reglement bevat.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Was dit wel het geval,</seg> <seg n="2.17.2">dan zou men kunnen denken dat art. 70 een drukfout is voor art. 7 Reglement van opzicht en tucht.</seg></s> <s n="2.18"><seg n="2.18.1">Maar deze rectificatie zou weer fataal worden voor de heer Vermeer,</seg> <seg n="2.18.2">want op het feit dat art. 70 ná art. 8 komt,</seg> <seg n="2.18.3">bouwt hij een hele redenering.</seg></s> <s n="2.19"><seg n="2.19.1">En dit hele betoog zou dadelijk kantelen als men leest:</seg> <seg n="2.19.2">art. 7.</seg></s> <s n="2.20"><seg n="2.20.1">Want 7 komt niet ná 8.</seg></s> <s n="2.21"><seg n="2.21.1">Deze schrijver mag 'in het poolijs' geweest zijn,</seg> <seg n="2.21.2">zoals hij schrijft,</seg> <seg n="2.21.3">in het ontwerp is hij een vreemdeling.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Op het stuk van argumenten lijkt het er dus wel heel erg op dat men zijn kruit verschoten heeft.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Gezien dit zevende stuk tégen in het <hi rend="italic">Weekblad,</hi></seg> <seg n="3.2.2"><hi rend="italic">voel</hi> ik lust mij bij prof. Obbink aan te sluiten en over te gaan tot het tellen van de neuzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze neuzen zullen toch in ieder geval in het ontwerp gestoken moeten worden en er is een kans dat ze weten wat er in staat.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Maar helemaal kan ik daar toch niet toe besluiten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Veel meer dan we zelf weten is de historie der mensheid en bovenal de kerkgeschiedenis met de prediking in haar middelpunt een verhaal van argumenten.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een goed argument gaat verder dan de oppervlakte van het bewustzijn.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En ook de grote spanning die er op dit ogenblik in de kerk heerst is er een van argument tegen argument.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Nu afgezien van de onzuivere bij mengsels die in een geestelijke strijd nooit ontbreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat wil echter niet zeggen dat deze strijd een academisch karakter zou dragen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Juist niet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De reorganisatiestrijd is een conflict tussen kerk en school.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat is in de hele negentiende eeuw het geval geweest,</seg> <seg n="5.4.2">maar het is nog nimmer zo duidelijk aan de dag getreden als nu.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het juridische bij Groen en de systematiek van Kuyper en ook nog min of meer bij Hoedemaker vormden daarvoor een beletsel.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De kerk komt thans in opstand tegen een schoolse behandeling van de vragen die haar geloof en inrichting betreffen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daarbij gaat het om de meest fundamentele stukken die haar bestaan raken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het gebeurt werkelijk niet uit weelde dat men in steeds breder kring vraagt naar een kerkinrichting die meer met de Schrift en de belijdenis overeenkomt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het verschil tussen administratie,</seg> <seg n="6.3.2">waaraan geen geestelijk oordeel toekomt,</seg> <seg n="6.3.3">en pastorale onderscheiding der geesten is toch groot genoeg om de beweging te verklaren die thans gaande is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Heeft de kerk dan in 1938 niets beters te doen dan fondsen beheren en vijlen aan reglementsartikeltjes?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dat we daarmee niet uit de moeilijkheden komen,</seg> <seg n="7.1.2">spreekt vanzelf.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Van alle kanten onder de voorstanders van reorganisatie wordt het erkend:</seg> <seg n="7.2.2">we zullen in de moeilijkheden komen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En met deze moeilijkheden houden de tegenstanders van het ontwerp zich nu op academische wijze bezig.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij rekenen ons voor welk een tegenstrijdig ding een beroep op 'de Schrift' is.</seg></s> <pb n="487" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat de bijbel in een tovercirkel ligt en dat de kerk er daarom niet bij kan komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Of dat een boer geen verstand van theologie heeft,</seg> <seg n="7.6.2">evenmin als een theoloog van de boerderij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Dat een classicale vergadering hoofdzakelijk is samengesteld uit jonge dominees en dorpsouderlingen en daarom niet over de leer kan oordelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Of dat de drie formulieren een uitgebreid theologisch leerboek zijn en daarom niet kunnen gehandhaafd worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De voorstanders zien de moeilijkheden ook wel.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar ze komen er tegen op dat van een geestelijke oefening een verstandelijke puzzel gemaakt wordt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wanneer men,</seg> <seg n="8.3.2">op voetspoor van prof. Brouwer,</seg> <seg n="8.3.3">zegt dat de kerk niet bij de Schrift kan komen,</seg> <seg n="8.3.4">dan is dat alleen waar op de manier van de bekende Griekse paradox,</seg> <seg n="8.3.5">die ontkent dat Achilles een schildpad kan inhalen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In het geloofsleven zelf put de kerk dagelijks uit de Schrift.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Of een boer verstand heeft van theologie,</seg> <seg n="9.1.2">kan misschien een enkele maal in twijfel getrokken worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Allicht weet hij niet wat er eerst geweest is,</seg> <seg n="9.2.2">een kip of een ei.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar over een preek kan hij zeker oordelen,</seg> <seg n="9.3.2">anders deugt deze niet.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij weet best wat zonde is en dat weet een professor niet;</seg> <seg n="9.4.2">want het is waar wat Kierkegaard zegt,</seg> <seg n="9.4.3">dat de zonde in de preek thuishoort en niet in de wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En zo weet hij ook wat vergeving is en al het andere uit de preek.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat de ambten soms gedragen worden door jonge of rustieke figuren,</seg> <seg n="10.1.2">kan moeilijk worden ontkend.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar dat dit een kerk onwaardig zou zijn,</seg> <seg n="10.2.2">laat zich moeilijk volhouden sedert Amos de koeherder en Jeremia de jongeling profeten waren.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij zelf vonden dat een bezwaar,</seg> <seg n="10.3.2">maar God niet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">En dat de drie formulieren een theologisch leerboek zouden zijn,</seg> <seg n="11.1.2">is misschien even waar als dat 70 ná 8 komt,</seg> <seg n="11.1.3">maar het is tegelijk even apocrief als de rest van het stuk van de heer Vermeer.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wij komen er tegen in verzet dat zulke belangrijke stukken uit geloof en kerkorde als daar zijn:</seg> <seg n="12.1.2">de Schrift,</seg> <seg n="12.1.3">de prediking,</seg> <seg n="12.1.4">het ambt,</seg> <seg n="12.1.5">de belijdenis,</seg> <seg n="12.1.6">op zulke wijze behandeld worden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Nog meer dan de bijzonderheden van het ontwerp is dit de oorzaak van de spanning in de kerk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wanneer hier geen verandering komt</seg> <seg n="12.3.2">- door nadere bezinning,</seg> <seg n="12.3.3">wat God geve</seg> <seg n="12.3.4">- zal zich,</seg> <seg n="12.3.5">zo laat het zich aanzien,</seg> <seg n="12.3.6">in snel tempo een scheiding<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n9" rend="superscript">9</ref> voltrekken die wij zouden betreuren.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar wat het zwaarste is,</seg> <seg n="12.4.2">moet ook het zwaarste wegen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De kerk mag haar wezenstrekken niet laten uitwissen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="485" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>In de nummers 3, 10, 18, 27, 28, 29, 32. Nu ik dit corrigeer, zijn het er al weer meer.</p></note>
<pb n="487" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>K. Strijd in nr. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Prof. Korff te Zwolle.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Prof. Brouwer in nr. 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>S. P. Vermeer in nr. 32.</p></note>
<pb n="488" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="488" ed="VW"/><hi rend="italic">AWCC.</hi> 14 (24.6.1938) nr. 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> publiceerde in de 14e jg.: nr. 1 (5.11.1937) <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> <choice><sic>Noordrnans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Noordmans</corr></choice>, <hi rend="italic">De reorganisatievoorstellen</hi> (ons nr. 60); 3 (19.11.1937) H. H. Barger, <hi rend="italic">Het reorganisatievoorstel der synode; 10</hi> (7.1.1938) H. Th. Obbink, <hi rend="italic">Het reorganisatierapport;</hi> 18 (4.3.1938) A. M. <hi rend="italic">Brouwer, Reorganisatie;</hi> 27 (6.5.1938) K. Strijd, <hi rend="italic">Reorganisatie en protestantse ethiek; 28</hi> (1 3.5.1938) A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Reorganisatie;</hi> 29 (20.5.1938) H. Th. Obbink, <hi rend="italic">Reorganisatie;</hi> 32 (10.6.1938) S. P. Vermeer, <hi rend="italic">Naar de kerk </hi><choice><sic>ofnaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">of naar</hi></corr></choice><hi rend="italic"> de sekte;</hi> 33 (17.6.1938) S. P. Vermeer, <hi rend="italic">Bezwaren en gevaren;</hi> 34 (24.6.1938) <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">De spanning in de kerk</hi> (ons nr. 64); 35 (1.7.1938) W. A. Zeydner, <hi rend="italic">Verwerpen niet velen wat zij niet kennen?</hi>; 36 (8.7.1938) M. van Rhijn, <hi rend="italic">Verontrustende verschijnselen l;</hi> 37 (15.7.1938) M. van Rhijn, <hi rend="italic">Verontrustende verschijnselen 2.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Art. 70 AR. ontwerp-1938: "Hervorming van de belijdenis wordt door de algemene synode ter hand genomen, hetzij op eigen initiatief, hetzij op een daartoe strekkend voorstel van een classicale vergadering of provinciale synode. Alvorens tot behandeling hiervan over te gaan, wint de algemene synode advies in van de in art. 60 sub a genoemde cie. voor belijdenis en liturgie. Indien zij tot de conclusie komt dat hervorming van de belijdenis nodig en het ogenblik daartoe gekomen is, formuleert zij deze en raadpleegt daaromtrent andere kerken, op wier oordeel zij prijs stelt. Na kennis genomen te hebben van het gevoelen dezer kerken, kan de synode met een meerderheid van tenminste twee derde van haar leden besluiten een voorstel tot hervorming der belijdenis voor te leggen aan een opzettelijk daartoe bijeengeroepen kerkvergadering, bestaande uit de leden der algemene synode en tweemaal zoveel afgevaardigde predikanten en ouderlingen, die daartoe door de provinciale synoden worden benoemd. Deze kerkvergadering neemt omtrent de aanhangige hervorming een eindbesluit en kan deze vaststellen, indien tenminste twee derde harer leden zich daarvóór verklaart." Dit artikel, waarin de weg tot hervorming der belijdenis wordt aangegeven, moet gelezen worden tegen de achtergrond van art. 8 lid 5 AR., waarin het geloof der kerk, mede vervat in haar historische belijdenis als regel van geloof en leven geldt, met andere woorden als maatstaf voor tuchtoefening. Dus toch kerkrechtelijke geldigheid der oude belijdenisschriften. En juist daartegen had volgens Brouwer KO. zich tot het laatste toe hardnekkig verzet. Zie A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Hervorming-Handhaving, KO.</hi> 7 (mei 1938) nr. 1. Voor art. 7 Reglement kerkelijk opzicht en tucht, ontwerp- 1 938, zie n. 63.89. Voor art. 8, zie bijlage 2e. Zie ook n. 62.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Prof. Brouwer had in de synode van januari 1938 de volgende wijziging in art. 8 van het concept Algemeen Reglement voorgesteld: "De zorg voor het belijden der kerk, door aan dit belijden nieuwe vorm te geven en van dit belijden de handhaving te behartigen, opdat het geloof der kerk in haar verkondiging en in haar belijdenisschriften en liturgische formulieren steeds zuiverden tot uitdrukking kome." Ter synode januari 1938 telefoneerde Berkelbach v.d. S. met Haitjema en <choice><sic>Schoflen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Scholten</corr></choice> ten aanzien van het verzoek of 'belijdenis' in 'belijden' kon worden veranderd, hetgeen toegestaan werd. Dit beïnvloedde de stemming, ook al werd het in de vorm van een amendement verworpen. Brouwers standpunt maakte deel uit van een discussie over belijdenis en belijden. N. zag hier geen verschil, hij noemde het ter moderamenvergadering-KO. dd. 8.4.1938 'een woordenboek-kwestie'. Verslag vergadering in <hi rend="italic">KO.</hi> 6 (april 1938) nr. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>In het door N. reeds aangehaalde artikel (nr. 29) sluit Obbink zich aan bij de algemene onderstelling, "dat de synodale heren - en dus ook andere heren - ondanks alle gepraat en geschrijf - hun reeds lang ingenomen standpunt zullen handhaven." Argumenten kunnen niets veranderen. De fout schuilt niet in de organisatie, maar in de mensen. Voor H. Th. Obbink zie n. 511,2.7. - Over tuchtoefening door classicale vergaderingen schreef O.: "Daar zullen niet-theologen (ouderlingen) ... tezamen met hun predikanten, waarvan ook zeker <hi rend="italic">50%</hi> de juiste maatstaf niet zullen kunnen vinden ... de beslissing in handen hebben." Vgl. <hi rend="italic">AWCC.</hi> 14 (7.1.1938) nr. 10.</p></note>
<pb n="489" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p><pb n="489" ed="VW"/>Op het moment van verschijnen van dit artikel (24.6.1938) is het geschil reeds buiten het kerkelijk erf nl. in de NRC. zichtbaar geworden. De voorgeschiedenis liep aldus: A. M. Brouwer, in een laatste poging leertuchtprocedures uit het ontwerp- 1938 te elimineren, had een aantal amendementen voorgesteld, waarvan die in art. 8, lid 5 het voornaamste was (zie noot 4). In KO. 7 (juni 1938) nr. 2 plaatste A. M. B. een <hi rend="italic">Advies,</hi> waarin hij het deed voorkomen of het de Uitvoerende Commissie (orgaan door KO. ingesteld ter wille van de eenheid van beleid in de verdeelde vereniging) was, die dit Advies deed uitgaan, ofschoon hij anderzijds ondertekende met zijn initialen A. M. B. Het advies hield in: steun aan de amendementen-Brouwer. Hierop ontstaat een oorlogje in de <hi rend="italic">NRC.</hi> Dit blad neemt nl. het KO-artikel over, maar zonder de initialen van A. M. B. en als afkomstig van de Uitvoerende Commissie. N. schrijft in het zelfde nummer (21.6.1938 Avondblad) een reactie op het KO.-artikel, waaraan hij het wekken van een valse schijn verwijt. In datzelfde nummer verschijnt ook een stuk ondertekend door de moderamenleden van KO., G. van der Leeuw, <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans en C. G. Wagenaar, waarin zij de Uitvoerende Commissie in gebreke stellen, aangezien besloten was dat A. M. B. een brochure 'geheel op eigen hand 'zou schrijven' om de spanning in de Vereniging niet nog groter te maken'. Enkele dagen later schrijft N. opnieuw een 'Ingezonden', getiteld <hi rend="italic">Een vreemd advies,</hi> waarin hij bij zijn mening blijft, dat Brouwer als er 'wij' staat blijkbaar de pluralis majestatis gebruikt, terwijl de Uitvoerende Commissie die hij sprekende invoert niets te adviseren had. Hierop volgt weer <choice><sic>een'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">een '</corr></choice>Ingezonden'van G. W. Oberman, lid van de Uitv<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">. </corr></choice>Cie. en secretaris van de Vereniging KO., waarin hij - met een klein voorbehoud (alle leden der Uitv. Cie. waren niet aanwezig) - Brouwer bijvalt. Uiteindelijk - het is dan al begin juli geworden - bevestigt 0. dan nog eens, dat Br. wel degelijk op verzoek van de Uitv. Cie. zijn advies gaf. Het uitvoerigst is het 'Ingezonden' van A. M. B. (verzonden 23.6.1938) zelf en getiteld <hi rend="italic">Reorganisatie en Pluralis Majestatis.</hi> Hij zegt daarin o.a. dat hij steeds uitgesproken heeft te willen blijven binnen de grenzen van <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">het '</corr></choice>Akkoord', dat niets wist van 'hervorming en handhaving'; ook stond in het Akkoord, dat leertucht alleen mocht plaatshebben 'in de geest van KO.', wat zou impliceren deskundige voorlichting, die z.i. in het ontwerp- 1938 ontbrak. Br. verklaart verder, dat deze aanval van N. hem tot een overtuigd tegenstander van het ontwerp heeft gemaakt. Daarnaast heeft vooral het geschrift van N. <hi rend="italic">Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde</hi> hem overtuigd van het gevaar van een 'ongeestelijk, gemakzuchtig optreden'. Hier vinden we het 'oude statische kerkbegrip met enkele uitpuilingen', onbijbels van aard ten aanzien van de ambten, de zending, de oecumene, de liturgie, de leer, de staat. Br. wil alleen de bijbelse, zuiver geestelijke, profetische tucht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Voor dit inzicht zie o.a. <hi rend="italic">Herschepping,</hi> VW., dl. 2, p. 218. Zie voorts n. 34.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>"Eigenlijk hoort de zonde in geen enkele wetenschap thuis. Zij is het onderwerp van de preek, waar de enkeling als enkeling tot de enkeling spreekt." Vgl. S. Kierkegaard, Angst, vert. S. van Praag, Amsterdam z.j. <choice><sic>(1 936</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1936</corr></choice>), p. 17; ook: <hi rend="italic">Der Begriff Angst, Eine schlichte psychologische Überlegung in Richtung auf das dogmatische Problem der Erbsünde, uitg.</hi>E.Hirsch, Düsseldorf 1952, p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De verhouding tot de ethische medestanders wordt steeds meer gedistantieerd. Zie onze nrs. 50 ('hoogmoed'), 48 ('liebäugeln met de cultuur') en 65 ('duivel der ethische autonomie'); Kroniek <hi rend="italic">Woord en Wereld, 1</hi> (1939), p. 475 vv. (VW., dl. 4); VW., dl. 3, p. 503 vv. Zie ook de brief van J. Koopmans aan N. dd. 1.9.1938, welke van bedanken voor KO. door N., D. Tromp en hemzelf rept. Zij zouden zich alsnog weerhouden hebben gevoeld door het 'ethisch familiebloed'. - J. Koopmans (1905-1945), hervormd predikant (o.a. te Amsterdam), naar eigen getuigenis (brief dd. 9.7.1934) Noordmans' leerling en blijkens de gehele correspondentie K.-N., zijn geestverwant, publiceerde in deze tijd zijn Utrechtse dissertatie, waarover hij met N. contact onderhield: <hi rend="italic">Het oudkerkelijk dogma in de Reformatie bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938; vgl. ook K.' felle brochure <hi rend="italic">Vrijzinnige </hi><pb n="490" ed="VW"/><hi rend="italic">bezwaren beantwoord,</hi> Nijkerk (mei) 1938, uitg. Reorganisatiecomité. Voor Tromp, vgl K.H. Miskotte in D. Tromp, <hi rend="italic">Verbond tegen het lot,</hi> Amsterdam 1949, p. 5-21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-spanning-in-de-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De diepte van de kloof, die de voorstanders en de tegenstanders van het ontwerp- 1938 verdeeld hield, kan o.a. blijken uit het naschrift van prof. Obbink als hoofdredacteur van <hi rend="italic">het Algemeen Weekblad</hi> bij dit artikel. Vermeld zij tevens dat N.'naam stilzwijgend werd afgevoerd van de lijst van medewerkers aan het A <hi rend="italic">WCC.;</hi> vgl. H. Bartels, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 188. Obbink schreef: <hi rend="italic">"Een rechtzetting.</hi> Nog altijd wordt gesuggereerd - zie het artikel van Noordmans in dit nummer - dat wij, die het voorgestelde reorganisatie-reglement verfoeien, de tegenwoordige kerkelijke toestand willen handhaven. Dat is onwaar en een voorstelling tegen beter weten in. Wij willen reorganisatie, maar wij willen niet dit reglement, omdat het naar inquisitie voert en de Heilige Schrift naar de achtergrond schuift, dus omdat het geen reorganisatie maar desorganisatie brengt en een hopeloze verwarring sticht. Het staat niet zó: of dit reglement of niets. Het staat zó: of dit reglement of een béter."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="65" xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase" decls="#bibl-noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase">
<pb n="490" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De reorganisatie in een nieuwe fase<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een enkele lezer zal,</seg> <seg n="2.1.2">bij het lezen van de titel van dit opstel,</seg> <seg n="2.1.3">misschien in verleiding komen daarop te reageren met een sceptisch:</seg> <seg n="2.1.4">'de hoeveelste?'</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">En in dat geval zou ik bereid zijn hem dit na te zeggen,</seg> <seg n="2.2.2">alleen in andere toonaard.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik bedoel daarmee,</seg> <seg n="3.1.2">dat reeds uit een oogpunt van waarschijnlijkheids-rekening de zaak eenmaal haar beslag moet krijgen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Voor de kerk kunnen wij ons moeilijk een onwaarschijnlijker toestand denken dan die,</seg> <seg n="3.2.2">waarin wij ons thans bevinden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En het is niet aan te nemen,</seg> <seg n="3.3.2">dat dit abnormale evenwicht steeds zou kunnen standhouden in een eeuw,</seg> <seg n="3.3.3">waarin zich zulk een geweldig oordeel voltrekt over alle geestelijke formaties.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men kent de feiten,</seg> <seg n="4.1.2">die tot deze opmerking aanleiding geven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De synode aanvaardde de conclusie van haar commissie-ad-hoc,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.2.2">waarin deze adviseerde 'het ontwerp-januari 1938 niet vast te stellen,</seg> <seg n="4.2.3">maar te besluiten,</seg> <seg n="4.2.4">de zaak der reorganisatie over te brengen bij de Algemene Synodale Commissie,</seg> <seg n="4.2.5">ten einde deze in overleg met de gezamenlijke kerkelijke hoogleraren beraadslage,</seg> <seg n="4.2.6">wat te doen zij,</seg> <seg n="4.2.7">om de in de consideraties der kerk over het ontwerp-1938 tot uiting gebrachte inzichten en wensen het beste tot haar recht te doen komen'.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dit advies werd gegeven "gehoord de consideraties der kerk,</seg> <seg n="4.3.2">die wel</seg> <seg n="4.3.3">- zij het op verschillende gronden</seg> <seg n="4.3.4">- er op wijzen,</seg> <seg n="4.3.5">dat een meerderheid een niet nader bepaalde reorganisatie wenst,</seg> <pb n="491" ed="VW"/><seg n="4.3.6">maar tevens,</seg> <seg n="4.3.7">dat de meerderheid de in het onderhavige ontwerp vervatte niet wil".</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarmee is de nieuwe fase,</seg> <seg n="5.1.2">waarin de reorganisatie-beweging gekomen is,</seg> <seg n="5.1.3">aangeduid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het eerste wat ons hierbij opvalt,</seg> <seg n="5.2.2">is de continuïteit,</seg> <seg n="5.2.3">die er is op te merken tussen de stand van zaken vóór en na de synodale beslissing.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Immers deze laatste houdt geen absolute verwerping van de voorstellen in.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Wel is het ontwerp-1938 van de baan.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Maar de consideraties der kerk daarover worden aan de Synodale Commissie geëndosseerd,</seg> <seg n="5.5.2">met de opdracht daaruit gevolgtrekkingen te maken met het oog op 'een niet nader bepaalde reorganisatie',</seg> <seg n="5.5.3">die de kerk wel wenst.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Mocht daaruit dus te avond of morgen een nieuw voorstel geboren worden,</seg> <seg n="5.6.2">dan zou dat z'n ontstaan te danken hebben aan het beraad der kerk over dat van 1938.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Nu sla men deze duurzaamheid in de situatie niet te hoog aan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De 'inzichten en wensen',</seg> <seg n="6.2.2">waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="6.2.3">stammen uit een discussie,</seg> <seg n="6.2.4">waarin de meerderheid dergenen die daaraan deelnamen tegen het ontwerp was.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dit feit was het juist,</seg> <seg n="6.3.2">wat de synode tot eenparige afwijzing bewoog.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Daaruit zou men derhalve evengoed kunnen afleiden dat de zaak nu precies andersom komt te staan.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Men zou kunnen zeggen dat het materiaal,</seg> <seg n="6.5.2">waaruit de Synodale Commissie iets te vormen heeft,</seg> <seg n="6.5.3">in hoofdzaak heterogeen is met de stof,</seg> <seg n="6.5.4">waaruit het afgewezen voorstel is opgebouwd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Hoe het daarmee nu in werkelijkheid staat,</seg> <seg n="7.1.2">valt niet met één oogopslag te overzien.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Daarmee zijn allerlei waarderingen gemoeid die in sommige gevallen merkwaardige uitkomsten brengen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het geldt hier alle.-minst een rekensom,</seg> <seg n="7.3.2">waarbij men een aantal inzichten en wensen van de 1427 tegenstemmers<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n3" rend="superscript">3</ref> in de classicale vergaderingen bij elkaar zou kunnen optellen om tot het gewenste resultaat te geraken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De commissie-Addink<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n4" rend="superscript">4</ref> sprak zelf van eindcijfers die <hi rend="italic">handwijzers</hi> zijn,</seg> <seg n="7.4.2">welke wel eens doen aarzelen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Wanneer dit reeds gezegd kan worden van het cijfermateriaal,</seg> <seg n="7.5.2">dan geldt het nog oneindig veel meer omtrent de geestelijke zin van het uitgebrachte votum.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De opvattingen op de beide vleugels,</seg> <seg n="7.6.2">die het reorganisatie-front hebben omvat,</seg> <seg n="7.6.3">staan lijnrecht tegen elkaar over,</seg> <seg n="7.6.4">zodat het ene inzicht het andere en de ene wens de andere precies opheft.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wanneer ik hier bij het beeld van de commissie-ad-hoc mag blijven,</seg> <seg n="7.7.2">dan zou ik willen zeggen dat de adviezen van de 1427 tegenstemmers slechts in negatieve zin als handwijzer te gebruiken zijn.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Op deze handwijzer staat:</seg> <seg n="7.8.2">niet zulk een reorganisatie.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Meer zal de Synodale Commissie,</seg> <seg n="7.9.2">zelfs met behulp van de kerkelijke professoren,</seg> <seg n="7.9.3">er niet uit kunnen lezen.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Zodra de inzichten en wensen van de 1427 naar hun positieve waarde worden bekeken,</seg> <seg n="7.10.2">doen ze elkaar te niet en tasten degenen die daaruit iets moeten te voorschijn brengen in het ledige.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Van hieruit gezien kan het endossement aan de Synodale Commissie moeilijk anders worden gezien dan als een symbolische handeling,</seg> <seg n="8.1.2">waarbij <pb n="492" ed="VW"/>deze commissie als doofpot fungeert en de kerkelijke hoogleraren het deksel vasthouden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit zou niet het geval behoeven te zijn,</seg> <seg n="9.1.2">wanneer dat 'niet zulk een reorganisatie' op het formele in het ontwerp sloeg.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Als het enkel betrekking had op de uitwerking van de beginselen,</seg> <seg n="9.2.2">die aan het ontwerp-1938 ten grondslag liggen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dan zou inderdaad met het overleg in de Synodale Commissie en het advies van enkele hoogleraren in het kerkrecht heel wat te bereiken zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Men zou het dan zo kunnen beschouwen,</seg> <seg n="9.4.2">dat het ontwerp-1938 feitelijk aan de orde blijft en het college,</seg> <seg n="9.4.3">dat waakt als de synode naar huis toe is en slaapt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n5" rend="superscript">5</ref> als deze vergadert,</seg> <seg n="9.4.4">natuurlijkerwijze zorgzaam met de voorstellen bezig blijft tot de synode weer vergadert.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dit zou dan voor deze commissie,</seg> <seg n="9.5.2">aan welke alleen de uitvaardiging van de door de kerk aangenomen reglementen is opgedragen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="9.5.3">nog wel ongewoon werk zijn,</seg> <seg n="9.5.4">maar dat zou te verklaren zijn door de buitengewone omstandigheden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Op dezelfde wijze zou dan te motiveren zijn het betrekken van de kerkelijke hoogleraren in het overleg.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Immers dezen zijn ook in de synode bij toerbeurt adviseurs en bovendien is een der zaken die aan de Synodale Commissie zijn opgedragen de correspondentie met bedoelde hoogleraren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Bovenbedoelde omstandigheden mogen echter niet aanwezig worden geacht.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het betreft hier geen verschil omtrent de uitwerking van de beginselen in het ontwerp.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Integendeel,</seg> <seg n="10.3.2">de discussie die in de laatst verlopen maanden gevoerd werd bracht diepe principiële verschillen aan de dag,</seg> <seg n="10.3.3">ook in groepen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n6" rend="superscript">6</ref> waarin een zekere mate van overeenstemming bestond.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De 'inzichten en wensen',</seg> <seg n="10.4.2">waarmee de Synodale Commissie te doen zal krijgen,</seg> <seg n="10.4.3">houden verband met tegenstellingen op dogmatisch en kerkrechtelijk gebied die in vele gevallen onoverbrugbaar zullen blijken of reeds gebleken zijn.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En dat is niet alleen het geval tussen de 902 voorstemmers en de 1427 tegenstemmers,</seg> <seg n="10.5.2">maar nog meer tussen de laatsten onderling,</seg> <seg n="10.5.3">hoe vaak ze ook van elkanders argumenten gebruik mogen hebben gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hiermee is een zeer paradoxale toestand geschapen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Uit een bepaald oogpunt gezien kan men 'cum grano salis' zeggen dat het ontwerp aanblijft.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De Synodale Commissie die,</seg> <seg n="11.3.2">hoewel zelve geen bestuur,</seg> <seg n="11.3.3">de machinerie der kerk gaande houdt als de synode naar huis is en aan wie in normale gevallen de uitvaardiging ener kerkelijke wet toevalt,</seg> <seg n="11.3.4">treedt in dit buitengewone geval beredderend op en heeft tot taak ontvangen om in het overweldigende materiaal der kerkelijke adviezen orde te scheppen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Uit de schok tussen het ontwerp-1938 en de consideraties daarop zou dan als resultante een nieuw ontwerp geboren moeten worden,</seg> <seg n="11.4.2">dat logisch als een geamendeerd ontwerp-1938 zou moeten worden gezien.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Daarop komt ook <pb n="493" ed="VW"/>ongeveer neer wat ds. Barbas<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n7" rend="superscript">7</ref> in de synode heeft gezegd.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Als volgt:</seg> <seg n="11.6.2">"Het is een begrafenis,</seg> <seg n="11.6.3">en toch ook weer niet een begrafenis.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wij houden de reorganisatie vast en arbeiden voort op de arbeid dezer reorganisatiecommissie.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De kerk zal nooit kunnen zeggen,</seg> <seg n="11.8.2">dat de synode dit ontwerp in de doofpot heeft gestopt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ook de commissie-Addink <choice><sic>zelve. geeft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zelve geeft</corr></choice> het bestaan ener zekere continuïteit toe,</seg> <seg n="11.9.2">al drukte zij zich uit de aard der zaak meer gereserveerd uit.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Nadat zij amendering heeft afgeraden,</seg> <seg n="11.10.2">omdat die van zo ingrijpende aard zou worden dat ze een nieuw ontwerp zou scheppen,</seg> <seg n="11.10.3">waarop de adviezen der kerk opnieuw zouden moeten worden gevraagd,</seg> <seg n="11.10.4">geeft de commissie toch uiting aan haar gevoelen "dat het aangeboden ontwerp van betekenis moet worden geacht in de historische ontwikkeling der Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="11.10.5">welke betekenis uit de aard der zaak door de voorstanders anders gewaardeerd wordt dan door de tegenstanders."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Als restrictie op haar advies om niet te amenderen in de synode,</seg> <seg n="11.11.2">kan en mag men hierin lezen dat ook de commissie-ad-hoc de endossering aan de Synodale Commissie bedoelt als een weg tot amendering van het aanhangige ontwerp,</seg> <seg n="11.11.3">in heel wijde zin;<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="11.11.4">waarbij trouwens volgens haar de duurzaamheid van het ontwerp door voor- en tegenstanders in tegengestelde zin kan worden aanvaard,</seg> <seg n="11.11.5">wat weer leidt tot volledige oplossing der amenderingsgedachte.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hiermee is dan het eerste gezichtspunt aangegeven;</seg> <seg n="12.1.2">de amendering zou,</seg> <seg n="12.1.3">als te omvangrijk en te ingrijpend,</seg> <seg n="12.1.4">de synode gedrongen hebben in ongewone banen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij zou tegenover dit ontwerp reeds iets van haar bestuurs-karakter hebben afgelegd en aan de Synodale Commissie een taak hebben opgedragen die beter te rechtvaardigen valt met behulp van de bepalingen van het door de synode verworpen ontwerp-1938 dan met die van de geldende reglementen der Nederlandse Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Immers,</seg> <seg n="12.3.2">volgens art. 58 Alg.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Regl. van genoemd ontwerp worden de leden der daar voorgestelde Algemene Synodale Commissie <hi rend="italic">uit de Algemene Synode</hi> gekozen,</seg> <seg n="12.4.2">wat bij de Synodale Commissie uit de geldende kerkorde niet het geval is.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De Algemene Synodale Commissie uit de verworpen voorstellen draagt een zuiver presbyteriaal karakter en verschilt in wezen niet van de andere synodale commissies die daar worden voorgesteld.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Ze doen allen synodaal werk en vormen verbindingen van synode tot synode.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wat de synode nu gedaan heeft is toepassing van art. 58 Alg.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Reglement van het ontwerp-1938 en niet van art. 66 Alg.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Reglement der Nederlandse Hervormde Kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De Synodale Commissie,</seg> <seg n="13.4.2">zoals wij die kennen,</seg> <seg n="13.4.3">is een apart instituut tussen de besturen in.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het is een merkwaardig symptoom <pb n="494" ed="VW"/>van de verlegenheid waarin de kerk zich bevindt en van de betekenis van de verworpen voorstellen,</seg> <seg n="13.5.2">dat de synode zich genoodzaakt heeft gezien een weg te volgen,</seg> <seg n="13.5.3">waarvoor de aanwijzingen in haar eigen reglementen ontbreken en die haar brengt in het spoor van de voorstellen die ze bezig was af te wijzen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wanneer ik zou moeten zeggen wat ik het belangrijkste acht,</seg> <seg n="13.6.2">de opzettelijke aanhouding van de voorstellen door de verwijzing van de consideraties naar de Synodale Commissie of deze onwillekeurige toepassing van het verworpen reglement,</seg> <seg n="13.6.3">dan zou ik mij ongetwijfeld voor het laatste uitspreken.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Want vlak tegenover de amenderingsgedachte staat het grimmige feit dat er 1427 tegenstemmers waren en 902 voorstemmers.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De inzichten en wensen van de laatsten zijn bekend uit het ontwerp en uit de publikaties die van hun zijde daarop betrekking hadden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wanneer er sprake zal zijn van amendering in zeer wijde zin,</seg> <seg n="14.3.2">zodat deze valt buiten het kader van de gewone wetgevende arbeid in de synode,</seg> <seg n="14.3.3">dan zullen daarbij de consideraties van de talrijke tegenstanders vooral als richtsnoer moeten dienen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ik wees er reeds op hoe aan het einde van de conclusie der commissie-Addink het paradoxale van de toestand om de hoek komt kijken.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het aangeboden ontwerp moet van betekenis worden geacht in de historische ontwikkeling der kerk,</seg> <seg n="14.5.2">maar voor- en tegenstanders waarderen die betekenis verschillend.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Daarbij komt dan nog dat de tegenstanders haar onderling weer verschillend waarderen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">En op dat laatste komt het juist aan als de gevoelens der tegenstemmers,</seg> <seg n="14.7.2">die de meerderheid vormen,</seg> <seg n="14.7.3">uit de aard der zaak bij een brede amendering het meest naar voren zullen komen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Wat zal de Synodale Commissie daarvan moeten maken?</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Aan deze zijde komt De Haas<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n10" rend="superscript">10</ref> naast Severijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n11" rend="superscript">11</ref> te staan en Beversluis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n12" rend="superscript">12</ref> naast Lingbeek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het zal heel moeilijk zijn hun inzichten en wensen met elkaar in overeenstemming te brengen.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Alleen een 'modus vivendi',</seg> <seg n="14.11.2">zoals indertijd door Utrechtse hoogleraren voorgesteld,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="14.11.3">zou dan nog een kans bieden.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Maar daarmee zou alle continuïteit met het te amenderen voorstel verbroken zijn.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Wanneer deze inzichten verwerkt moesten worden in het kader van <choice><sic>ontwerp1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1938</corr></choice> zouden ze onmiddellijk elkaar en het ontwerp vernietigen.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Hier zie ik geen reële kansen,</seg> <seg n="14.14.2">wanneer de reorganisatie-beweging niet zal ontaarden in een kerkrechtelijk geknutsel dat ons oecumenisch nog meer zou isoleren dan thans reeds het geval is.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Het gevaar is niet denkbeeldig dat wij,</seg> <seg n="14.15.2">door daarin betrokken te raken,</seg> <seg n="14.15.3">een kerkelijk-politiek spel gaan drijven dat ons bij de handen afbreekt.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">Indien ooit,</seg> <seg n="14.16.2">dan hebben we ons in de huidige tijdsomstandigheden aan opportunisme te spenen.</seg></s> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">'Houdt Christus zijne kerk in stand,</seg> <seg n="14.17.2">zo mag de hel vrij woeden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Een reorganisatie moet uit geestelijke motieven voortkomen en zuiver principieel worden afgewikkeld.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">De kerkorde moet uit de Schrift worden afgeleid;</seg> <seg n="14.19.2">zij moet uitdrukking zijn van de belijdenis en zij moet de prediking dienen.</seg></s> <s n="14.20"><seg n="14.20.1">Op deze eisen <pb n="495" ed="VW"/>des Geestes kan men geen amendementen maken,</seg> <seg n="14.20.2">ook al bezit men de consideraties van 1427 mensen.</seg></s> <s n="14.21"><seg n="14.21.1">Natuurlijk weet ik wel,</seg> <seg n="14.21.2">dat de laatste verabsolutering alleen bij God staat.</seg></s> <s n="14.22"><seg n="14.22.1">Maar wij worden toch gemaand op onze hoede te zijn voor relativeringen in de kerkelijke politiek.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daarom ben ik op dit punt minder optimistisch dan de redacteur van dit tijdschrift.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Prof. Haitjema heeft ten opzichte van de conclusie der <choice><sic>commissic</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">commissie</corr></choice> onderstreept:<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="15.2.2"><choice><sic>Ie. dat de zaak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1e. dat de zaak</corr></choice> der reorganisatie aanhangig blijft,</seg> <seg n="15.2.3">en 2e. dat de kerk,</seg> <seg n="15.2.4">door middel van de Synodale Commissie,</seg> <seg n="15.2.5">nog meer <choice><sic>de leiding neemt dan te voren., Beide punten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37">de leiding neemt dan te voren.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing e afgeleid uit een losse komma in de bron ('te voren.,') en uit de inhoud van de noot</note><choice><sic>de leiding neemt dan te voren., Beide punten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"> </corr></choice><s n="15.3"><seg n="15.3.1"><choice><sic>de leiding neemt dan te voren., Beide punten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37">Beide punten</corr></choice> moet men,</seg> <seg n="15.3.2">om ze zuiver te zien,</seg> <seg n="15.3.3">op elkaar betrekken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De zaak blijft aanhangig;</seg> <seg n="15.4.2">maar op welke wijze?</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De kerk neemt door de Synodale Commissie nog meer de leiding;</seg> <seg n="15.5.2">maar waarheen brengt dit de reorganisatie?</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik zie nu af van de merkwaardige omstandigheid waarop ik boven wees dat de synode,</seg> <seg n="16.1.2">om de zaak naar eis te kunnen behandelen en de Synodale Commissie te kunnen inschakelen,</seg> <seg n="16.1.3">haar eigen reglementen opzij heeft moeten zetten en zich heeft moeten bedienen van een der artikelen van het verworpen ontwerp.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Van hoeveel betekenis deze geste uit een hoger gezichtspunt ook moge zijn,</seg> <seg n="16.2.2">reglementair blijft het voorlopig een fout.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit is echter niet het ergste.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Er is evenveel reden zich met bezorgdheid af te vragen of de zaak der reorganisatie terecht had moeten komen in een college dat geheel buiten de <hi rend="italic">eigenlijke</hi> besturende,</seg> <seg n="17.2.2">wetgevende en rechtsprekende functies der kerk staat en dat alleen is ingesteld omdat het,</seg> <seg n="17.2.3">zoals Vos het uitdrukt,</seg> <seg n="17.2.4">'voor de behoorlijke gang en spoed van vele zaken bepaald onmisbaar is'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Daarmee is niet gezegd dat de leden dezer commissie hoofd voor hoofd niet even goed en beter geschikt zouden kunnen zijn dan wie ook in den lande om over deze dingen te oordelen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De bedoeling is alleen dat ze als zodanig niet de aangewezen instantie is.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een staatsbegroting hoort niet in de Rekenkamer te worden opgesteld en het reorganisatie-vraagstuk is niet op zijn plaats in de Synodale Commissie.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Datzelfde geldt</seg> <seg n="17.6.2">- mutatis mutandis</seg> <seg n="17.6.3">- van de kerkelijke hoogleraren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Wel zijn ze twee-aan-twee prae-adviseurs in de synode,</seg> <seg n="17.7.2">maar met z'n zessen vormen ze geen college.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zelfs het 'tres faciunt collegium' is op hen niet van toepassing.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Wanneer ze door de synode of de Synodale Commissie worden bijeengeroepen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="17.9.2">schept dit niet meer dan een vergadering.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Een kerkelijk instituut vormen ze samen niet.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Een kerkelijk ambt bekleden ze ook niet.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Bij het neerleggen van hun kerkelijk herdersambt gaan ze over 'tot andere staat des levens'.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Vóór de kerkelijke hoogleraar zijn ambtsbelofte aflegt,</seg> <seg n="17.13.2">moet hij de akte van ontslag als predikant overleggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Hun werk hebben ze <pb n="496" ed="VW"/>in de school en niet in de kerk<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="17.15"><seg n="17.15.1">Het epitheton 'kerkelijk' dat ze dragen mag ons dat niet over het hoofd doen zien.</seg></s> <s n="17.16"><seg n="17.16.1">Daarom is er reden te vragen,</seg> <seg n="17.16.2">wat de synode er toe bracht om deze hoogleraren 'au grand <choice><sic>compiet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">complet</corr></choice>' aan de Synodale Commissie toe te voegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Resumerende constateer ik,</seg> <seg n="18.1.2">dat ik ten opzichte van de beide door prof. Haitjema genoemde lichtpunten zeer sceptisch moet staan.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De zaak der reorganisatie blijft aan de orde!</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar is het een voordeel als ze <hi rend="italic">op deze</hi> wijze duurzaam is?</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De kerk zal 'nog meer dan voorheen' de leiding in de beweging hebben!</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar is dat niet een schijn die gewekt wordt door een paar adjectiva die aanleiding geven tot misverstand?</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De Synodale Commissie is niet synodaal,</seg> <seg n="18.6.2">noch in de zin van 1816,</seg> <seg n="18.6.3">noch in die van 1618.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Ze is geen besturend en ook geen vertegenwoordigend lichaam.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">En de kerkelijke hoogleraren,</seg> <seg n="18.8.2">bovenal als men ze tezamen neemt,</seg> <seg n="18.8.3">zijn geen kerkelijke functionarissen.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De situatie is dus thans zo,</seg> <seg n="19.1.2">dat aan een in hoofdzaak administrerend en controlerend lichaam,</seg> <seg n="19.1.3">bijgestaan door een zestal school-leerkrachten die hun kerkelijk ambt hebben neergelegd en tot andere staat des levens zijn overgegaan,</seg> <seg n="19.1.4">de bereddering is opgedragen van de boedel die de reorganisatie-beweging 1938 heeft nagelaten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het is alleen voor de duidelijkheid en om de toestand in scherpe omtrekken te laten zien dat ik hier en daar een ongewone uitdrukking gebezigd heb.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In de conversatie ben ik niet gewend de kerkelijke hoogleraren 'leerkrachten' te noemen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Tegenover de door de synode aanvaarde conclusie moesten ze een ogenblik zo heten.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het kan z'n nut hebben dit woord een keer te gebruiken.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">De laatste tijd ontdekt men hier en daar de neiging dit instituut te verkerkelijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Deze hoogleraren zouden dan een halfkerkelijk of misschien een dubbel-kerkelijk ambt dragen.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Dit leidt tot een vermenging van dogmatiek en prediking,</seg> <seg n="20.7.2">van ethiek en pastoraal,</seg> <seg n="20.7.3">die naar beide zijden ongewenst is.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Deze opmerking moge een nog wijder strekking hebben.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Tijdens de jongste reorganisatie-beweging heeft een aantal professoren,</seg> <seg n="21.2.2">niet overwegend kerkelijke,</seg> <seg n="21.2.3">zich in gesloten phalanx<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n20" rend="superscript">20</ref> in de discussie geworpen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Men zou,</seg> <seg n="21.3.2">met een variant op de titel van een bekend gedicht van Hesiodus,</seg> <seg n="21.3.3">bijna kunnen spreken van een professoren-predikanten-strijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze laatste opmerking echter slechts in het voorbijgaan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wanneer wij ons dan rekenschap willen geven van de kansen ener reorganisatie naar de eis van Schrift,</seg> <seg n="22.2.2">belijdenis en prediking,</seg> <seg n="22.2.3">dan kan ik die niet vinden in de omstandigheden,</seg> <seg n="22.2.4">waaronder de door de synode aangenomen conclusie ons heeft gebracht.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De negativiteit die er uit de wrijving in de massa der 1427 stemmen-tegen resulteert en die van-de-kerk-afzijdige plaats,</seg> <seg n="22.3.2">waar deze chaos door de synode is gedeponeerd,</seg> <seg n="22.3.3">geeft weinig hoop dat daaruit een kosmos zal voortkomen.</seg></s> <pb n="497" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="22.4"><seg n="22.4.1">Zo worden wij gebracht tot ons derde gezichtspunt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Mij was het,</seg> <seg n="22.5.2">ronduit gezegd,</seg> <seg n="22.5.3">liever geweest,</seg> <seg n="22.5.4">als de synode het ontwerp-1938 zonder meer had verworpen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het kerkelijk publiek had dan de ware stand van zaken gemakkelijker kunnen overzien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En degenen die deze belangen trachten te bevorderen hadden de handen vrijer gehad.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De continuïteit der reorganisatie dreigt thans in een schijnfase te treden die haar werkelijke stand aan het oog onttrekt.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Dr. J. Ch.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Kromsigt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n23" rend="superscript">23</ref> heeft in <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> van 8 sept. jl. gewezen op het omineuze feit dat in het verslag van het Christelijk Persbureau op het bericht omtrent een dankschrijven dat de synode besloot te zenden aan de reorganisatie-commissie onmiddellijk de mededeling volgt dat een nieuwe uitgave van de reglementen der Nederlandse Hervormde Kerk ter hand zal worden genomen.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Behalve aan het endossement van de consideraties der kerk aan de Synodale Commissie kan men ook aan het samentreffen van die dank en die uitgave een symbolische betekenis toeschrijven.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">De enige mogelijkheid lijkt mij,</seg> <seg n="22.12.2">deze 'omina' te aanvaarden en er zich naar te gedragen.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Ze houden een waarschuwing in tegen het zich vastklemmen aan kerkelijk-politieke strohalmen en een aansporing om zich met <choice><sic>hetreorganisatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">het reorganisatie</corr></choice>-vraagstuk niet in een cul-de-sac<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f8" rend="superscript">h</ref> te laten dringen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij zullen andermaal de ruimte moeten zoeken en liever,</seg> <seg n="23.1.2">om met dr.Oorthuys<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n24" rend="superscript">24</ref> te spreken,</seg> <seg n="23.1.3">'de woestijn in' moeten gaan dan ons in een slop begeven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De reorganisatie-beweging loopt niet door waar de synode haar een bedding wees,</seg> <seg n="23.2.2">maar daar waar haar stroombedding in de afgelopen jaren liep,</seg> <seg n="23.2.3">in het volle leven.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Met het oog op een uiteindelijk slagen hebben we weinig te verliezen bij openbare tegenslagen,</seg> <seg n="23.3.2">maar alles bij schijnbare successen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Een fabrikaat dat voldoet aan de 'wensen' van het publiek,</seg> <seg n="23.4.2">kan de kerkorde toch niet zijn.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Hoe sterker de spanning tussen belijdenis en kerkvorm wordt en hoe meer de nood des tijds dringt tot nieuw belijden,</seg> <seg n="23.5.2">hoe groter de helderheid zal worden waarmee de omtrekken van een nieuwe kerkorde zich aan ons zullen openbaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Daartoe is het echter nodig dat de zaak blijft waar ze thuis hoort,</seg> <seg n="23.6.2">dwz. midden in het leven.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Het is niet gemakkelijk te zeggen waar het hart der gemeente het duidelijkst klopt of waar het centrum der kerk ligt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Deze vraag heeft een mystieke achtergrond.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar het laat zich denken dat de synode,</seg> <seg n="24.2.2">in plaats van de zaak in de Synodale Commissie te brengen en daartoe,</seg> <seg n="24.2.3">zoals we boven aanwezen,</seg> <seg n="24.2.4">eigenlijk gebruik te maken van een artikel uit het ontwerp-1938,</seg> <seg n="24.2.5">een ruimer gebruik van het afgewezen voorstel had gemaakt en de proef genomen had met de Brede algemene synode van art. 63<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n26" rend="superscript">26</ref> daaruit.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daar hadden dan bijeen kunnen komen,</seg> <seg n="24.3.2">zoals de bedoeling is met zo'n Brede synode,</seg> <seg n="24.3.3">voormannen uit de zending,</seg> <seg n="24.3.4">uit de oecumenische beweging,</seg> <seg n="24.3.5">uit de liturgische vereniging,</seg> <seg n="24.3.6">uit de jeugdbeweging,</seg><pb n="498" ed="VW"/> <seg n="24.3.7">de inwendige zending,</seg> <seg n="24.3.8">de organisaties van het beheer,</seg> <seg n="24.3.9">om te samen met de gewone ambtsdragers der kerk te overleggen wat er gedaan moest worden,</seg> <seg n="24.3.10">nu "een meerderheid een niet nader bepaalde reorganisatie wenst",</seg> <seg n="24.3.11">terwijl de meerderheid "de in het onderhavige ontwerp vervatte niet wil".</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Misschien zou dan gebleken zijn dat 'the proof of the pudding is the eating of it'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Met dat 'niet nader bepaalde' in de reorganisatie die men wenst zou het meegevallen zijn en de overeenstemming die in het votum der kerk ligt opgesloten zou gebleken zijn veel groter te wezen dan in de conclusie uitkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Prof. Haitjema heeft getracht dit reeds nu tot uitdrukking te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Daarvoor bestonden goede gronden,</seg> <seg n="24.7.2">maar ze waren,</seg> <seg n="24.7.3">als de zaak bij de Synodale Commissie moest terechtkomen,</seg> <seg n="24.7.4">moeilijk vast te leggen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Daarvoor legde dan het cijfermateriaal te veel gewicht in de schaal.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Had de synode echter de moed gegrepen art. 63 van Ontwerp-1938 voor één keer toe te passen,</seg> <seg n="24.9.2">dan was de zaak heel anders komen te staan.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">De geestelijke factoren zouden dan bij de beoordeling en bespreking der consideraties van de kerk de doorslag hebben moeten geven.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Een Brede synode had kunnen overwegen wat de voordelen en schaduwzijden van het verworpen voorstel waren,</seg> <seg n="24.11.2">gezien van elk der terreinen af,</seg> <seg n="24.11.3">die in art. 8 van het ontwerp worden afgebakend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">De gedachte dat aan dat overleg zelfs politieke commissarissen zouden deelnemen,</seg> <seg n="24.12.2">behoefde met het oog op art. 8, 8 AR. van het ontwerp niet uitgesloten te zijn.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Op die wijze had het verworpen voorstel zich onder de kritiek van de 1427 tegenstemmers zelf enigermate kunnen ontplooien en een billijker beoordeling zou daardoor gewaarborgd geweest zijn.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">In plaats van dat het,</seg> <seg n="24.14.2">zoals nu,</seg> <seg n="24.14.3">als een dood lichaam naar de snijkamer wordt gebracht.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Ik ben overtuigd dat dan,</seg> <seg n="24.15.2">maar <hi rend="italic">ook alleen dan,</hi></seg> <seg n="24.15.3">gebleken zou zijn dat er goede gronden bestonden om te veronderstellen dat het votum der kerk lang niet zo afwijzend is geweest als het wel lijkt en dat een meerderheid een kerkorde wil waarin de belijdenis uitkomt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Deze gedragslijn zou verder verschillende andere voordelen geboden hebben.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Na de afwijzing van het ontwerp was er op zulk een Brede synode plaats geweest voor een bespreking van dezelfde dingen in een heel andere sfeer.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De consideraties zijn gegeven onder omstandigheden,</seg> <seg n="25.3.2">waarbij het partijdige van de 'inzichten en wensen' dikwijls zeer sterk naar voren kwam.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De vrees voor invoering werkte daartoe mee.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Na de verwerping hadden soortgelijke consideraties met een heel ander geluid en effect kunnen gegeven worden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Wanneer men ze enkel als materiaal beschouwt,</seg> <seg n="25.6.2">zelfs als cijfermateriaal,</seg> <seg n="25.6.3">dan is deze verandering niet mogelijk.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Daartoe moeten de stemmen eerst weer levend kunnen worden onder andere omstandigheden.</seg></s> <pb n="499" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="25.8"><seg n="25.8.1">Daarbij waren dan ook de professoren op hun plaats geweest,</seg> <seg n="25.8.2">maar dan in kwaliteit,</seg> <seg n="25.8.3">volgens art. 8,4 van het ontwerp.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Hun taak zou het geweest zijn te overwegen wat de betekenis van een nieuwe kerkorde,</seg> <seg n="25.9.2">in de geest van het ontwerp,</seg> <seg n="25.9.3">zou zijn met het oog op de theologie.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Ze zouden daarbij inzien dat de tuchtregeling,</seg> <seg n="25.10.2">waarvoor ze zich nu zo sterk hebben geïnteresseerd,</seg> <seg n="25.10.3">een zaak is van het pastoraat,</seg> <seg n="25.10.4">dat zij hebben neergelegd toen ze tot andere staat des levens overgingen.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">De kans dat het een professoren-predikanten-strijd zou worden was dan bezworen.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">De predikanten zouden,</seg> <seg n="25.12.2">naast de hoogleraren,</seg> <seg n="25.12.3">ook de zendingsmannen,</seg> <seg n="25.12.4">de jeugdleiders,</seg> <seg n="25.12.5">de liturgen,</seg> <seg n="25.12.6">de armverzorgers,</seg> <seg n="25.12.7">de ouderlingen,</seg> <seg n="25.12.8">de maatschappelijke en politieke werkers ontmoeten en dit zou aan het gesprek een heel andere toon en een veel breder wending geven.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Deze weg acht ik nog niet helemaal afgesneden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Waarom zou de Synodale Commissie,</seg> <seg n="26.2.2">in correspondentie of in gesprek met de kerkelijke hoogleraren,</seg> <seg n="26.2.3">niet tot de overtuiging kunnen komen dat er eerst meer geest moet komen in het cijfermateriaal,</seg> <seg n="26.2.4">voor er iets mee te beginnen is?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En wie belet haar om te trachten het daarheen te leiden dat er,</seg> <seg n="26.3.2">tegelijk met de aandachtige beschouwing van de provinciale en classicale consideraties,</seg> <seg n="26.3.3">een aanschouwelijke les wordt gegeven met een der meest diep ingrijpende en ver uitslaande bepalingen van het ontwerp,</seg> <seg n="26.3.4">waarover die consideraties gaan.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dat zou een straal van billijkheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n30" rend="superscript">30</ref> zijn dwars door de kerkelijke wolken,</seg> <seg n="26.4.2">die voorbode kon zijn van verdere opklaring.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Inderdaad zou het een buitengewoon rationele handelwijze zijn als men,</seg> <seg n="26.5.2">om met goed recht te kunnen oordelen,</seg> <seg n="26.5.3">verlangde dat althans één fiks en kleurig staal van de te beoordelen kerkorde in het volle licht van de publiciteit en de actualiteit zou worden uitgespreid,</seg> <seg n="26.5.4">zonder dat er enig gevaar bestond dat iemand daarbij één haar zou worden gekrenkt.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zulk een bijeenkomst,</seg> <seg n="27.1.2">voor éénmaal gehouden,</seg> <seg n="27.1.3">zou dan ongeveer het karakter dragen van een kerkelijk congres.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De ouderen herinneren zich nog dat van 1886,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="27.2.2">toen het program voor de te volgen gedragslijn vooraf gereed lag.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">In ons geval zou het andersom zijn en het verschil tussen het tijdsgewricht 1886 en dat van 1938 zou daardoor voor iedereen openbaar wezen,</seg> <seg n="27.3.2">zodat ieder vermoeden dat het er om te doen zou zijn twee 'Gereformeerde Kerken' naast elkaar te plaatsen,</seg> <seg n="27.3.3">in z'n belachelijkheid openbaar zou worden.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Tot leuze kon men nemen 'De kerk op de tweesprong' en het zou ieder vrijstaan te beginnen met dit op zijn eigen manier op te vatten.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Alleen zou dan voor de hele wereld duidelijk zijn,</seg> <seg n="27.5.2">dat de Synodale Commissie voor God en haar geweten weigert in het jaar 1938 met een kerkelijke doofpot te lopen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Zulk een kerkelijk congres,</seg> <seg n="28.1.2">zulk een proef-synode volgens art. 63 van de nieuwe kerkorde,</seg> <seg n="28.1.3">aldaar Brede algemene synode genoemd,</seg> <seg n="28.1.4">zou,</seg> <seg n="28.1.5">mits goed voorbereid en in diep gevoel van verantwoordelijkheid gehouden,</seg> <seg n="28.1.6">ons <pb n="500" ed="VW"/>kunnen openbaren in welke fase de reorganisatie zich bevindt.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">We zouden daarbij niet met een schijnfase kennismaken,</seg> <seg n="28.2.2">maar met een echte.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ik zeg:</seg> <seg n="29.1.2">reorganisatie,</seg> <seg n="29.1.3">niet:</seg> <seg n="29.1.4">reorganisatie-beweging.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Want het is de vernieuwing van de kerkorde zelve die zich bezig is te voltrekken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ze filtert van alle kanten door onze tegenwoordige reglementen naar binnen en maakt onze huidige organisatie van jaar tot jaar onwaarschijnlijker.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ik heb daar in <hi rend="italic">mijn Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde</hi> hier en daar<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f10" rend="superscript">j</ref> op gewezen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De opdracht aan de Synodale Commissie is er,</seg> <seg n="29.5.2">zoals ons reeds eerder bleek,</seg> <seg n="29.5.3">een nieuw bewijs van.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">De Brede algemene synode,</seg> <seg n="29.6.2">die ik hier bespreek,</seg> <seg n="29.6.3">zou niets anders zijn dan een eerlijke erkenning van dit steeds moeilijker te loochenen feit.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De bespreking van de reorganisatie zal toch overwegend van de nieuwe voorwaarden uit moeten plaatshebben.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het onvruchtbare van de in de afgelopen maanden gevoerde discussie ligt juist hieraan dat dit veel te weinig het geval was.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Wanneer wij nu de nieuwe orde op één punt,</seg> <seg n="30.3.2">waarop weinig tegenspraak bestaat en waar het geheel toch in volle werking kan worden gezien,</seg> <seg n="30.3.3">konden laten functioneren,</seg> <seg n="30.3.4">zou dat de beste wijze zijn om 'inzichten en wensen' tot hun recht te laten komen.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Onder de bestaande organisatie is daarvoor geen ruimte.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Daar is alles,</seg> <seg n="30.5.2">of men wil of niet en hoe lang men ook vergadert of considereert,</seg> <seg n="30.5.3">bestemd gedeponeerd te worden in het vat,</seg> <seg n="30.5.4">waaruit zelfs de walm niet naar buiten mag komen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De gelegenheid om zich uit te spreken op een plaats en onder omstandigheden,</seg> <seg n="31.1.2">waarvoor het ontwerp-1938 bepalingen inhoudt,</seg> <seg n="31.1.3">zou voor menigeen die zich tegen dit ontwerp verklaard heeft een bevrijding kunnen betekenen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er moeten bij de tegenstanders heel wat zijn die geleden hebben onder hun eigen argumenten.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Men is bijv. opgekomen tegen de waardering van de ambten in het ontwerp,</seg> <seg n="31.3.2">terwijl men bij een ander punt van de synodale agenda,</seg> <seg n="31.3.3">de bevoegdheid van de godsdienstonderwijzers rakende,</seg> <seg n="31.3.4">van dezelfde zijde opkwam voor de betekenis van het ambt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De argumenten ter bestrijding van de nieuwe voorstellen zijn in sommige gevallen beneden de personen gebleven.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">In andere gevallen heeft men eenvoudig aangeraden de publikaties van voorstanders ongelezen te laten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Dat is geen normale discussie.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het is een gevolg van de omstandigheid dat over de nieuwe kerkorde moest worden gehandeld onder de druk van de oude.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Het zou aanbeveling verdienen de zaak om te keren en onder de auspiciën van de nieuwe,</seg> <seg n="31.8.2">de inzichten en wensen welke de oude heeft wakker gemaakt te bezien.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Veel onheil dat nu tegen wil en dank is gesticht kon dan worden hersteld.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Men kan gemakkelijk verzamelen blazen,</seg> <seg n="33.1.2">maar het geeft niet als men op <pb n="501" ed="VW"/>dezelfde wijze tegenover dezelfde vragen blijft staan.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De geesten zijn tegenover de reorganisatie-vraag op een bepaalde wijze openbaar geworden en zij kunnen hun geaardheid niet verloochenen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het zou dwaasheid zijn dezelfde weg nog eens af te lopen om te proberen of men niet anders uit kan komen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Hergroepering is alleen mogelijk in een nieuwe fase en die komt ook tegen de wil van de synode of de provinciale kerkbesturen in.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Alleen een kerkelijk congres in de zin van ons ontwerp of iets van gelijke aard kan de dingen thans verder brengen.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het kerkelijk front moet ruimte hebben zich te ontplooien.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Werd daartoe ook maar éénmaal gelegenheid gegeven,</seg> <seg n="33.7.2">dan zouden velen ontdekken dat ze hun houding tegenover het ontwerp konden wijzigen.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Vanzelfsprekend zou bij anderen het omgekeerde het geval zijn.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Er zijn er,</seg> <seg n="34.2.2">wie juist de kerkelijke sfeer tegen de borst stuit.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Die waarheden alleen in wijsgerige en niet in godsdienstige vorm kunnen verdragen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Er zijn verstokte humanisten,</seg> <seg n="34.4.2">wie eigenlijke theologie een gruwel is.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Anderen hebben hun ziel aan de duivel der ethische autonomie verkocht,</seg> <seg n="34.5.2">zodat ze de God der predestinatie niet meer vermogen te dienen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Er zijn schoolse geesten,</seg> <seg n="34.6.2">die niet tot het besef te brengen zijn dat althans in de westerse kerk de vorm der leer door de prediking is bepaald.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">En er zijn hautaine zielen die maar niet kunnen begrijpen dat de sfeer in de kerk door de pastoraal wordt bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Op een Brede algemene synode zouden de zodanigen zich niet thuis gevoelen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Maar anderen zouden voor hergroepering gewonnen worden als ze in aanraking kwamen met artikel 8 van het ontwerp in de actualiteit van een nieuwe fase der reorganisatie.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hun inzichten en wensen zouden een nieuwe vorm aannemen,</seg> <seg n="35.3.2">waarin ze geschikt werden om in positieve zin te worden aangepast aan de beginselen die aan de verworpen voorstellen ten grondslag liggen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer daarvoor geen mogelijkheid wordt geschapen,</seg> <seg n="36.1.2">dan vrees ik voor 'hinder en grote schade'.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">De ontwikkeling der dingen tegen te houden zal toch niet mogelijk zijn.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Alleen zullen wij er dan,</seg> <seg n="36.3.2">allen zonder onderscheid,</seg> <seg n="36.3.3">tegenstanders zowel als voorstanders,</seg> <seg n="36.3.4">op onnatuurlijke wijze tegenover staan.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">We zullen de dingen zien in het licht van gisteren en niet in dat van vandaag of morgen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Met een wanhopig formalisme zal men proberen een realiteit te benaderen die vraagt om een scherpe onderscheiding der geesten.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Reeds de onderscheiding tussen gisteren,</seg> <seg n="37.1.2">vandaag en morgen eist een mystiek vermogen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Augustinus,</seg> <seg n="37.2.2">Kierkegaard en Heidegger zijn daar om ons dat te zeggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Wie meent dat 'de kerkvader der negentiende eeuw',</seg> <seg n="37.3.2">Schleiermacher,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n33" rend="superscript">33</ref></seg> <seg n="37.3.3">ons in de twintigste nader is dan Calvijn in de zestiende en zelfs Augustinus in de vijfde,</seg> <seg n="37.3.4">heeft de ogen niet goed open.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Alleen wanneer wij kunnen samenkomen in de kerkelijke sfeer die <pb n="502" ed="VW"/>werkelijk van deze tijd is zullen wij elkander kunnen verstaan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maw. als wij bereid zijn naar Gods Woord te horen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Want de reorganisatie is geen formele aangelegenheid,</seg> <seg n="38.3.2">zoals de tegenstanders het vaak voorstellen.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Wij staan met deze vragen midden in de moeilijkheden van vandaag en morgen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Dat dit het geval is,</seg> <seg n="39.1.2">zal men niet merken als men in een college dat naar z'n aard en karakter het meest buiten de openbare verantwoordelijkheid der kerk staat de consideraties gaat beschouwen,</seg> <seg n="39.1.3">zoals ze in de partijstrijd zijn toegespitst op de onwezenlijke kanten van het ontwerp.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men zal moeten trachten te ontdekken wat ze te zeggen zouden hebben als de reorganisatie-1938 haar beslag kreeg in verband met de nood des tijds.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">En dit is alleen mogelijk op een kerkelijk congres of hoe men het anders wij noemen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="492" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Art. 62 Alg. Reglement.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Art. 70, 7e, Alg. Regl.</p></note>
<pb n="493" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>NRC. van 11 aug. 1938, Ochtendblad B.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Ibidem.</p></note>
<pb n="495" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Ibidem.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Regl. Hoger Onderwijs, art. 16d.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Ibid., art. 10.</p></note>
<pb n="497" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Een slop.</p></note>
<pb n="498" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Wie wil weten hoe de pudding smaakt, moet er een stuk van eten.</p></note>
<pb n="500" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>O.a. p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zo H. de Vos, in Tijd en Taak van 25 juni 1938, ten opzichte van mijn Kerkelijk denken.</p></note>
<pb n="502" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OEV.</hi> 13 (okt. 1938) nr. 4, - Op 10.8.1938 is het in eerste aanleg ter synode aangenomen ontwerp-1938 verworpen. In nauw verholen bitterheid wordt de balans van de nederlaag opgemaakt. Een verkorte weergave van het OEV.-artikel gaf N. in de periodiek <hi rend="italic">Reorganisatie-1938, 1</hi> (1.10.1938) nr. 19 onder de titel <hi rend="italic">Wat nu?</hi> (De periodiek <choice><sic>Reorganisatie1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Reorganisatie 1938</hi></corr></choice>, begonnen 18.3.1938, ging uit van het zgn. Reorganisatiecomité, dat na de aanneming van het ontwerp- 1938 in-eerste-aanleg werd opgericht door leden van KO. en KHe. om de doorvoering der reorganisatie te bevorderen. Behalve het blad gaf het ook brochures uit en hield het bijeenkomsten (zie n. 63.64). Ook na de verwerping, tot in 1940, ging men door met actie (zie n. 67-1). Vgl. H. Bartels, a. w., p. 170 vv.). N.' ongenoegen keert zich hier onder meer tegen de conclusie van de synode: "De synodale commissie zal zich bezig hebben te houden met een niet nader bepaalde reorganisatie." Hij vraagt: "Wat bedoelt de synode met die woorden? Betekenen ze, dat de 1427 tegenstemmers genoegen willen nemen met iedere kerkorde, behalve die uit <choice><sic>ontwerp1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1938</corr></choice>? Op de manier van: Liever Turks dan Paaps? Zo erg kan de synode het niet gemeend hebben. <choice><sic>Maar boe dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Maar hoe dan</corr></choice>? Is de bedoeling, dat de 902 voorstemmers wel weten wat ze willen maar dat de 1427 tegenstemmers het zelf niet weten? En heet de reorganisatie die deze meerderheid wil dáárom in synodale taal'niet nader bepaald'? Dit zou, hoe weinig onomwonden ook, weinig deferentie verraden tegenover de 'inzichten en wensen', waarmee de synode wil te rade gaan. Daarom moet ik wel aannemen dat men ook dit niet bedoeld heeft. Blijft over dat de synode aan het votum der kerk een zin toekent, waardoor de kerk in de een of andere richting gewezen wordt, maar dat zij zelve in haar zitting die zin niet nader wenst te bepalen. Die nadere bepaling wilde zij nu juist opdragen aan de synodale commissie."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Leden: de predikanten J. W. J. Addink, L. Boer, H. Brucherus Cleveringa en ouderling M. ter Stal.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor de sterke afwijking in de telling van voor- en tegenstemmers vgl. H. Bartels,a.w., p,194 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n4" type="end" place="end" n="4"><p>J. W. J. Addink <choice><sic>(1 878</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1878</corr></choice>-1964), hervormd predikant o.a. te Heeze, voorzitter synode NHK. van 1939-1942.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n5" type="end" place="end" n="5"><p>A.S.C.: 'Slaapt/waakt'. Voor deze uitdrukking van prof. T. Cannegieter, zie n. 10.6; 15.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n6" type="end" place="end" n="6"><p>W.o. KO. en de Conf. Vereniging (Lingbeek! Vgl. H. Bartels, a.w., p. 180).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. Barbas (1876-1950), hervormd predikant o.a. te Hengelo (Gld.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie <hi rend="italic">Wat nu?</hi> Reorganisatie 1 938, <choice><sic>Ie jg.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1e jg.</corr></choice>, nr. 19: "Er is besloten tot een amendering in <pb n="503" ed="VW"/>wijdere zin, in overeenstemming met de ernst van de toestand. De gevoelens van de grondvergaderingen der kerk zullen daarbij ter sprake moeten komen, niet volgens de gewone procedure, die daarbij gewoonlijk wordt gevolgd. Het gevaar dat men daarbij de zaak zelve niet zou raken was te groot. De adviezen der classes moeten worden onderzocht op hun ware geestelijke zin. Ze behoren in aanraking gebracht te worden, niet met het ontwerp als dode stof als op een snijkamer, maar <choice><sic>doorze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">door ze</corr></choice> tegen het levende ontwerp te houden moeten ze hun zin zelf verraden. De synode heeft dit gevoeld en heeft daarom een zeer ongewone manier van behandeling gekozen, waarbij een amendering in de beste zin des woords mogelijk zou moeten worden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Art. 58 AR. van het ontwerp-1938: "Wanneer de algemene synode niet vergaderd is, berust de leiding der zaken welke de kerk in haar geheel aangaan bij de alg. synodale cie., bestaande uit president en vice-president der synode, bovendien nog drie predikanten en vier ouderlingen benevens de secretaris der synode met adviserende stem. (Zij worden) gekozen uit en door de alg. synode." Art. 66 AR.: "Tussen de gewone jaarlijkse vergaderingen der synode worden in haar naam de belangen der NHK. behartigd en waargenomen door een college, onmiddellijk uitgaande van en in betrekking staande tot de synode onder de naam van Algemene synodale commissie." Blijkens art. 67 'zoveel mogelijk te benoemen uit de verschillende kerkressorten'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 2.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n11" type="end" place="end" n="11"><p>J. Severijn <choice><sic>(1 883</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1883</corr></choice>-1966), hervormd predikant o.a. te Dordrecht, lid Tweede Kamer ARP., res. kol. KNL., hoogleraar wijsbegeerte en christelijke ethiek Utrecht ( 1931), voorman Geref. Bond. Zie n. 63.83.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n12" type="end" place="end" n="12"><p>K. A. Beversluis (1892-1961), hervormd predikant o.a. te Zutfen. Leidinggevend in de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden. Schreef: <hi rend="italic">Een halve eeuw strijd en opbouw,</hi> Assen 1953. Niet te verwarren met M. Beversluis, vgl. VW., dl. 1, p. 173 en 185.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n13" type="end" place="end" n="13"><p>C. A. Lingbeek (1867-1939), hervormd predikant o.a. te Urk, lid Tweede Kamer van 1925-1931 en 1933-1 937 voor Herv. Geref. Staatspartij; redacteur orgaan <hi rend="italic">Staat en Kerk.</hi> Bestreed coalitie en het politieke Rome. Schreef in de Vragenbus van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk.</hi> Wees ontwerp-1938 af: <hi rend="italic">Niet zulk een reorganisatie,</hi> 's-Gravenhage z.j. (1938). Leerling Hoedemaker en Kohlbrugge. Zie ook n. 63.63.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Dit is een model om ondanks tegenstellingen tussen de 'richtingen' toch 'in betrekkelijke autonomie samen te blijven in het ene oude kerkverband'. Vgl. J. Reitsma, <hi rend="italic">Geschiedenis van de hervormingen de hervormde kerk der Nederlanden,</hi> Utrecht 1916<hi rend="superscript">3</hi>, p. 867. Zie ook n. 33.22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">Evangelische Gezangen</hi> nr. 156; bundel 1938 nr. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Th. L. Haitjema was hoofdredacteur OEV. Zie n. 14.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie G. J. Vos Azn., <hi rend="italic">De tegenwoordige inrichtingen der vaderlandse kerk,</hi> Dordrecht 1884, p. 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Uit <hi rend="italic">Wat nu?, zie Reorganisatie 1938,</hi> 1 (okt. 1938) nr. 19: "Daarmee wordt de reorganisatie uit het openbare leven, waar het pastoraat werkzaam is en waar de kerk functioneel tot openbaring komt, naar het klein-comité en de studeerkamer teruggedrongen. Dit stadium zijn wij nu voorbij: Dergelijke arbeid zal voortaan ook niet gemist kunnen worden. Maar wanneer er iets zal blijken van het votum der kerk in juni 1938 dan hebben wij voortaan een grote mate van publiciteit nodig voor de behandeling. Alleen onder het dringen van de openbare verantwoordelijkheid zullen de stukken komen te staan waar ze boren." - Tres faciunt collegium = drie tezamen zijn bevoegd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. polemiek N.-A. M. B. in KO. Zie nr. 56 en 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie opgave der scribenten n. 64.2. Voorts nog F. W. A. Korff (1 7.6.1938) en A. J. de Sopper. Zij schreven een brochure <hi rend="italic">De reorganisatie van de Nederlandse Hervormde Kerk,</hi>z. pl., z.j., uitg. van het Comité van Actie tegen het reorganisatie-voorstel. Korff schreef over <hi rend="italic">Vastheid en beweging,</hi> De Sopper over <hi rend="italic">Waarom het gaat.</hi> K.: 'De kerk zet zich vast in <pb n="504" ed="VW"/>zichzelve!' en: 'Jammer dat de huisgemeente verdween'; De S.: 'Deze leertucht is menselijke willekeur.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Waarschijnlijk denkt N. hier aan de batrachomuomachia, dwz. de strijd tussen kikvorsen en muizen, een anoniem satyrisch epos, meestal afgedrukt in de appendix van Homerus' werken.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Ongewone scherpte, die bitterheid verraadt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n23" type="end" place="end" n="23"><p>J. C. Kromsigt <choice><sic>(1 872</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1872</corr></choice>-1958), broer van P. J., hervormd predikant o.a. te Rinsumageest, actief in Confessionele Vereniging en als redacteur van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk.</hi> Schreef o.m.: <hi rend="italic">Wilhelmus Schortinghuis. Ene bladzijde uit de geschiedenis van het piëtisme in de Gereformeerde Kerk van Nederland,</hi> diss. Groningen 1904; <hi rend="italic">De geestelijke achtergrond van de strijd om kerkherstel,</hi> Wageningen 1925.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n24" type="end" place="end" n="24"><p>G. Oorthuys <choice><sic>(1 876</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1876</corr></choice>-1959), hervormd predikant o.a. te Amsterdam, leerling H. F. Kohlbrugge. Zie n. 43.17; 15.5. Voor 0.' interventie ter synode vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1938, p. 455 vv., m.n. 524 vv.: 'De kerk wordt weer veertig jaar de woestijn in gestuurd, maar ... vanwege ons ongeloof!'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n25" type="end" place="end" n="25"><p>In 1938 wordt bier aangegeven hoe het tussen 1940 en 1951 inderdaad gegaan is.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n26" type="end" place="end" n="26"><p>"Eens in de drie jaar en wel in het tweede zittingsjaar der leden, wordt in de plaats van de gewone vergadering der synode een bijzondere samenkomst gehouden, voortaan Brede Algemene Synode genoemd, waarbij met adviserende stem als buitengewone leden bovendien aanwezig zijn: een lid voor de vraagstukken van belijdenis en liturgie; een voor de belangen van de uitwendige en een voor de belangen van de inwendige zending; een voor de diaconale belangen; een voor de sociale vraagstukken; een voor het godsdienstonderwijs; een voor het jeugdwerk; twee voor de zaken die de eenheid en de verscheidenheid der kerk raken; een voor de belangen van het beheer en een die de oecumenische beweging vertegenwoordigt. Deze buitengewone leden worden door de Algemene Synode van het vorige jaar aangewezen uit de lidmaten der kerk. Bovendien kunnen buitengewone vergadering en synode worden bijeengeroepen, indien een gewone vergadering der synode met minstens 2/3 stemmen daartoe besluit."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n27" type="end" place="end" n="27"><p>N.' suggestie in feite verwezenlijkt in de werkorde van 1944/1945.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n28" type="end" place="end" n="28"><p>H. stelde voor terzake van de conclusie van de cie.-ad hoe (zie noot 2): <hi rend="italic">a.</hi> in plaats van de meerderheidswens van 'een niet nader te bepalen (bepaalde) reorganisatie' de wens van 'een reorganisatie die het karakter der kerk ook in haar kerkorde doet uitkomen' en b. als toevoeging van 'inzichten en wensen': 'onder versterking van het begrip der Kerk'. Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1938, p. 525 vv. en H. Bartels, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 202.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie bijlage 2e; terreinen afgebakend door art. 8 ontwerp-1938: 1. dienst van woord en sacrament; 2. herderlijke zorg; 3. barmhartigheid; 4. predikantsopleiding; 5. hervorming en handhaving belijdenis; 6. zending; 7. oecumene; 8. politiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl.psalm 19 : 5(berijming 1773): "Zijn dierbre leer verspreidt een straal van billikheid, daar z'alle onwaarheid haat."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie G. Ph. Scheers, <hi rend="italic">Ph. J. Hoedemaker,</hi> Wageningen 1939, p. 85 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Alle drie genoemde denkers dachten intensief na over ons tijdsbegrip.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-reorganisatie-in-een-nieuwe-fase.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie VW., dan. 1 en 3 passim; o.a.: dl. 3, p. 265 vv.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="66" xml:id="noordmans5.waarom-ben-ik-hervormd" decls="#bibl-noordmans5.waarom-ben-ik-hervormd">
<pb n="505" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Waarom ben ik hervormd?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.waarom-ben-ik-hervormd.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De redactie van dit blad vroeg mij een kort antwoord op deze vraag te willen geven.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik zou willen beginnen met te zeggen dat ik hervormd ben omdat ik de keus niet gehad heb en zonder mijn weten of toestemming in de Hervormde Kerk ben gedoopt.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit antwoord lijkt vrij onnozel en sommige lezers zullen menen dat ik bezig ben mij er af te maken en dat het zelfs helemaal onvoldoende is in de mond van een leek,</seg> <seg n="4.1.2">laat staan voor een predikant of theoloog.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Toch moet ik herhalen dat ik het heel nuttig acht de beantwoording van de vraag in de titel te beginnen,</seg> <seg n="4.2.2">zoals ik dat boven deed.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Er staat ook niet:</seg> <seg n="4.3.2">waarom blijf ik hervormd? maar:</seg> <seg n="4.3.3">waarom ben ik hervormd?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Natuurlijk ligt,</seg> <seg n="5.1.2">voor wie tot jaren des onderscheids gekomen is,</seg> <seg n="5.1.3">de eerste vraag ook in de laatste opgesloten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Gij had hervormd-af kunnen worden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Maar dan komen de dingen anders te staan.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dan moest de titel luiden:</seg> <seg n="5.4.2">Waarom niet hervormd?</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De bewijslast kwam dan te rusten op het woordje niet'.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">We vragen nu waarom we 't wel zijn.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">En dan moet men wel beginnen zoals ik het deed.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De gedachte dat ons lidmaatschap van de kerk een absoluut vrije keuze is,</seg> <seg n="5.8.2">moeten we van ons afzetten.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Men treft ze nog dikwijls aan.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Ik ken ouders die hun kinderen zonder catechetisch onderwijs laten en zelfs zonder onderricht in de bijbel of in de godsdienst in 't algemeen,</seg> <seg n="5.10.2">omdat ze menen dat ze hen in dat opzicht niet mogen beïnvloeden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Daarin zou men ze voor later helemaal vrij moeten laten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat is goddeloos.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer zulke mensen consequent waren,</seg> <seg n="6.2.2">hadden ze kinderloos moeten blijven;</seg> <seg n="6.2.3">want dan hadden de kinderen ook nog hun eigen ouders kunnen kiezen en ze hadden een kans gehad betere te treffen dan nu.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De Hervormde Kerk is voor ons ook een moeder geweest die we niet gekozen hebben.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En als wij de gedachte van een keuze uitschakelen,</seg> <seg n="7.2.2">wordt de verhouding waarin we tot haar staan reeds dadelijk veel vaster en rustiger.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij worden er ons dan van bewust dat het een groot verschil maakt of we met een kerk of met een vereniging te doen hebben.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Van een vereniging <hi rend="italic">worden</hi> wij lid met een bepaalde bedoeling.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Van de kerk zijn wij lid met ons hele bestaan,</seg> <seg n="7.5.2">zonder enige beperking.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij heeft de beloften van het Evangelie tot ons gebracht en wat wij weten van de bijbel,</seg> <seg n="7.6.2">van Jezus en van de Vader in de hemelen,</seg> <seg n="7.6.3">dat kwam door haar bemiddeling tot onze kennis.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wij hebben,</seg> <seg n="7.7.2">als wij daaraan denken,</seg> <seg n="7.7.3">grote reden tot dankbaarheid die we zo zouden kunnen vertolken:</seg> <seg n="7.7.4">waarom zou ik niet hervormd zijn?</seg></s> <pb n="506" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.8"><seg n="7.8.1">Deze stemming moeten we eerst kennen,</seg> <seg n="7.8.2">voor wij de vraag van de titel nog eens voor de tweede maal,</seg> <seg n="7.8.3">in andere zin stellen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Want wij zijn nog niet helemaal klaar als we daarop antwoorden dat we 't zijn omdat onze ouders het ook waren.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Die zouden dat ook wel kunnen zeggen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Maar tenslotte kwamen wij dan bij een ouderpaar dat hervormd geworden was,</seg> <seg n="7.11.2">terwijl het eerst rooms was.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">En reeds veel eerder bij onze ouders of grootouders treffen wij het feit aan dat men hervormd gebleven is,</seg> <seg n="7.12.2">ofschoon anderen zich afscheidden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit brengt ons op de verdeeldheid in de christelijke kerk en de vragen die daarmee samenhangen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wij moeten een antwoord kunnen geven als men ons vraagt,</seg> <seg n="8.2.2">waarom wij de kerkhervorming van 1517 niet betreuren en de Doleantie van 1886 wel.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De ruimte die men mij voor dit artikel gaf is daarvoor niet meer voldoende.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deden we 't wel,</seg> <seg n="8.4.2">dan zouden we tevens ook moeten wijzen op de oecumenische beweging,</seg> <seg n="8.4.3">die zich de oorspronkelijke eenheid der christenheid tot ideaal heeft gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Want als we van ons lidmaatschap der Hervormde Kerk met dankbaarheid spreken,</seg> <seg n="9.1.2">dan behoeft dat geen zelfvoldaanheid in te sluiten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het smartelijke van de breuk der christenheid wordt ons in deze tijd op allerlei wijze voelbaar gemaakt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dat is een les die God ons inscherpt door alles wat hij ons doet beleven.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In deze sleutel zou ik dus de vraag:</seg> <seg n="9.4.2">waarom ben ik hervormd? willen zetten.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik zou er eerst het onrustige,</seg> <seg n="9.5.2">het woelige uit weg willen nemen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wij kiezen ons geen kerk,</seg> <seg n="9.6.2">maar God kiest ons door de kerk.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">En daarna zou ik ons lidmaatschap van de Hervormde Kerk willen plaatsen onder de geweldige kritiek die daarop van Godswege uitgaat door wat wij belijden te zijn:</seg> <seg n="9.7.2">de heilige algemene christelijke kerk.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="506" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.waarom-ben-ik-hervormd.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Hervormd Nederland, 24 november 1938, de tijd na de verwerping van het <choice><sic>ontwerp1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1938</corr></choice>. Zie nr. 65.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="67" xml:id="noordmans5.een-constituante" decls="#bibl-noordmans5.een-constituante">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een Constituante<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Naar aanleiding van de besprekingen op onze vorige bijeenkomst nam ik op mij iets te zeggen over de idee van een constituante,</seg> <seg n="2.1.2">zoals die op de jongste ledenvergadering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n2" rend="superscript">2</ref> van Kerkherstel door prof. Haitjema naar voren is gebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Bedoeld is een wijziging van art. 61 van het Algemeen Reglement<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n4" rend="superscript">4</ref> waarbij de wetgevende macht van de synode beperkt zou worden <pb n="507" ed="VW"/>op zodanige wijze dat voor de vaststellingen van grondlijnen der kerkorde een Brede synode zou moeten samenkomen,</seg> <seg n="2.2.2">die samengesteld zou moeten zijn uit leden met beslissende en andere met adviserende stem.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De eersten zouden voor iedere classis één predikant en één ouderling moeten zijn,</seg> <seg n="2.3.2">terwijl de laatsten vooraanstaande vertegenwoordigers van verschillende niet-ambtelijke diensten en bewegingen zouden moeten wezen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Een Brede algemene synode dus,</seg> <seg n="2.4.2">zoals daarin voorzien was in ons Reorganisatievoorstel 1938.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Zulk een synode zou moeten bijeenkomen,</seg> <seg n="2.5.2">zodra meer dan de helft van de kerkeraden der plaatselijke gemeenten daartoe het verzoek bij de synode indienen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze weg zou gekozen worden omdat de duurzaamheid van de Organisatie 1816 zo groot is gebleken dat zij vrijwel bovennatuurlijk schijnt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Immers geen actie,</seg> <seg n="3.2.2">hoe fel ook,</seg> <seg n="3.2.3">was in staat een bres van betekenis in het synodale bolwerk te leggen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Geen argument,</seg> <seg n="3.3.2">hoe dringend ook,</seg> <seg n="3.3.3">vermocht te zegevieren over de <choice><sic>gelijkmoedigheidvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">gelijkmoedigheid van</corr></choice> ons hoogste kerkbestuur.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Nooit was de lucht zo vol geestelijke boosheden,</seg> <seg n="3.4.2">dat men op Javastraat 100<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n6" rend="superscript">6</ref> de tijd er voor rijp achtte om de geestelijke wapenrusting der kerk er op ingrijpende wijze voor na te zien.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze onbewogenheid,</seg> <seg n="4.1.2">deze synodale mentaliteit is een van de raadselen der kerkhistorie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dat nu al reeds bijna vijf kwarten van een eeuw er zich in het kerkelijk leven een dam kan vastzetten,</seg> <seg n="4.2.2">die de vrije oefening der kerkelijke ambten op algemeen en oecumenisch terrein belet,</seg> <seg n="4.2.3">is met psychologie alleen niet te verklaren.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ik sprak van iets bovennatuurlijks,</seg> <seg n="4.3.2">iets van een geest in kwade zin,</seg> <seg n="4.3.3">waaronder een kerk gevangen is geraakt.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men kan misschien beter zeggen:</seg> <seg n="4.4.2">het is een stuk natuur,</seg> <seg n="4.4.3">een brok bureaucratische geesteloosheid,</seg> <seg n="4.4.4">een gesteldheid van machinale bestuursliefhebberij,</seg> <seg n="4.4.5">die te kwader ure met de hoogeerwaarde naam van synode is bekleed geworden en die nu de kerk dwars zit.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In ieder geval,</seg> <seg n="4.5.2">bovennatuurlijk of natuurlijk,</seg> <seg n="4.5.3">met gewone psychologie kan men er niet bij.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarvoor is er te veel geestelijk materiaal aan de synodale mentaliteit verspild en spoorloos zoekgeraakt.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Een kerkvergadering,</seg> <seg n="4.7.2">die krachtens haar eminente en centrale plaats in een volkskerk sedert eeuwen in geestelijk begrip is geschoold,</seg> <seg n="4.7.3">waarin boer en burger de fijnste geestelijke nuances wisten aan te voelen,</seg> <seg n="4.7.4">deze vergadering heeft zich tientallen jaren geoefend in het lanceren van stupide dooddoeners,</seg> <seg n="4.7.5">waarmee mannen als Gunning werden koudgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wanneer een synode het hart der kerk moet heten,</seg> <seg n="4.8.2">dan valt er te constateren dat er naar binnen toe in onze kerk een afsterving plaatsvindt.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De koudste plek in de Hervormde Kerk is Javastraat 100.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het voorstel van Kerkherstel,</seg> <seg n="5.1.2">om aan de synode het voornaamste deel van haar wetgevende arbeid te ontnemen door de invoering van een Constituante sluit zeer nauw aan bij het ontwerp-1938.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik wees er reeds op dat de samenstelling daarvan gelijk zou komen te staan met de in art. 63 van het <pb n="508" ed="VW"/>Algemeen Reglement 1938 bedoelde Brede algemene synode,</seg> <seg n="5.2.2">met dit verschil dat de verkiezing der ambtsdragers anders geregeld zou zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Kerkherstel keert hier terug tot haar oude voorliefde voor afvaardiging door de classicale vergaderingen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik laat dit punt voorlopig rusten.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik bepaal er mij hier toe,</seg> <seg n="5.5.2">op de verwantschap te wijzen die er bestaat met de Brede algemene synode uit het ontwerp-1938.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De Brede algemene synode uit het ontwerp-1938 is <choice><sic>weereen erfenisuit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">weer een erfenis uit</corr></choice> het ontwerp Kerkopbouw,</seg> <seg n="6.1.2">bij welker opstelling ik eveneens van zeer nabij betrokken was.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En zo begrijpt men dat ik op zichzelf niet de minste moeite heb mij te vinden in dit teruggrijpen op een der figuren uit de reorganisatiebeweging van de laatste tien jaren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Prof. Haitjema heeft er op de ledenvergadering van Kerkherstel in november,</seg> <seg n="6.3.2">volgens een verslag dat ik las in <hi rend="italic">Nieuw Kerkelijk Leven,</hi></seg> <seg n="6.3.3">ook aan herinnerd dat ik in mijn artikel in <hi rend="italic">Onder Eigen Vaandel</hi> van oktober 1938 na de verwerping van het ontwerp-1938 een Brede algemene synode aan de Synodale Commissie gevraagd heb,</seg> <seg n="6.3.4">die dan de hele situatie,</seg> <seg n="6.3.5">zoals die geworden was na de verwerping in augustus van dat jaar,</seg> <seg n="6.3.6">zou hebben te overzien.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In zover ligt het voorstel van Kerkherstel veel meer in de lijn die ik uitstippelde in genoemd artikel dan in de gedragslijn van prof. Haitjema,</seg> <seg n="7.1.2">die toen nog hoopte de zaak binnen de artikelenwereld van ons vigerend Algemeen Reglement zijn beslag te kunnen geven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik vatte de opdracht aan de Synodale Commissie symbolisch op,</seg> <seg n="7.2.2">als een noodsprong vanuit de organisatie-1816 in een niet-bestaand reglement van nieuwe allure,</seg> <seg n="7.2.3">een Synodale Commissie in de zin van Reorganisatie-1938 en vroeg daarom,</seg> <seg n="7.2.4">ons dan maar meteen de Brede algemene synode uit dat ontwerp te geven,</seg> <seg n="7.2.5">althans voor één keer.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij hebben beiden niet gekregen wat wij wilden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Prof. Haitjema kreeg zijn richtlijnen niet uit de synodale molen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Ik kreeg natuurlijk de Brede synode niet buiten de synodale organisatie.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Prof. Haitjema heeft van zijn ervaring het volgende verslag gegeven:</seg> <seg n="7.6.2">"De synode had verwerkt en tot stof vermalen al wat over de reorganisatie via het reservoir van het synodale reglement van orde tussen haar maalstenen van 'status quo'-handhaving en ordelijke bestendiging van het bestuurlijke stelsel gevallen was."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Ook in deze zinsnede ligt de verbazing over de bovennatuurlijke of onnatuurlijke duurzaamheid van het synodale systeem.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar hoe moeten wij nu verder.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het lijkt bijna vanzelfsprekend dat een voorstel om nu op een Brede algemene synode aan te sturen in de zin van het ontwerp-1938 verzekerd moet zijn van ons aller instemming.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Immers hier was een element uit de sfeer van Kerkopbouw afkomstig.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En hier was bovendien het ontwerp-1938 op z'n breedst.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Niet de juridische zijde van de beweging,</seg> <seg n="8.5.2">maar de zendingskant kwam hier het meest uit.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar juist daarom blijf ik het betreuren dat wij door Kerkherstel op dit <pb n="509" ed="VW"/>punt voor een fait accompli<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n9" rend="superscript">9</ref> zijn gesteld,</seg> <seg n="9.1.2">zodat een actie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n10" rend="superscript">10</ref> op de ledenvergadering,</seg> <seg n="9.1.3">op streekvergaderingen en in <hi rend="italic">Nieuw Kerkelijk Leven</hi> reeds is ingezet,</seg> <seg n="9.1.4">vóór het bredere front dat wij samen hadden gevormd zich op de situatie kon beraden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Want nu maakt deze nieuwe inzet geheel de indruk van een Kerkherstel-actie in de zin van de tijd,</seg> <seg n="9.2.2">die aan de vorming van het nieuwe kerkelijke front voorafging.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dit had voor alles vermeden moeten worden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is wel waar wat prof. Haitjema heeft opgemerkt dat een leider van een grote vereniging niet altijd wachten kan,</seg> <seg n="9.4.2">maar het belang dat hier op het spel staat lijkt mij wèl zo groot dat het andere daarbij achtergesteld had moeten zijn.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik denk hierbij bijv. aan het artikel dat prof. Kraemer pas <hi rend="italic">in Woord en Wereld</hi> aan de Reorganisatie gewijd heeft.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hier is nu een man aan het woord die op een Brede algemene synode tot de Gibborim Chajjil<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n11" rend="superscript">11</ref> zou behoren ...</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Niet alleen omdat hij als vertegenwoordiger van de zendingsgedachte daar suo jure zou thuishoren,</seg> <seg n="9.7.2">maar vooral omdat hij het wezen van een Brede algemene synode zou helpen markeren.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Van hem kon men argumenten verwachten,</seg> <seg n="9.8.2">die kwalitatief anders zijn dan die welke men te horen krijgt in de kringen,</seg> <seg n="9.8.3">die op het stuk van kerk en belijdenis ingesteld zijn op min of meer juridische gronden.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Wanneer men ontwerp-1938 had <hi rend="italic">willen</hi> begrijpen,</seg> <seg n="9.9.2">dan had men het daarop moeten aanzien.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hier was de reorganisatie-beweging,</seg> <seg n="9.10.2">Kerkherstel incluis,</seg> <seg n="9.10.3">in breder contact gekomen met de noden van onze tijd.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Deze Brede algemene synode had niet alleen te rekenen met kennis,</seg> <seg n="9.11.2">maar ook met onkunde,</seg> <seg n="9.11.3">niet alleen met christenen,</seg> <seg n="9.11.4">maar ook met heidenen,</seg> <seg n="9.11.5">zonder dat daarbij de vaste pool der belijdenis uit het oog werd verloren.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het zou van belang geweest zijn,</seg> <seg n="10.1.2">de nieuwe inzet beraamd te hebben in overleg met het hele front van de Brede algemene synode.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wij hadden dan kans gehad onze gemaakte fouten gecorrigeerd te zien,</seg> <seg n="10.2.2">niet slechts uit een oogpunt van kerkelijke politiek,</seg> <seg n="10.2.3">aanpak van de synode en dergelijke,</seg> <seg n="10.2.4">maar ook uit een meer algemeen geestelijk oogpunt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Nu dit niet gebeurd is,</seg> <seg n="11.1.2">ziet men dadelijk de tegenstelling wakker worden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik denk nu niet in de eerste plaats aan mijzelf.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Vergelijkenderwijs</seg> <seg n="11.3.2">- ik zeg vergelijkenderwijs-behoorik ook nog tot de juridischen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar ik denk aan de representanten van de uiterste brede zijde van de Brede algemene synode.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Prof. Kraemer noemt Kerkherstel het enige stuk in de reorganisatie-beweging dat in de gemeente wortelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hier is erkenning van een goed recht om opnieuw in te zetten,</seg> <seg n="12.2.2">desnoods alleen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Toch schrijft de Leidse hoogleraar:</seg> <seg n="12.3.2">Daarom staat de vernieuwde actie van de zijde van Kerkherstel,</seg> <seg n="12.3.3">hoezeer zij als teken van wakkerheid en ernst ook te waarderen moge zijn,</seg> <seg n="12.3.4">op fatale wijze in het licht van de poging om de visie op kerk en belijdenis van een bepaalde groep in de kerk op te leggen aan de rest van de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dat staat er weer,</seg> <seg n="13.1.2">dadelijk bij de inzet van de nieuwe actie,</seg> <seg n="13.1.3">niet door <pb n="510" ed="VW"/>Beversluis<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n13" rend="superscript">13</ref> of Lindeboom,</seg> <seg n="13.1.4">maar door Kraemer neergeschreven,</seg> <seg n="13.1.5">door iemand die een vocaal zou moeten zijn in een Brede synode en dus ook in de Constituante.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij hadden zulke tegenstellingen kunnen vermijden als de nieuwe inzet minder 'kirchenpolitisch' was geweest,</seg> <seg n="14.1.2">minder eenzijdig op een bepaald deel van 't nieuwe front zich bewegend.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En als wij met onze teleurstellingen weer opnieuw waren te rade gegaan met de ligging der wereld en der grenzen in 1940.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Hiermee bedoel ik niet dat ik het in alles geheel met Kraemer eens ben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">(Wanneer hij zegt dat alleen Kerkherstel in de gemeente wortelt,</seg> <seg n="15.2.2">dan geldt dat alleen van het minder bewuste van andere delen der gemeente.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Kerkelijk besef bestaat ook elders en is in staat van ontwaken.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar daarbij sta ik nu niet stil.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ik bedoel iets anders.)</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Wanneer men uit Indië komt,</seg> <seg n="15.6.2">in 't algemeen uit een werk dat gericht is op geestelijke ontginning,</seg> <seg n="15.6.3">dan brengt men voor leer en werk noties mee,</seg> <seg n="15.6.4">die op meer directe wijze verband houden met de bijbel dan die welke gangbaar zijn in een gevestigde kerk.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het leerstellige en het juridische zijn tot op zekere hoogte kenmerken van een gevestigde stand,</seg> <seg n="15.7.2">met al de gevaren daarvan.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Men moet ze als zodanig kunnen waarderen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">De ontreddering zou nog groter worden als we de leken zover activeerden dat de theologie en de dominees ophielden,</seg> <seg n="15.9.2">zodat alles op het niveau van de zending werd neergedrukt.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">In zoverre moeten wij ook zeer voorzichtig zijn met het trekken van conclusies uit de jongste geschiedenis van de Indische kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Bij ons moet rekening gehouden worden met vele geestelijke kristallisaties van grote waarde.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">De diepe eeuwigheidservaringen uit de tijd der Hervorming,</seg> <seg n="15.12.2">de psychologische verdieping uit die van het Piëtisme en de gevoelswaarden uit de tijd van het Réveil hebben aan ons kerkvolk een innerlijke ontwikkeling gegeven,</seg> <seg n="15.12.3">waarmee wij zuinig moeten omgaan.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Men mag die niet op één lijn stellen met de spontane opwellingen van welwillende moderne leken,</seg> <seg n="15.13.2">zoals wij gewend zijn die bijv. <hi rend="italic">in Algemeen Weekblad</hi> te zien spuien.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Hoezeer die laatste op prijs moeten worden gesteld,</seg> <seg n="15.14.2">we zouden ons vergissen als we meenden dat daarin reeds genoeg weerstand zit om een kerk op te kunnen bouwen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze dingen weet prof. Kraemer trouwens ook heel goed.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In dit licht is het interessant,</seg> <seg n="17.1.2">een passage over te schrijven uit het jongste artikel,</seg> <seg n="17.1.3">waarin ook hij om een Brede algemene synode vraagt:</seg> <seg n="17.1.4">"De synode zou,</seg> <seg n="17.1.5">dunkt ons</seg> <seg n="17.1.6">- aldus Kraemer</seg> <seg n="17.1.7">- de kerk een grote dienst bewijzen wanneer ze het initiatief wilde nemen om een brede kerkelijke vergadering bijeen te roepen,</seg> <seg n="17.1.8">samengesteld uit ambtsdragers en uit leken,</seg> <seg n="17.1.9">die door hun optreden en streven bewezen hebben,</seg> <seg n="17.1.10">als christenen een levensterrein te bestrijken waar de kerk ook haar woord en daad moet laten gelden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Als praktische,</seg> <seg n="17.2.2">maar niet onbelangrijke kanttekening moet hieraan toegevoegd worden,</seg> <seg n="17.2.3">dat het aantal leken minstens gelijk moet zijn aan dat der <pb n="511" ed="VW"/>ambtsdragers,</seg> <seg n="17.2.4">anders zal hun medewerking van veel geringer betekenis blijven dan wenselijk is,</seg> <seg n="17.2.5">daar'leken',</seg> <seg n="17.2.6">wanneer het over de vragen van kerk en christendom gaat,</seg> <seg n="17.2.7">zich in een overweldigende meerderheid van theologisch-sprekenden zo onwennig voelen,</seg> <seg n="17.2.8">dat zij,</seg> <seg n="17.2.9">hoewel lang niet altijd overtuigd,</seg> <seg n="17.2.10">zwijgen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ook hier dus de behoefte aan een Brede algemene synode,</seg> <seg n="18.1.2">met onderstreping van het woord <hi rend="italic">breed.</hi></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Men voelt van hoeveel belang het zou zijn,</seg> <seg n="18.2.2">samen op dit punt tot overeenstemming te komen voor een inzet,</seg> <seg n="18.2.3">die van meet af aan de zaak een bepaald cachet geeft.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Kerkherstel gaat nu een actie voeren om deze Brede synode als Constituante een vaste plaats te geven in onze Reglementen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat is haar recht.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De weg van de gewone kerkelijke politiek staat open.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Een vereniging als Kerkherstel kan misschien ook moeilijk anders dan kerkrechtelijk actief blijven.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar wij moeten ons er wel van bewust zijn,</seg> <seg n="19.5.2">welk een verschil het maakt wanneer deze Brede synode geïsoleerd,</seg> <seg n="19.5.3">als eenvoudige reglementswijziging van een bekende zijde gelanceerd wordt als Constituante,</seg> <seg n="19.5.4">als wetgevend lichaam,</seg> <seg n="19.5.5">dan wel toen ze op de breedste plaats stond in een geheel nieuw Algemeen Reglement als zendingsinstituut,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="19.5.6">in ieder geval als een vergadering,</seg> <seg n="19.5.7">die moest dienen om te verhinderen dat de kristallisatie van het kerkelijk leven zou plaatshebben in verband met het christelijk leven in al zijn bewegingen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Thans,</seg> <seg n="20.1.2">als Constituante,</seg> <seg n="20.1.3">zou ze een locus zijn van het Synodaal Reglement.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zij zou inderdaad een bres leggen in de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar deze bres zou de tuimelplaats worden voor de partijstrijd,</seg> <seg n="20.3.2">waar de te hulp geroepen leken zich vermoedelijk toch wel heel onwennig zouden voelen bij het uitbrengen van hun adviezen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Toen ik in mijn artikel in <hi rend="italic">Onder Eigen Vaandel</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n18" rend="superscript">18</ref> de Synodale Commissie vroeg,</seg> <seg n="21.1.2">het initiatief te nemen voor het bijeenroepen van zo'n Brede synode om de situatie te overzien,</seg> <seg n="21.1.3">heb ik er juist op gewezen dat zulk een congres voor niemand ongewenste consequenties zou moeten meebrengen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het voorstel van de Constituante zou ons dus regelrecht terugbrengen in de mêlée waaruit wij komen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Dat dit op dit ogenblik gewenst zou zijn,</seg> <seg n="22.2.2">meen 'k te moeten ontkennen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Afgezien van de kansen van slagen,</seg> <seg n="22.3.2">die ik zeer laag aansla.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De spanning in ons leven is hoog opgevoerd.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">En het staat te verwachten dat ze nog zal toenemen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Ik vraag mij af of het wel aangaat,</seg> <seg n="23.3.2">nu een actie voor kerkelijke politiek te voeren,</seg> <seg n="23.3.3">in het oude gareel althans.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dat de kerk op non-activiteit zou moeten staan,</seg> <seg n="23.4.2">dat niet.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar het jaar 1940 is zeker geëigend,</seg> <seg n="23.5.2">op andere wijze op de kerk in te werken dan tot wijziging van een reglementsartikel,</seg> <seg n="23.5.3">van hoe wijde strekking ook.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Ik zou mij voor kunnen stellen dat wij in dit jaar onze organisatie praktisch lieten liggen en eenvoudig samen met de broeders van 1886 <pb n="512" ed="VW"/>synodes gingen houden over wat ons te doen stond in deze nood der tijden,</seg> <seg n="24.1.2">heel onofficieel.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En de synode in Den Haag rustig lieten vergaderen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar dat wij deze zomer adem zouden hebben voor een reglementaire strijd,</seg> <seg n="24.3.2">daar ben ik niet erg gerust op.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zulk een actie te voeren kan althans de taak niet zijn van dit reorganisatie-comité.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wij zouden daarbij aan betekenis inboeten.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dat de dagen van de synode geteld zijn is wel zeker.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Maar wij zullen daarbij veel meer toeschouwers moeten zijn dan werkers.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Nogmaals,</seg> <seg n="26.1.2">ik wil niet ontkennen dat een vereniging als Kerkherstel,</seg> <seg n="26.1.3">krachtens confessionele traditie,</seg> <seg n="26.1.4">daartoe een zekere voorbestemming en misschien ook roeping heeft.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat mag zo zijn.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Maar of zij in haar werk gerechtvaardigd zal worden,</seg> <seg n="26.3.2">betwijfel ik zeer.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">En verheerlijkt nog minder.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Reeds het woord Constituante is niet erg voorzichtig gekozen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Tot nog toe de formele zijde.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ik had eigenlijk de materiële willen behandelen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Maar ik vond het eerste gezichtspunt achteraf voorlopig het belangrijkste.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wat het materiële betreft:</seg> <seg n="29.1.2">Ik meen dat het niet zonder gevaar zou zijn,</seg> <seg n="29.1.3">een grote vergadering met constituerende rechten,</seg> <seg n="29.1.4">waar de partijstrijd alles zou beheersen,</seg> <seg n="29.1.5">aan het werk te stellen om ab ovo de nieuwe kerkorde op te stellen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Deze moet om zo te zeggen gereedliggen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Zij moet,</seg> <seg n="29.3.2">als zij begint te werken,</seg> <seg n="29.3.3">uit een centrale opvatting afgeleid zijn en bijbels en dogmatisch zijn verantwoord.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De Brede algemene synode was in 1938 een exponent en geen wetgevende grondvergadering.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zij had vertakkingen in het hele orgaan van de kerkorde.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Met een Constituante is zij niet te vergelijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.een-constituante.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="512" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing te Amersfoort in februari 1940 voor het Reorganisatie-comité (zie n. 65.1), dus kort voor de bezetting. Voorgeschiedenis: het reorganisatievoorstel-1938 was verworpen, de algemene synodale cie. had opdracht om samen met de kerkelijke hoogleraren een voortzetting te zoeken, waardoor de consideraties der kerk het best tot hun recht zouden komen. Zij benoemden (op 16.12.1938) een cie. van rapport. Op 5.6.1939 presenteerde deze cie. (bestaande uit de kerkelijke hoogleraren plus W. J. Aalders en K.H.E. Gravemeyer) een rapport plus twee minderheidsnota's. Het werd alles verworpen door de synode van 8.8.1939 (Gravemeyers voorstel mbt. een grote synode met de traditionele 10/9 stemmenverhouding). Vgl. H. Bartels, a.w., p. 205-207.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Gehouden 22.11.1939 te Utrecht. Behalve Th. L. H. (zie noot 3) spraken hier: R. B. Evenhuis over <hi rend="italic">Heeft KHe. nog een taak?; H.</hi> C. J. van Deelen over <hi rend="italic">Heeft onze kerk nog een toekomst?</hi> Uitvoerig verslag in <hi rend="italic">NKL. 10</hi> (dec. 1939) nr. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Tijdens zijn jaarrede (zie n. 2) over <hi rend="italic">Is de zaak der reorganisatie nu afgedaan?</hi> Verslag <hi rend="italic">NKL.</hi> zie boven. - H. wil aan art. 61 AR., oud (zie bijlage 2a) deze restrictie toevoegen: "Behalve wanneer de grondlijnen van de gehele kerkelijke grondwet zelve in het geding komen." In dit laatste geval (bedoeld is de opstelling en doorvoering van een nieuwe kerkorde) dient een brede synode, overeenkomstig art. 63, ontwerp-1938 (zie n. 66.26) samen te komen, aan te wijzen zoals door N. weergegeven (eerste alinea van deze lezing). H. zegt verder dat deze wijziging natuurlijk volgens de gewone weg van classes en <pb n="513" ed="VW"/>provincies (art. 62 en de slotbepaling van het AR., zie bijlage 2a) tot stand moet komen Maar de besluitvorming mbt. reorganisatie zou uiteraard 'buiten die doeltreffend belemmerende procesgang' (zie n. 63.2) gehouden moeten worden. Een rem van 2/3 meerderheid der stemming als voorwaarde voor aanneming (in de slotbepaling genoemd) zou een voldoende rem kunnen zijn. Vandaar zijn 'restrictie' als 'hoogst belangrijke inkeping in het keurslijf der ... bestuursorganisatie'. Vgl. <hi rend="italic">De constituerende vergadering als een uitzonderlijke tussen-instantie voor het verkrijgen van een nieuwe kerkorde, NKL.</hi> 10 (febr. 1940) nr. 6. H. zwaait de lof voor dit denkbeeld toe aan dr. J. C. S. Locher; vgl. zijn In memoriam, NKL. 10 (mei 1940) nr. 9. (Dr. J. C. S. Locher <choice><sic>(1 867</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1867</corr></choice>-1940), hervormd predikant o.a. te Leiden, bewoog zich op wetenschappelijk, pastoraal en bestuurlijk gebied. Vgl. over hem BL. sub voce.) - Opnieuw blijken H. en N. feindliche Brüder: in grondzaken van gereformeerd kerkrecht het met elkaar eens, op bepaalde punten toch afwijkend. Zie voor de praktische aanpak noot 9; voor de diepere zienswijze het accentverschil op het juridische dan wel het 'actuele', EV. (nr. 43).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 65.26 De verkiezing is hier anders geregeld dan voor de Constituante in het voorstel van KHe. Vgl. ook art. 68 AR. KO. (zie bijlage 2c).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Hier was vanouds het centrale bureau der NHK. gevestigd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 63.21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">NKL. 10</hi> (dec. 1939) nr. 4 (zie noot 3).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Dit was niet de eerste keer. Zie n. 31.1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">NKL.</hi> 10 (maart 1940) nr. 7: R. B. Evenhuis, <hi rend="italic">Reorganisatie van onderen op.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n11" type="end" place="end" n="11"><p>'Strijdbare helden'; vgl. bijv. Joz. 6 : 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. artikel <hi rend="italic">Woord en Wereld,</hi> febr. 1940, p. 4 en 7: "KHe. is niet alleen een beweging van predikanten en professoren, maar wortelt ook in een gemeenschappelijke achtergrond."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 65.12. Voor Lindeboom zie n. 18.2; voor Kraemer zie n. 40.2; 40.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n14" type="end" place="end" n="14"><p>In zijn artikel in <hi rend="italic">Woord en Wereld, getiteld Kerkreorganisatie,</hi> schreef K.: "Van dit streven, hoe natuurlijk en gerechtvaardigd in zichzelve ook, gaat geen verenigende, maar splijtende kracht uit." Dit mbt. de reorganisatie-beweging (p. 6). H. antwoordt hierop in NKL. 10 (april 1940) nr. 8: <hi rend="italic">De reorganisatiebeweging, een splijtende kracht?</hi> H. wijst op het ook door K. genoemde 'intellectuele separatisme' als eigenlijke splijtende kracht. Hij vermeldt N. met zijn liturgisch-mystiek interesse, zichzelf met zijn verzet tegen het gecamoufleerd remonstrantisme als bestrijders van zulk een splijtzucht. Ook wijst H. op het synodale stelsel; op het positieve goed van echt principieel strijden; op samenbinding, die ook doorgaat. - N. laat Kraemers diskwalificatie van de reorganisatiebeweging hier passeren, later valt hij in een <hi rend="italic">Waagschaal-artikel</hi> (nr. 74) E. Emmen vrij hard aan om een wat negatief geluid. Na een aanvankelijke algehele aanvaarding van de ideeën van Kraemer, door wie hij zich eerst geheel begrepen wist, kreeg N. - bij alle fundamentele <choice><sic>respect- bezwaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">respect - bezwaar</corr></choice> tegen bepaalde spitsen van K.s denken (zie nr. 69 en vooral nr. 70). - N. blijkt zich zowel door K. als door KHe. miskend te achten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie artikel H. Kraemer, a.w., p. 15-17: "De Grote Vergadering van de synode van de gehele Indische kerk plaatste die kerk in een ruimte, welke aan allerlei sluimerende krachten ontplooiing schonk. Dit voorbeeld ter ondersteuning van de plannen tot het bijeenroepen van een brede synode. Het bijeenbrengen der levende krachten brengt 'gebonden en gestolde krachten tot stromen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n16" type="end" place="end" n="16"><p>A. w., p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n17" type="end" place="end" n="17"><p>In de Brede algemene synode, ontwerp- 1 938, A R. art. 63 (zie n. 65.26), zaten behalve de vertegenwoordigers der zending ook zij die leiding moesten geven en voorlichting mbt. de eenheid en verscheidenheid der kerk. Dat was nu net wat N. met de huisgemeente had beoogd, juist daarvoor had hij op de steun van Kraemer gerekend: om de kerk in contact te brengen met 'de noden van de tijd', met 'heidenen', met 'de ligging der wereld en der <pb n="514" ed="VW"/>grenzen in 1940'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n18" type="end" place="end" n="18"><p><hi rend="italic">De reorganisatie in een nieuwe phase,</hi> nr. 65, p. 497 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.een-constituante.n19" type="end" place="end" n="19"><p>N. maakte aantekeningen uit de discussie. Hieraan namen deel: Kromsigt, Koopmans, Zeydner, Scholten, Kohnstamm, (C. J.) Bartels, Haitjema, Oorthuys. De aantekeningen, te beknopt dan dat de standpunten en de gang van de discussie er markant uit naar voren komen, bieden toch informatie. Daarom zijn ze in deze noot opgenomen. - Aantekeningen: "Dr. Kromsigt: repristinatie <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la Kohnstamm is niet aanwezig bij de confessionelen. Reformatoren mogen niet teruggedrongen; 3 formulieren; mag niet verarmd worden; niet rechtv. maar wedergeboorte/niet verzoening maar vleesw.: verarming; was 't eens met Noordmans. Koopmans: ik ben bedoeld door Kohnstamm. Zeydner: eens met Kromsigt; nog breder reorgan. front; breder belijdenis-uitlegging; Reformatie was een doorbraak in de kerk zelve. Schotten: onduidelijk wordt het; Kohnstamm wil: waarheid bepalen; nu: wat in 1940 te doen; in de kerk een bespreking aan de gang te brengen; Constit. verg. losmaken en constitueren; eerst bespreken; niet richtingverschillen; hoe nu als kerk te doen; Kraemer over Indië toch wel bier toepasselijk. Koopmans: spreken met broeders van 1886 is 't beste; dat is ongewoon; behalve onze Herv. ook op meer informele wijze met Gereform. Kromsigt: 't is al gebeurd met Gereform. Koopmans: maar dan over vragen van 1940. Kohnstamm: nu niet over achtergronden, maar ook over voorgrond; nu niet over kerkorde, maar nu over kerk en staat. Bartels: de synode moet gepasseerd. De bres moet eerst komen; alle voorlichting heeft geen zin als de kerk zelf niet spreekt, geen kerkopbouwende vereniging nodig; dat de synode er zit is de grootste nood. Haitjema: 't is nog geen voorstel; 't geldt losmaken en gedachten wisselen, geen fait accompli, geen a bout portant 1940; de discussies moeten er rijp voor zijn; de Constituante niet ab ovo; alle grondlijnen-1938 weer aan de orde tegelijk; begin en slot van mijn betoog; Vaandel en Constituante strijden mee; Brede synode heeft Noordmans er ook uit geleerd; mijn desideratum moest een vorm hebben; in verband met <choice><sic>ontwerp1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1938</corr></choice>; Kerkherstel is geen bijwagen van Conf. Vereniging; Kerkherstel parallel met Reorganisatie-front; waardering voor deze moeizame strijd moet er zijn. Oorthuys: meer toeschouwers dan werkzaam, wat is dat? Kohnstamm: verschil Haitjema-Noordmans raakt de achtergrond niet van Aristoteles' bezwaren; geen handhaving van intellectuele stellingen; Ik ben de Waarheid; 't dieper liggende moet ... vermeden. Oorthuys: dat onze dogmatiek op Aristoteles rust, laat men zeggen op welk punt!"</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="68" xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker" decls="#bibl-noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker">
<pb n="514" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Boekbespreking van G. Ph.</seg></s> <s n="1.2"><seg n="1.2.1">Scheers,</seg> <seg n="1.2.2">'Philippus Jacobus Hoedemaker'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Op dit boek is ds. G. Ph.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Scheers gepromoveerd te Utrecht.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het is een dissertatie die zeer belangrijk is,</seg> <seg n="2.3.2">zowel om de figuur die er in behandeld is alsook om de rijke stof die de jonge doctor daaromheen heeft bewerkt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het werk wilde meedoen aan de viering van de honderdjarige geboortedag<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n2" rend="superscript">2</ref> van Hoedemaker.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">In de literatuur die aan Hoedemaker gewijd is staat het als een echt 'pièce de <choice><sic>résistanee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">résistance</corr></choice>'.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Na een viertal hoofdstukken,</seg> <seg n="2.6.2">waarin leven en <pb n="515" ed="VW"/>arbeid van die theoloog worden geschetst,</seg> <seg n="2.6.3">volgen er drie die achtereenvolgens gewijd zijn aan zijn schrift-,</seg> <seg n="2.6.4">kerk- en staatsbeschouwing,</seg> <seg n="2.6.5">terwijl in een slotkapittel de betekenis van zijn beginselen wordt uiteengezet.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Een lijst van zijn geschriften en een register met een vertaling van enkele citaten sluiten het boek af.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De studie van dr. Scheers is om te beginnen zeer interessant waar hij de jeugdperiode uit Hoedemakers leven,</seg> <seg n="3.1.2">waarvan wij wel eens gehoord hadden maar waarvan de bijzonderheden weinig bekend waren uitvoerig behandelt.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is de Amerikaanse 'Sturm und Drang'-tijd,</seg> <seg n="3.2.2">die men <choice><sic>wel odig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">wel nodig</corr></choice> heeft te kennen voor het rechte begrip van zijn persoon.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">In sommige opzichten gedroeg Hoedemaker zich minder conventioneel dan andere Nederlandse predikanten en stond hij open voor contacten die in een vrijere samenleving thuis behoorden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ook zijn liefde voor de zondagsschool<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n3" rend="superscript">3</ref> en voor andere pioniersarbeid vindt daarin een historische verklaring.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit alles is echter slechts een ferment in de stoer-gereformeerde aard van zijn geestelijk leven,</seg> <seg n="4.1.2">dat hem vooral van moederszijde was toegekomen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Voor de zoveelste maal in de geschiedenis der christelijke kerk komen wij ook hier weer een moeder tegen,</seg> <seg n="4.2.2">wier geloofsleven de geestelijke schoot is geweest voor de groei van een groot theoloog.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De Amerikaanse periode met zijn vader heeft alleen iets van het strakke van zijn vaderlands godsdienstig leven ontspannen en daarin uitzichten geopend die alleen in een groot continent kunnen ontstaan.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat blijkt zodra Hoedemaker te Veenendaal als jong predikant met de confessionele kerkelijkheid in aanraking komt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij past daarin,</seg> <seg n="5.2.2">maar toch niet helemaal,</seg> <seg n="5.2.3">zoals hij zelf voelt als hij zich bevindt tussen de psalmodiërende classicale vergadering-gangers.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het kan dan ook niemand verwonderen dat hij in aanraking kwam met de Brightonbeweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n4" rend="superscript">4</ref> en daarin voor ons land zelfs een leidende rol vervulde,</seg> <seg n="5.3.2">zonder dat echter zijn kerkelijk besef daardoor werd verzwakt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Op een andere wijze wordt de Amerikaanse inslag in Hoedemakers leven merkbaar in het eindweegs dat hij met Kuyper is meegegaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ook hierin komt de mentaliteit van een pionier uit,</seg> <seg n="6.2.2">die met de gezeten kerkelijkheid van grote Nederlandse kringen geen genoegen kan nemen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ook het avontuur van een Vrije Universiteit trok hem aan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hij ziet dat het gereformeerde leven,</seg> <seg n="6.4.2">wil het een toekomst hebben,</seg> <seg n="6.4.3">zich moet weten te verjongen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Maar dan blijkt ook duidelijk hoezeer zijn opvattingen gestempeld zijn door het kerkelijk denken zoals dat bij ons in de zestiende en zeventiende eeuw zijn beslag kreeg.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Waar Kuyper een eigen weg koos,</seg> <seg n="7.2.2">wenste hij zich te houden aan de paden die hij in Schrift en historie zag afgebakend.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze verschillen hebben op het Kerkelijk Congres<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n5" rend="superscript">5</ref> tot de bekende impasses <pb n="516" ed="VW"/>geleid waarin Hoedemaker vastraakte.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zijn uittreden uit de VU. moest noodwendigerwijze volgen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Een nieuw pied <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> terre vond hij in de Friese plattelandsgemeente te Nijland.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Ik heb daar als jongmens enkele malen zijn prediking beluisterd en steeds is de herinnering mij bijgebleven aan de bijzondere wijze waarop hij beslag legde op zijn gehoor en waarop hij het Woord wist te snijden.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het verschil tussen stad en land was voor hem,</seg> <seg n="7.7.2">wegens zijn pioniersjaren in Amerika,</seg> <seg n="7.7.3">minder groot dan voor vele anderen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier,</seg> <seg n="8.1.2">uit de dorpspastorie,</seg> <seg n="8.1.3">begon <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> in 1888 haar nu al meer dan een halve eeuw tellende jaargangen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De verschijning van het blad was een evenement.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De verstrooide gereformeerden die in de Hervormde Kerk waren achtergebleven vonden hier de leiding die zij misten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De eerste jaargangen,</seg> <seg n="8.4.2">waaraan Felix<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n6" rend="superscript">6</ref> en Van Ronkel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n7" rend="superscript">7</ref> meewerkten,</seg> <seg n="8.4.3">gaven een zeer bijzondere journalistiek te lezen die sprankelde van geest en leven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ik herinner mij nog goed hoe ik het eerste nummer dat mijn vader mij toezond in de eetzaal van het gymnasium te Zetten aan tafel met mijn post aangereikt kreeg en hoe de directeur ds. Van Lingen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n8" rend="superscript">8</ref> het mij ter lezing vroeg en het mij met een eigenaardige uitdrukking op het gelaat teruggaf.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het blad werd in die dagen door de hervormde blijvers verslonden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De polemiek met Kuyper bereikte van tijd tot tijd een ongeëvenaarde felheid.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Van deze tijd af beginnen dan de klachten over de onbegrijpelijkheid van Hoedemaker.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Op zijn ambtsvervulling te Nijland is,</seg> <seg n="9.1.2">van 1890 af,</seg> <seg n="9.1.3">een nog bijna twintigjarige Evangeliebediening te Amsterdam gevolgd.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De werkzaamheid die hij hier uitoefende was zeer universeel;</seg> <seg n="9.2.2">zij was pastoraal,</seg> <seg n="9.2.3">kerkelijk en politiek.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In talrijke periodieken en een lange reeks van soms lijvige brochures werden de resultaten van zijn studie neergelegd.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij heeft in deze jaren een zeer belangrijke invloed op ons volksleven uitgeoefend.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Over deze dingen vertelt het boek van dr. Scheers op onderhoudende en zeer gedocumenteerde manier.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dan volgen nog de hoofdstukken,</seg> <seg n="10.2.2">waarin de godsdienstige,</seg> <seg n="10.2.3">kerkelijke en politieke opvattingen van Hoedemaker worden ontleed.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ik kan daarop uit de aard der zaak hier niet ingaan.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De schrijver van deze dissertatie houdt zich ook daarbij in hoofdzaak aan zijn refererende manier.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Er blijft,</seg> <seg n="10.5.2">ook na dit boek,</seg> <seg n="10.5.3">ruimte over voor een studie die,</seg> <seg n="10.5.4">meer kritisch,</seg> <seg n="10.5.5">de betekenis van Hoedemaker,</seg> <seg n="10.5.6">die hier in een slotkapittel heel kort ter sprake komt,</seg> <seg n="10.5.7">zoekt te benaderen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wanneer dr. Scheers schrijft dat ds. Lingbeek de lijnen van Hoedemaker het best heeft doorgetrokken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="10.6.2">dan zou ik dat niet willen onderschrijven.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Men vergeet dan dat hij in zijn jeugd pionier is geweest en daarvan altijd iets heeft behouden.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Voor het doortrekken van deze lijn was ds. Lingbeek wel niet de aangewezen man.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="517" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="517" ed="VW"/><hi rend="italic">Nieuwe Theologische Studiën,</hi> 23(1940) nr.6,p. 211vV. Aantekening N.:"uitgegeven bij H. Veenman &amp; Zn., Wageningen 1939. De voorraad ging helaas in mei 1940 nagenoeg verloren." G. Ph. Scheers (1908-1962), hervormd predikant o.a. te Delfshaven en Haarlem-Noord. Promotie te Utrecht juni 1939.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Hoedemaker leefde van 16.7.1839 tot 26.7.1910. Met H. (zie n. 22.9) wist N. zich van huis uit congeniaal; vgl. VW., dl. 1, passim. In de jaren twintig en het begin der jaren dertig komt er nadruk op distantie (ethische theologie, Barth, het begin van de reorganisatiestrijd); in toenemende mate citeert N. hem daarna weer met instemming (zie o.a. nr. 74).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n3" type="end" place="end" n="3"><p>H. heeft naar Amerikaans voorbeeld en om het volk te winnen voor Christus tezamen met ds. C. S. Adama van Scheltema, jhr. E. van Weede van Dijkveld en T. M. Looman op 23.10.1865 de Nederlandse Zondagsschool Vereniging opgericht, evenals het maandblad De Christelijke familiekring. Geïllustreerd volksboek. Vgl. J.F. Nagelkerke jr., Beginnen bij 't begin, uitg.NZV., Amsterdam 1966. Vgl. ook Scheers, a.w.,p.26-28.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Opwekking, verbonden aan de personen van de heer en mevrouw Pearsall Smith, hij fabrikant uit Philadelphia, eerst Quaker daarna Presbyteriaan. De heiliging staat centraal. Uit Nederland veel belangstelling, ook van A. Kuyper (zie n. 30.7). Later komen er uitwassen. De beweging zet zich voort in de Keswick Convention. Vgl. G. Ph. Scheers, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 48 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie hierover uitvoerig G. Ph. Scheers, a.w., p. 85 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. W. Felix <choice><sic>(1 824</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1824</corr></choice>-1904), hervormd predikant o.a. te Utrecht; een van de vaders van het Friese Réveil en oprichter van de Confessionele Vereniging. Was president-curator van de VU. Bestreed later als redacteur van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> de Doleantie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 14.14; 14.15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie n. 47.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.boekbespreking-van-g-ph-scheers-philippus-jacobus-hoedemaker.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 273. Scheers stemt ter plaatse in met het oordeel van P. J. Kromsigt. Voor Lingbeek zie n. 63.63; 65.13.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>X. Naoorlogse hervatting van de strijd</head>
<div type="subdivision"><head>A. Confrontatie met H. Kraemer en de theologie van het apostolaat</head>
<div type="publication" n="69" xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging" decls="#bibl-noordmans5.kerk-of-beweging">
<pb n="520" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk of beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De redactie van dit Orgaan vroeg mij om een artikel en gaf mij daarbij 'de grootst mogelijke vrijheid van spreken'.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Een uitnodiging onder zulke voorwaarden is heel verleidelijk en deed mij denken aan de jaren van mijn lid-zijn van het Hoofdbestuur<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n2" rend="superscript">2</ref> een kwart-eeuw geleden,</seg> <seg n="2.2.2"><choice><sic>toen wij - De Vrijer' heeft er in het vorig nummer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">toen wij</corr></choice></seg><choice><sic>toen wij - De Vrijer' heeft er in het vorig nummer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"> </corr></choice><seg n="2.2.3"><choice><sic>toen wij - De Vrijer' heeft er in het vorig nummer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27">- De Vrijer</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n3" rend="superscript">3</ref><choice><sic>toen wij - De Vrijer' heeft er in het vorig nummer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"> heeft er in het vorig nummer</corr></choice> al aan herinnerd</seg> <seg n="2.2.4">- ook wel eens een zekere 'parrhesia'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n4" rend="superscript">4</ref> beoefenden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarvoor bestond toen goede reden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het predikantsambt was bezig financieel vast te lopen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Heel vroeger en nog tot ver in de vorige eeuw stond de dominee geldelijk slechts met één been in de kerk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Voor het andere werd hij geacht steun te kunnen vinden op een eigen kapitaal.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De pastor zelf was niet gaarne voorwerp van sociale bemoeiing.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij wilde dit niet omdat hij zich een beetje kapitalist voelde en vooral ook met het oog op zijn ambt.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hij was immers geen ambtenaar.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Tegen het eind der negentiende eeuw onderging de structuur der samenleving echter grote wijzigingen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarbij bleef de predikant achter in een opvallend eenzame positie;</seg> <seg n="4.2.2">gevangene van de kerkvoogdij,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="4.2.3">hier en daar op water en brood.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dit alles spitste zich in de eerste wereldoorlog toe tot een onhoudbare toestand.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De Bond heeft toen door de valse schaamte van de stand heengestoten en het contact met de werkelijkheid hersteld.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Kapitalist voelt de predikant zich nu zeker niet meer.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar het andere waar ik over sprak,</seg> <seg n="4.6.2">het ambt,</seg> <seg n="4.6.3">hoe is het daarmee gesteld?</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Moet hij zich ook van de ambtsidee losmaken en zich voegen in het gareel van de ambtenarij?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Men heeft deze beide dingen vaak aan elkaar gekoppeld,</seg> <seg n="5.1.2">o.a. bij de invoering van het verplichte emeritaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men zei toen:</seg> <seg n="5.2.2">Wie A zegt moet ook B zeggen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wie de regeling van zijn loon aanvaardt moet dat ook doen ten opzichte van zijn werk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Tot een principiële oplossing is het daaromtrent intussen niet gekomen<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> </corr></choice><s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wel kwam de kwestie telkens om de hoek kijken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Bijv.:</seg> <seg n="6.3.2">Is de Bond een vakvereniging?</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Heeft de predikant een werkgever?</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Moet hij loonbelasting betalen?</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Geeft het ambt een character indelebilis?<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarmee bevinden wij ons op de grenzen van twee werelden,</seg> <seg n="7.1.2">twee <pb n="521" ed="VW"/>civitates.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Rechtlijnige conclusies,</seg> <seg n="7.2.2">zoals van loon naar werk,</seg> <seg n="7.2.3">vallen hier niet te trekken.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Van de financiële regeling uit,</seg> <seg n="7.3.2">waartoe de Bond het initiatief nam,</seg> <seg n="7.3.3">zal men ze niet dienen te bezien.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De tweede wereldoorlog bracht niet het loon,</seg> <seg n="8.1.2">maar het <hi rend="italic">werk</hi> naar voren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Niet het traktement,</seg> <seg n="8.2.2">doch het <hi rend="italic">ambt.</hi></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het aftreden van Boer is symbolisch voor dit verschil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De vragen die wij stelden komen nu niet zijdelings,</seg> <seg n="8.4.2">maar regelrecht aan de orde.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">In de naaste toekomst zal over het pastoraat worden beslist.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zal het kerkelijk blijven of wordt het geseculariseerd?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarop zal voor onze kerk binnen niet te lange tijd het antwoord komen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En dat zal gebeuren,</seg> <seg n="9.2.2">niet bij wijze van gevolgtrekking uit een loonregeling,</seg> <seg n="9.2.3">maar in verband met het werk zelf dat aan het ambt verbonden is.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daarom vraag ik kort en goed:</seg> <seg n="10.1.2">Zal ons kerkelijk leven een <hi rend="italic">beweging</hi> worden van soortgelijke aard als wij dat zien gebeuren in de politiek?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Een kerkelijke volksbeweging derhalve?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">- Het nationaal-socialisme wilde een beweging heten;</seg> <seg n="10.3.2">wij hebben een Nederlandse Volksbeweging;</seg> <seg n="10.3.3">Frankrijk zijn MRP.;<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="10.3.4">ook de communisten ten onzent willen rondom hun partij een beweging.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wat is het verschil tussen een partij en een beweging?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het antwoord daarop is niet zo gemakkelijk te geven.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het zal niet in alle gevallen gelijk kunnen zijn.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Soms zal men moeten zeggen:</seg> <seg n="11.3.2">een beweging is geen partij meer.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zij heeft partijen in zich opgelost.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Een ander maal zal het moeten luiden:</seg> <seg n="11.5.2">een beweging is nog geen partij.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En wel in die gevallen waarin zij naar buiten open wil blijven tegenover andere bewegingen of partijen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Sommige bewegingen,</seg> <seg n="12.1.2">zoals het nationaal-socialisme en het communisme,</seg> <seg n="12.1.3">hebben of hadden een partij als kern.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De beweging wordt dan door de partij geleid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Bij anderen is dat minder duidelijk en lijkt het alsof zij spontaan haar richting vinden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Misschien kan men zeggen dat de beweging minder belijnd is dan de partij,</seg> <seg n="12.4.2">ofschoon ook dat niet altijd opgaat.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De partij kan als kern meer dynamisch zijn dan haar schaal;</seg> <seg n="12.5.2">meer progressief.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Bij de nieuwere stand van zaken zal dat meestal het geval zijn.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De oude partijen waren dogmatisch;</seg> <seg n="12.7.2">de nieuwe pragmatisch.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Zo komt het dat thans partij en beweging in elkaar kunnen overgaan en de eerste een exponent van de laatste kan wezen;</seg> <seg n="12.8.2">de partij nog beweeglijker dan de beweging.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In dit korte artikel kan daarover niet verder worden gesproken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Op een paar dingen wil ik echter de aandacht vestigen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Een beweging schuift of tast zich voorwaarts door zich op het geheel van de werkelijkheid in te stellen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zij wenst zich niet te oriënteren aan enkele bekende en vertrouwde dingen daaruit,</seg> <seg n="13.4.2">maar probeert nieuwe vastigheden te vinden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zoals een jongelingsvereniging die aan padvinderij gaat doen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Deze omzetting is weer symbolisch.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">En zoals de beweging zich richt op de totale realiteit,</seg> <seg n="13.7.2">zo wil zij ook zelf <hi rend="italic">geheel</hi> orgaan zijn en haar waarnemingen niet doen door middel <pb n="522" ed="VW"/>van een enkel vermogen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Zij wil zich instinctief richten op wat er embryonaal in de schoot der tijden sluimert.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Bij de reddeloosheid der wereld en de radeloosheid der mensen wil zij zich in zekere zin redeloos<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n10" rend="superscript">10</ref> gedragen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daarom valt er met een beweging eigenlijk niet te praten.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Consequent is het om debat uit te sluiten.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Toen men daar voor de oorlog mee begon kwam alles in ons daartegen in opstand.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Na de oorlog zullen wij er aan moeten wennen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Misschien niet in letterlijke zin,</seg> <seg n="14.5.2">maar in wezen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Een beweging schuift iemand opzij of laat hem praten.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dat de debatten in ons parlement wezenloos klinken,</seg> <seg n="14.7.2">vindt slechts ten dele zijn oorzaak in de samenstelling van de Kamer.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Een beweging wenst haar gang te gaan,</seg> <seg n="14.8.2">ook al heeft zij het besluit genomen ons niet te overrompelen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daarbij komt nog iets anders.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het waarheidsbegrip ondergaat wijziging.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Waarheden zijn hier instrumenten,</seg> <seg n="15.3.2">waarmede men in een zekere houding staat,</seg> <seg n="15.3.3">die wij in de beweging leren aannemen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Een waarheid die niet werkt is een dooddoener.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En de proef op de som der waarheid is of zij op korte termijn en op korte afstand de verlangde werking heeft.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Voor wissels op de eeuwigheid heeft men geen geduld.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">En een beweging wil 'trouw zijn aan de aarde'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik herhaal nu de vraag of wij bezig zijn een kerkelijke volksbeweging mee te maken en wat daarbij van het predikantsambt zal worden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De kerkelijke actie die gaande is heeft inderdaad enige trekken die daaraan sterk doen denken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Vergis ik mij niet,</seg> <seg n="16.3.2">dan loopt het ambt daarbij gevaar iets van zijn eigen karakter in te boeten.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De opziener der gemeente heeft een pand te bewaren dat hem is toevertrouwd (1 Tim. 6 : 20).</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Daaronder kan men</seg> <seg n="17.2.2">- als men mij sympathisch wil begrijpen</seg> <seg n="17.2.3">- de leer der Triniteit verstaan.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dat is een waarheid die ook wel werkt,</seg> <seg n="17.3.2">maar op lange termijn.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Wij komen niet in verleiding deze leer als een werktuig te gebruiken in eigen hand en er mee in een houding te gaan staan.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Wij laten ons er door koesteren.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Chesterton heeft de Triniteit eens bij een Engelse haard vergeleken die naar alle kanten uitstraalt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De leer der Drieëenheid is de gemeentelijke vorm voor de meer persoonlijke van de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Op dit dogma moet de gemeente worden opgebouwd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Jezus zegt het zelf tegen Petrus,</seg> <seg n="18.3.2">bij diens Christusbelijdenis die het hart van dit credo uitmaakt.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij zegt:</seg> <seg n="18.4.2">Op deze petra zal ik mijn gemeente bouwen (Mt. 16 : 19).</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De aanwezigheid van dit pand in de gemeente wekt daar altijd door nieuwe geloofsenergie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Vaak latente energie,</seg> <seg n="19.2.2">het moet worden toegegeven.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar toch energie.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De Roomse Kerk heeft het dogma steeds in het centrum laten staan,</seg> <seg n="19.4.2">niettegenstaande haar dwalingen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Zij is nooit,</seg> <seg n="19.5.2">bij al haarveelzijdige arbeid,</seg> <seg n="19.5.3">een beweging geworden.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Nooit heeft zij zich uit haar middelpunt te ver naar de wereld overgebogen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Haar evenwicht kwam nimmer in gevaar.</seg></s> <pb n="523" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="19.8"><seg n="19.8.1">Wij hebben ons daaraan te spiegelen.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">De latente energie der kerk behoort de openbare actie verre en verre te overtreffen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het is mogelijk roofbouw te plegen op de eerste door middel van de laatste.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">De kerk krijgt dan het karakter van een beweging en het ambt degenereert.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">De la Saussaye jr. heeft de beweging van 1886 een avontuur genoemd,</seg> <seg n="19.12.2">een onderneming,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="19.12.3">en niet geheel ten onrechte.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">De Hervormde Kerk is niettegenstaande de partijstrijd meer kerk gebleven en haar latente energie blijkt telkens groter dan men had vermoed.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In dit verband wil ik een paar dingen noemen die actueel zijn.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Onlangs las ik in het <hi rend="italic">Weekblad der Hervormde Kerk</hi> dat de synode aan Kerk en Wereld opdracht heeft gegeven,</seg> <seg n="20.2.2">Nederland te herkerstenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In zulk een uitdrukking,</seg> <seg n="20.3.2">waarin het ongewone dadelijk opvalt,</seg> <seg n="20.3.3">is iets niet in orde.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Men tracht zich rekenschap te geven van zijn onbehagen.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Dit is gesproken in de stijl van een onderneming.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Eykman,</seg> <seg n="21.1.2">de vader van het plan,</seg> <seg n="21.1.3">heeft echter in zijn bekende brochure in 1940 al dadelijk gewezen op de gevaren van een bouwen om te bouwen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij vroeg:</seg> <seg n="21.2.2">'Maar op welke grondslag?'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Daarmee worden wij teruggewezen op het pand dat aan de kerk is toebetrouwd,</seg> <seg n="21.3.2">dat is de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="21.3.3">Zoon en Heilige Geest.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Een kerk kan een opdracht als bovenbedoelde niet geven.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het klinkt bijna als een blasfemie.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In de mond van de paus zou men het kunnen plaatsen,</seg> <seg n="21.6.2">omdat Rome een staatkundige inrichting heeft of in die van de generaal van het Heilsleger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar wanneer onze synode zulke orders gaat geven,</seg> <seg n="21.7.2">dan verstaan wij die taal niet.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Daarvoor zijn wij te veel bloot kerk en is het ambt,</seg> <seg n="21.8.2">ook dat der gelovigen,</seg> <seg n="21.8.3">te zeer betrokken op de spontane werking van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Raken wij dat kwijt,</seg> <seg n="21.9.2">dan wordt het ambt geseculariseerd en komen wij in een beweging te staan,</seg> <seg n="21.9.3">waarin ieder de opdracht heeft om dat voor waarheid en waarde te houden,</seg> <seg n="21.9.4">wat op de kortste termijn het gevraagde resultaat oplevert.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Dr. Kraemer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n18" rend="superscript">18</ref> raadt in verband met het secularisatieproces der moderne wereld een wedstrijd tussen de kerken aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Wij kunnen dat in hem plaatsen als zendingsman.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Zijn bijbels realisme is diep genoeg om voor hem persoonlijk een tegenwicht te vormen.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De methode is echter niet te verenigen met de aard van het kerkelijk ambt.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Is zij tenslotte in de zending wel toepasselijk?</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Omstreeks 1911 gaf John Mott het parool uit van de christianisering der wereld tijdens de toen levende generatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Nu deze generatie voorbij is zitten wij midden in het heidendom.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">In de tweede plaats denk ik aan de kerkelijke afkondigingen namens de synode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Moeten deze boodschappen na de oorlog doorgaan?</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ik meen dit te moeten betwijfelen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Bij de bisschoppelijke hiërarchie zijn ze op hun <pb n="524" ed="VW"/>plaats.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar in een presbyteriale kerkorde wordt de dienst er door gestoord.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Naast de boodschap van Jezus past geen boodschap van een synode.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En de ambtsdrager wordt daarbij tot ambtenaar.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Deze stukken zijn programma's uit een beweging,</seg> <seg n="22.8.2">die in de kerk niet passen en God het werk uit de handen nemen dat Hij door de bediening des Woords in de harten wil doen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Zij brengen een secularisering van de kerkdienst mee,</seg> <seg n="22.9.2">waardoor het ambt van karakter verandert.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Voor het ambt zal het van beslissende betekenis zijn of het ook zakelijk gebonden blijft aan een toebetrouwd iets,</seg> <seg n="23.1.2">dan wel,</seg> <seg n="23.1.3">zoals dr. Kraemer wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="23.1.4">in een zuiver persoonlijke levenshouding<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n21" rend="superscript">21</ref> komt te staan.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Gebeurt dit laatste,</seg> <seg n="23.2.2">dan zal de drager</seg> <seg n="23.2.3">- het kan niet anders</seg> <seg n="23.2.4">- zijn superieuren moeten krijgen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Een hoofdinspecteur werd door de synode reeds benoemd,</seg> <seg n="23.3.2">zij het dan volgens synodale toelichting incidenteel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Over die zakelijke gebondenheid en die 'fundamentele levenshouding' zou veel te zeggen zijn wat hier moet achterwege blijven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Timotheüs werd door Paulus zakelijk gebonden (1 Tim. 6 : 20).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dr. Kraemer moet,</seg> <seg n="24.3.2">om alle zakelijkheid uit te drijven,</seg> <seg n="24.3.3">de 'theocratische heilseconomie Gods' samenpersen in de formule:</seg> <seg n="24.3.4">'Jezus is Heer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De trinitarische breedte,</seg> <seg n="24.4.2">met haar zakelijkheid in natuur en Schrift,</seg> <seg n="24.4.3">verdwijnt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wanneer dit 'trouw aan de aarde' is,</seg> <seg n="25.1.2">zoals men het thans soms noemt,</seg> <seg n="25.1.3">dan betekent het toch ontrouw aan dat deel der aarde dat wij bewonen,</seg> <seg n="25.1.4">aan Europa.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dr. Kraemer heeft zelf een samengaan van kerk en humanisme verdedigd<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n24" rend="superscript">24</ref> door er op te wijzen dat beide een pand hebben te bewaren.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dr. Miskotte is onlangs in <hi rend="italic">In de Waagschaal</hi> <choice><sic>voor Europa opgekomene Groen van Prinsterer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">voor Europa opgekomen.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s><choice><sic>voor Europa opgekomene Groen van Prinsterer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38"> </corr></choice><s n="25.4"><seg n="25.4.1"><choice><sic>voor Europa opgekomene Groen van Prinsterer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">Groen van Prinsterer</corr></choice> was christen en platonist.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De idee,</seg> <seg n="25.5.2">het begrip,</seg> <seg n="25.5.3">de wet,</seg> <seg n="25.5.4">het apriori,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="25.5.5">zij geven alle aan wat wij als waarheid belijden of zoeken:</seg> <seg n="25.5.6">een innerlijke,</seg> <seg n="25.5.7">ook zakelijke vastheid,</seg> <seg n="25.5.8">een structurele doorlichting,</seg> <seg n="25.5.9">die ons veroorlooft niet geheel redeloos tegenover de dingen te staan.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Alleen wanneer wij dit alles zouden moeten loslaten,</seg> <seg n="26.1.2">als er geen panden meer te bewaren vielen en wij de chaos voor ons hadden,</seg> <seg n="26.1.3">dan zouden wij misschien,</seg> <seg n="26.1.4">misschien een absoluut pragmatische houding moeten aannemen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Wij zouden ons als padvinders en woudlopers een weg moeten banen in de wildernis.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Waarheid zou dan een instrument in onze eigen hand zijn en geen schat die wij hebben te hoeden.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ons ambt zouden wij dan echter vooraf moeten neerleggen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">De kerk zou zich in een beweging hebben opgelost.</seg></s> <pb n="525" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="26.6"><seg n="26.6.1">Ik heb 'Parrhesia' gebruikt;</seg> <seg n="26.6.2">men houde het mij ten goede.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Het is nu de tijd om het te doen.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Overigens weet ik heel goed dat alles</seg> <seg n="26.8.2">- hoe kán het anders?</seg> <seg n="26.8.3">- nog in een toestand van gisting verkeert.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Allerlei lijnen kruisen elkaar.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Er is hier ruimte voor meer of minder.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">De kerk moet zich kunnen bewegen,</seg> <seg n="26.11.2">ook al mag zij niet in een beweging opgaan.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De concrete gegevens der Schrift zijn historisch bepaald,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="26.12.2">ook al mogen zij hún zakelijkheid niet verliezen.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Ten opzichte van de doodstraf<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n27" rend="superscript">27</ref> ging de synode op concrete gegevens in de bijbel terug en verloor m.i. de historische bepaaldheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n28" rend="superscript">28</ref> uit het oog.</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Hier was aanleiding geweest om naar de <hi rend="italic">fundamentele levenshoudingen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f6" rend="superscript">f</ref> van Jezus en Paulus te vragen.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Ook Calvijn exegetiseert met een:</seg> <seg n="26.15.2">'Zoals de zaken nu staan'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Hij oefent wat ik vroeger<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n30" rend="superscript">30</ref> eens een 'wereldhistorische exegese' genoemd heb.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Dr. Kraemer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f7" rend="superscript">g</ref> vindt echter de calvinistische exegese,</seg> <seg n="26.17.2">die uit de concrete gegevens beginselen afleidt,</seg> <seg n="26.17.3">ontoelaatbaar.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Hij wil de band met de bijbelse zakelijkheid geheel doorsnijden en op <hi rend="italic">de 'grondtrekken</hi> der bijbelse openbaring'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.f8" rend="superscript">h</ref> teruggaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Op de apriori's van de bijbel derhalve.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">Dus toch nog trouw aan Europa.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">Toch nog platonist,</seg> <seg n="26.21.2">al zijn ook de apriori's de aan zakelijkheid ledigste vormen der ideeën.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Ik zal niet verder gaan.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Men ziet hoeveel er in beweging is.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar het is nog geen  .<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-of-beweging.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Laat het dat ook niet worden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="523" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>De roeping der kerk, p. 128 v.</p></note>
<pb n="524" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>De roeping, p. 98 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. E. Troeltsch, <hi rend="italic">Ges. Schr.,</hi> dl. 2, p. 364 vv.</p></note>
<pb n="525" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. H. Kraemer, a. w., p. 98.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A. w., p. 100.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 99.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. w., p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 23 (februari 1946) nr. 2. Een polemiek met (de beweging van) Gemeenteopbouw en zijn inspirator H. Kraemer. Zie nr. 67, 70, 74. De oorlogsjaren, die zijn activiteit sterk reduceerden, waren voor N. in persoonlijk opzicht bijzonder zwaar geweest.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Te weten van 4.4.1921 tot 9.9.1927. Vgl. A. de Groot, <hi rend="italic">Noordmans en de Bond van Predikanten, KTh.</hi> 30 (juli 1979) nr. 3; zie n. 1.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n3" type="end" place="end" n="3"><p>M. J. A. de Vrijer, oprichter en eerste voorzitter van de Bond (zie n. 33.21), geeft in bedoeld artikel <hi rend="italic">(OBNP.</hi> 23 (januari 1946) nr. 1, getiteld <hi rend="italic">Boer en ik)</hi> een levendig beeld van ontstaan en beginstrijd van de Bond met zijn voornaamste dramatis personae: C. J. Bartels, D. Boer, <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans en De Vrijer zelf.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n4" type="end" place="end" n="4"><p>= vrijmoedigheid; letterlijk: alles zeggen; de vrijheid om alles te zeggen. Vgl. 2 Kor. 3 : 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie onze nrs. 1-13.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie protest N. daartegen, nrs. 78-82. De kwestie zat hem hoog, evenals <choice><sic>indertijd- parallel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">indertijd - parallel</corr></choice> - de traktementsregeling: testcase voor kerkorde. Vandaar even verderop: 'in de naaste toekomst zal over het pastoraat worden beslist.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 1.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n8" type="end" place="end" n="8"><p>D.Boer <choice><sic>(1 879</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1879</corr></choice>-1967), hervormd predikant o.a. te Grootebroek. B. was mede-oprichter van de Bond en secretaris van het begin (1918) af. Zie voor <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>wrijvingen'tussen B. en N. <pb n="526" ed="VW"/>(ofwel tussen een meer pragmatische en een meer kerkelijk-theologische visie) A. de Groot, a.w., p. 221, die suggereert dat zelfs zijdelingse vragen nauwelijks aan bod kwamen. Eigenlijke reden, waarom N. in 1927 aftrad? Zie n. 1.14 en noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n9" type="end" place="end" n="9"><p>NVB.: tijdens de oorlog voorbereid, door W. Schermerhorn en W. Banning direct na de oorlog opgericht (12.5.1945). Bedoeling: 'doorbraak', deconfessionalisering, samenbrengen van alle 'progressieven' in één grote partij op de basis van het personalistisch socialisme. Men bestreed antithese en klassenstrijd. Inderdaad werd de Partij van de Arbeid opgericht, maar door de heroprichting van de christelijke partijen mislukte de Doorbraak. In 1950 werd de NVB. opgeheven. - Mouvement Républicain Populaire: opgericht 1944; pathos van het verzet, Europa, christelijke democratie, vakbeweging en jeugd; werd steeds conservatiever (zwaartekracht aanhang); steunde De Gaulle; leiders: Bidault en Schuman.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Radeloos, redeloos, reddeloos: bekende typering van de toestand in het rampjaar 1672: <hi rend="italic">het land reddeloos, het volk radeloos, de regering redeloos;</hi> vgl. P. J. Blok, <hi rend="italic">Geschiedenis van het Nederlandse volk,</hi> Leiden 1925<hi rend="superscript">3</hi>, dl. 3, p. 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. F. W. Nietzsche, <hi rend="italic">Also sprach Zarathustra:</hi> "Ich beschwöre Euch, meine Brüder, bleibt der Erde treu und glaubt denen nicht, welke Euch von überirdischen Hoffnungen reden! Giftmischer sind es, ob sie es wissen oder nicht." Uit <hi rend="italic">Vorrede</hi> van dl. 3, <hi rend="italic">Friedrich Nietzsche, Werke in drei Bändern</hi> (Uitg. Karl Schlechta), München 1966, p. 280.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n12" type="end" place="end" n="12"><p>G. K. Chesterton (1874-1936), literator, journalist, romanschrijver en dichter. Verdedigde het christelijk geloof in de wereld van de kunst. Werd in 1922 r.-k. Citaat: " ... dit drievuldig raadsel zo hartsterkend ... als wijn en zo open als een Engelse haard ... Want het is niet goed, dat God alleen <hi rend="italic">zij", Orthodoxy,</hi> Londen 1908, p. 134; Ned. vert. Amsterdam 1934, p. 229.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Dit is de gedachte der retardatie, elders aldus geformuleerd: tegen het gereformeerd activisme, dat vergeet ... dat iedere kerkelijke actie door de kerkelijke idee moet worden vertraagd naar de aard van het herderschap!" Zie nr. 51<hi rend="superscript">1,2</hi> p. 338; VW., dl. 8, p. 194 vv., 469 n. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zonder de hier gebezigde uitdrukking (deze kan een collegecitaat zijn) te gebruiken, schrijft De la S. jr. in gelijke kritische trant over K. in <hi rend="italic">Een halve eeuw, 1848-1898, in Geestelijke stromingen,</hi> Haarlem 1907, p. 28 v. Zie nr. 85, p. 621.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n15" type="end" place="end" n="15"><p>De formule 'herkerstening' werd slechtsaanvankelijk gebruikt; alleen nogin de kerkorde (art. 8, zie bijlage 2fl), niet meer in de ordinantie voor het apostolaat, vindt men thans de formule 'kerstening' (in de ordinantie vervangen door 'apostolaire arbeid', 4.31). Vgl. voor ontstaan en ontwikkeling 'Kerk en Wereld' A. J. Rasker, a. w., p. 308 v. Voorts <hi rend="italic">Weekblad NHK.</hi> 29 (7.7, 18.8, 24.11.1946) nr. 43, 46, 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Dr. J. Eykman (1 92-1945), oprichter en directeur van de Amsterdamse Maatschappij voor Jonge Mannen, met eigen gebouw, hotel, zwembad, etc. N.a.v. het optreden van de Nederlandse Unie (1940) zijn gedrukte preek <hi rend="italic">Wij bouwen verder, maar op welke grondslag?</hi> Gaf mede leiding aan kerkelijk verzet. Kerk en Wereld, 'instituut tot herkerstening', was vrucht van zijn visie. - De Nederlandse Unie (driemanschap-De Quay) wilde een nieuw Nederland 'bouwen' met erkenning van de door de Duitse bezetting gewijzigde omstandigheden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie voor de uitwerking van dit beeld N.' artikel <hi rend="italic">Militia Christi,</hi> nr. 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n18" type="end" place="end" n="18"><p>N. had grote bewondering voor Hendrik Kraemer (zie nr. 40), maar in toenemende mate ook bezwaar tegen diens aanpak ('activisme'). Hier is bedoeld het woord: "De kerk die de Waarheid en daardoor de nood der wereld het beste dient, is eo ipso de meest vooraanstaande." Vgl. dr. H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping der kerk,</hi> 's-Gravenhage 1945. Dit boek was bedoeld als open brief aan de NHK. en aan alle kerken van Nederland. "De NHK. leefde welbewust op laagspanning ... verantwoordelijkheden ontgaan, niet op zich nemen, was het droevig schouwspel dat zij bood. Deze verschrikkelijke kleinburgerlijke<pb n="527" ed="VW"/> zieligheid, dit knekelhuiswezen moet een einde nemen, wanneer zij waarlijk indachtig wordt dat zij bestaat in de Naam van Jezus Christus, de Koning van de koningen der aarde en dat zij gezonden is tot een verloren wereld, die toch Gods wereld is en blijft" (p. 18 v.). Volgens K. bleven de geestelijke leiders'te kerkelijkste leerstellig-organisatorisch' in plaats van op te roepen tot 'gehoorzaamheid en offerande'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie n. 40.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vóór dit artikel verschenen de volgende boodschappen: <hi rend="italic">Pinksterboodschap 1945; Herderlijke brief over de doodstraf 14.12.1945; Kerstboodschap 1945.</hi> Daarna verschenen <hi rend="italic">Het Indonesische vraagstuk 9.3.1946; Politieke gevangenen 9.3.1946; De vakbeweging 9.5.1946; Het synodaal beleid 10.5.1946; Adventsboodschap 1946</hi> (versobering); Poli<hi rend="italic">tieke delinquenten 3.6.1947; Eerste politionele actie in Indonesië 23.7.1947,- Communisme 10.5.1947,- Inhuldiging van Juliana aug. 1947,- Tweede politionele actie 14.1.1948; Processievrijheid 26.4.1949; Ronde-tafelconferentie 15.8.1949; Souvereiniteitsoverdracht 27.12.1949,- Maria ten hemel-opneming 5.11.1950; Oorlog en vrede 12.11.1951.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n21" type="end" place="end" n="21"><p>" ... om niet naar beginselen te zoeken, maar naar fundamentele levenshoudingen, die met het staan in de dimensie der openbaring in Christus gegeven zijn" (a.w., p. 100).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Bedoeld is de benoeming van K. H. E. Gravemeyer tot algemeen gedelegeerde, voorjaar 1946 (E. Emmen werd toen secretaris van de synode). - K. H. E. Gravemeyer (1883<choice><sic>­</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">-</corr></choice>1970), hervormd predikant o.a. te 's-Gravenhage, geïnspireerd door Kohlbrugge en Hoedemaker, secretaris algemene synode (april 1940), symbool kerkelijk verzet, actief in herleven der naoorlogse NHK., met toenemende kritiek op haar koers.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Paratheke, uit het handelsrecht: depositum.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Vgl. H. Kraemer, <hi rend="italic">Kerk en Humanisme,</hi> 's-Gravenhage 1945; uitwerking van een rede gehouden in de Hooglandse kerk te Leiden (6.9.1945). Noodzaak van samenwerking van deze partners t.b.v. de bedreigde humaniteit; geen verdoezeling van de waarheidsvraag.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n25" type="end" place="end" n="25"><p>K. H. Nfiskotte (1894-1976), hervormd predikant o.a. te Amsterdam, kerkelijk hoogleraar te Leiden. Schreef o.a. <hi rend="italic">Het wezen der Joodse religie,</hi> Amsterdam 1932 (diss. Groningen); <hi rend="italic">Als de goden zwijgen,</hi> Amsterdam 1956. Gaf mede leiding aan het verzet NHK., o.a. door medewerking <choice><sic>aang eschriften</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">aan geschriften</corr></choice>. Bewonderde Barth maar ging toch eigen weg o.a. terzakevan Israël en het Oude Testament. Bedoeld pleidooi IdW. 1 (12.1.1946) nr. <hi rend="italic">15: De toekomst van Europa:</hi> 'Europa is geen idee maar een verborgen werkelijkheid, die weet heeft van de Naam.' Over hem: H. H. Miskotte, <hi rend="italic">Niet te vergeten Miskotte,</hi> Kampen 1981.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n26" type="end" place="end" n="26"><p>"Hoe uitmuntend en heerlijk én inhoud én strekking én vorm zij van Plato's geschriften, ook daar blijkt welk een onderscheid er bestaat tussen eens mensen woord en het Woord van Hem, die uit de hemel neergedaald is." Uit <hi rend="italic">Proeve over de middelen waardoor de waarheid wordt gekend en gestaafd,</hi> Amsterdam 1858<hi rend="superscript">2</hi>, p. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n27" type="end" place="end" n="27"><p>De vraag kwam ter synode hoe te oordelen over de wederinvoering van de doodstraf bij besluit van bijzondere rechtspleging. De werkgroep Kerk en Overheid, uitgebreid met enkele synodeleden, te weten E. J. Beens, S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, K. H. Miskotte en M. van der Voet, brengt advies uit. Dit advies wordt onderschreven door Noordmans en Van Ruler. Miskotte ontwerpt herderlijk schrijven. Zowel het advies als het herderlijk schrijven worden door de synode aanvaard (14.12.1945). Er was een minderheidsstandpunt - M. J. A. de Vrijer. Zie <hi rend="italic">Documenten NHK, 1945-1955,</hi> 's-Gravenhage z.j., p. 8-13. Zie n. 70.14. - Vgl. voor een omvattende verantwoording van de meerderheidsvisie: A. A. van Ruler, <hi rend="italic">Visie en vaart,</hi> Amsterdam 1946, p. 200-396.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Term uit denken van jhr. D. G. Rengers Hora Siccama (1876-1962), rechtsfilosoof, rechtshistoricus, hoogleraar te Utrecht. Schreef <hi rend="italic">Natuurlijke waarheid en historische bepaaldheid,</hi> Zwolle 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie n. 55.79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Zie nr. 561 en 56<hi rend="superscript">4</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vgl. <hi rend="italic">De roeping der kerk, p.</hi> 101.</p></note>
<pb n="528" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-of-beweging.n32" type="end" place="end" n="32"><p><pb n="528" ed="VW"/>Alles is in stroming. De wereld, ontstaan uit het oervuur, is in het worden begrepen. "Geen tweemaal daalt men af in dezelfde rivier." Aan Herakleitos (ca. 535-480 v. Chr.) van Efese wordt dit woord (dat niet van hem is) toegeschreven. Vgl. L. Winterhalder, <hi rend="italic">Das Wort Heraklits,</hi> Stuttgart 1962, p. 62.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="70" xml:id="noordmans5.militia-christi" decls="#bibl-noordmans5.militia-christi">
<pb n="528" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Militia Christi<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De bedoeling van deze beschouwing is,</seg> <seg n="2.1.2">enkele kanttekeningen te plaatsen bij de theologie van <hi rend="italic">Gemeenteopbouw</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze bezinning-in-activiteit,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f1" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="2.2.2">zoals zij inderdaad mag heten,</seg> <seg n="2.2.3">wordt niettemin gedragen door dogmatische premissen,</seg> <seg n="2.2.4">hoezeer Kraemer zich hier en daar in zijn geschriften en mondelinge uitlatingen van de theologen zoekt te distantiëren.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik ga daarbij uit van het feit,</seg> <seg n="2.3.2">dat men thans herhaaldelijk gaat spreken van geloofsgehoorzaamheid,</seg> <seg n="2.3.3">waar wij gewend waren het woord 'geloof' te gebruiken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Men meent dan door dat langere woord het hele heilsproces op één noemer te kunnen brengen en op die wijze tot een samenvattende eenvoud te kunnen geraken,</seg> <seg n="2.4.2">die een heilzame invloed zou hebben op onze christelijke levenshouding.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu komt het woord geloofsgehoorzaamheid in het Nieuwe Testament niet zo vaak voor.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Paulus gebruikt het aan het begin en het slot van de brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="3.2.2">in verband met zijn apostolaat.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En in Handelingen 6 : 7 komt het begrip voor als werkwoord,</seg> <seg n="3.3.2">eveneens in verband met de zending.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het drukt op die plaatsen niet het wezen van het zaligmakend geloof uit,</seg> <seg n="3.4.2">maar meer uitwendig de onderwerping aan de christelijke prediking,</seg> <seg n="3.4.3">de overgang tot het christendom.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer men nu,</seg> <seg n="4.1.2">in de theologie van Gemeenteopbouw,</seg> <seg n="4.1.3">over geloof zo met nadruk gaat spreken als van geloofsgehoorzaamheid en daarbij weer vóór alles de nadruk legt op de eenvoud daarvan,</seg> <seg n="4.1.4">dan brengt dat een m.i. gevaarlijke nomenclatuur,</seg> <seg n="4.1.5">die voortvloeit uit een verschuiving in de theologie,</seg> <seg n="4.1.6">die dr. Kraemer trouwens erkent.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik zou het een vermilitarisering<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n3" rend="superscript">3</ref> willen noemen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zo dekt men de openheid en de veelvuldige rijkdom van het Evangelie toe.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het geloof heeft te doen met de drievoudige openbaring Gods in de bijbel;</seg> <seg n="4.4.2">met de twaalf beloften van het apostolisch Credo.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het bestaat niet in de vorm van een categorische imperatief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het is voor kinderen en niet voor soldaten.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En de kerk is geen kazerne.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Boven de <pb n="529" ed="VW"/>kerk welft zich de hemel,</seg> <seg n="4.8.2">drievoudig,</seg> <seg n="4.8.3">twaalfvoudig geopend en dat uitzicht mogen wij,</seg> <seg n="4.8.4">allerminst in onze tijd,</seg> <seg n="4.8.5">niet toesluiten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik sprak boven van een verschuiving in de theologie,</seg> <seg n="5.1.2">die Kraemer erkende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij merkt op,</seg> <seg n="5.2.2">dat de strijd om het karakter der kerk thans op het punt van Christus' absolute Heer-zijn moet worden uitgevochten en niet,</seg> <seg n="5.2.3">zoals bij de Reformatie,</seg> <seg n="5.2.4">op dat van de rechtvaardiging door het geloof.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik erken het bestaan van zulke verschuivingen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Eveneens dat de helling van onze tijd sterk genoeg is om er een te veroorzaken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Juist in zulk een tijd echter bestaat het gevaar van extremist-te-worden,</seg> <seg n="5.5.2">zoals de wederdopers in Luthers dagen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Toen liep men gevaar geestdrijver te worden,</seg> <seg n="5.6.2">met verwerping van het Woord.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Thans zou men in zijn haast de Geest kunnen uitschakelen,</seg> <seg n="5.7.2">zodat de kerk een diensthuis wordt en het Woord een commando.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Kraemer schrijft,</seg> <seg n="6.1.2">dat hij op dit punt<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n5" rend="superscript">5</ref> zijn geweten gezuiverd heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is een zaak tussen hem en God.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het ontslaat ons echter niet van de plicht,</seg> <seg n="6.3.2">ook te bidden en te waken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Vooral nu er volgens hem geen tijd is om op delibererende consuls<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n6" rend="superscript">6</ref> te wachten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f4" rend="superscript">d</ref> en de jongere generatie onder de predikanten gemakkelijk te mobiliseren is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dr. Kraemer merkt op,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="7.1.2">dat het oer-christelijk credo:</seg> <seg n="7.1.3">'Jezus is Heer' een juichkreet is der door de Heilige Geest gewekte aanbidding.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Inderdaad,</seg> <seg n="7.2.2">deze uitroep verliest zich in de geopende hemelen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Samen met het Abba <hi rend="italic">Vader</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n7" rend="superscript">7</ref> en het <hi rend="italic">Veni Creator Spiritus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dit drieledige van de aanroeping Gods bevat de heerlijkheid van ons leven met God.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het is het antwoord op de drievoudige openbaring,</seg> <seg n="7.5.2">die in de bijbel is gegeven.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wanneer wij daaruit nu één der personen uitsluitend naar voren brengen,</seg> <seg n="7.6.2">lijdt ons geloof schade.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Een Jezus-kerk zal,</seg> <seg n="7.7.2">wanneer zij de enkele ziel bedoelt,</seg> <seg n="7.7.3">te sentimenteel,</seg> <seg n="7.7.4">en als zij zich met de wereld bezighoudt te organisatorisch,</seg> <seg n="7.7.5">te planmatig,</seg> <seg n="7.7.6">te politiek en te programmatisch zijn.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Een christocratie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n8" rend="superscript">8</ref> kan in deze wereld hoogstens sacramenteel worden ingericht,</seg> <seg n="7.8.2">zoals Jezus aan het eind van zijn aardse loopbaan gedaan heeft.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Iedere poging om Hem regelrecht over de koninkrijken der aarde te doen heersen,</seg> <seg n="7.9.2">is Hij uit de weg gegaan;</seg> <seg n="7.9.3">op de berg der verzoeking,</seg> <seg n="7.9.4">onder de scharen en ook nog na zijn opstanding op de Olijfberg.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Hij verwees dan naar de Vader en de Geest en trad zelf terug (Mt. <choice><sic>4 : 8- 1 0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">4 : 8-10</corr></choice>;</seg> <seg n="7.10.2">Joh. 6 : 15;</seg> <seg n="7.10.3">Hand. 1 : 6 v.).</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Wanneer de kerk,</seg> <seg n="7.11.2">als het orgaan en instrument van Jezus de Heer,</seg> <seg n="7.11.3">direct op de wereld betrokken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="7.11.4">en <pb n="530" ed="VW"/>daartoe geoutilleerd wordt,</seg> <seg n="7.11.5">dan kan zij,</seg> <seg n="7.11.6">bij een wat eenzijdige en strakke doorvoering,</seg> <seg n="7.11.7">op een dood spoor komen te staan.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Reeds bij opvoeding en onderwijs is de zaak niet zo eenvoudig,</seg> <seg n="7.12.2">als zij ons soms lijkt.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Ik denk aan de aarzeling,</seg> <seg n="7.13.2">waarmee de kerk de lectuur van de klassieken naast de Heilige Schrift heeft toegelaten en aan de pogingen van Julianus de Afvallige<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n9" rend="superscript">9</ref> om haar op haar christoeratisch standpunt terug te zetten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Hier moest ontspanning komen door een minder militante houding en een meer kinderlijk verkeren en spelen in de wereld <hi rend="italic">des Vaders.</hi></seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1"><hi rend="italic">-</hi> Zo ook weer op andere wijze,</seg> <seg n="7.15.2">bij de martelaarsheiligheid,</seg> <seg n="7.15.3">die door de Donatisten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n11" rend="superscript">11</ref> op de spits gedreven werd,</seg> <seg n="7.15.4">en waarvan Augustinus de beklemming zocht weg te nemen door hen op te nemen in de vrede der katholieke kerk,</seg> <seg n="7.15.5">de gemeenschap <hi rend="italic">des Geestes.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Zulk een tempering en verbreding zijn er steeds nodig,</seg> <seg n="7.16.2">wanneer het 'Jezus is Heer'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n13" rend="superscript">13</ref> uit het trinitarisch verband eenzijdig naar voren wordt gebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit komt nog te scherper uit,</seg> <seg n="8.1.2">als wij de regering van Jezus als Heer gaan betrekken op het zwaard der overheid (Rom. 13 : 4),</seg> <seg n="8.1.3">in vredestijd,</seg> <seg n="8.1.4">of zelfs op leger en vloot.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Vandaar de schier ondraaglijke spanning als de kerk in naam van Jezus over de doodstraf adviseert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Alleen met grote terughouding en met schaamte zou zij hier misschien,</seg> <seg n="8.3.2">als Jezus,</seg> <seg n="8.3.3">iets in het zand kunnen schrijven (Joh. 8 : 6 vv.).</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De militia Christi,</seg> <seg n="9.1.2">het eenzijdig op de voorgrond stellen van een verhouding tot Jezus als Veldheer,</seg> <seg n="9.1.3">is niet nieuwtestamentisch.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zeker,</seg> <seg n="9.2.2">de uitdrukking:</seg> <seg n="9.2.3">'soldaat van Jezus Christus' komt voor,</seg> <seg n="9.2.4">maar,</seg> <seg n="9.2.5">voor zover ik weet,</seg> <seg n="9.2.6">slechts éénmaal (2 Tim. 2 : 3).</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Veel vaker dan krijgsknecht,</seg> <seg n="9.3.2">heet de christen,</seg> <seg n="9.3.3">met een veel huiselijker beeld,</seg> <seg n="9.3.4">eenvoudig knecht,</seg> <seg n="9.3.5">slaaf van Jezus Christus.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En daar nog geeft de Nederlandse vertaling 'slaaf',</seg> <seg n="9.4.2">die thans vaak wordt gekozen,</seg> <seg n="9.4.3">een verkeerde indruk.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Want het is een vrijgekochte slaaf,</seg> <seg n="9.5.2">die de Vader van onze Here Jezus Christus ook zijn Vader mag noemen en die zijn Geest ontvangen heeft.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Weer ontspannen de trinitarische betrekkingen een te eenzijdige en te strakke verhouding.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">- Wel heeft Paulus ook het beeld van de geestelijke wapenrusting,</seg> <seg n="9.7.2">maar dat is in zijn brieven meer een afzonderlijke redefiguur dan dat het,</seg> <seg n="9.7.3">zoals Romeinen 8,</seg> <seg n="9.7.4">het hart van Paulus' prediking zou uitmaken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is niet onmogelijk,</seg> <seg n="10.1.2">dat Paulus de gedachte van de krijgsdienst aan zijn heidense omgeving heeft ontleend.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">In de Griekse mysteriën kwam die dienst voor in die strenge vorm,</seg> <seg n="10.2.2">waarvan de bijbel niet weet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De ingewijde was een soldaat Gods,</seg> <seg n="10.3.2">tot levenslange gehoorzaamheid verplicht,</seg> <seg n="10.3.3">met een geestelijke wapenrusting en door een legereed gebonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <pb n="531" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wanneer Paulus van zulke voorstellingen gebruik maakt,</seg> <seg n="10.4.2">dan betekent dat niet,</seg> <seg n="10.4.3">dat zij zijn prediking gaan beheersen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Kraemer noemt het zelf 'aanpassing'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De apostel bedient er zich van als van de taal,</seg> <seg n="10.6.2">om het oor en het begrip van zijn lezers te winnen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij bedoelt niet,</seg> <seg n="10.7.2">dat het christelijk leven een typisch karakter van dienstbaarheid zal dragen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Integendeel is het er hem om te doen,</seg> <seg n="10.8.2">jood en heiden uit het diensthuis uit te leiden tot de vrijheid der kinderen Gods.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Natuurlijk betekent dat kindschap overgave,</seg> <seg n="10.9.2">toebehoren,</seg> <seg n="10.9.3">gehoorzaamheid;</seg> <seg n="10.9.4">maar de gelovigen zijn niet meer dienstknechten,</seg> <seg n="10.9.5">doch vrijen.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De militia Christi is niet het meest geëigende beeld om hun betrekking tot God uit te drukken,</seg> <seg n="10.10.2">evenmin als de slavernij.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De ware soldaten-religie is de Islam.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Graaf Keyserling<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n16" rend="superscript">16</ref> noemt in zijn <hi rend="italic">Dagboek</hi> Allah een generaal en de muzelman zijn soldaat.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">En de Islam een leger van ongebroken,</seg> <seg n="11.3.2">absoluut solidaire geest.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Kraemer spreekt van een middeleeuwse vorm van nationaal-socialisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Deze godsdienst van bijna absolute massiviteit en geslotenheid verwerpt dan ook hartstochtelijk het leerstuk van de Triniteit,</seg> <seg n="11.5.2">waarin de openheid der christelijke godsopenbaring is beleden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Kraemer is hier zelf het meest een 'homme averti'.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In zijn <hi rend="italic">The Christian Message</hi> beschrijft hij de houding die de zendeling tegenover de Islam behoort aan te nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het zijn een paar halve bladzijden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="12.3.2">die ik reken tot de beste christelijke teksten,</seg> <seg n="12.3.3">die ik ken.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Tweemaal na elkander,</seg> <seg n="12.4.2">in aangrijpende herhaling,</seg> <seg n="12.4.3">gaan geloof,</seg> <seg n="12.4.4">hoop,</seg> <seg n="12.4.5">liefde en lijdzaamheid daarin aan ons voorbij,</seg> <seg n="12.4.6">als aardse schaduwen van Vader,</seg> <seg n="12.4.7">Zoon,</seg> <seg n="12.4.8">Heilige Geest en kerk.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">In deze brede spreiding is de houding uitgedrukt,</seg> <seg n="12.5.2">die de kerk leert aannemen tegenover de wereld onder de straling van Gods wijd uitgeplooide openbaring.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">- Subliminaal weet Kraemer hier heel goed,</seg> <seg n="12.6.2">dat de heilige Triniteit,</seg> <seg n="12.6.3">waarom het in het dogma gaat,</seg> <seg n="12.6.4">de forma Dei<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f12" rend="superscript">l</ref> zelve is en dat zij <hi rend="italic">door waarheid en gehoorzaamheid</hi> nooit op de tweede plaats gedrongen kan worden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="12.6.5">zoals hij ons in zijn <hi rend="italic">De Roeping der Kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f13" rend="superscript">m</ref> wil doen geloven.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Triniteit is maar een woord,</seg> <seg n="12.7.2">doch gehoorzaamheid ook;</seg> <seg n="12.7.3">het komt echter op de zaken aan.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Van het begrip kan men een afgod maken,</seg> <seg n="12.8.2">maar zo gaat het eveneens bij de gehoorzaamheid,</seg> <seg n="12.8.3">zoals blijkt uit de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar (Lk. 18 : 9 vv.).</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik kan het niet voldoende beoordelen,</seg> <seg n="13.1.2">maar ik acht het niet onmogelijk,</seg> <seg n="13.1.3">dat er verband bestaat tussen oudere syncretistische voorstellingen omtrent <pb n="532" ed="VW"/>de godsdienstige militia in het oosterse christendom en de leer van Mohammed.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Kraemer zelf ziet in de Islam een voortzetting,</seg> <seg n="13.2.2">uit cultureel oogpunt,</seg> <seg n="13.2.3">van de hellenistische-christelijke beschaving van het Nabije en Midden-Oosten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f14" rend="superscript">n</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In ieder geval is deze religie een opgericht teken daarvan,</seg> <seg n="13.3.2">dat de eenvoud Gods met de eenvoud ener geloofsgehoorzaamheid kan samensmelten tot een hardheid en geslotenheid,</seg> <seg n="13.3.3">waarin menselijkerwijze geen opening meer te krijgen is.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het' Jezus is Heer',</seg> <seg n="14.1.2">dat in 1 Korinthe 12 : 3 als een juichkreet is bedoeld,</seg> <seg n="14.1.3">is voor hedendaags dogmatisch en kerkelijk gebruik ook daarom minder geëigend,</seg> <seg n="14.1.4">omdat het een liturgische vondst is,</seg> <seg n="14.1.5">zoals er in de latere jaren zovele gedaan zijn.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Over het <hi rend="italic">Kurios Christos</hi> verscheen voor jaren een boek,</seg> <seg n="14.2.2">waarin het oudkerkelijke materiaal was verzameld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Deze archaïstische stof komt op heel andere wijze tot ons dan de belijdenis van Vader,</seg> <seg n="14.3.2">Zoon en Geest,</seg> <seg n="14.3.3">die ons langs de kerkelijke heerweg bereikte.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het licht dat er van uitgaat verschilt in beide gevallen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het 'Jezus is Heer' kan een fakkel zijn,</seg> <seg n="14.5.2">die door een profetische figuur,</seg> <seg n="14.5.3">in de nacht der tijden,</seg> <seg n="14.5.4">in een bepaalde kring,</seg> <seg n="14.5.5">wordt doorgegeven.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar deze toorts zal nooit het daglicht kunnen vervangen,</seg> <seg n="14.6.2">dat de heilige Triniteit Gods in de kerk verspreidt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het gereformeerde geloofsleven in de kerken van Calvijn heeft enkele trekken die,</seg> <seg n="15.1.2">in de lijn van wat ons hier bezighoudt,</seg> <seg n="15.1.3">de aandacht vragen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Vergelijkenderwijze is het dogma onder ons geen star,</seg> <seg n="15.2.2">maar een beweeglijk,</seg> <seg n="15.2.3">historisch,</seg> <seg n="15.2.4">dynamisch element.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">In de leerstellige handboeken is rijke verscheidenheid.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De orthodoxie is er het minst exclusief.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De oecumenische gedachte vindt haar voedingsbodem in het gereformeerd protestantisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">En in verband daarmee is er een neiging tot vereenvoudiging,</seg> <seg n="15.6.2">die bijv. in de <hi rend="italic">Institutie</hi> van Calvijn opvalt.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De Triniteit ondergaat een sterke samentrekking in de leer der predestinatie.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Zij schijnt de grens der enkelvoudigheid te naderen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">En daarmee hangt weer samen,</seg> <seg n="15.9.2">dat de kerk met haar belijdenis scherp gericht is op het aardse leven;</seg> <seg n="15.9.3">zij tracht dat binnen haar sfeer te trekken en te heiligen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Men zou het gereformeerd protestantisme een politieke religie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n23" rend="superscript">23</ref> kunnen noemen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">En toch is er juist in deze calvinistische wereld een onuitroeibare weerzin tegen de soldateske levenshouding.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Toch is juist hier een onoverwinnelijke begeerte naar de vrijheid,</seg> <seg n="15.12.2">de vrijheid der kinderen,</seg> <seg n="15.12.3">der kinderen Gods.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Dat is het afdoend bewijs,</seg> <seg n="15.13.2">dat elke vergelijking van islamitisch fatalisme en calvinistisch predestinatianisme er volkomen naast is.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">De sfeer des levens blijft hier bepaald door de trinitarische spreiding,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="15.14.2">hoezeer deze laatste ook historisch wordt ingebed en op activiteit wordt toegespitst.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ondanks dit alles moeten wij als gereformeerden altijd op onze hoede zijn.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het gevaar van unitarisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n25" rend="superscript">25</ref> en activisme is er.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">In ons land tot nog toe <pb n="533" ed="VW"/>minder dan in de Angelsaksische landen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar nu wij uit ons isolement zijn getrokken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n26" rend="superscript">26</ref></seg> <seg n="16.4.2">is het er hier ook.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De hervormde kerken hebben zich instinctmatig aan dit gevaar onttrokken,</seg> <seg n="17.1.2">door haar organisatie en bewerktuiging zo sober mogelijk te houden.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De sacramenten bleven in de kerk,</seg> <seg n="17.2.2">maar het Woord ging ook in de huizen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Een zeer groot deel van het christelijk leven bevond zich onder de invloed van het Evangelie,</seg> <seg n="17.3.2">maar niet zo regelrecht.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De mensen leefden in de kerk,</seg> <seg n="17.4.2">meer dan in de staat;</seg> <seg n="17.4.3">maar zij werden niet gemobiliseerd.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het huiselijk en maatschappelijk leven lag in de gemeentelijke sfeer,</seg> <seg n="17.5.2">doch behield daarbij eigen soevereiniteit.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">- Op die wijze kon de activiteit zich spreiden als het ware onder open hemel;</seg> <seg n="17.6.2">onder de instraling<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n27" rend="superscript">27</ref> van Gods trinitarische goedheid op elk gegeven punt.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit had ook anders kunnen lopen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Als de theocratie van Calvijn,</seg> <seg n="18.2.2">in stede van sacramenteel en paradigmatisch te blijven,</seg> <seg n="18.2.3">voor de Atlantische wereld zich maatschappelijk en politiek had doorgezet.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De klompenregimenten van Cromwell<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n28" rend="superscript">28</ref> hebben iets te zien gegeven van sommige grensverschijnselen,</seg> <seg n="18.3.2">die bij het calvinistische leven kunnen optreden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het is echter opmerkelijk,</seg> <seg n="18.4.2">dat zij daarbij moesten teruggrijpen op het Oude Testament.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">De nieuwtestamentische openbaring laat het niet toe.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toch heeft in datzelfde Engeland de kerk nog eens de legervorm aangenomen en thans niet onder auspiciën van het Oude Testament,</seg> <seg n="19.1.2">maar onder direct bevel van Jezus,</seg> <seg n="19.1.3">de Redder van armen en verlorenen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De leden heetten hier letterlijk soldaten en de overste generaal.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Bij het Heilsleger<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n29" rend="superscript">29</ref> vallen echter de sacramenten,</seg> <seg n="19.3.2">de eigenlijke kenmerken der kerk,</seg> <seg n="19.3.3">weg.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is,</seg> <seg n="19.4.2">wat men bij Rome een orde noemt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In een orde kan de betrekking tot God eenzijdiger en als Jezusdienst minder trinitarisch zijn;</seg> <seg n="20.1.2">en kan de spanning der gehoorzaamheid,</seg> <seg n="20.1.3">met het oog op een bepaald doel,</seg> <seg n="20.1.4">meer opzettelijk worden opgevoerd dan dit in de kerk mogelijk is.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Loyola's stichting<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n30" rend="superscript">30</ref> is daarvan het wereldbefaamde voorbeeld.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Haar activiteit werd echter door de kerk zelve soms gevreesd en haar vrijzinnigheid verrast ons vaak.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het kan interessant zijn zich het verschil tussen kerk en orde door een goed-roomse te laten aangeven.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">"De Institutio",</seg> <seg n="21.2.2">aldus Anton van Duinkerken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="21.2.3">"is een fixering.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De protestantse geest,</seg> <seg n="21.3.2">tot dusverre een betrekkelijk zwevende gemoedsgesteldheid,</seg> <seg n="21.3.3">wordt er in vastgelegd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De Exercitia betekenen een mobilisatie ... en richten zich op het dynamische".</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En verder:</seg> <seg n="21.5.2">"De dogmatische,</seg> <seg n="21.5.3">polemische en apologetische werkdadigheid van de Contrareformatie werd hoofdzakelijk bewogen door de vaders van het Trents Concilie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n32" rend="superscript">32</ref></seg> <seg n="21.5.4">maar de vernieuwing van ... het heroïsche verantwoordelijkheidsbewustzijn van de christen ... door het miskende boek van de eerste Jezuïet."</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">"Ze hebben datgene,</seg> <seg n="21.6.2">wat in een goed <pb n="534" ed="VW"/>geordend leger het moreel van de troep heet."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wij komen telkens op hetzelfde punt uit.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het bijeen-behoren van een vereenvoudiging der trinitarische openbaring en het op de voorgrond stellen van de gehoorzaamheid tegenover geloof,</seg> <seg n="22.2.2">hoop en liefde.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De hervormde kerken zijn weinig bewerktuigd.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">In plaats daarvan zijn zij</seg> <seg n="22.4.2">- niet sacramenteel maar</seg> <seg n="22.4.3">- door het Woord uitgestoeld in het leven.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Het leven is echter technisch en daardoor vaak onmenselijk,</seg> <seg n="22.5.2">demonisch geworden.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Onze woord-kerken,</seg> <seg n="22.6.2">in de maatschappij,</seg> <seg n="22.6.3">in de gezinnen,</seg> <seg n="22.6.4">dreigen onder te gaan.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Daartegenover mag de kerk niet werkeloos blijven.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Zij heeft bewerktuiging in deze werktuiglijke tijd nodig.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Zij behoeft misschien iets wat gelijkenis vertoont met de orden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n33" rend="superscript">33</ref> in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="22.9.2">organisaties met het oog op een bepaald doel.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Ik heb deze gedachte reeds naar voren gebracht in de reorganisatie-commissie vóór 1938.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">En in het Ontwerp-1938 was de gelegenheid geschapen om met bestaande organisaties van die aard contacten te scheppen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.militia-christi.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De kerk mag echter zelf niet tot een orde worden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zij heeft die brede openheid te bewaren,</seg> <seg n="23.2.2">die haar tot een moederschoot maakt,</seg> <seg n="23.2.3">waarin allen gelijkelijk,</seg> <seg n="23.2.4">actieven en lijdzamen,</seg> <seg n="23.2.5">een vrij gezicht hebben op het laatste wat haar Credo belooft:</seg> <seg n="23.2.6">het eeuwige leven.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="528" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Dr. H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping der kerk,</hi> 's-Gravenhage 1945, p. 71.</p></note>
<pb n="529" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> p. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>83.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">50.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>95.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Kom, scheppende Geest!</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 97.</p></note>
<pb n="530" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. E. Reitzenstein, <hi rend="italic">Die hellenistischen Mysterienreligionen,</hi> Leipzig 1927<hi rend="superscript">3</hi>, p. 71 vv.</p></note>
<pb n="531" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">The Christian massage in a non-Christian world,</hi> Londen 1938, p. 308 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 353.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 354 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Bestaanswijze Gods.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">De roeping,</hi> p. 69.</p></note>
<pb n="532" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>The Christian massage, p. 355.</p></note>
<pb n="534" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Verscheurde christenheid, p. 102.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie het artikel <hi rend="italic">Kerk en orde.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">WNHK.</hi> 30 (15.6.1946) nr. 24, opgenomen in <hi rend="italic">Zoeklichten</hi> (p. 108-115).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Of ook: het denken van prof. dr. H. Kraemer, Zie n. 40.3; 74.4; 69.18; nr. 67. vgl. A. J. Rasker, a. w., p. 296 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">De roeping der kerk,</hi> p. 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Volgens de wijsgeer Immanuel Kant <choice><sic>(1 724</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1724</corr></choice>-1804) is dit het onvoorwaardelijk gebod tot het goede, dat met de zedelijke wereldorde en in het menselijk geweten gegeven is.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n5" type="end" place="end" n="5"><p>K. heeft het oog op een vraag door N. gesteld op de predikantenvergadering van 1944 (vgl. <hi rend="italic">De roeping,</hi> p. 82): "Wil Gemeenteopbouw met zijn dynamiek eigenlijk de Heilige Geest organiseren?"</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n6" type="end" place="end" n="6"><p>'Deliberante senatu perit Saguntum', gezegde ontleend aan Livius, <hi rend="italic">Ab urbe condita</hi> 21,7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. Rom. 8 : 15 en Galaten 4 : 6 (Abba = kindernaam voor vader in het Aramees) Veni creator spiritus: aanhef van uit de tiende eeuw daterende hymne. - Jezus is Heer: oudste belijdenis ( 1 Kor. 1 2 : 3).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Over het christocratisch verband van politiek en sacrament bij N. vgl. o.a. <hi rend="italic">Het wezen der christelijke vrijheid, in Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949, p. 247 v. Zie VW., dl. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Flavius Claudius Julianus (332-363), Romeins keizer in 361; Ariaans opgevoed; brak met het christelijk geloof onder invloed van griekse wijsbegeerte, Eleusinische mysteriën en Mithrascultus. Hij hief de bevoorrechting van de christelijke religie op en wilde een heidense kerk naar christelijk voorbeeld. legendarisch is het woord: Galileeër, Gij hebt overwonnen. Zijn scheldnaam: Apostata (= afvallige). Zie ook nr. 9, p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Maw. inperking tot het zuiver geestelijk terrein. Dat lag reeds in het verbod van klassieke lectuur aan clerici. Maar het ging verder: a. Allerlei rechten werden aan de kerk ontnomen m.n. aan de clerus; b. Christenen mochten geen onderwijs geven aan de staatsscholten; c. Aan de mysteriëngodsdiensten werd officiële status verleend. Vgl. G. Boissier, <hi rend="italic">Het</hi> <pb n="535" ed="VW"/>stervend heidendom, Ned. vert. van H. Bakels, Zeist z.j., p. 73-128.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 55.1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie VW., dl. 3, p. 147.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 69c.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n14" type="end" place="end" n="14"><p>N. legt enige spanning tussen de notie 'christocratisch' met 'trinitarisch/katholiek'; zulk een spanning met laatstgenoemde notie ziet hij niet in 'theocratisch'. Vgl. zijn opstellen in <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> Amsterdam 1949, p. 202 en 234; zie VW., dl. 7, <hi rend="italic">Het Calvinisme en de oecumene en Het wezen der christelijke vrijheid.</hi> Zie voor de nuancering ook nr. 71.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n15" type="end" place="end" n="15"><p>De hervormde synode deed i.v.m. de berechting van politieke gevangenen op 14.12.1 945 een herderlijk schrijven uitgaan m.b.t. de weder-invoering van de doodstraf bij de bijzondere rechtspleging. Vgl. <hi rend="italic">Documenten</hi> NHK.,'s-Gravenhage z.j., p. 8-13. Zie n. 69.27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Hermann Graf Keyserling (1880-1946), Litaus filosoof, wereldreiziger, voorkeur voor oosterse filosofie. Schreef <hi rend="italic">Das Reisetagbuch eines Philosophen,</hi> Darmstadt etc. 1956 (vgl.p. 182).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Twee 'elementary conditions': 1. Faith, hope, love and endurance; 2. ondersteuning van haar lambassadors' door de christelijke kerk met gebed en liefde. Vgl. <hi rend="italic">The Chr. Mess.,</hi> p. 354 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n18" type="end" place="end" n="18"><p><hi rend="italic">De roeping der kerk,</hi> p. 69: "Het gaat ... vóór alles om waarheid en gehoorzaamheid en niet om theologische of culturele vragen, al komen die op haar plaats ook aan de beurt...niet op de geüsurpeerde eerste plaats."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n19" type="end" place="end" n="19"><p>'Islam is culturally speaking the continuation of the Hellenistic-christian civilization of the Near and Middle East."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie n. 46.16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie VW., dl. 3, p. 170 vv. "In de 'pastorale' dogmatiek regeert de tijdsvorm."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Zie N.' in noot 14 genoemde opstellen. Vgl. ook W. Nijenhuis, <hi rend="italic">Calvinus Oecumenicus. Calvijn en de eenheid der kerk in het licht van zijn briefwisseling,</hi> diss. Leiden,'s-Gravenhage 1959.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n23" type="end" place="end" n="23"><p>VW.,<choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dl.</corr></choice>3,p. 184v.: "Ik ben het volkomen eens met Haitjema als hij zegt: 'Voor mij staat het vast, dat de as, de spil van heel het theologisch denken van Calvijn, gezocht moet worden in zijn kerkstaat-ideaal'."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Mogelijk in verband met het beeld van de vogel. Zie VW., dl. 2, p. 224.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Geloofsbeschouwing (of ook -richting) die de leer van de Drieëenheid ontkent. Zo oud als de kerk; gaat gepaard met verzet tegen de leer van de Godheid van Christus. In de zestiende eeuw was er een zelfstandige kerk in Polen, in Zevenbergen (Socinianen, naar Faustus Socinus). In Engeland en de VS. sterke traditie van unitarianisme parallel met de beweging van het nonconformisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Mogelijk: door de bevrijding van ons land in 1945, welke het wereldperspectief herstelde.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Zie n. 69.12.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Zie n. 85.32.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie n. 41.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Zie n. 41.2. - Ign. las het <hi rend="italic">Enchiridion Militis Christiani van</hi> Erasmus; bij hem gaat liefde vóór geloof, is gehoorzaamheid binding aan de kerk en gaat het meer om de gestalte dan om het woord der prediking.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n31" type="end" place="end" n="31"><p><hi rend="italic">Zie Verscheurde Christenheid,</hi> Hilversum 1937. Zie ook n. 84.34.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Van 1545-1563; formuleerde belangrijke partijen van het christelijk geloof, M.n. de weg des heils ter bestrijding van de Reformatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n33" type="end" place="end" n="33"><p>De ordegedachte vond bij N. de eerste vorm in de figuur van de huisgemeente uit het <choice><sic>ontwerpvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp van</corr></choice> KO. (zie bijlage). In het ontwerp-1938 wordt gesproken over verenigingen of groepen waarmee de kerk verbinding kan zoeken d.m.v. door de kerk te benoemen commissies (art. 28c). Zie ook nr. 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.militia-christi.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Zie voor art. 29 i.v.m. art. 26 bijlage 2e.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="71" xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk" decls="#bibl-noordmans5.het-uitzicht-der-kerk">
<pb n="536" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het uitzicht der kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het ogenblik waarop,</seg> <seg n="2.1.2">de omstandigheden waaronder onze Hervormde Kerk is vrijgemaakt van het 'synodale juk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n2" rend="superscript">2</ref> is wel in overeenstemming met het wezen van een kerk.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het past een kerk niet om met een elegante zwier,</seg> <seg n="2.2.2">los en gemakkelijk,</seg> <seg n="2.2.3">van verschijningsvorm te veranderen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Voor zulk een wijziging is bittere noodzakelijkheid van node.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Deze bestond wel van het begin af.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Maar wie terugziet zal er toch een Goddelijke beschikking in opmerken,</seg> <seg n="2.5.2">dat niet in 1886 en niet in 1938,</seg> <seg n="2.5.3">maar midden in de wereldoorlog<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n3" rend="superscript">3</ref> deze banden werden losgemaakt.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Wij zien het nu minder als mensenwerk en merken er Gods barmhartigheid midden tussen zijn oordelen in op.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Maar die tijd en die omstandigheden brengen ook grote moeilijkheden mee.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zij <hi rend="italic">dwingen</hi> de kerk om op het appèl,</seg> <seg n="3.2.2">dat op haar gedaan wordt,</seg> <seg n="3.2.3">op korte termijn te antwoorden,</seg> <seg n="3.2.4">zonder dat zij om zo te zeggen de gelegenheid heeft zich in te leven in de nieuwe situatie.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is er enigszins mee als wanneer een kantoorklerk wordt opgeroepen voor de brandweer of een bureaucraat voor sociaal werk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Onze kerk als instituut mist de vooroefening voor haar nieuwe taak.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Als organisme had zij die wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Men kan onmogelijk alle christelijke arbeid,</seg> <seg n="3.6.2">die in ons land is gepresteerd op de verschillende levensterreinen,</seg> <seg n="3.6.3">onkerkelijk noemen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Daarin schuilt de reden van het droevig misverstand dat op dit ogenblik in Nederland heerst.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ik zie niet in,</seg> <seg n="3.8.2">waarom dit blijvend zou moeten zijn.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Het zou lijken op dat reptiel waarvan Schopenhauer vertelt,</seg> <seg n="3.9.2">waarvan,</seg> <seg n="3.9.3">als men het doorsnijdt,</seg> <seg n="3.9.4">de beide helften elkaar te lijf gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Zo zouden wij het onstichtelijke schouwspel beleven,</seg> <seg n="3.10.2">dat de kerk als organisme en de kerk als instituut met elkaar tot handgemeen zouden komen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Op welke wijze kan dit worden voorkomen?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De kerk als instituut erkenne dat de kerk als organisme ook kerk is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De kerk heet ook wel gemeente.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En reeds als zodanig wil zij iets meer algemeens,</seg> <seg n="4.3.2">iets breders zijn dan de kerk als instituut.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Spreek ik over het instituut,</seg> <seg n="4.4.2">dan denk ik aan een figuur met een basis en een top en mijn gedachten gaan van de basis naar de top.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Althans wat de inrichting betreft.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">In ander opzicht kan ik natuurlijk ook van de top naar de basis afdalen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar de bewerktuiging is centraliserend.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wat een lagere vergadering niet afkan,</seg> <seg n="4.8.2">komt voor rekening van een hogere.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">En deze werkwijze wordt in onze tijd geaccentueerd door de eis van een forse centrale leiding.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dit noem ik een politiek lichaam.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het woord politiek moet men hier nemen in zeer ruime zin.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het bedoelt de organisatie der kerk in een <hi rend="italic">polis</hi>,</seg> <seg n="5.2.2">een stad,</seg> <seg n="5.2.3">een staat;</seg> <seg n="5.2.4">ook een dorp,</seg> <seg n="5.2.5">een <pb n="537" ed="VW"/>provincie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">In het formulier voor de bevestiging van ouderlingen en diakenen wordt de naam kerkeraad uitgelegd als te zijn een soort senaat,</seg> <seg n="5.3.2">een regeringscollege.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Noem ik de gemeente,</seg> <seg n="6.1.2">dan stel ik mij de kerk op een andere wijze voor.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik let dan op de gaven,</seg> <seg n="6.2.2">die Christus als het Hoofd door de Heilige Geest aan de leden meedeelt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De richting is dan omgekeerd en de werkingen,</seg> <seg n="6.3.2">want zo moet ik het nu noemen,</seg> <seg n="6.3.3">in plaats van werk,</seg> <seg n="6.3.4">breiden zich uit van het middelpunt naar de omtrek.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">(Deze zalving met de Heilige Geest doortrekt,</seg> <seg n="6.4.2">zoals psalm 133 het noemt,</seg> <seg n="6.4.3">baard en klederzoom.)</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Langs deze weg regeert Christus zijn gemeente,</seg> <seg n="6.5.2">anders dan door het instituut,</seg> <seg n="6.5.3">door de ambten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dit is de weg der verscheidenheid.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En wanneer gemeentelijke organisaties ontstaan,</seg> <seg n="6.7.2">dan zullen deze een minder 'politiek' karakter dragen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Politiek altijd weer in de bovenomschreven zin.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wel spreken wij van een plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="6.9.2">maar dan bedoelen wij eigenlijk plaatselijke kerk.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">De gemeente is uit haar aard niet plaatselijk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="6.10.2">daarin heeft Sohm gelijk.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Alleen heeft hij te weinig oog voor de kerk als instituut.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">De organisaties der gemeente nemen dan ook andere vormen aan en zijn niet aan de plaatselijke gemeente gebonden.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Wanneer de gemeente als zodanig,</seg> <seg n="6.13.2">krachtens de door haar ontvangen gaven en de in haar werkende krachten zending drijft,</seg> <seg n="6.13.3">dan doet zij dat niet gecentraliseerd,</seg> <seg n="6.13.4">maar gedecentraliseerd.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Christenen verenigen zich tot een bepaald doel.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">Dit beginsel is door de christenheid steeds erkend en ook in de roomse kerk tot sterke ontwikkeling gekomen.</seg></s> <s n="6.16"><seg n="6.16.1">De gemeente treedt hier niet op als plaatsvervangster der geïnstitueerde kerk,</seg> <seg n="6.16.2">zoals Kraemer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n8" rend="superscript">8</ref> wil (151).</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De gemeente is ook geen 'organisatie van particuliere christenen',</seg> <seg n="7.1.2">zoals hij daar schrijft,</seg> <seg n="7.1.3">maar zij is minder particulier dan de leden der kerk als instituut.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De gemeente is een mystiek lichaam,</seg> <seg n="7.2.2">zoals de geïnstitueerde kerk een politiek lichaam is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De gemeente kent geen grenzen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het Réveil<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n9" rend="superscript">9</ref> was niet onkerkelijk,</seg> <seg n="7.4.2">maar gemeentelijk.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het was ook niet individualistisch,</seg> <seg n="7.5.2">op persoonlijke vroomheid gericht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het universalistische,</seg> <seg n="7.6.2">dat dr. Kraemer van de christelijke organisatie vraagt,</seg> <seg n="7.6.3">is van huis uit aan de kerk als gemeente eigen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het Réveil was oecumenisch.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Van hieruit,</seg> <seg n="8.1.2">van de gemeente uit,</seg> <seg n="8.1.3">kan de kerk de politiek benaderen,</seg> <seg n="8.1.4">juist omdat zij zelf geen politiek,</seg> <seg n="8.1.5">maar een mystiek lichaam is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het mooie van het gereformeerde leven is,</seg> <seg n="8.2.2">dat het gemeentelijke leven vlak onder het politieke zit.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In onze geschiedenis breekt het erin de beslissende momenten doorheen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In 1568,</seg> <seg n="8.4.2">in 1572 heel duidelijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n10" rend="superscript">10</ref> en in Engeland was het in 1689 evenzo.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">In de negentiende eeuw heeft de schoolstrijd voor een groot deel onze politiek beheerst.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Deze strijd was zuiver gemeentelijk.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Daar waar sterk gemeentelijk leven is,</seg> <seg n="8.7.2">is de politieke korst heel dun en kan zich nauwelijks consolideren.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De 'doperse mijdinghe',</seg> <seg n="8.8.2">waartegen Kuyper zo heeft gevochten,</seg> <seg n="8.8.3">is voor een deel een integrerend bestanddeel van het <pb n="538" ed="VW"/>gereformeerde leven zelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De kennelijke weerzin van het Engelse volk,</seg> <seg n="8.9.2">na de eerste wereldoorlog,</seg> <seg n="8.9.3">om de politieke situatie uit te buiten,</seg> <seg n="8.9.4">het pacifisme van Maedonald<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n12" rend="superscript">12</ref> de zondagsschoolonderwijzer,</seg> <seg n="8.9.5">is voor een deel hieruit te verklaren.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">En ook het telkens terugkerend Amerikaanse isolationisme moet voor een deel hieruit verklaard worden,</seg> <seg n="8.10.2">dat het een volk is,</seg> <seg n="8.10.3">dat gemeente wil blijven en geen staat worden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het is het noodlot van Duitsland geweest,</seg> <seg n="9.1.2">dat het krachtens zijn lutherse confessie een te vaste consolidering van het staatkundig leven kon toelaten,</seg> <seg n="9.1.3">waaronder het gemeenteleven kon worden doodgedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De kerk als instituut staat geheel anders tegenover de politiek,</seg> <seg n="10.1.2">omdat zij zelve een politiek lichaam is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Voor haar is gevaarlijk zich regelrecht met de politiek in te laten of als rechter en scheidsvrouw op te treden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De gemeente kan terug uit de politiek,</seg> <seg n="11.1.2">de kerk niet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wanneer zij diplomatiek en strategisch en tactisch gaat worden,</seg> <seg n="11.2.2">zoals Rome dat in zo hoge mate kan zijn,</seg> <seg n="11.2.3">dan wordt zij zelve een politiek lichaam in de zin van de wereldse staten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Gemeenteopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n14" rend="superscript">14</ref> is kerkopbouw,</seg> <seg n="11.3.2">maar kerkopbouw moet ook weer worden gemeenteopbouw.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Direct ingrijpen op de betrokken gebieden,</seg> <seg n="11.4.2">niet eruptief maar stelselmatig.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Christelijke politiek.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Theocratie. 't Liep in 't begin te parallel met de staatkunde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dit heeft velen kopschuw gemaakt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Die commissies van 1938 wilden contact met bestaande organisaties.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De kerk als instituut mag niet verder gaan dan een zekere grens.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Activiteit put uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Hitler,</seg> <seg n="12.7.2">Napoleon.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wat is het doel der kerk op elk terrein?</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij kan geen doel noemen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De gemeente tijdelijk wel.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wanneer de kerk een doel stelt,</seg> <seg n="13.4.2">kan zij alleen zichzelf ten doel hebben.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ze grijpt beslissend in.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En dat in een tijd,</seg> <seg n="14.2.2">dat de gemeente zwak is.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat is geforceerd.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De synode blijve (voorlopig) conferentie.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zij prikkele de gemeentelijke organisaties.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De predikant is in het instituut ambtsdrager;</seg> <seg n="16.2.2">in de vereniging is hij voorzitter van een bestuur.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="538" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Deze studie is geschreven op de achterzijde van aan N. gerichte brieven. Uit de dateringen van deze brieven en de inhoud <choice><sic>zelfvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zelf van</corr></choice> de studie blijkt, dat de datum van op schrift stelling moet liggen rondom de jaarwisseling 1946-1947. Voor zover bekend werd deze studie nimmer gepubliceerd; indien zij werd uitgesproken, ontbreekt ons precisering van tijd en plaats.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. ziet deze vrijmaking der kerk in principe tot stand gekomen op 25 juli 1945, toen de 'Werkorde' aanvaard bleek door de kerk. Bij de Vaststelling van dit feit maakte ds. Gravemeyer ter synode het bekende gebaar van het bedekken van de reglementenbundel met de bijbel. N. had (verhinderd door oorlogsomstandigheden) niet mee kunnen werken aan het ontwerpen van de Werkorde. Hij maakte oorspronkelijk niet deel uit van de Commissie voor de Kerkorde, die op 11. 12.1945 benoemd was. Kraemer wel, maar deze bedankte aanstonds. N. werd later alsnog toegevoegd (28.10.1946). Zie n. 76.2; 76.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De 'Werkorde'-commissie, ingesteld februari 1942, voltooide haar ontwerp april 1944; <pb n="539" ed="VW"/>het werd op 26 juli 1944 met algemene stemmen door de synode aanvaard. Zie n. 76.2, 5. Voor de tekst van de Werkorde zie <hi rend="italic">De reglementen der Nederlandse Hervormde Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1948, p. 48-56.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Voor de hier volgende visie op de verhouding instituut-gemeente vgl. N.' brochure <hi rend="italic">Instituut en volk,</hi> nr. 85 (o.a. n. 26). Hier blijkt (formeel) enige affiniteit met Kuypers kerkbegrip bij N. Vgl. Rasker, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 192 vv., waarin K.s grondvisie <hi rend="italic">(diss.,</hi> 1867!): "Calvini ecclesia doctrinale institutum, Lasci moralis societas potius habenda." Vgl. zijn Amsterdamse intreepreek <hi rend="italic">Geworteld en gegrond, </hi><choice><sic>inpredicatiën</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">in predicatiën</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in de jaren </hi><choice><sic>1867tot 1873</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">1867 tot 1873</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Kampen 1913 (herdruk).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Arthur Schopenhauer (1788-1860) ziet overal in de natuur de 'Selbstentzweiung des Willens', welke tot algehele wederzijdse vernietiging leidt. Als voorbeeld hiervan noemt hij de zgn. bulldogmier in Australië, welks gedrag hij beschrijft. Vgl. <hi rend="italic">Die</hi> Welt <hi rend="italic">als Wille und Vorstellung,</hi> Dresden 18191; uitg. Atlas Verlag Köln, z.j., p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>N. schermt hier zijn visie af van het accent op de plaatselijke gemeente, dat door Kuyper geïntroduceerd werd in de Doleantie; vgl. zijn <hi rend="italic">Tractaat van de Reformatie der kerken,</hi> Amsterdam 1882. 'Gemeente' ligt bij N. veeleer in de buurt van zijn notie 'schare', uitgewerkt in zijn meditatie <hi rend="italic">Kerk en schare,</hi> nr. 37, alsmede in de brochure ROKOT., nr. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Sohm over het boven-plaatselijke, niet-institutaire, vgl. <hi rend="italic">Kirchenrecht,</hi> Leipzig 1892, dl. 1, p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Voor N.' polemiek met Kraemer zie zijn studies <hi rend="italic">Kerk of beweging,</hi> nr. 69; <hi rend="italic">Militia Christi,</hi> nr. 70; en <hi rend="italic">Legendenvorming,</hi> nr. 74. De genoemde p. 151 is uit H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping</hi> der Kerk, 's-Gravenhage 1945, waar K. o.a. spreekt over organisaties, die 'noodgedwongen', omdat 'de Kerk in gebreke blijft', zich apostolisch, priesterlijk en profetisch met de wereld bemoeien. "Zij zijn dan tijdelijk op plaatsvervangende wijze kerk."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. A. C. Honders, <hi rend="italic">Op</hi> zoek <hi rend="italic">naar de theologische struktuur van het Réveil, KTh.</hi> 27 (januari 1976) nr. 1. Lit. aldaar. Vgl. ook de bundel <hi rend="italic">Aspecten van het Réveil,</hi> Kampen 1980.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Bij 1572 denkt N. mogelijk mede aan de Synode van Emden (1571) en zijn guldenregel, die het 'gemeentelijk' karakter der kerk in gereformeerde context doet prevaleren boven het institutaire, zie n. 55.35; 60.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Ontwikkeling en toekomst van de ethische theologie, GP.,</hi> p. 165 (VW., dl. 3, p. 469), o.a.: "De gereformeerden zijn tweelingbroeders van de Dopersen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>James Ramsay Macdonald (1866-1937), Brits staatsman, medeoprichter Labourparty, pacifist, verloor dientengevolge zijn parlementszetel in 1918, werd weer leider van Labour, eerste minister, leider buitenlandse politiek, waarin hij ontspanning via de Volkenbond nastreefde. In 1929 opnieuw premier van Labour-regering, die verbreed werd tot nationaal kabinet; bleef ook onder conservatieve leiding in het kabinet. Over zijn godsdienstige opvattingen de biografie, gebaseerd op al het authentieke materiaal: David Marquand, <hi rend="italic">Ramsay Macdonald,</hi> Londen 1977 (vgl. p. 53 vv., 98 v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 84.13, 14, 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 70.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie n. 63.7 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-uitzicht-der-kerk.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie noot 8; en m.n.: nr. 72.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="72" xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld" decls="#bibl-noordmans5.kerk-en-wereld">
<pb n="540" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk en Wereld<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is voor mij een voorrecht dat ik vanavond in uw midden iets mag zeggen over kerk en wereld.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De verbinding ligt opgesloten mede in de laatste woorden die Jezus op aarde gesproken heeft:</seg> <seg n="3.1.2">Predikt het Evangelie aan alle creaturen,</seg> <seg n="3.1.3">d.i. aan de schepping (Mk. 16 : 15).</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De discipelen moesten alle volkeren onderwijzen en ze dopen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En het boek dat bij de evangeliën aansluit heet de Handelingen der apostelen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Men kan daarom zeggen dat het Evangelie naar de wereld toe openstaat en dat de kerk de deur aan het Evangelie is naar de wereld toe.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De kerk is apostolisch.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij is niet een op zichzelf teruggeplooid lichaam,</seg> <seg n="4.2.2">maar een lichaam dat een hoofd heeft,</seg> <seg n="4.2.3">dat zo hoog boven de leden is gezet,</seg> <seg n="4.2.4">dat die leden,</seg> <seg n="4.2.5">hand en voet,</seg> <seg n="4.2.6">niet in zich zelf hun gestalte<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n2" rend="superscript">2</ref> hebben,</seg> <seg n="4.2.7">maar hierin hun heerlijkheid hebben dat zij een Hoofd hebben.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar omgekeerd:</seg> <seg n="5.1.2">de kerk heet een lichaam omdat Christus hoofd heet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De leden heten hand en voet omdat zij Christus ten dienste staan,</seg> <seg n="5.2.2">omdat zij bij Christus gerekend worden (Rom. 12 : 4 v.;</seg> <seg n="5.2.3">1 Kor. 12 : 12 vv.;</seg> <seg n="5.2.4">Ef. 4 : 12-16).</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De apostolische roeping der kerk is niet ontstaan nadat Christus zijn werk volbracht had,</seg> <seg n="6.1.2">maar ligt dadelijk in de zending door de Vader opgesloten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Jezus zegt het zelf dat Hij de discipelen zendt,</seg> <seg n="6.2.2">zoals de Vader Hem gezonden heeft (Joh. 17 : 18).</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De roeping der kerk ligt opgesloten in de ambten,</seg> <seg n="6.3.2">die aan Christus zijn opgedragen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ons werk moet evengoed gerechtvaardigd worden als wij zelf.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het moet evengoed deel hebben aan het volbrachte werk van Christus als ons geloof en ons hart.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Daarom moeten wij er voorzichtig mee zijn als wij de kerk het lichaam van Christus noemen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zo gemakkelijk brengt de gedachte van een organisme ons op het verkeerde spoor.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat is de grote fout van Rome geworden.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Dan ontstaat de dwaling dat de kerk,</seg> <seg n="6.9.2">de leden van het lichaam van Christus,</seg> <seg n="6.9.3">eigenlijk van één wezen met Christus zijn.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Dat zij deel hebben aan zijn godmenselijke natuur.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Dat de vleeswording van het Woord voortgang heeft in de kerk.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Dat de leden het hoofd kunnen opvolgen en zijn plaatsbekleders kunnen zijn op aarde.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Dat waar Christus ophoudt,</seg> <seg n="6.13.2">de apostelen beginnen en waar de apostelen ophouden,</seg> <seg n="6.13.3">de bisschoppen beginnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Zo is het niet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het lichaam,</seg> <seg n="7.1.2">de hand en de <hi rend="italic">voet heten</hi> alleen maar zo,</seg> <seg n="7.1.3">omdat Christus hoofd heet.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hand en voet heten ze op dezelfde wijze als wanneer wij kinderen Gods genaamd worden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij zijn aangenomen kinderen en geen kinderen van nature (Rom. 8 : 1-15).</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij zijn aangenomen hand en voet <pb n="541" ed="VW"/>en niet van nature,</seg> <seg n="7.4.2">ook niet door mystieke vereniging in volle zin.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De rechtvaardiging (Rom. 3 23 v.),</seg> <seg n="7.5.2">de toerekening,</seg> <seg n="7.5.3">strekt zich ook uit tot het werk,</seg> <seg n="7.5.4">tot het apostolaat,</seg> <seg n="7.5.5">tot het kerk zijn,</seg> <seg n="7.5.6">tot de ambten,</seg> <seg n="7.5.7">tot de diensten.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het bewustzijn is vaak beter bewaard gebleven bij de ambten dan bij de diensten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De ambten hebben,</seg> <seg n="8.2.2">omdat zij weten <hi rend="italic">ingesteld</hi> te zijn,</seg> <seg n="8.2.3">er meestal nog wel besef van dat zij instrumenten zijn,</seg> <seg n="8.2.4">werktuiglijk met het hoofd verbonden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat zij als werktuigen geen heerlijkheid in zich zelf hebben,</seg> <seg n="8.3.2">maar alleen voorzover zij van Christuswege worden uitgeoefend.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dat hun werk zijn rechtvaardiging daaraan ontleent.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zij handelen in opdracht van het hoofd.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zij zullen zich vaak klein gevoelen onder die opdracht en het gevoel hebben onwaardig te zijn.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zij zullen de behoefte aan de rechtvaardiging van hun ambtelijk werk gevoelen,</seg> <seg n="8.7.2">eerder dan dat zij er een besef van heiligheid aan zullen ontlenen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De band met het hoofd der kerk is dan meer instrumenteel<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n4" rend="superscript">4</ref> dan organisch.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Het beeldend karakter van het organische als uitdrukking van het geestelijke,</seg> <seg n="8.9.2">blijft dan bewaard.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het gevaar van dit uit het oog verliezen is groter bij de <hi rend="italic">diensten.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1"><hi rend="italic">Al</hi> dadelijk omdat de <hi rend="italic">instelling</hi> daar minder duidelijk is,</seg> <seg n="9.2.2">of</seg> <seg n="9.2.3">- wil men ontbreekt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het schijnt een aangeboden dienst te zijn en daarom verdienstelijk.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Verdienste meebrengend.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik kan dit allereerst verduidelijken door te wijzen op het verschil in de Roomse kerk tussen wereldlijke geestelijken en religieuzen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De wereldlijken dragen een kerkelijk ambt,</seg> <seg n="9.6.2">de religieuzen hebben een religio,</seg> <seg n="9.6.3">een door hen zelf gekozen dienst.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zij heten ook in engere zin geestelijken.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De gewone ambtsdragers zijn,</seg> <seg n="9.8.2">bij hen vergeleken,</seg> <seg n="9.8.3">in de wereld.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De religieuzen hebben zich daaruit <choice><sic>terugetrokken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">teruggetrokken</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De gewone ambtsdrager vergadert zich door zijn werk geen bijzondere verdienste.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De religieuze wel,</seg> <seg n="10.2.2">door zijn zelfgekozen dienst,</seg> <seg n="10.2.3">die uitgaat boven de toerekeningsgerechtigheid die in de kerk wordt uitgedeeld.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De verhouding van de religieuze,</seg> <seg n="10.3.2">die een bijzondere regel volgt,</seg> <seg n="10.3.3">tot Christus,</seg> <seg n="10.3.4">is een andere dan die welke tussen Christus en de ambtsdrager bestaat.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Deze laatste handelt uit volmacht en verdient daarbij niets voor zichzelf.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij is een onnutte dienstknecht.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De religieuze kiest zelf een dienst,</seg> <seg n="10.6.2">waarvoor hij loon ontvangt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze dingen kunnen wij echter ook heel goed verduidelijken uit ons eigen protestants christelijk leven.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wanneer iemand bij ons een kerkelijk ambt bekleedt,</seg> <seg n="11.2.2">kan hij daarop wel hoogmoedig zijn.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar dat is dan niet voortvloeiend uit zijn ambtsbekleding.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is dan een gevolg van snobisme,</seg> <seg n="11.4.2">poenigheid.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Een ambt is een instelling.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Men heeft het zelf niet ingesteld;</seg> <seg n="11.6.2">men draagt het.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wij hebben de kerk niet met elkaar opgericht.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Wanneer wij echter met elkaar iets gaan oprichten,</seg> <seg n="11.8.2">wordt het gevaar van hoogmoed groter en ook het gevaar dat men het lidmaatschap van zulk <pb n="542" ed="VW"/>een lichaam verdienstelijk zal vinden.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Men meent dan iets meer te doen dan waartoe men verplicht is.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Ik heb zelden of nooit gemerkt dat iemand trots is op zijn lidmaatschap van de kerk.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Integendeel,</seg> <seg n="11.11.2">men vindt dat soms zo vanzelfsprekend dat men dat lidmaatschap veracht.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Men heeft het zelf ook niet gekozen.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Men werd gedoopt zonder het te weten.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Laat echter iemand een jongelingsvereniging mee oprichten,</seg> <seg n="11.14.2">laat hij daar de voorzitter of secretaris van worden,</seg> <seg n="11.14.3">dan heb je vaak de poppen aan het dansen.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Menige voorzitter van zo'n vereniging voelt zich verre verheven boven een ambtsdrager.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Want,</seg> <seg n="11.16.2">zo zei mij eens zo'n religieuze figuur,</seg> <seg n="11.16.3">op catechisatie ging ieder,</seg> <seg n="11.16.4">maar op de vereniging alleen degene die er uit eigen beweging bij toetrad.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze dingen hebben grote betekenis in betrekking tot de verhouding van kerk en wereld.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wij behoren zelf ook tot de wereld en als wij in de wereld zullen gaan werken voor Christus,</seg> <seg n="12.2.2">dan doen wij uit onszelf niets anders dan de zonde nog een beetje meer en groter maken.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij dragen nog meer water naar de zee.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hoe meer wij dat doen,</seg> <seg n="12.4.2">hoe groter onze behoefte wordt om door Christus gerechtvaardigd te worden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Die arbeid is evengoed zonde als onze gewone,</seg> <seg n="12.5.2">eigen zonden en zij moet ons evengoed vergeven worden.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Alleen als vergeven zonde kan zij anderen tot zegen zijn.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Alleen als in Christus gerechtvaardigde en geheiligde dienst wordt zij een gave des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De wereld</seg> <seg n="13.1.2">- en dat zijn wij zelf ook</seg> <seg n="13.1.3">- merkt het spoedig genoeg of wij haar een stukje bedorven eigen christelijkheid brengen of dat wij haar onze zonden brengen,</seg> <seg n="13.1.4">zoals zij er uitzien als zij in het bloed van Christus gewassen zijn.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij merkt het dadelijk of het werk krampachtig overspannen onmacht is,</seg> <seg n="13.2.2">dan wel genade,</seg> <seg n="13.2.3">kracht in zwakheid volbracht.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Of het onze plannen zijn,</seg> <seg n="13.3.2">waaraan wij de naam van Christus verbinden,</seg> <seg n="13.3.3">of dat het de raad Gods is,</seg> <seg n="13.3.4">waaraan wij ons onderwerpen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij kunnen niet anders dan de wereld oproepen,</seg> <seg n="14.1.2">zichzelve en haar arbeid in Christus te laten rechtvaardigen,</seg> <seg n="14.1.3">ontzondigen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wij kunnen niet anders opbouwen dan door te wijzen naar wat opgebouwd is en de wereld kan niet herkerstend<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n5" rend="superscript">5</ref> worden dan door zichzelve te laten ontkerstenen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dit laatste klinkt als een raadselspreuk.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is een paradox,</seg> <seg n="14.4.2">die ik wel even mag ontraadselen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De kerk is niet berekend op een geschiedenis van nu bijna 2000 jaren.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij is het in zoverre wel dat God ook in dit lange of korte beloop</seg> <seg n="15.2.2">- zo als men het noemen wil</seg> <seg n="15.2.3">- zijn doeleinden zal bereiken.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar dat behoort tot wat Luther noemt:</seg> <seg n="15.3.2">Gods vreemde werken,</seg> <seg n="15.3.3">die niet tot het middelpunt van zijn raad behoren maar tot de omtrek.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Satan</seg> <seg n="15.4.2">- zegt Luther</seg> <seg n="15.4.3">- is Gods molenknecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Gods eigen werken,</seg> <seg n="16.1.2">die van zijn hart,</seg> <seg n="16.1.3">kruis en opstanding,</seg> <seg n="16.1.4">vorderen niet zoveel tijd.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">In zes dagen was de schepping gereed.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Laten dat miljoenen<pb n="543" ed="VW"/> jaren zijn.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Na drie dagen echter is Christus opgestaan.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Het hele Evangelie verloopt in drie jaren</seg> <seg n="16.5.2">- of wil men 33 jaren.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In dat middelpunt der liefde en der vergeving en rechtvaardiging en der heiliging moet de wereld terug.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij heeft tijd gehad zich zelve te kerstenen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij heeft zich een plaatsvervanger,</seg> <seg n="17.3.2">een stedehouder van Christus gekozen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zij heeft haar heiligen zalig gesproken en heilig verklaard.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zij heeft een corpus Christi laten groeien van eigen heiligheid,</seg> <seg n="17.5.2">buiten Jezus Christus.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zij heeft haar christelijke partijen,</seg> <seg n="17.6.2">christelijke verenigingen opgericht.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Zij heeft zich op allerlei manieren buiten Christus gewaagd.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Bijna 2000 jaar lang.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Zij heeft de wereld buiten Christus willen kerstenen.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">En het resultaat zijn de wereldoorlogen en de concentratiekampen.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Het gevolg is de toestand van nu,</seg> <seg n="17.11.2">het graf en de dood,</seg> <seg n="17.11.3">waaruit Christus is opgestaan,</seg> <seg n="17.11.4">maar waarin wij zijn blijven liggen in een sfeer van morele ontbinding.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Daaraan went de wereld,</seg> <seg n="17.12.2">aan de toestand buiten Christus.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Zij kan maar niet wennen aan het zijn in Christus.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Om herkerstend te worden moet zij ontkerstend.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wie in Christus is door het geloof overwint de wereld.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Of liever zijn geloof doet het (1 Joh. 5 : 5;</seg> <seg n="18.2.2">1 Joh. 5 : 4b).</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Christus doet het.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Om uit deze wereld te verkiezen,</seg> <seg n="18.4.2">te roepen,</seg> <seg n="18.4.3">te rechtvaardigen,</seg> <seg n="18.4.4">te heiligen,</seg> <seg n="18.4.5">te verheerlijken (Rom. 8 : 29 v.),</seg> <seg n="18.4.6">is Christus op aarde gekomen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Dat weten de roomsen,</seg> <seg n="18.5.2">die de wereld zo zichtbaar trachten te kerstenen,</seg> <seg n="18.5.3">tenslotte evengoed.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ik las pas een artikel van Anton van Duinkerken in <hi rend="italic">Elseviers Weekblad</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n7" rend="superscript">7</ref> over een rede van pater Riquet,</seg> <seg n="18.6.2">een Jezuïet,</seg> <seg n="18.6.3">te Amsterdam op 11 januari,</seg> <seg n="18.6.4">over de overwinning van de Geest.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Aan de ene kant ziet men in het artikel de beeltenissen van drie van de 23 dokters,</seg> <seg n="18.7.2">die in Neurenberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n8" rend="superscript">8</ref> terechtstonden wegens hun proefnemingen op de gevangenen uit de concentratiekampen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Aan de andere kant pater Riquet,</seg> <seg n="18.8.2">die gedurende de oorlog in zulke kampen verbleef.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De zaal lag tussen twee andere,</seg> <seg n="18.9.2">waarin rechts jazzmuziek gegeven en links een bruiloft gevierd werd.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Pater Riquet doet geen poging om dit lawaai van de wereld door stemuitzetting te overwinnen.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Hij bleef met zijn rede binnen zijn eigen zaal,</seg> <seg n="18.11.2">binnen de Geest,</seg> <seg n="18.11.3">laat mij mogen zeggen:</seg> <seg n="18.11.4">binnen Christus.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Toch overwon hij de beide andere zalen zonder moeite.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Hij herkende met algebraïsche preciesheid hoe doelmatig die uitroeiingsmethode van het nationaal-socialisme was.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Geneesheren werden rustige,</seg> <seg n="18.14.2">nuchtere beulen.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">In Mauthausen is een correspondentie gevonden,</seg> <seg n="18.15.2">waarbij een wereldfirma in Duitsland aan de leiding van het concentratiekamp vraagt om 150 levende vrouwen,</seg> <seg n="18.15.3">lichamen in goede conditie,</seg> <seg n="18.15.4">voor proefnemingen.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">De 150 uitgekozenen gingen op transport.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Zij voldeden niet.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Zij stierven toen de proefnemingen nog maar pas begonnen waren.</seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Er moeten nieuwe vrouwen komen.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">Dit brengt voor het kamp nieuwe onkosten mee.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">De prijs per levend vrouwenlichaam wordt met enkele marken verhoogd.</seg></s> <s n="18.22"><seg n="18.22.1">Zij voldeden<pb n="544" ed="VW"/> beter.</seg></s> <s n="18.23"><seg n="18.23.1">Maar van deze vrouwen is er niet één meer in leven.</seg></s> <s n="18.24"><seg n="18.24.1">Twintig miljoen mensen,</seg> <seg n="18.24.2">tweemaal de bevolking van Nederland,</seg> <seg n="18.24.3">zijn er in zulke kampen door de Duitsers omgebracht.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Pater Riquet zei dat de geest sterker was dan de vernietigingskracht van het intellect.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Die geest bracht de uitgehongerden ertoe hun laatste korst brood af te staan aan een stervende.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De geest</seg> <seg n="19.3.2">- zei pater Riquet</seg> <seg n="19.3.3">- is levend gebleven in het kamp en de dragers van de geest hebben elkander herkend.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Zij waren niet alle christenen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Zij waren lang niet alle christenen en ook waren lang niet alle christenen onder alle omstandigheden dragers van die geest.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar deze geest heeft in het christendom een naam:</seg> <seg n="19.6.2">agapè heet de Geest in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="19.6.3">Caritas in de taal van Sint Augustinus,</seg> <seg n="19.6.4">Liefde in onze taal.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Toen pater Riquet zijn rede beëindigd had,</seg> <seg n="20.1.2">hing in de zaal een hoorbare stilte,</seg> <seg n="20.1.3">die het rumoer rechts en het rumoer links met gemak overwon.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In deze stilte trad een jonge man vastberaden naar voren en fluisterde de spreker iets in het oor.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Daarna keerde hij naar zijn staanplaats achterin de zaal terug.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Pater Riquet deelde mee dat deze jongeman gedurende de oorlog ook in Duitse concentratiekampen had vertoefd en er behoefte aan had gevoeld te getuigen dat zijn jeugdige ervaringen met die van de redenaar strookten.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ik ben er van overtuigd dat deze beide mensen zich op dat ogenblik in de liefde van Christus bewogen en de heilige liturgie des Geestes uitoefenden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zij kerstenden op die wijze de zaal waarin zij zich bevonden en die tot kerk werd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En zij overwonnen de beide andere zaaltjes en alle concentratiekampen der wereld.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Dit in Christus Jezus zijn,</seg> <seg n="21.5.2">dat zij hadden leren kennen,</seg> <seg n="21.5.3">realiseerden zij in de diepe stilte van de zaal door enkel te fluisteren,</seg> <seg n="21.5.4">onhoorbaar voor de aanwezigen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit fluisteren der kerk,</seg> <seg n="22.1.2">het geheim van het reeds volbrachte werk van Christus,</seg> <seg n="22.1.3">wien alle macht is gegeven in hemel en op aarde,</seg> <seg n="22.1.4">dit fluisteren in deze stilte,</seg> <seg n="22.1.5">overstemde het rumoer der wereld</seg> <seg n="22.1.6">- de jazzband en het Lang-zullen-zij-leven</seg> <seg n="22.1.7">- rechts en links.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Elke leuze dezer wereld</seg> <seg n="22.2.2">- zei Gunning eens</seg> <seg n="22.2.3">- zal verstommen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Alleen het stil-heilig lied der gemeente van Christus zal blijven doorklinken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit is de ware methode der herkerstening.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Was pater Riquet naar de beide zalen daarnaast uitgegaan,</seg> <seg n="23.2.2">had hij de stilte in zijn eigen zaal,</seg> <seg n="23.2.3">de tegenwoordigheid en de macht van Christus verlaten,</seg> <seg n="23.2.4">had hij daar volgens een bepaald plan en naar een eigen methode gaan staan getuigen als een heilssoldaat,</seg> <seg n="23.2.5">een soldaat van Christus,</seg> <seg n="23.2.6">om op die wijze het rumoer te dempen en een stilte te bewerkstelligen voor zijn eigen zaal;</seg> <seg n="23.2.7">had hij zo de kerk willen maken om dan daarna over de macht van de Geest te spreken tot zijn eigen gehoor,</seg> <seg n="23.2.8">dan had bij misschien ook wel iets bereikt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Maar hij zou niet het honderdste deel hebben uitgewerkt van wat nu plaatsvond.</seg></s> <pb n="545" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="23.4"><seg n="23.4.1">De kerk is er en zij behoeft niet eerst gemaakt te worden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men breekt haar af als men buiten het fluisteren van de Geest gaat,</seg> <seg n="23.5.2">om daarvoor gelegenheid te scheppen door eerst het rumoer der wereld te stillen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De stilte van Christus overwint en overleeft vanzelf dat rumoer.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">En nu weet ik wel wat daartegen te zeggen is.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Men zal zeggen</seg> <seg n="24.2.2">- en ik zeg het nu zelf ook</seg> <seg n="24.2.3">- dat men op die wijze elke actie kan lam leggen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat Paulus op de weg naar Damascus ook niet is blijven liggen,</seg> <seg n="24.3.2">maar dat hij is opgestaan en de wereld is ingetrokken (Hand. 9 : 8, 11, 15).</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dat kerk zending betekent en dat Evangelie dadelijk gevolgd wordt door Handelingen der Apostelen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Ik heb er zelf op gewezen dat wij een apostolische gemeenschap vormen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Dat wij niet met een boekje in een hoekje moeten blijven zitten maar op de wereld moeten lostrekken.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Dat wij,</seg> <seg n="24.7.2">zoals de laatste onzer belijdenisvragen luidt,</seg> <seg n="24.7.3">tot de bloei van het Godsrijk moeten meewerken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik weet het ook wel,</seg> <seg n="25.1.2">zwijg stil (2 Kon. 2 : 3, 5).</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Maar toch wil ik een paar vragen doen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Niet om een direct antwoord uit te lokken,</seg> <seg n="25.3.2">maar ter overweging.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Allereerst die bloei van het Godsrijk.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hoe ziet die bloei van het Godsrijk er uit?</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Is het bloeien of bloeden hier op aarde?</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Hoe was het op Golgotha?</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Hoe was het in de concentratiekampen?</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het Koninkrijk Gods is er en was daar in stilte,</seg> <seg n="26.6.2">in verdrukking,</seg> <seg n="26.6.3">in lijdzaamheid,</seg> <seg n="26.6.4">in bevinding,</seg> <seg n="26.6.5">in hoop en de hoop beschaamt niet omdat de liefde Gods in onze harten is uitgestort (Rom. 5 : 3 vv.).</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Het Koninkrijk Gods staat aan het begin van het Evangelie,</seg> <seg n="26.7.2">heel vooraan.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">En niet aan het einde van de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Het is er en behoeft niet te worden opgericht.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">God is koning.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">En in de kerkgeschiedenis bloedt het en het bloeit niet.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Een bloeiende gemeente betekent niet een kring,</seg> <seg n="26.12.2">waar alles netjes georganiseerd is,</seg> <seg n="26.12.3">maar een gemeente onder het kruis.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Als ik nog eens</seg> <seg n="27.1.2">- en nu voor het laatst</seg> <seg n="27.1.3">- mag terugkomen op pater Riquet,</seg> <seg n="27.1.4">dan nog het volgende.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Toen ik het verslag van die rede in deze toespraak inlaste,</seg> <seg n="27.2.2">kwam een eigenaardige gedachte bij mij op. Het was een soort inblazing.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Laat ik compleet zijn:</seg> <seg n="27.3.2">een inblazing van de duivel.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Gesteld nu eens</seg> <seg n="27.4.2">- dacht ik bij mij zelf</seg> <seg n="27.4.3">- gesteld nu eens dat pater Riquet een afspraak had gemaakt met die jongen van achter in de zaal.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Dat het naar voren komen van die toehoorder en het fluisteren op het podium en de daarop volgende mededeling van het ingefluisterde een tevoren bedacht plan was om het effect van de rede te verhogen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Wie weet,</seg> <seg n="27.6.2">pater Riquet is Jezuïet.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Het gekke en gemene van zulke inblazingen is dat men ze niet weer helemaal kwijt kan worden.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Er blijft iets van hangen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Maar Satan is Gods molenknecht.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Hij moet Hem ook nu dienen en hij moet ons nu ook dienen.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Uit een oogpunt van mise-en-scène,</seg> <seg n="27.11.2">van in elkaar zetten van een programma voor een lezing of evangelisatie-bijeenkomst zou <pb n="546" ed="VW"/>iemand misschien op de gedachte kunnen komen het te verdedigen.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Maakt ook het Heilsleger zijn bijeenkomsten niet opzettelijk indrukwekkend door de bekeerlingen naar voren te laten komen naar de zondaarsbank?</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">En dan niet één maar zoveel mogelijk?</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">En toch voelen wij dat de gedachte die bij mij opkwam een inblazing was,</seg> <seg n="27.14.2">geheel uit de Boze.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">De gedachte van een plan,</seg> <seg n="27.15.2">een program,</seg> <seg n="27.15.3">zou hier niet alleen alles bedorven hebben,</seg> <seg n="27.15.4">maar was ook godslasterlijk geweest.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Een blasfemie tegen het 'in Christus zijn' (2 Kor. 5 : 17;</seg> <seg n="28.1.2">Fil. 3 : 9).</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Men behoeft Christus niet te helpen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Hem is gegeven alle macht in hemel en op aarde en het enige program dat de kerk tegenover de wereld heeft te volgen is:</seg> <seg n="28.3.2">in Hem te zijn en te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom geloof ik dat wij zeer voorzichtig moeten zijn met wat men wel eens noemt Amerikaanse methoden.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Ik zou die zo willen omschrijven dat men het rumoer der wereld naäapt om het te proberen te overtroeven en haar methoden en programma's,</seg> <seg n="29.2.2">niet alleen de evangelisatie maar ook de gewone kerkdienst,</seg> <seg n="29.2.3">schijnen daaronder soms te gaan lijden.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Onlangs hoorde ik een jong en gevierd predikant aldus zijn leerrede aanvangen:</seg> <seg n="30.1.2">Gerrit van den Berg wordt verzocht,</seg> <seg n="30.1.3">onmiddellijk thuis te komen omdat zijn vrouw bevallen is!</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Er ontstond enig rumoer omdat er twee Gerrit van den Bergs in de gemeente woonden.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De explicatie volgde.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De omroep was gedaan in het stadion te Amsterdam en de conclusie was dat er meer aandacht was voor de geboorte van het kind van Gerrit van den Berg dan voor die van de Heiland (het was in de adventsweken).</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dit zijn uitwassen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar ook waar deze en ook soortgelijke manieren om de boodschap der kerk in de wereld gehoor te verschaffen niet aanwezig zijn,</seg> <seg n="31.2.2">daar blijft toch het gevaar dat wij door onze plannen en programma's de kerk gaan over-organiseren,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="31.2.3">zodat haar wezen in haar instrumentering verloren gaat.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het gevaar dat wij Christus,</seg> <seg n="31.3.2">wien alle macht gegeven is in hemel en op aarde,</seg> <seg n="31.3.3">in eigenlijke zin willen gaan helpen in plaats van dat <hi rend="italic">Hij</hi> door ons werkt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Er moet in het getuigenis tegenover de wereld een sterk element van noodzakelijkheid zijn,</seg> <seg n="32.1.2">van vanzelfsprekendheid,</seg> <seg n="32.1.3">dat ons verlost van het eigenwillige en zelfbedachte.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dat geldt van de eigenlijke verkondiging,</seg> <seg n="32.2.2">wanneer iemand het Woord dient en de sacramenten bedient in het ambt.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar het is er ook bij die zgn. <hi rend="italic">diensten,</hi></seg> <seg n="32.3.2">als het er om gaat zich in het bijzonder op de wereld in te stellen en die wereld meer opzettelijk als het arbeidsveld der kerk in het oog te vatten.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Het gevaar is dan misschien groter,</seg> <seg n="32.4.2">althans meer aanwijsbaar.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hier is minder kerkorde in de strikte zin van het woord en het is zelfs de vraag of het wenselijk is,</seg> <seg n="32.5.2"><choice><sic>hiereen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hier een</corr></choice> kerkorde al te belijnd in te voeren.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het gevaar bestaat hier dat wij,</seg> <seg n="32.6.2">in onze ijver om de kerk te organiseren,</seg> <seg n="32.6.3">in werkelijkheid bezig zijn de wereld te bewerktuigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <pb n="547" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="32.7"><seg n="32.7.1">Wanneer wij in de leer van het Woord Gods afwijken,</seg> <seg n="32.7.2">noemen wij dat een ketterij.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Dat is duidelijk en bepaald.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Doen wij het echter in de praktijk,</seg> <seg n="32.9.2">in de toepassing van het Evangelie op kerkelijke arbeid,</seg> <seg n="32.9.3">richten wij zelf iets op of iets in,</seg> <seg n="32.9.4">dan bestaat er niet zo duidelijk een regel als bij de regel des geloofs.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Daar hebben wij schijnbaar meer speelruimte.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Wij zijn wel van Christus gegrepen en kunnen er naar jagen het te grijpen,</seg> <seg n="32.11.2">waartoe wij van Christus gegrepen zijn (Fil. 3 : 12 v.),</seg> <seg n="32.11.3">maar wij hebben niet zulk een duidelijke regel in de kerk voor onze praktijk als voor ons geloof.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Of hebben wij die toch wel?</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Zijn wij de betekenis van de wet Gods vergeten?</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Dit is een brandende vraag van onze tijd.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">Wat is de wet Gods en hoe moeten wij die gebruiken!</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Er is verschil tussen een belofte en een gebod.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Een belofte geloof ik.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wat heb ik dan daarna nog te doen aan die belofte?</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Nog meer geloven en de belofte verder te geven.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Maar ten opzichte van de belofte los ik God niet af.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ik laat Hem doorwerken.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De apostelen beginnen niet waar God ophoudt.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Christus heeft geen opvolgers,</seg> <seg n="33.8.2">tenzij dan de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Maar hoe is het dan met de wet Gods,</seg> <seg n="34.1.2">het gebod?</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De zaak ligt iets moeilijker dan met het Evangelie,</seg> <seg n="34.2.2">de belofte.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De kerk heeft er altijd aan gelaboreerd.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zij zat altijd vol werkheiligheid.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Zij maakte zich op een of andere wijze de spreuk van Cicero te eigen:</seg> <seg n="34.5.2">God gaf ons het leven;</seg> <seg n="34.5.3">het is onze taak,</seg> <seg n="34.5.4">er een goed leven van te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Bij de gehoorzaamheid komt er zo gemakkelijk een punt,</seg> <seg n="34.6.2">waar wij zeggen:</seg> <seg n="34.6.3">hier houdt God op,</seg> <seg n="34.6.4">nu kom ik aan de beurt.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">God heeft de wereld geschapen,</seg> <seg n="34.7.2">wij moeten er wat van trachten te maken.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">God heeft de wet gegeven,</seg> <seg n="34.8.2">nu moet ik die wet volbrengen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">God heeft aan 't eind van de schepping een rustdag ingesteld,</seg> <seg n="34.9.2">maar ik ga op die sabbat werken.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Dat hier een fout schuilt,</seg> <seg n="34.10.2">heeft de kerk ook steeds geweten.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Maar zij is moeilijk te vermijden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Wij willen een geleide schepping,</seg> <seg n="35.1.2">adres aan de duivel,</seg> <seg n="35.1.3">de overste der wereld (Joh. 12 : <choice><sic>3l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">31</corr></choice>;</seg> <seg n="35.1.4">14 : 30;</seg> <seg n="35.1.5">16 : 11).</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Een geleide kerk,</seg> <seg n="35.2.2">adres aan de paus.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Een geleide economie,</seg> <seg n="35.3.2">adres aan H. de Man en Roosevelt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Geleide financiën,</seg> <seg n="35.4.2">adres aan Lieftinck.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerk-en-wereld.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Geleide ... nu durf ik niet verder.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Maar de leiding ligt tussen kerk en wereld.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Hier heb ik een heel stuk onbillijkheden gezegd.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het zijn noodzakelijkheden.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Maar hoe dichter wij er mee bij God komen,</seg> <seg n="36.3.2">hoe meer wij er toch iets van zien.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Duivel en paus.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Geleide wereld en geleide kerk.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Ideologiseren.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het of hemel.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Een gemaakte hemel is een hel.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Grenzen 80%.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Stad of dorp.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Kaïn en Abel.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="547" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Lezing gehouden in 1947 voor de Jonge Kerk van Wageningen in de Landbouwhogeschool; tweede spreker was ds. R. C. G. Troelstra, hervormd predikant van Wageningen. (Een en ander overdenk. schr. inform. laatstgen. aan red.) Onder de lezing N.' notitie 'onvoltooid'.</p></note>
<pb n="548" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="548" ed="VW"/>Er staat in het manuscript nauwelijks leesbaar, later ingevuld, 'gest'. Op zichzelf zou dus ook de duiding 'geest' mogelijk zijn. Toch lijkt 'gestalte' bedoeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie nr. 55, met name p. 364-374 en noot 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Instrumenteel: dat waartoe men gebruikt wordt; organisch: dat wat men uit zichzelf is in het eigen geheel.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n5" type="end" place="end" n="5"><p>'Herkerstening' was het grote woord in de naoorlogse 'hervormde visie', die ook de kerkorde beheerst; N. had tegen het woord en de zaak zijn bezwaren. Zie n. 69.15; nr. 70; 71.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vindplaats onbekend. Mogelijk een interpretatie van Lk. 22 : 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Van 3 (25.1.1947) nr. 4, p. 5. Pater Riquet S.J., vastenprediker in de Notre-Dame in 1946, was uitgenodigd door 'Les Amitiés catholiques franqaises' om in Amsterdam te spreken over <hi rend="italic">De overwinning van de Geest.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Aldaar van 20.11.1945 tot 1. 10. 1946 tegen Duitse oorlogsmisdadigers op basis van hun individuele aansprakelijkheid gevoerde processen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vindplaats onbekend. Vgl. echter LW., dl. 2, p. 950: "De donder der grote wereldgebeurtenissen zal alle stemmen het zwijgen opleggen behalve de stil-heilig door alle eeuwen doorgaande orgeltoon van het geloof der gemeente." Vgl. eveneens voor, <hi rend="italic">stil-heilig', Rekenschap,</hi> Nijmegen 1898, p. 21 en 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie Regl. op het Godsdienstonderwijs art. 39, 3e vraag, bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 70.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Na enige tijd aan de kant te hebben gestaan was N. herfst 1946 weer gekozen tot lid van de commissie-Kerkorde (zie n. 76.2). Hier bereidde men een ordinantie 4 voor het apostolaat voor met breed uitgewerkte regeling van ambten, bedieningen en instituten voor de 'herkerstening' van Nederland. Zie noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. <hi rend="italic">De natura deorum III,</hi> 86, 87, 88. Zie VW., dl. 3, p. 25 (noot n).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerk-en-wereld.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Hendrik de Man (1885-1953), Belgisch socialist, politicus, sociaal-psycholoog, wendde zich af van het marxisme en zocht naar een ethische fundering van het socialisme. Deed veel voor opvoeding arbeiders. Koos bij het begin van de bezetting van zijn land voor de nieuwe Duitse orde. - Franklin D. Roosevelt (1882-1945), Amerikaans staatsman, president VS., voerde de New Deal in, een totaliteit van verstrekkende wetten ter beteugeling van de economische crisis en tot hulp aan minder bevoorrechte klassen, door opvoering van de <choice><sic>overheidsbemocienis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">overheidsbemoeienis</corr></choice> binnen het kader van het kapitalistische stelsel. - P. Lieftinck (geb. 1902), economisch hoogleraar te Rotterdam en politicus (socialist), minister van Financiën in kabinet-Drees - Schermerhorn, president Wereldbank. Voerde geldzuivering door, die de ontwrichte staatsfinanciën van na de oorlog saneerde.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="73" xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie" decls="#bibl-noordmans5.prediking-en-liturgie">
<pb n="548" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Prediking en liturgie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="marginal" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Soberheid der voorschriften</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het thans aanhangige ontwerp voor een nieuwe kerkorde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n2" rend="superscript">2</ref> onderscheidt zich in het algemeen door soberheid in zijn bepalingen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En dit kan ook gezegd worden,</seg> <seg n="3.2.2">waar het de prediking en de liturgie betreft.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De <pb n="549" ed="VW"/>voornaamste voorschriften zijn spoedig opgesteld.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">- In de <hi rend="italic">kerkorde</hi> worden in artikel 3 onder de zaken waarop deze orde betrekking heeft de verkondiging van het Woord Gods,</seg> <seg n="3.4.2">de bediening der sacramenten,</seg> <seg n="3.4.3">de dienst der gebeden en de dienst der barmhartigheid genoemd.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dat zijn de vier werken,</seg> <seg n="3.5.2">waartoe men volgens zondag 38 op de rustdag tot de gemeente Gods naarstig komen moet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">- Tot het uitoefenen of bedienen daarvan zijn volgens artikel 4 in het bijzonder geroepen de dienaren des Woords die als herders en leraars onderscheiden worden van de zendelingen en evangelisten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Volgens artikel 11,</seg> <seg n="3.7.2">waar deze verrichtingen predik- en erediensten worden genoemd,</seg> <seg n="3.7.3">gaan zij te rade met het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dit 'te rade gaan'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n4" rend="superscript">4</ref> is een soepele bepaling,</seg> <seg n="3.8.2">die is overgenomen uit artikel 22 van het Reglement voor de Kerkeraden van de thans nog vigerende reglementen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Daar slaat zij echter op de godsdienstige behoeften der gemeenten,</seg> <seg n="3.9.2">waarmede de predikanten te rade gaan met betrekking tot het gebruik van de Heidelbergse Catechismus,</seg> <seg n="3.9.3">de liturgische geschriften,</seg> <seg n="3.9.4">de psalmen en gezangen.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Dit gebruik van de uitdrukking 'te rade gaan' is ongetwijfeld juister dan dat in artikel 11 van de nieuwe kerkorde.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">De woorden betekenen ook wel:</seg> <seg n="3.11.2">rekening houden met,</seg> <seg n="3.11.3">doch dan meer om te kennen te geven dat men dit doen wil in het belang van de aangeduide instantie.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Dit gaat goed bij de gemeente,</seg> <seg n="3.12.2">maar minder als 't het kerkelijk jaar zelf betreft.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">- De bedoeling van de nieuwe kerkorde is een lichte binding aan het kerkelijk jaar aan te brengen,</seg> <seg n="3.13.2">zonder agenda of perikopen-stelsel.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">In de oude reglementenbundel fungeert dit jaar slechts als stille vooronderstelling.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Het was min of meer van publieken rechte,</seg> <seg n="3.15.2">voor zover er algemeen erkende christelijke feestdagen gehouden werden.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">- Dat het aanhangige ontwerp het jaar des heils even noemt en bij de tekstkeuze daarop gelet wil hebben,</seg> <seg n="3.16.2">is ongetwijfeld juist.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In de oude reglementen is wel sprake van de Heidelbergse Catechismus,</seg> <seg n="4.1.2">de liturgische schriften,</seg> <seg n="4.1.3">de psalmen en gezangen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daaromtrent kon,</seg> <seg n="4.2.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="4.2.3">de predikant met de godsdienstige behoeften der gemeente te rade gaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zijn vrijheid ten opzichte van het gebruik daarvan werd nog eens onderstreept door de bij voeging dat dit 'te rade gaan' niet verder behoefde te gaan dan 'naar eigen oordeel' nodig was.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">- Het mag ons niet verwonderen dat de twintigste-eeuwse kerkorde hier ook iets meer regels geeft dan de negentiende-eeuwse.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Artikel 11 schrijft voor of constateert,</seg> <seg n="4.5.2">- dat blijft enigszins in het midden</seg> <seg n="4.5.3">- dat in leerdiensten de HC. wordt gebruikt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En ten opzichte van het kerkgezang wordt volstaan met de bepaling dat de keuze der liederen beperkt is tot het psalm- en gezangboek der kerk,</seg> <seg n="4.6.2">zoals trouwens nu ook het geval is.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Anders komt het echter</seg> <seg n="5.1.2">- als deze kerkorde wet wordt</seg> <seg n="5.1.3">- met de thans bestaande liturgische vrijheid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze zal enigszins aan banden worden gelegd<pb n="550" ed="VW"/> door de bepaling dat er een dienstboek<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n5" rend="superscript">5</ref> der kerk komt,</seg> <seg n="5.2.2">met verschillende orden van dienst,</seg> <seg n="5.2.3">waaruit men een keuze moet doen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het staat nu wel al reeds vast dat,</seg> <seg n="5.3.2">bij aanneming van deze artikelen,</seg> <seg n="5.3.3">de thans bestaande toestand ongeveer bestendigd zal worden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Alleen zullen excessen worden voorkomen,</seg> <seg n="5.4.2">daar de orden van dienst kerkelijk verantwoord zullen zijn.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De bezinning op de liturgische vragen,</seg> <seg n="5.5.2">die tot nog toe in bijzondere kringen en verenigingen werd gepleegd,</seg> <seg n="5.5.3">zal daardoor meer in kerkelijke banen worden geleid.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Een oplossing is daarmee vooralsnog niet gegeven.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Alleen een regeling.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Elk krijgt voorlopig wat wils.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Eenzelfde meerdere binding zal er dan zijn voor het gebruik der liturgische formulieren.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Ten opzichte daarvan kon de predikant tot nog toe ook naar eigen oordeel te rade gaan met de gemeente.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Veelal liep dat hierop uit dat hij enkel met zijn eigen oordeel of enkel met de gemeente te rade ging.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">- De bedoeling van de nieuwe orde is nu dat er in het dienstboek der kerk,</seg> <seg n="5.12.2">zoals bij de orden van dienst ook ten opzichte van de formulieren een keuze mogelijk zal zijn.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Maar ook hier zal een kerkelijke keur moeten voorafgaan.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">De huidige ongebondenheid zal worden ingetoomd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">Verschuivingen?</hi></seg></s></head>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het is interessant nu eens de vraag te stellen,</seg> <seg n="7.1.2">welke verschuivingen er hebben plaatsgehad,</seg> <seg n="7.1.3">als wij terugzien naar het midden der vorige eeuw.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En dan te overwegen welke consequenties dat meebrengt voor de verhouding van de verschillende delen onzer kerkdiensten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">- In het beroemde of beruchte artikel 9 (thans art. 11<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n6" rend="superscript">6</ref>) van het Alg.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Regl. der organisatie van 1816 stond aangegeven dat het doel van allen die de kerk besturen moet zijn:</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">1. de handhaving der leer,</seg> <seg n="8.1.2">waarmee toen bedoeld werd de zorg voor het aanwezig zijn van theologen en predikanten (heerschappij van de school over de kerk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">N.);</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">2. de vermeerdering der godsdienstige kennis (tot opklaring van het nog aanwezige mysticisme.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">N.);</seg></s></p>
<lg><l n="10.1"><seg n="10.1.1">3. de bevordering van christelijke zeden (humanisering. N.);</seg></l><l n="10.2"><seg n="10.2.1">4. de bewaring van orde en eendracht (orde meer dan kerkorde. N.);</seg></l></lg>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">5. de aankweking van liefde voor koning en vaderland (de vaderlandse kerk.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">N.).</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">(De behartiging van de zending wordt pas in 1909 genoemd.)</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze opnoeming,</seg> <seg n="13.1.2">waarop ik hier geen kritiek geef,</seg> <seg n="13.1.3">verraadt de doelstelling van een genootschap.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">- In de aanhangige kerkorde kan men dan ook niet een even beknopte en duidelijke aanwijzing vinden van wat de kerk beoogt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De kerk heeft geen bepaalde eigen doelstelling.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zij heeft een opdracht (art. 8) en een belijdenis (art. 10),<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="13.4.2">wat heel iets anders is.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Als zij <pb n="551" ed="VW"/>optreedt komen er allerlei gaven,</seg> <seg n="13.5.2">bedieningen,</seg> <seg n="13.5.3">werkingen in beweging,</seg> <seg n="13.5.4">die niet altijd zo maar vanzelf harmoniëren,</seg> <seg n="13.5.5">zodat kerkorde ook weer een goddelijke gave moet zijn.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Ongetwijfeld geeft het nieuwe ontwerp daarvan een betere indruk dan dat van 1816.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Men zie bijv. artikel 3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar hoe is het nu gesteld met de onderlinge bewegingen en verschuivingen van deze krachtcentra ten opzichte van onze kerkdiensten;</seg> <seg n="14.1.2">en bovendien,</seg> <seg n="14.1.3">in welke zin kan men zeggen dat binnen deze kerkdiensten de verhoudingen weer veranderd zijn,</seg> <seg n="14.1.4">bijv. tussen prediking en sacramenten;</seg> <seg n="14.1.5">prediking en liturgie?</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En in hoeverre valt daaromtrent uit dit ontwerp iets af te lezen?</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="15.1"><seg n="15.1.1"><hi rend="italic">Geen domineeskerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">En dan moet worden gezegd dat niets in dit ontwerp er op wijst dat de functie der kerk in de richting van typische erediensten verschoven zou zijn.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Onder erediensten versta ik hier bijeenkomsten van de gemeente,</seg> <seg n="16.2.2">die meer op aanbidding dan op verkondiging zijn afgestemd.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Eerder zou men moeten zeggen dat door de grotere bewerktuiging der kerk,</seg> <seg n="17.1.2">de apostolische organen die tot ontwikkeling zijn gekomen,</seg> <seg n="17.1.3">de belangstelling voor de plaatselijke gemeenten,</seg> <seg n="17.1.4">ambten en diensten in verdrukking zou kunnen komen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Men merkt dit het best wanneer men het hele ontwerp door eens nauwkeurig nagaat in hoeverre de betekenis van de pastor loci is verminderd door een zeker isolement,</seg> <seg n="17.2.2">waarin hij gekomen is door de organisaties die van buiten in de gemeente ingrijpen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Kraemer en anderen hebben dan ook geroepen:</seg> <seg n="17.3.2">geen <choice><sic>dominceskerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">domineeskerk</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Voor zover dit ontwerp daaraan tegemoetkomt</seg> <seg n="18.1.2">- wat in een afzonderlijk artikel bezien zou moeten worden</seg> <seg n="18.1.3">- zal dit een zekere compensatie nodig maken.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De predikant zal,</seg> <seg n="18.2.2">wil hij niet als een kikker op een kluitje blijven zitten,</seg> <seg n="18.2.3">worden ingeschakeld in allerlei werk.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En dit kan hem er weer toe brengen om op de tijd,</seg> <seg n="18.3.2">die een volle prediking vereist,</seg> <seg n="18.3.3">te beknibbelen en het ledig,</seg> <seg n="18.3.4">dat daardoor ontstaat,</seg> <seg n="18.3.5">aan te vullen met liturgie.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Op die wijze zou de synodale en apostolische uitbouw der kerk,</seg> <seg n="18.4.2">die in geheel andere richting wijst,</seg> <seg n="18.4.3">er toch nog toe kunnen bijdragen dat de liturgie de prediking overwoekerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.prediking-en-liturgie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Heilige Geest of routine</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze verlegenheidsliturgie zou een van de ergste dingen zijn,</seg> <seg n="20.1.2">die ons kunnen overkomen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">- Wij zien nog eens om naar de trekken van het beeld,</seg> <seg n="20.2.2">dat de organisatie van 1816 ons toonde in artikel 9:</seg> <seg n="20.2.3">leer,</seg> <seg n="20.2.4">kennis,</seg> <seg n="20.2.5">zede,</seg> <seg n="20.2.6">orde,</seg> <seg n="20.2.7">trouw.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Deze trekken van honderd jaar geleden roepen een herinnering op aan het ware aangezicht der gereformeerde kerken van vroeger tijd.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Een eeuw geleden was het geworden:</seg> <seg n="20.4.2">academische leer,</seg> <seg n="20.4.3">intellectualistische kennis,</seg> <seg n="20.4.4">humanistische zede,</seg> <seg n="20.4.5">politieke orde,</seg> <seg n="20.4.6">aardse trouw.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het was alles verschoten,</seg> <seg n="20.5.2">maar het bleef respectabel,</seg> <seg n="20.5.3">degelijk,</seg> <seg n="20.5.4">nuchter,</seg> <seg n="20.5.5">geestelijk.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het had een platonische achtergrond gekregen,</seg> <seg n="20.6.2">maar het verried,</seg> <seg n="20.6.3">zo niet in <pb n="552" ed="VW"/>alles,</seg> <seg n="20.6.4">toch in veel opzichten zijn bijbelse origine.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Leer,</seg> <seg n="21.1.2">kennis,</seg> <seg n="21.1.3">zede,</seg> <seg n="21.1.4">orde,</seg> <seg n="21.1.5">trouw zullen wij bij de uitoefening van de kerkelijke ambten en als achtergrond van de kerkelijke diensten</seg> <seg n="21.1.6">- ook en vooral de kerkdiensten</seg> <seg n="21.1.7">- niet kunnen missen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Zij mogen nooit door routine worden vervangen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De Heilige Geest is nuchter en tegelijk beweeglijk.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">En deze beide eigenschappen mist de routine.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="552" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IdW.</hi> 4 (25.3.1949) nr. 26. Als rubriektitel staat boven de titel van het artikel: <hi rend="italic">Rondom de nieuwe kerkorde.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 76.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>" . . . om Gods Woord te horen, de sacramenten te gebruiken, God de Here openlijk aan te roepen en de armen christelijke handreiking te doen." (Uit antw. 103 <hi rend="italic">HC.)</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Kerkorde 1951, art. 11 luidt thans: 1. In haar kerkdiensten komt de gemeente samen tot de dienst des Woords, de dienst der sacramenten, de dienst der gebeden en de dienst der barmhartigheid; 2. Bij de tekstkeuze voor de predikdienst wordt rekening gehouden met het kerkelijk jaar; in de leerdiensten kan ook gehandeld worden over de belijdenisgeschriften, in het bijzonder de <hi rend="italic">HC.;</hi> 3. De eredienst wordt geleid door hen, die daartoe in de orde der kerk zijn aangewezen volgens een der, in overleg met de kerkeraad der gemeente gekozen, orden uit het dienstboek der kerk; 4. In de kerkdiensten zullen door de gemeenten geen andere liederen worden gezongen dan die welke zijn bijeengebracht in het kerkboek. - Bij de definitieve vaststelling van de tekst heeft men kennelijk van N.' opmerking gebruik gemaakt: 'te rade gaan' vervangen door 'rekening houden'. - Het Nunspeets ontwerp (1947) las sub 2: " ... gaan de dienaren des Woords te rade met het kerkelijk jaar; in leerdiensten houden zij predicatiën over de Heidelberger Catechismus."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Het ontworpen dienstboek werd aanvaard door de Generale Synode in haar vergadering van 2.7.1952. De eerste volledige uitgave verscheen in 1955.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie bijlage 2a</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie bijlage 2f.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Art. 3: "De orde in het leven en werken der kerk strekt zich uit over: verkondiging, sacramentsbediening, dienst der gebeden, der barmhartigheid, openlijk belijden van de Naam Gods, zending, getuigenis tegenover overheid en volk, de van het Evangelie vervreemden, catechese, herderlijke zorg, opzicht, opleiding dienaren des Woords, theologische arbeid, inzamelen en beheren van gelden, de zorg voor de eenheid."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.prediking-en-liturgie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Breder uiteengezet in <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, Liturgie, Amsterdam 1939, passim (VW., dl. 7).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="74" xml:id="noordmans5.legendenvorming" decls="#bibl-noordmans5.legendenvorming">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Legendenvorming<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Met een lezenswaardig artikel in het officieel orgaan der Nederlandse Hervormde Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n2" rend="superscript">2</ref> herdacht dr. Emmen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n3" rend="superscript">3</ref> het tienjarig bestaan van <hi rend="italic">Gemeente Opbouw</hi><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarin merkt hij op dat "de reorganisatie-beweging in onze kerk was vastgelopen vanwege haar intellectualisme en burgerlijkheid".</seg></s><pb n="553" ed="VW"/> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het lijkt mij niet onnodig deze zinsnede<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n5" rend="superscript">5</ref> even onder de loupe te nemen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer Kraemer placht te zeggen dat deze beweging vóór de oorlog <hi rend="italic">te rechtlijnig</hi> te werk ging,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="3.1.2">dan kon men dat laten gaan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Kraemer kwam uit de oecumene.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De meridiaan die hij onder zijn voeten afschreed was langer dan dat gedeelte daarvan</seg> <seg n="3.3.2">- laten we zeggen van Groningen naar Maastricht waarop wij ons bewegen,</seg> <seg n="3.3.3">zolang wij ons bezighouden met onze eigen kerk.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zo'n betrekkelijk kort boogsegment heeft inderdaad enige gelijkenis met een rechte lijn.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En aan iemand die gewend was met zijn tegenvoeters te confereren moet dat wel opvallen.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Wanneer nu echter deze oecumenische klacht wordt vertaald als een rechtlijnige Hollandse beschuldiging en als daarvoor twee woorden gebruikt worden die zulk een beschuldiging er dik opleggen:</seg> <seg n="3.6.2">intellectualisme en burgerlijkheid,</seg> <seg n="3.6.3">dan verandert de zaak.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het eerste is het grote negentiende-eeuwse scheldwoord en het tweede het twintigste-eeuwse.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">En deze beide worden nu toegelegd aan de inwendige beweging onzer kerk,</seg> <seg n="3.8.2">een halve eeuw lang,</seg> <seg n="3.8.3">om van haar boeien vrij te komen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">En dit gebeurde door de secretaris van het lichaam dat werd vrijgemaakt.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Dat,</seg> <seg n="3.10.2">zoals Hoedemaker het noemde in de allereerste jaren van de reorganisatiebeweging,</seg> <seg n="3.10.3">onder een balk vandaan gehaald moest worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu geloof ik niet dat dr. Emmen het zo erg bedoelt als het er staat.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij zal deze woorden gebruikt hebben als een gemakkelijk te hanteren cliché.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Daarom heb ik in de titel van dit artikel ook niet gesproken van historievervalsing,</seg> <seg n="4.3.2">maar enkel van legendenvorming.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik heb toevallig de hele geschiedenis van 1886 tot 1938 mee beleefd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik herinner mij heel goed de argumenten over en weer uit de Doleantie-jaren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De kuyperiaanse argumenten waren rechtlijnig.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1"><hi rend="italic">Toen</hi> was het moeilijk er iets tegenover te stellen dat hout sneed.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Hoedemaker trachtte dat te doen in de historische eerste jaargangen van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk</hi> en in zijn brochures.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij smeedde daarin de slagzinnen die nu langzamerhand door ieder verstaan worden.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Bijv.:</seg> <seg n="5.7.2">'Wij zijn samen ziek geworden,</seg> <seg n="5.7.3">wij moeten ook weer samen gezond worden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Toen Kuyper schreef dat Jan Rap en zijn maat in de Hervormde Kerk waren overgebleven,</seg> <seg n="6.1.2">antwoordde Hoedemaker:</seg> <seg n="6.1.3">Bij die Jan Rap en zijn maat behoor ik ook.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wat breedheid van opvatting betreft èn op het stuk van de belijdenis èn op dat van de kerk,</seg> <seg n="6.2.2">heeft Hoedemaker zijn gelijke nog niet weer gehad.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Behalve aan hem denk ik ook aan Gunning,</seg> <seg n="7.1.2">die in diezelfde eerste jaren zijn houding tegenover Kuyper moest bepalen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij gaf daaraan tenslotte uitdrukking door te zeggen dat het verschil van zedelijke aard was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het zat niet in het intellect maar in het hart.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De gedachte dat Gunning mank ging aan burgerlijkheid is amusant <pb n="554" ed="VW"/>vanwege haar absurdheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zijn verlangen naar de kerk,</seg> <seg n="8.2.2">vooral in zijn latere jaren,</seg> <seg n="8.2.3">werd door zijn tijdgenoten zo weinig begrepen,</seg> <seg n="8.2.4">dat zij het aan seniele aftakeling toeschreven.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij was bijna in ieder opzicht een oecumenische geest die de geestelijke meridianen afschreed tot ver buiten de horizon van Javastraat 100.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dr. Emmen kan het in de eigen notulen dier synode nalezen hoe hij omstreeks 1900 door de synode bejegend<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n11" rend="superscript">11</ref> is toen hij zijn nobele brochure <hi rend="italic">Verlagen wij ons zelven niet</hi> had gepubliceerd en zich met Hoedemaker en anderen tot dat lichaam wendde om reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Toen wij onder leiding van zulke mannen een andere weg gingen dan de broeders die met Kuyper in de Doleantie waren gegaan,</seg> <seg n="9.1.2">wisten wij niet waar wij zouden uitkomen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij wisten echter dat wij minder langs een rechte lijn moesten marcheren dan genoemde broeders,</seg> <seg n="9.2.2">als wij zouden uitkomen in het kerkelijke land dat God ons wijzen zou.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Deze mindere duidelijkheid van het doel en het minder consequente van de redenering karakteriseerden de houding van degenen die in de Hervormde Kerk bleven.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Deze houding heb ik steeds,</seg> <seg n="9.4.2">vergeleken met die van Kuyper,</seg> <seg n="9.4.3">niet-intellectualistisch en niet-burgerlijk gevonden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Tenzij men het bij Gunning zou willen wraken dat hij er tegen opkwam dat in de kerk ja en neen tegelijk zouden gelden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daarmee heeft hij echter niet anders gedaan dan zijn oecumenisch geloof belijden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij kende het onderscheid tussen het christelijke en het heidense Rome,</seg> <seg n="10.3.2">nl. dat het laatste geen ketters kende,</seg> <seg n="10.3.3">het eerste echter wel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het komt er maar op aan,</seg> <seg n="10.4.2">op welke wijze men dat ja en neen kerkelijk zal onderscheiden.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar met het laten vallen van de eis der onderscheiding,</seg> <seg n="10.5.2">valt de kerk zelve.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hoe het moest,</seg> <seg n="10.6.2">wist Kuyper scherper te zeggen dan Gunning.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij meende dat tenminste,</seg> <seg n="10.7.2">maar de historie sinds ±1900 heeft hem gelogenstraft.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Gunnings vaagheid op het stuk van leertucht had positieve waarde.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij weten het <hi rend="italic">nog</hi> niet en daarin ligt opgesloten dat wij nog geen eigenlijke kerkorde hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het opschorten van de leertucht gedurende tien jaren<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n14" rend="superscript">14</ref> is misschien geen onverstandige maatregel,</seg> <seg n="11.2.2">maar het blijft toch een 'testimonium paupertatis',</seg> <seg n="11.2.3">een bewijs van onvermogen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Kuyper en Sohm,</seg> <seg n="11.3.2">twee antipoden,</seg> <seg n="11.3.3">wisten beiden dat kerkrecht leertucht betekent.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Daarom wilde de laatste geen kerkrecht,</seg> <seg n="11.4.2">terwijl de eerste eveneens het kerkrecht vernietigde door de leertucht wel te willen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Daartussenin loopt de weg dergenen die,</seg> <seg n="12.1.2">als Gunning,</seg> <seg n="12.1.3">een kerkorde zoeken die de kerk zelve niet verlaagt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Want wij mogen niet vergeten dat zij de intellectualisten zijn en dat <hi rend="italic">zij</hi> de kerk vérburgerlijken die de onderscheiding der geesten willen nalaten omdat zij boven onze stand gaat.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Nu <pb n="555" ed="VW"/>wij haar tien jaar gaan uitstellen,</seg> <seg n="12.3.2">neemt de kerk zolang vakantie ten opzichte van het eigenlijke doel van haar orde.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De onderscheiding der geesten is een oecumenische aangelegenheid.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij kan eigenlijk alleen plaatshebben in een algemene kerk,</seg> <seg n="13.2.2">door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Goede leertucht is het minst intellectualistische en het minst burgerlijke ding dat op aarde bestaat.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is een getuigen van de Heilige Geest met onze geest (Rom. 8 : 16).</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik kan niet zien dat Kraemer in dat opzicht hoger heeft gegrepen en dieper heeft gepeild dan Gunning.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">- Er is verschil tussen de oecumeniciteit van deze beiden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Die van Kraemer is meer horizontaal,</seg> <seg n="14.3.2">missionair en is georiënteerd aan de incarnatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n15" rend="superscript">15</ref> en daarmee vertonen zijn opvattingen verwantschap met anglicaanse kerkelijke en culturele gevoelens.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Gunnings algemeenheid is verticaal gebouwd,</seg> <seg n="14.4.2">meer van de wereld af,</seg> <seg n="14.4.3">regelrecht op Godgericht.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Met het oog op het ja of neen is zijn kerkidee zuiverder dan dat van Kraemer.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Wanneer deze laatste in <hi rend="italic">De roeping der kerk</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.f2" rend="superscript">b</ref> beginselen en fundamentele levenshoudingen tegen elkaar over stelt en aan beginselen het gevaar van intellectualistische gebondenheid ziet,</seg> <seg n="14.6.2">dan zou dat tegenover Kuyper kunnen gelden,</seg> <seg n="14.6.3">maar het gaat niet op voor de reorganisatiebeweging,</seg> <seg n="14.6.4">voor zover zij Gunning tot patroon heeft.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Tegenover deze laatste is er een tekort bij Kraemer.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Want de door deze laatste geponeerde levenshoudingen dragen in het praktische een soortgelijk karakter als de beginselen in het <hi rend="italic">theoretische.</hi></seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Hoe diep men ook deze houdingen moge funderen,</seg> <seg n="14.9.2">zij blijven een menselijk-existentiële aard behouden en brengen er iemand toe om,</seg> <seg n="14.9.3">volgens de regels van het existentialisme,</seg> <seg n="14.9.4">vanuit deze bestaanswijze,</seg> <seg n="14.9.5">deze levenshoudingen over de waarheid te spreken en deze daaruit af te leiden.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hetzelfde wat men,</seg> <seg n="14.10.2">op een ander niveau,</seg> <seg n="14.10.3">met beginselen pleegt te doen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De scherpte van de ja-of-neen-vraag gaat dan gedeeltelijk verloren,</seg> <seg n="15.1.2">wat bij de zuiverden theologische en kerkelijke denk- en spreekwijze van Gunning niet het geval was.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Deze ging meer regelrecht uit van <hi rend="italic">het getuigenis der</hi> Heilige Schrift.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Minder in existentiële als wel in expliciete zin.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Niet de houdingen,</seg> <seg n="15.4.2">maar de uitspraken komen dan voorop te staan.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">En zo eveneens bij de kerk,</seg> <seg n="15.5.2">waarin het dogma als <hi rend="italic">beslissing</hi> volle geldigheid krijgt.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Daardoor moest in de algemeenheid van Gunning minder de incarnatie als wel het kruis op de voorgrond komen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het kruis dat met zijn dwaasheid het intellect aller eeuwen heeft beschaamd.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Want de incarnatie kan nog tot levenshouding en beginsel worden verbogen;</seg> <seg n="15.8.2">het kruis echter niet.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Het heeft geen zijnswijze waaruit men waarheden zou kunnen afleiden.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het is <hi rend="italic">een uitspraak Gods</hi> zonder meer,</seg> <seg n="15.10.2">die alleen regelrecht gepredikt kan worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.legendenvorming.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <pb n="556" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.11"><seg n="15.11.1">Dit was de oecumenische bepaaldheid die de reorganisatiebeweging voor haar kerkorde en daarmee voor haar leertucht begeerde.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Misschien is kerkorde op aarde niet mogelijk.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Maar de onderscheiding der geesten blijft aan de kerk opgedragen.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Zij mag zich aan de moeilijkheid of onmogelijkheid daarvan niet onttrekken door horizontale uitwegen te zoeken.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="554" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Het nummer, waarop de synode vergaderde.</p></note>
<pb n="555" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>P. 100.</p></note>
<pb n="556" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n1" type="end" place="end" n="1"><p>IdW. 5 (15.9.1950) nr. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n2" type="end" place="end" n="2"><p>WHNK. 34 (26.9.1950) nr. 32. Titel artikel: <hi rend="italic">Tien jaren.</hi> De hieruit in deze alinea geciteerde passage loopt aldus verder: "en vanwege de partijgeest, maar ondanks allerlei karikaturaal machtsstreven, leefde er in de diepte van de kerkelijke strijd toch nog iets van echte bekommernis over de waarheid Gods, zoals deze gepredikt en beleden moest worden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n3" type="end" place="end" n="3"><p>E. Emmen (geb. 1902), hervormd predikant o.a. te Breda en Haarlem, promoveerde te Groningen <choice><sic>(1 935</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1935</corr></choice>) op <hi rend="italic">De christologie van Calvijn,</hi> Amsterdam 1935, was secretaris-generaal der NHK. van 1947-1967. Kenner van de oecumene en leidinggevend daarin met name in de 'Geneefse' tak ervan. Zie n. 31.10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Een der werkgroepen van de Commissie van Kerkelijk Overleg, welke laatste door de synode kort na de Duitse inval ingesteld werd met de bedoeling om het grondvlak der kerk op gang te brengen. De commissie begon haar taak op 27.8.1940 met een rede van de voorzitter H. Kraemer. Zie n. 40.3; 70.2. (Vgl. H. Kraemer, <hi rend="italic">De kerk in beweging,</hi> 's-Gravenhage 1947, p. 70-82 ) De andere werkgroepen bestreken de terreinen van: school, jeugd, zending, ziekenzorg, overheid, kerken, prediking, financiën, pers. N. was lid van de Kerkelijke Commissie, maar moest wegens reismoeilijkheden bedanken. Gemeenteopbouw (GO.) richtte zich tot de gemeenten om ter plaatse waarlijk kerk te zijn, belijdend en dienend, geen'hotel'. Vgl. A. J. Rasker,a.w.,p. 283 v., 296v. Devies: 'in gehoorzaamheid aan de H.S., staande op de bodem der belijdenisgeschriften'. Vgl. de sympathetisch-kritische opmerkingen van Th. L. Haitjema, <hi rend="italic">Nederlands Hervormd Kerkrecht,</hi> Nijkerk 1951, p. 95 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n5" type="end" place="end" n="5"><p>In een brief aan red. dd. 10.3.1980 schreef dr. Emmen "dat 'intellectualisme en burgerlijkheid' niet sloeg op de reorganisatiebeweging, maar op de situatie in onze kerk, die immer het werk van GO. heeft afgeremd." Op zichzelf genomen zou 'intellectualisme' natuurlijk op KO. en 'burgerlijkheid' op KHe. kunnen slaan. Grosso modo waren dat inderdaad de verwijten, die N. tegen beide bewegingen inbracht. Inmiddels is de reorganisatie ten tijde van het verschijnen van dit artikel bijna een feit. Zie n. 76.2; 76.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. zijn artikel <hi rend="italic">Kerkreorganisatie,</hi> in het tijdschrift <hi rend="italic">Woord en Wereld,</hi> waarover n. 67.12, 13.Hierin het verwijt van 'intellectualistisch separatisme' (p. 5). Verwijt van K. ook wel: te 'kerkelijk' en 'leerstellig-organisatorisch'; zo in <hi rend="italic">De roeping der kerk,</hi> 's-Gravenhage 1945, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 22.10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Dit woord (in de formule van een leerling?) vat de hoofdlijn van Hoedemakers denken in zijn organische signatuur treffend samen, al is de vindplaats onbekend. Vgl. P. J. Kromsigt in <hi rend="italic">Dr. Ph. J. Hoedemaker 1868-1908. Gedenkboek ter gelegenheid van zijn 40-jarige ambtsbediening,</hi> Leiden 1908, p. 86.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Kuyper had in <hi rend="italic">De Heraut</hi> van 5.12.1886 (nr. 467) voorspeld, dat er van de hervormde gemeente van Amsterdam (dit 'onreële kantoor' met 'geflatteerde balans en instortend crediet') zo goed als niets zou overblijven (naast 'onze' gereformeerde kerk) dan: "een vermengde hoop ... voor verreweg het merendeel bestaande uit Jan Rap en zijn maat, uit straatslijpers en komediegangers, uit stoïcijnse filosofen en onaandoenlijke Nutslieden"; immers: "Jan Rap loopt weg; zijn maat hem na; geen Moderne blijft over. . ." Hoedemaker antwoordde hierop in <hi rend="italic">Waarom ik geen deel neem aan het Kerkelijk Congres, Am</hi>sterdam<pb n="557" ed="VW"/> 1887, p. 14: "Toen de redacteur van <hi rend="italic">De Heraut</hi> enige weken geleden zijn artikel schreef over 'geflatteerde balansen' antwoordde ik: Indien gij met uw 15000 getrouwen een dolerende kerk vormt, is 'Jan Rap en zijn maat' voor mij de voortzetting van de historische kerk onzer vaderen." Vgl. ook <hi rend="italic">De nood ons opgelegd,</hi> Amsterdam 1908, p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor de verhouding Gunning-Kuyper zie n. 30.7. Vgl. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">De heelen en de halven, een woord aan de hervormde gemeente te 's-Gravenhage, ook naar aanleiding van de weigering van de kloosterkerk,</hi> 's-Gravenhage 1885, p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 67.7 en 63.21.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n12" type="end" place="end" n="12"><p>'Onze kerk staat te hoog, naar de heerlijke geschiedenis harer wording en naar de gaven ... haar ook nu nog gebleven ... voor een toestand van ja en neen.' Vgl. <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet, p.</hi> 5 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vindplaats onbekend; mogelijk omschrijving van citaat, zie nr. 85, noot k. - Gunning identificeert en differentieert het antieke en het christelijke Rome. Voor het eerste vgl. <hi rend="italic">De kracht der waarheid tot overwinning</hi> etc., 's-Gravenhage 1864, p. 15; alsmede De <hi rend="italic">eenheid der kerk</hi> etc., Nijmegen 1896, p. 11 (noot 2); voor het tweede zie nr. 85, noot k.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Geregeld in de overgangsbepaling 248 (ord. 11 -16-6). Inhoud: leertucht kan pas beginnen in 1961. "Teneinde de kerk de gelegenheid te geven zich op de rechte wijze in te stellen op de uitoefening van haar opzicht over de dienst des Woords en de catechese, treden ordinantie 11-15 en 11-6-1, 2, 3,4 en 5 (alle fasen van opzicht en tucht betreffend, die voorafgaan aan het eindoordeel, - red.) in werking op 1.5.<choice><sic>195 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">1951</corr></choice>, terwijl ord. 11-16-6 gedurende de tijd van 1.5.1951 tot 1.5.1961 als volgt gelezen wordt: 'De synode beraadt zich vervolgens over de tegen verkondiging en onderricht van de predikant ingebrachte bezwaren en brengt haar bij dit beraad aan de dag getreden inzicht ter kennis van de kerk'." Na 1.5.1961 luidt ord. 11-1-6: "Het eindoordeel der synode is met redenen omkleed en wordt, alvorens dit ter kennis van de kerk wordt gebracht, aan de Dienaar des Woords, aan diens kerkeraad, aan de classicale vergadering, waaronder hij ressorteert en aan de Raad voor de zaken van kerk en theologie in afschrift toegezonden."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Mysterie of boodschap, Zoeklichten,</hi> p. 83 vv. (VW., dl. 6).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.legendenvorming.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Veel van de hier genoemde noties vinden wij terug in dr. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Het Kruis, de waarheid voor wetenschap en kerk. Rede gehouden bij de aanvaarding van het kerkelijk hoogleraarsambt in de godgeleerdheid te Amsterdam 18 december 1882,</hi> Amsterdam 1882. Zo bijv. "Het kruis ... is niet een betoog ... maar een verkondiging. Want het geloof is uit het gehoor. Hieruit volgt dat de verkondiging van het kruis in de gemeente alléén recht heeft" (p. 15). G. meent, dat door de benoeming van twee kerkelijke hoogleraren te Amsterdam, waarvan de ander zijn antipode is wat de leer betreft, onze kerk verklaart "dat ze tussen ja en nee geen onderscheid ... meer kent" (p. 19). Wie het geloof der gemeente verloochent, "heeft ... geen recht in haar te werken of te leren" (p. 17, vgl. ook p. 18). Want "er is ketterij die in de gemeente geen recht van bestaan heeft" (p.36). Het fijne onderscheid tussen vleeswording des woords en kruis aangeduid in de aantekening 6 op p. 37 v.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>B. Kerkrecht</head>
<div type="publication" n="75" xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie" decls="#bibl-noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie">
<pb n="558" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Discussie over een kerkrechtelijke kwestie</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1">H. Mulderije:</seg> <seg n="2.1.2">Het kerkrecht als domeingebied</seg></s></head>
<div type="numbered" n="2">
<head><s n="3.1"><seg n="3.1.1">1.</seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Aan alle kerkgenootschappen is en blijft de volkomen vrijheid verzekerd,</seg> <seg n="4.1.2">alles wat hun godsdienst en de uitoefening daarvan in eigen boezem betreft,</seg> <seg n="4.1.3">te regelen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Aldus luidt de aanhef der Wet op de kerkgenootschappen van 10 sept.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">1853,</seg> <seg n="4.3.2"><hi rend="italic">Staatsblad</hi> nr. 102,</seg> <seg n="4.3.3">welke tot achtergrond heeft art. 175 der grondwet,</seg> <seg n="4.3.4">dat gelijke bescherming verleent aan alle kerkgenootschappen in het rijk.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Deze bescherming is bedoeld als rechtsbescherming,</seg> <seg n="4.4.2">niet als bevoordeling of protectie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f1" rend="superscript">a</ref> en vindt haar tegenwicht in art. 174 der grondwet,</seg> <seg n="4.4.3">hetwelk de volkomen vrijheid waarborgende van een ieder om zijn godsdienstige gezindheid te belijden,</seg> <seg n="4.4.4">het voorbehoud maakt van de bescherming der maatschappij en der burgers tegen overtreding van de strafwet.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hiermede is bedoeld de vaststelling van preventieve politionele en van repressieve strafmaatregelen tot bewaring van orde en rust uit vrees voor revolutionaire leringen onder de dekmantel van de godsdienst (<hi rend="italic">Toelichting tot de grondwetsherz</hi>.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">1848).</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Een begin van uitvoering van zodanige maatregelen,</seg> <seg n="4.7.2">overigens van onschuldig karakter,</seg> <seg n="4.7.3">bevat de in de aanhef genoemde wet van 10 sept.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">1853.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het kerkrecht is het terrein bij uitstek,</seg> <seg n="5.1.2">waarop kerk en staat elkander ontmoeten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het gaat veelal om uitersten;</seg> <seg n="5.2.2">want òf alle heroïek ontbreekt,</seg> <seg n="5.2.3">gelijk als de deurwaarder,</seg> <seg n="5.2.4">drager van het overheidsgezag,</seg> <seg n="5.2.5">de schrale aanslagpenningen van een onwillig lid der kerk executeerde (een praktijk die weinig werd gevolgd en waarmede nu wel algeheel is gebroken),</seg> <seg n="5.2.6">òf het hoofdstuk van het tempeest der kerk wordt verder geschreven in een broederlijke collaboratie van doctores theologiae en juris.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is de tijd,</seg> <seg n="5.3.2">waarin de procesconclusies tot baring van kerkrechtliteratuur leiden,</seg> <seg n="5.3.3">waarbij conflicten tussen teleologische interpretatie en kritische bezonnenheid niet denkbeeldig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Bouwman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f2" rend="superscript">b</ref> in zijn studie over Voetius'denkbeelden inzake de macht der meerdere vergaderingen,</seg> <seg n="6.1.2">heeft gepoogd aan te tonen hoezeer in de hitte van de doleantiestrijd aan beide zijden bij Lohman</seg> <seg n="6.1.3">- Rutgers en bij Kleyn,</seg> <seg n="6.1.4">betogen zijn gebouwd op later gebleken verkeerd begrepen voetiaanse uitleggingen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">"In de tijd der Doleantie moest men wel om de gewetens wakker te schudden met alle wapenen zich keren <pb n="559" ed="VW"/>tegen een door en door hiërarchisch bestuursapparaat,</seg> <seg n="6.2.2">dat als synode zich aandiende en de trouwe belijders vervolgde en afzette."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De natuur bleek ook bij deze doctores sterker dan de leer,</seg> <seg n="6.3.2">ondanks dat in het voorwoord tot de serie <hi rend="italic">Rechtsgeleerde adviezen inzake het kerkelijk conflict te Amsterdam</hi> 1886,</seg> <seg n="6.3.3">de bij provisie geschorste kerkeraadsleden opmerkten dat zij weliswaar ook van advocaten adviezen hadden kunnen inwinnen,</seg> <seg n="6.3.4">maar overmits advocaten uit de aard der zaak in een andere betrekking tot de vrager van advies staan,</seg> <seg n="6.3.5">dit in hun geding minder wenselijk scheen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Alle partijdigheid of vooringenomenheid moest te dezen zijn uitgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Blijkens de studies van Bouwman is daar niet veel van terechtgekomen,</seg> <seg n="7.1.2">al zijn fouten aan beide zijden gemaakt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Op het raakvlak van kerk en staat rijst de vraag,</seg> <seg n="7.2.2">welk het karakter der kerk is als rechtspersoon.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De in de bezettingstijd wegens de verordeningsvoorschriften onzerzijds bij voorkeur gevolgde constructie van de kerk als publiekrechtelijke organisatie kan niet als juist worden erkend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">De publiekrechtelijke rechtspersoon toch is gerechtigd om eenzijdig,</seg> <seg n="7.4.2">uit hoofde van het eigen recht der overheid,</seg> <seg n="7.4.3">verplichtingen op te leggen ook aan personen die niet vrijwillig tot hem zijn toegetreden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Privaatrechtelijke rechtspersoon is de kerk nog veel minder.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Immers erkenning van staatswege,</seg> <seg n="7.6.2">gelijk een vereniging,</seg> <seg n="7.6.3">bond of sekte,</seg> <seg n="7.6.4">behoeft zij niet.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Mededeling van haar bestaan aan de wereldlijke overheid,</seg> <seg n="7.7.2">bij wijze van politiemaatregel voorgeschreven in art. 1 der wet van 1853,</seg> <seg n="7.7.3">is voldoende.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Wij hebben dus te doen met een rechtspersoon sui generis;</seg> <seg n="7.8.2">en er is geen andere categorie van zedelijke lichamen met de kerk op één lijn te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Toch ontmoeten wij 'de kerk' bij herhaling in de sfeer van het wereldlijk recht op voet van gelijkheid met andere zedelijke lichamen,</seg> <seg n="8.1.2">aan welke de kwaliteit der persona standi in judicio toekomt,</seg> <seg n="8.1.3">dwz. als drager van rechten en verplichtingen op één lijn gesteld met natuurlijke personen en als zodanig bevoegd,</seg> <seg n="8.1.4">rechten geldend te maken voor de gewone rechter of terzake van verplichtingen voor dezen door anderen ter verantwoording te kunnen worden geroepen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zij,</seg> <seg n="8.2.2">de kerk als zedelijk lichaam,</seg> <seg n="8.2.3">wordt door haar eigen reglementen en verordeningen beheerst,</seg> <seg n="8.2.4">te respecteren als domeingebied ook door de civiele rechter,</seg> <seg n="8.2.5">echter <choice><sic>altijd- aldus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">altijd</corr></choice></seg><choice><sic>altijd- aldus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="8.2.6"><choice><sic>altijd- aldus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">- aldus</corr></choice> de H.R.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="8.2.7">- onder de opperheerschappij der algemene wet,</seg> <seg n="8.2.8">voor welke haar bijzondere rechtsregeling heeft te wijken,</seg> <seg n="8.2.9">tenzij die algemene wet zelve vrijheid tot afwijking verleent.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En op dit beginsel,</seg> <seg n="8.3.2">gaat de H.R. verder,</seg> <seg n="8.3.3">is in de voorschriften der wet omtrent zedelijke lichamen of in andere bronnen van ons burgerlijk recht voor kerkgenootschappen geen uitzondering te vinden en zij kan ook niet uit de grondwet of uit de wet op de kerkgenootschappen dan wel uit een andere wet worden afgeleid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De kerk mitsdien is van eigen aard publiekrechtelijk gezien,</seg> <seg n="9.1.2">maar waar zij aan het gewone verkeer deelneemt</seg> <seg n="9.1.3">- het opleggen aan haar leden van financiële verplichtingen,</seg><pb n="560" ed="VW"/> <seg n="9.1.4">het verpachten,</seg> <seg n="9.1.5">vervreemden,</seg> <seg n="9.1.6">bewaren van haar eigendommen,</seg> <seg n="9.1.7">in een woord het intreden in de sfeer van het privaatrecht</seg> <seg n="9.1.8">- is zij als elke andere rechtspersoon aan het civiele recht onderworpen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is de afdaling tot het vlak van het civielrechtelijke verbintenissenrecht.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Toetsen wij nu het meer ideële,</seg> <seg n="10.1.2">van economische belangen gespeende terrein van opzicht en tucht volgens het syn. reglement van die naam van 15 jan.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">1916,</seg> <seg n="10.2.2">na het <hi rend="italic">Algemeen Reglement,</hi></seg> <seg n="10.2.3">het belangrijkste organieke reglement dat de kerk kent.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zijn wij mogelijk hier op domeingebied,</seg> <seg n="10.3.2">voor welks omrastering alle seculair machtsvertoon halt heeft te maken,</seg> <seg n="10.3.3">ditmaal met een geslaagd beroep op het wettelijk voorschrift dat aan het kerkgenootschap de vrijheid verzekerd blijft de uitoefening van zij n godsdienst als soeverein in eigen kring te regelen?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het synodaal Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht,</seg> <seg n="11.1.2">waarvan de officiële benaming wijder strekt,</seg> <seg n="11.1.3">nl. "en voor de behandeling van geschillen en van bezwaren tegen besluiten in bestuurszaken" bevat het formele of procesrecht der kerk voor haar administratieve en tuchtrechtelijke geschillen,</seg> <seg n="11.1.4">voor zover niet bijzonderlijk elders geregeld.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Haar gestalte in de wereld als gemeente van Christus eist een interne organisatie,</seg> <seg n="11.2.2">eist vaste normen van bestuur en toezicht,</seg> <seg n="11.2.3">opdat alle dingen eerlijk en met orde geschieden mogen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het gaat om de toerusting tot de aanval op de wereld "ter bevordering van christelijk leven en tot voorkoming en wegneming van alles wat het godsdienstige en zedelijke welzijn der gemeente belemmert" (art. 1).</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zo is het aanvaardbaar dat dit tuighuis kerkelijk domeingebied bij uitstek wezen moet,</seg> <seg n="11.4.2">al kan zo hier en daar met ervaring van wereldlijke rechtspraak en wetgeving worden rekening gehouden,</seg> <seg n="11.4.3">ook zonder dat daardoor de gehele regeling een toch nooit slagende nadoening van de wereldlijke rechtspleging zou behoeven te worden <hi rend="italic">(Hand. Syn.</hi></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Bijl.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">1906,</seg> <seg n="11.6.2">p. 136).</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De vraag of ook op dit terrein de kerk bemoeiing van de zijde der landsoverheid heeft te dulden,</seg> <seg n="12.1.2">kreeg vernieuwde actualiteit door de werking der bijzondere gerechtshoven en de behandeling van politieke delicten,</seg> <seg n="12.1.3">aan het begaan waarvan ook enkele,</seg> <seg n="12.1.4">zij het schaarse bedienaren van de godsdienst,</seg> <seg n="12.1.5">gelijk de strafwet in de art. 147, 449 de verbi divini minister betitelt,</seg> <seg n="12.1.6">niet zijn ontkomen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Uit de aard der zaak heeft deze pijnlijke aangelegenheid een veel verder strekkende betekenis dan die van het ogenblik.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hier is vooreerst in geding,</seg> <seg n="13.2.2">hetgeen als axioma heeft te gelden,</seg> <seg n="13.2.3">dat de kerk en zij alleen door haar wettige vergaderingen,</seg> <seg n="13.2.4">heeft uit te maken,</seg> <seg n="13.2.5">wie als dienaren des Woords in haar midden zullen worden toegelaten of eenmaal toegelaten zijnde,</seg> <seg n="13.2.6">gehandhaafd zullen blijven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In dit domeingebied der kerk kan zij geen inbreuk of medezeggenschap van overheidswege dulden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Wel kruist ook hier de staat het pad der kerk,</seg> <seg n="13.4.2">waar hij het hoger onderwijs reglementerende,</seg> <seg n="13.4.3">de eisen vaststelt voor de toekenning der wetenschappelijke graden in de godgeleerdheid (H.O. wet en Nw. acad. statuut,</seg> <seg n="13.4.4">K.B. 15 juni 1921 nr. 800),</seg> <seg n="13.4.5">maar het is tenslotte de kerk die bepaalt dat slechts kandidaten in de godgeleerdheid of zij die het doctoraal examen met goed gevolg hebben afgelegd,</seg> <seg n="13.4.6">behoudens de uitzonderingsgevallen van art. 9* Regl. examen en de overigens daarvoor gestelde eisen,</seg> <seg n="13.4.7">tot proponentsexamen of colloquium doctum kunnen worden toegelaten (art. 7 e.v. Regl. examen).</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Nu maakt reeds de grondwet,</seg> <seg n="14.1.2">gelijk wij zagen,</seg> <seg n="14.1.3">bij het erkennen der vrijheid van godsdienst het voorbehoud van de bescherming der maatschappij en haar leden <pb n="561" ed="VW"/>tegen overtreding der strafwet (art. 174).</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit sluit onder meer in dat zo een bedienaar des Woords,</seg> <seg n="14.2.2">die terzake van een strafdelict vrijheidsbeneming heeft te ondergaan en daardoor in de uitoefening van zijn ambtelijke arbeid wordt verhinderd,</seg> <seg n="14.2.3">de kerk dit te dulden heeft,</seg> <seg n="14.2.4">vooropgesteld dat de norm waarvan de overtreding werd bewezen en de terzake opgelegde straf voldoen aan de eisen van de christelijke zedewet,</seg> <seg n="14.2.5">waarop onze maatschappelijke orde is gefundeerd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dit had tot dusverre nimmer tot conflicten geleid omdat de kerk zelve in zodanige ernstige gevallen met haar tuchtmaatregelen toch reeds had ingegrepen of niet zou nalaten dat alsnog te doen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is duidelijk dat in deze gevallen met de strafmaatregel geen directe inbreuk op de ambtsuitoefening is <choice><sic>beoogd. al is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">beoogd,</corr></choice></seg><choice><sic>beoogd. al is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="14.4.2"><choice><sic>beoogd. al is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">al is</corr></choice> die daarvan wel het indirecte gevolg.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Anders ligt de zaak echter in die gevallen waarin het recht tot bekleden van een ambt dan wel de uitoefening daarvan voorgoed of voor zekere tijd verboden wordt bij wijze van zgn. bijkomende straf.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De sedes materiae vormt art. 9 Wetboek van strafrecht,</seg> <seg n="15.1.2">bepalende dat als bijkomende straf naast plaatsing in een rijkswerkinrichting,</seg> <seg n="15.1.3">verbeurdverklaring van bepaalde voorwerpen of openbaarmaking van de rechterlijke uitspraak geldt:</seg> <seg n="15.1.4">ontzetting van bepaalde rechten te weten het bekleden van ambten of van bepaalde ambten en de uitoefening van bepaalde beroepen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De art. 29 en 31 W. v. str. omlijnen deze bijkomende straf nader als volgt:</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">"29.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ontzetting van het recht om ambten of bepaalde ambten te bekleden en bij de gewapende macht te dienen kan,</seg> <seg n="16.2.2">behalve in de gevallen in het Tweede Boek omschreven,</seg> <seg n="16.2.3">worden uitgesproken bij veroordeling wegens enig ambtsmisdrijf of wegens enig misdrijf,</seg> <seg n="16.2.4">waardoor de schuldige een bijzondere ambtsplicht schond of waarbij hij gebruik maakte van macht,</seg> <seg n="16.2.5">gelegenheid of middel,</seg> <seg n="16.2.6">hem door zijn ambt geschonken.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">31. Wanneer ontzetting van rechten wordt uitgesproken,</seg> <seg n="17.1.2">bepaalt de rechter de duur als volgt:</seg> <seg n="17.1.3">1.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Bij veroordeling tot levenslange gevangenisstraf,</seg> <seg n="17.2.2">voor het leven;</seg> <seg n="17.2.3">2.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Bij veroordeling tot tijdelijke gevangenisstraf of tot hechtenis,</seg> <seg n="17.3.2">voor een tijd de duur der hoofdstraf ten minste 2 en ten hoogste 5 jaren te boven gaande;</seg> <seg n="17.3.3">3.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Bij veroordeling tot geldboete,</seg> <seg n="17.4.2">voor een tijd van ten minste 2 en ten hoogste 5 jaren.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De straf gaat in op de dag,</seg> <seg n="17.5.2">waarop de rechterlijke uitspraak kan worden ten uitvoer gelegd."</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Art. 195 W. v. str. bevat de sanctie op deze voorschriften door met gevangenisstraf of geldboete te bedreigen wie een recht uitoefent,</seg> <seg n="18.1.2">wetende dat hij daarvan bij rechterlijke uitspraak is ontzet.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De bijkomende straf is niet bedoeld als onterende maatregel,</seg> <seg n="19.1.2">aldus de Memorie van toelichting van 1881 op het ontwerp Strafwetboek (Smidt 1,</seg> <seg n="19.1.3">p. 157),</seg> <seg n="19.1.4">maar bij wijze van speciale preventie.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wordt een misdrijf gepleegd waarbij de schuldige gebruik maakte van de gelegenheidhem door zijn ambt of beroep geopend,</seg> <seg n="19.2.2">dan is er een gerede aanleiding,</seg> <seg n="19.2.3">teneinde herhaling te voorkomen,</seg> <seg n="19.2.4">om hem uit dat ambt of beroep te ontzetten.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ook kan het algemeen belang,</seg> <seg n="19.3.2">de bescherming der maatschappij bij het opleggen van de bijkomende straf in geding zijn,</seg> <seg n="19.3.3">gelijk de in de huidige tijd veelvuldig toegepaste uitsluiting van de uitoefening van het kiesrecht.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De regeling in het Wetboek van strafrecht is derhalve deze,</seg> <seg n="20.1.2">dat de ontzetting van rechten alleen kan worden uitgesproken in de bij de wet genoemde gevallen,</seg> <seg n="20.1.3">behoudens dat voor bekleding van ambten of bepaalde ambten art. 29 de meer <pb n="562" ed="VW"/>algemene regel geeft,</seg> <seg n="20.1.4">dat ontzetting van het recht tot die bekleding altijd kan worden toegepast bij veroordeling wegens een ambtsmisdrijf of wegens een misdrijf,</seg> <seg n="20.1.5">waarbij bepaaldelijk de ambtelijke bevoegdheid is misbruikt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De ontzetting uit het recht van uitoefening van bepaalde beroepen is in de wet slechts bedreigd,</seg> <seg n="20.2.2">wanneer het feit in de uitoefening van dat beroep is gepleegd (Smidt 1,</seg> <seg n="20.2.3">p. 326).</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Bij het K.B. D 61 Buitengewoon strafrecht heeft men deze beperking laten vervallen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wat is nu in de zin der wet 'ambt',</seg> <seg n="21.1.2">wat is in de zin der wet 'beroep'?</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Of liever in concreto,</seg> <seg n="21.2.2">hetgeen ons thans bepaaldelijk interesseert,</seg> <seg n="21.2.3">valt het <hi rend="italic">kerkelijk</hi> ambt hieronder?</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">2.</seg></s></head>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Wij willen thans trachten een antwoord te vinden op de vraag of de gewone strafrechter dan wel de bijzondere,</seg> <seg n="23.1.2">krachtens de bijzondere rechtspleging ingevolge het buitengewone strafrecht,</seg> <seg n="23.1.3">bij wijze van bijzondere straf bevoegd is kerkelijke ambtsdragers en functionarissen te ontzetten van het recht het ambt te bekleden dan wel aan hen door verbod van beroepsuitoefening de kerkelijke arbeid onmogelijk te maken.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wel overbodig is het voorop te stellen dat hetgeen volgt,</seg> <seg n="23.2.2">geen andere pretentie heeft dan eigen mening weer te geven.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Men kan niet maar afgaan op de gelijkluidende benaming van ambt volgens de strafrechtsvoorschriften (art. 28, 84 W. v. str.) en ambt van predikant,</seg> <seg n="24.1.2">ouderling en diaken (art. 3 en 11 syn.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Regl. kerkeraden),</seg> <seg n="24.2.2">omdat de wet de predikant,</seg> <seg n="24.2.3">waar zij deze een enkele maal bepaaldelijk noemt,</seg> <seg n="24.2.4">juist niet als ambtsdrager betitelt,</seg> <seg n="24.2.5">maar als 'bedienaar van de godsdienst' gelijk wij reeds zagen of als 'godsdienstleraar' (art. 249 W. v. str. in de tot 1936 gegolden hebbende redactie,</seg> <seg n="24.2.6">waarmede de predikant als zodanig werd bedoeld;</seg> <seg n="24.2.7">vlg.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">H.R. 15 okt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">1906,</seg> <seg n="24.4.2">W. 8441).</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">In de wet op de kerkgenootschappen wordt bovendien gesproken van 'kerkelijke bediening',</seg> <seg n="24.5.2">art. 2 en 'bedienaren van de openbare godsdienst',</seg> <seg n="24.5.3">art. 6.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Nu is het kwalijk te verstaan dat de staat het recht tot bediening zou kunnen aantasten van een ambt,</seg> <seg n="25.1.2">dat hij zelf niet vermag te vergeven.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Van deze gedachte gaat ook het tweede lid van art. 28 W. v. str. uit,</seg> <seg n="25.2.2">dat de ontzetting <hi rend="italic">van overheidswege</hi> van voor het leven of voor een bepaalde tijd <hi rend="italic">van overheidswege aangestelde</hi> ambtenaren,</seg> <seg n="25.2.3">gelijk rechters en hun plaatsvervangers,</seg> <seg n="25.2.4">aan bijzondere wettelijke voorschriften bindt.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De kerk en zij alleen roept tot het ambt:</seg> <seg n="25.3.2">"en hebben wij (d.i. het provinciaal kerkbestuur) hem nauwkeurig onderzocht in al hetgeen tot de onderwerpen van het examen behoort met de uitslag dat wij voornoemde geëxamineerde,</seg> <seg n="25.3.3">nadat hij de gevorderde verklaringen en beloften heeft afgelegd,</seg> <seg n="25.3.4">tot de Evangeliebediening hebben toegelaten" (art. 28).</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">"Die aldus toegelaten zijn,</seg> <seg n="25.4.2">verkrijgen de titel van kandidaten tot de Heilige Dienst en zijn bevoegd om te staan naar de Evangeliebediening" (art. 29 Regl. ex.;</seg> <seg n="25.4.3">art. 31 der Ned. geloofsbelijdenis).</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Het ligt dan ook voor de hand om bij de interpretatie van art. 28 W. v. str. te denken aan de persoon van <hi rend="italic">overheidswege</hi> aangesteld,</seg> <seg n="25.5.2">teneinde in enig opzicht de <hi rend="italic">overheidstaak</hi> tot uitoefening te brengen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De predikant,</seg> <seg n="25.6.2">ouderling of diaken vallen daaronder niet en worden ook in het uitbreidende voorschrift van art. 84 W. v. str. niet genoemd.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Dit artikel ni. geeft bij wijze van wetsduiding een <pb n="563" ed="VW"/>verruiming aan het begrip ambtenaar door daaronder te begrijpen degenen,</seg> <seg n="25.7.2">verkozen bij krachtens wettelijk voorschrift uitgeschreven verkiezingen en voorts scheidsrechters en alle tot de gewapende macht behorende personen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het behoeft geen betoog dat ook naar het wezen van het bijzondere ambt de hier voorgestane beantwoording der gestelde vraag de enig juiste is.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ingesteld door Christus tot het dienen,</seg> <seg n="26.2.2">regeren en uitbreiden van zijn kerk (Ef. 4 : 11),</seg> <seg n="26.2.3">tot een Iraedt der Kerken' naar art. 30 der Ned. geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="26.2.4">staat het ambt volkomen vrij van het overheidsgezag;</seg> <seg n="26.2.5">het kerkbestuur,</seg> <seg n="26.2.6">aldus Voetius,</seg> <seg n="26.2.7">is op generlei wijs enerlei met het wereldlijk bestuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het staat mitsdien ook niet aan de wereldlijke overheid,</seg> <seg n="27.1.2">doch aan deze raad der kerk om uit te maken of een ambtsdrager tijdelijk of voor goed uit zijn bediening behoort te worden ontzet dan wel vervallen verklaard van de bevoegdheid tot het aanvaarden van kerkelijke bedieningen en ambten.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De regeling dezer materie is voor ons hervormd kerkrecht dan ook volledig in Opzicht en tucht te vinden,</seg> <seg n="27.2.2">waaraan niet afdoet dat,</seg> <seg n="27.2.3">anders dan in het wereldlijk recht,</seg> <seg n="27.2.4">deze beide in wezen één zijn en er slechts een formele onderscheiding tussen opzicht en tucht bestaat,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="27.2.5">zó dat de christelijke liefde en barmhartigheid ook waar het tucht geldt,</seg> <seg n="27.2.6">wezenskenmerk blijven.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ontzetting van het recht bepaalde <hi rend="italic">beroepen</hi> uit te oefenen,</seg> <seg n="28.1.2">volgens art. 28 W. v. str. sub 5 beperkt tot het beroep waarin het misdrijf is begaan,</seg> <seg n="28.1.3">komt voor het kerkelijk ambt uit de aard der zaak niet in aanmerking,</seg> <seg n="28.1.4">daar ook het bezoldigde ambt geen 'beroep' in engere zin is,</seg> <seg n="28.1.5">d.i. de op het maatschappelijke leven gerichte vervulling van persoonlijke diensten,</seg> <seg n="28.1.6">waarin men zijn bestaan vindt.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zo spreekt het Buitengewoon besl. arbeidsverhoudingen 1945 F. 214 in art. 2 sub c van personen die een geestelijk ambt bekleden,</seg> <seg n="28.2.2">in tegenstelling tot de gewone arbeidsverhouding van werkgever en werknemer.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Onder beroep in art. 28 W. v. str.,</seg> <seg n="28.3.2">aldus Pompe,</seg> <seg n="28.3.3">is te verstaan de arbeid verricht om zijn levensonderhoud te verkrijgen met uitzondering van het ambt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Waarschijnlijk is deze omschrijving te beperkt.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Van de godsdienstonderwijzer kan men zeker niet zeggen dat zijn beroep broodwinning is,</seg> <seg n="28.5.2">verricht om het levensonderhoud te verdienen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Toch kan hij hetzij als kerkelijk functionaris,</seg> <seg n="28.6.2">hetzij aangesteld buiten direct kerkelijk verband bijv. door regenten bij een gevangenis of bewaringsinrichting,</seg> <seg n="28.6.3">naar het mij voorkomt in zoverre onder de werking vallen van art. 28 sub 5 W. v. str.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">En evenzeer oefenen kerkelijke functionarissen gelijk de beheerder van kerkelijke vermogens,</seg> <seg n="28.7.2">de directeur van enige tak van kerkelijke dienst,</seg> <seg n="28.7.3">de algemene secretaris van gecentraliseerde kerkelijke arbeid,</seg> <seg n="28.7.4">die daarin hun volledige werkkring vinden,</seg> <seg n="28.7.5">een beroep uit.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ten aanzien van zodanige kerkelijke functionaris kan m.i. een in functie gepleegde<pb n="564" ed="VW"/> schending van vertrouwen die tot strafrechtelijke veroordeling en oplegging ook van een bijkomende straf leidt,</seg> <seg n="29.1.2">aanleiding zijn tot verlies van het recht zodanige functie te bekleden,</seg> <seg n="29.1.3">die in wezen ook niet van zuiver kerkelijke aard is,</seg> <seg n="29.1.4">doch mede de wezenskenmerken van een wereldlijke beheersopdracht bevat.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De vraag is nu,</seg> <seg n="30.1.2">hoe wetenschap en praktijk tegenover vragen als deze staan en of bovenstaande beschouwingen daarin weerklank vinden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Simons<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f9" rend="superscript">i</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing i afgeleid uit de inhoud van de noot</note> verstaat onder ambt elke door het publiekrecht beheerste betrekking die een taak oplegt welke ten behoeve van de staat of van een zijner onderdelen behoort te worden vervuld.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Ambt,</seg> <seg n="30.3.2">aldus <hi rend="italic">Pompe,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="30.3.3">is de functie,</seg> <seg n="30.3.4">uitgeoefend door een ambtenaar en ambtenaar is volgens de Hoge Raad (het hoogste rechtscollege in den lande) degene die door het openbaar gezag is aangesteld tot een openbare betrekking om een deel van de taak van de staat of zijn organen te verrichten.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1"><hi rend="italic">Van Hamel</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f11" rend="superscript">k</ref> noemt als kenmerken aanstelling door het openbaar gezag en ondergeschiktheid.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De ambtenarenwet 1929,</seg> <seg n="31.1.2"><hi rend="italic">Stbl.</hi></seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">530,</seg> <seg n="31.2.2">omschrijft het begrip ambtenaar als degene,</seg> <seg n="31.2.3">die is aangesteld in openbare dienst om hier te lande werkzaam te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het arrest van de Hoge Raad,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="32.1.2">door Pompe geciteerd,</seg> <seg n="32.1.3">is belangwekkend voor de vraag wie ambtenaren zijn,</seg> <seg n="32.1.4">te weten degenen die door het openbaar gezag zijn aangesteld tot een openbare betrekking om te verrichten een deel van de taak van de staat of zijn organen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">En in de aan dit arrest voorafgegane conclusie van de Adv.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Generaal geeft deze als definitie,</seg> <seg n="32.3.2">"de openbare betrekking door het uitvoerend gezag opgedragen,</seg> <seg n="32.3.3">waarin hij die ze bekleedt,</seg> <seg n="32.3.4">tot de staat althans tot het publiekrechtelijk onderdeel in een verhouding van ondergeschiktheid staat,</seg> <seg n="32.3.5">terwijl zijn functiën,</seg> <seg n="32.3.6">de voorwaarden van aanstelling,</seg> <seg n="32.3.7">ontslag en bezoldiging publiekrechtelijk zijn geregeld".</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Genoeg om te doen zien dat er in de rechtswetenschap en praktijk een communis opinio bestaat,</seg> <seg n="33.1.2">krachtens welke het niet twijfelachtig is of het kerkelijk ambt valt <hi rend="italic">niet</hi> onder de gelijknamige kwalificatie naar het wereldlijke recht.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Het is natuurlijk niet aannemelijk dat er omtrent de vraag die ons bezighoudt in de lange jaren der strafrechtspraktijk zich nimmer een precedent zou hebben voorgedaan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">En dat is dan ook niet het geval.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Bij vonnis toch van 23 november 1893 heeft de Haagse rechtbank ten aanzien van een predikant als volgt beslist:</seg> <seg n="35.1.2">"Ontzet hem uit zijn ambt van predikant bij de Nederduits(e) Hervormde Gemeente van 's-Gravenhage;</seg> <seg n="35.1.3">ontzet hem gedurende de tijd van 10 jaren van de rechten van eerstgenoemd ambt van predikant te bekleden".</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Het provinciaal Kerkbestuur van Zuid-Holland ontzette kort daarna de betrokkene uit zijn bediening van predikant en verklaarde hem vervallen voor onbepaalde tijd van de bevoegdheid tot het aanvaarden van kerkelijke bedieningen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De zaak was daardoor niet actueel meer,</seg> <seg n="36.1.2">maar gaf aanleiding tot een polemiek in <hi rend="italic">het Weekblad van het recht</hi> over de vraag of de rechtbank Den Haag in strijd met de <pb n="565" ed="VW"/>wet had gehandeld,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f13" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="36.1.3">en tot het stellen van vragen aan de minister in de Tweede Kamer bij de behandeling der justitiebegroting.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het resultaat der discussies was in elk geval dat het kerkelijk ambt als zodanig buiten de greep der justitie viel en de rechtbank Den Haag haar bevoegdheden was te buiten gegaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Samenvattende kunnen wij dus het volgende vaststellen:</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">a. de strafwet,</seg> <seg n="37.1.2">de rechter de bevoegdheid toekennende <choice><sic>bijwijze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">bij wijze</corr></choice> van bijkomende straf een schuldige bij rechterlijke uitspraak te ontzetten uit het recht ambten of bepaalde <hi rend="italic">ambten</hi> te bekleden,</seg> <seg n="37.1.3">heeft geen betrekking op de <hi rend="italic">kerkelijke</hi> ambten van predikant,</seg> <seg n="37.1.4">ouderling en diaken.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het is domeingebied der kerk,</seg> <seg n="37.2.2">voor de overheid ontoegankelijk;</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">b. de strafwet,</seg> <seg n="38.1.2">de rechter de bevoegdheid toekennende tot ontzetting uit het recht bepaalde <hi rend="italic">beroepen</hi> te bekleden,</seg> <seg n="38.1.3">betrekt daarin ook kerkelijke functionarissen in zoverre zij werkzaamheden uitoefenen,</seg> <seg n="38.1.4">die naar de opvatting van het maatschappelijk verkeer als beroepsuitoefening gelden.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dit geldt <hi rend="italic">ook</hi> voor kerkelijke ambtsdragers in zoverre zij zodanige werkzaamheden als zelfstandige nevenfunctie uitoefenen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Gedacht is hierbij aan de predikant,</seg> <seg n="38.3.2">de godsdienstonderwijzer met zelfstandige nevenfunctie als leraar,</seg> <seg n="38.3.3">onderwijzer bij een maatschappelijke instelling,</seg> <seg n="38.3.4">een inrichting of gesticht;</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">c. Het sub a <hi rend="italic">en</hi> b opgemerkte geldt evenzeer de bijzondere gerechtshoven volgens het koninklijk besluit D. 62 en de strafbevoegdheid aan deze hoven gegeven volgens art. 8 van het Kon. besluit buitengewoon strafrecht D. 61.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Er kan mogelijk,</seg> <seg n="39.2.2">al berustdit niet opde wet,</seg> <seg n="39.2.3">dooreenadvocaat-fiscaal <hi rend="italic">wordengevorderd,</hi></seg> <seg n="39.2.4">doch in elk geval niet <hi rend="italic">bij sententie</hi> door een bijzonder gerechtshof worden <hi rend="italic">uitgesproken</hi> ontzetting uit het recht het ambt van predikant te bekleden en nog veel minder uit 'het recht de kansel te betreden',</seg> <seg n="39.2.5">zoals een enkele maal is gerequireerd.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ook van inhouding van rijkstraktement kan geen sprake zijn als zijnde dit traktement verbonden aan de standplaats (art. 19 Regl. predikantsplaatsen) en niet aan de persoon van degene die de plaats vervult.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo is dus duidelijk dat slechts de kerk en zij alleen het recht heeft tot het ambt te roepen en daaruit te weren of te ontslaan.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">En hetgeen in de verbijzondering van het ambt onaantastbaar is,</seg> <seg n="40.2.2">kan ook niet met de algemene betiteling van beroepswerkzaamheid aangetast worden.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="41.1"><seg n="41.1.1"><choice><sic>3 .</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39">3.</corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De vraag van het domeingebied rijst nog op ander terrein,</seg> <seg n="42.1.2">waarover tenslotte nog enige opmerkingen mogen volgen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Van oudsher zij n de kerkgenootschappen uiterst rijk aan beurzen,</seg> <seg n="42.2.2">fondsen,</seg> <seg n="42.2.3">stichtingen en dergelijke doelvermogens.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Het is erezaak der kerk dat het toezicht op het beheer van en de beschikking over de kerkelijke middelen in ruimere zin afdoende zij.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Een belangrijke maatregel van die strekking vormt het in 1942 in werking getreden synodale Reglement voor de <pb n="566" ed="VW"/>predikantsweduwen- en wezenbeurzen,</seg> <seg n="43.2.2">dat het tot stand brengen van volledige statuten of reglementen verplicht stelt en ook overigens een doeltreffende regeling van het toezicht geeft.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Een algehele registratie van alle kerkelijke fondsen en stichtingen zou aanbeveling verdienen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">In verband met zeer teleurstellende ervaringen door pensioentrekkers en employés van enige grote maatschappijen opgedaan,</seg> <seg n="44.1.2">is in 1937 een wetsontwerp houdende een wettelijke regeling inzake Stichtingen gepubliceerd,</seg> <seg n="44.1.3">waarbij aan de officieren van Justitie een vrij ingrijpende controlerende taak is opgedragen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het ontwerp is uit de aard der zaak gedurende de oorlogsjaren blijven liggen,</seg> <seg n="44.2.2">doch het is waarschijnlijk dat de verdere behandeling straks weder zal worden opgenomen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Art. 17 daarvan bepaalt dat de bepalingen van deze wet niet van toepassing zijn op kerkgenootschappen,</seg> <seg n="44.3.2">kerkelijke instellingen en instellingen 'met godsdienstig doel'.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">In de toelichting III sub 1 slot wordt dit niet nader gemotiveerd doch</seg> <seg n="45.1.2">- en terecht</seg> <seg n="45.1.3">- als vanzelfsprekend voorondersteld.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">In het voorlopig verslag van de Tweede Kamer (1937/38 nr. 109) wordt dit inzicht onderschreven voor zoveel kerkgenootschappen en kerkelijke instellingen betreft.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">'Enigszins anders',</seg> <seg n="45.3.2">aldus de vaste commissie uit de Tweede Kamer voor privaat- en strafrecht,</seg> <seg n="45.3.3">"staat het echter met instellingen met godsdienstig doel.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">In verband met de vaagheid van dit begrip is bij de commissie de vraag gerezen of stichtingen van deze aard niet onder de werking der wet dienen te vallen.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">In elk geval meent zij dat het goed zou zijn,</seg> <seg n="45.5.2">indien de regering zowel van het begrip instelling,</seg> <seg n="45.5.3">met godsdienstig doel als van het begrip kerkelijke,</seg> <seg n="45.5.4">een scherpe omschrijving zou kunnen geven".</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Dit op 14 maart 1938 vastgestelde verslag heeft nog geen verdere beantwoording gevonden.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Het is duidelijk dat de zaak der kerk hier ten volle in geding is,</seg> <seg n="45.7.2">en zulks niet maar alleen om baas in eigen huis te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">En dan rijst de vraag of ter afpaling van het kerkelijk domeingebied niet een formeel criterium ware te aanvaarden in dier voege dat daar waar het toezicht door enig kerkelijk ambt</seg> <seg n="46.1.2">- de kerkvoogdij daaronder begrepen</seg> <seg n="46.1.3">- wordt geoefend,</seg> <seg n="46.1.4">het overheidsgezag terugtrede en de voorschriften der wettelijke regeling inzake stichtingen niet van toepassing zullen zijn.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Het criterium zal eenvoudig zijn.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Maar het zal aan de eisen der doelmatigheid beantwoorden eerst dan als het kerkelijk toezicht naar zijn eigen reglementaire voorschriften als een sluitend geheel kan gelden en tweedens als dat kerkelijk toezicht van kracht zal zijn in al de gevallen ook met betrekking tot instellingen met godsdienstig doel,</seg> <seg n="46.3.2">waarin directe kerkelijke belangen in geding zijn.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Hier zal waar nodig de wetgever te hulp moeten komen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Ten aanzien van het syn.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Reglement pastoriegoederen zijn dubia gerezen,</seg> <seg n="47.2.2">waartoe deze netelige materie bij uitstek aanleiding geeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Elke rechtszaak terzake van deze materie betekent een historische studie op zichzelf.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Een voorbeeld daarvan is ook het Vicariegesticht op het St. Hubertusaltaar in de Nieuwe kerk te Delft,</seg> <seg n="47.4.2">welker bestuur,</seg> <seg n="47.4.3">zetel en kantoor onbekend zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f16" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="47.4.4">na de Reformatie ten dele bestemd voor opleiding in de hervormde godsdienst of ad pios usus,</seg> <seg n="47.4.5">waarover de Rb. 's-Gravenhage met toepassing van het verscholen wetje op de <pb n="567" ed="VW"/>Vicariegoederen van 29 okt.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">1892,</seg> <seg n="47.5.2">Stbl.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">240,</seg> <seg n="47.6.2">een beslissing moest geven.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Het regelt enig toezicht op goederen van kerkelijke oorsprong,</seg> <seg n="47.7.2">voor zover niet vanwege enig kerkgenootschap beheerd.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head rend="after-blank" n="2."><label>2.</label> <s n="48.1"><seg n="48.1.1"><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans:</seg> <seg n="48.1.2">Naschrift</seg></s></head>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">De redactie verzocht mij naar aanleiding van de beide artikelen over <hi rend="italic">Het kerkrecht als domeingebied</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n1" rend="superscript">1</ref> enkele opmerkingen te willen geven,</seg> <seg n="49.1.2">die daaraan als <hi rend="italic">Naschrift</hi> zouden worden toegevoegd.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Wanneer ik daaraan gevolg geef,</seg> <seg n="49.2.2">kan het de bedoeling niet zijn hier op de uitvoerige juridische beschouwingen van mr. Mulderije<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="49.2.3">- en dan nog wel <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'improviste</seg> <seg n="49.2.4">- in den brede in te gaan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Het enige wat met de redactionele uitnodiging bedoeld kan zijn is te willen overwegen of er van theologische zijde,</seg> <seg n="49.3.2">na aandachtige lezing,</seg> <seg n="49.3.3">ook bezwaren tegen de uitkomsten van dit onderzoek zouden moeten worden ingebracht.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Inderdaad heb ik enkele vragen bij mij voelen oprijzen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Daarvoor is geen aanleiding voor zover het de drie ambten uit art. 3 en 11 van het synodaal Reglement op de kerkeraden betreft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Hier wijst mr. Mulderije staatsinmenging duidelijk genoeg af.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Alleen kan men vragen of over het publiekrechtelijk karakter der kerk van theologische zijde nog niet het een en ander gezegd zou moeten worden.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Lohman laat dit karakter in het midden,</seg> <seg n="50.5.2">omdat het begrip niet vaststaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Dit is mogelijk.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Het wil mij echter voorkomen dat wij hier meer met een christelijke idee dan met een juridisch begrip te maken hebben.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Wat uit zulk een idee moet worden afgeleid,</seg> <seg n="50.8.2">ook juridisch,</seg> <seg n="50.8.3">vraagt een meer gecompliceerde bezinning dan in een commentaar op de grondwet kan worden te werk gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Verder had ik graag gezien dat mr. Mulderije duidelijker had uitgesproken dat ook de kerkelijke diensten,</seg> <seg n="51.1.2">voor zover zij in onze reglementen geen ambten worden genoemd,</seg> <seg n="51.1.3">tegenover art. 28 W. v. str. sub 5<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n5" rend="superscript">5</ref> op dezelfde lijn staan met de ambten.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Hij doet dat alleen ten opzichte van de godsdienstonderwijzer.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Allereerst denk ik aan de oud-christelijke ambten van koster en voorlezen.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Bij de benoeming voor deze posten hebben godsdienstonderwijzers de voorkeur (art. 22 Regl. op het godsdienstonderwijs).</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De kerk beschouwt hun bediening als een geestelijke.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Zij behoorden vroeger tot de clerus,</seg> <seg n="51.6.2">zij het dan als lagere ambten (ordines minores).</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">De organist behoort daar thans ongetwijfeld ook bij.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">- Tussen deze diensten en de drie ambten uit art. 3 en 1 1 Regl. op de kerkeraden mag men ten opzichte van art. 28 sub 5 geen scheiding maken.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Wil een protestantse kerk deze ordines minores diensten noemen in onderscheiding van de drie ambten van predikant,</seg><pb n="568" ed="VW"/> <seg n="51.9.2">ouderlingen diaken,</seg> <seg n="51.9.3">dan is dat haar zaak.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Dat is een intern-kerkelijke aangelegenheid.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">De werkgever,</seg> <seg n="51.11.2">de rechter en de overheid hebben hier halt te houden voor het domeingebied der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Natuurlijk kan een kerkelijke functionaris ook buiten kerkelijk verband optreden:</seg> <seg n="52.1.2">dat geldt over de hele lijn van ambten en diensten.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Dan valt hij wel onder de bedoelde bepalingen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Echter niet voor zover zijn kerkelijke functie betreft.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Hoever de klerikale sfeer zich uitstrekt en of beheerders van kerkelijke vermogens,</seg> <seg n="53.1.2">algemene secretarissen van gecentraliseerde kerkelijke arbeid ertoe behoren,</seg> <seg n="53.1.3">is een zeer actuele vraag,</seg> <seg n="53.1.4">waaraan mr. Mulderije wel enige meerdere aandacht had mogen schenken.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Hij noemt dit werk een beroep.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Functionarissen in algemene dienst rijzen juist de laatste tijd als paddestoelen uit de grond<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n6" rend="superscript">6</ref> en het is wel heel royaal tegenover de wereldlijke wetgever om hier zonder nadere overweging van een beroep te spreken.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">De positie van deze waardigheidsbekleders staat nog niet vast zolang de kerk haar nieuwe organisatie nog mist.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">De figuur van predikanten voor bijzondere werkzaamheden en in algemene dienst is een bewijs dat de kerkzich <choice><sic>in eeno</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">in eene</corr></choice> vergangsperiode bevindt.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">M.i. <hi rend="italic">moet de idee</hi> van het publiekrechtelijke karakter der kerk ons hier leiden.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">De clerus is voor uitbreiding vatbaar.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Zelfs de administratie van kerkelijke goederen was trouwens vanouds een <choice><sic>ciericale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">clericale</corr></choice> bezigheid.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">De bisschop was ermee belast.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Tenslotte daarom nog een enkel woord over het beheer der kerkelijke middelen,</seg> <seg n="54.1.2">waarover mr. Mulderije onder 3. handelt.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Ook hier ontmoeten wij weer het 'vanzelfsprekende',</seg> <seg n="54.2.2">dat de wetgever en de rechter eerbiedigen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">De idee en niet het begrip der kerkelijke publiciteit.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Wanneer mr. Mulderije dan met een kamercommissie aandringt op scherpere omschrijving van 'godsdienstig doel' en 'kerkelijke instelling',</seg> <seg n="54.4.2">dan zou dat zijn schaduwkanten kunnen hebben.</seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Vooral als hij een formeel criterium voorstelt en als zodanig toezicht door enig kerkelijk ambt</seg> <seg n="54.5.2">- de kerkvoogdij inbegrepen aanraadt.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Wanneer het ambt in kerkelijke zin als religieuze idee moeilijker te definiëren is dan op wereldlijk gebied,</seg> <seg n="54.6.2">en als deze klerikale idee in onze tijd een evolutie doormaakt,</seg> <seg n="54.6.3">zoals wij boven zagen,</seg> <seg n="54.6.4">dan kan een formeel criterium licht onrecht doen aan de 'vanzelfsprekendheid'.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Wanneer mr. Mulderije met de kerkvoogdij toch ook het terrein van het ambtelijke wil uitbreiden,</seg> <seg n="54.7.2">dan is er zeker reden dit nog verder uit te strekken.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Immers de kerkvoogd is de meest wereldlijke figuur die wij in de kerk kennen.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Hij behoorde na de Reformatie tot de parochie en niet tot de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">Hij behoefde geen lidmaat te zijn.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Hij stond dus geheel buiten de clerus.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wij hebben er voor te waken dat juridische bemoeiing ons niet buiten de oecumenische<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n8" rend="superscript">8</ref> sfeer brengt.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Overigens ben ik mr. Mulderije zeer dankbaar voor zijn waakzaamheid.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="558" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. F. de Savornin Lohman, <hi rend="italic">Onze constitutie,</hi> p. 320.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Voetius en het gezag der Synoden, 1937, p. 4.</p></note>
<pb n="559" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Dr. H. H. Kuyper, gec. bij M. Bouwman, <hi rend="italic">Tweeërlei kerkrecht,</hi> 1944, p. 69</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>P. Schotten, <hi rend="italic">Personenrecht,</hi> p. 633.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Hoge Raad 29 dec. 1911, <hi rend="italic">Weekblad van het Recht</hi> 9272. De formulering is typisch negentiende-eeuws, toegesloten van het inzicht van het primaat der kerk, dat de strafwet wil zien als liggende in het verlengde van opzicht en tucht (o.a. A. A. van Ruler, <hi rend="italic">Religie en politiek,</hi> p. 161 v.).</p></note>
<pb n="563" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>G.Voetius, <hi rend="italic">Pol. Eccl..,</hi> <choice><sic>di.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dl.</corr></choice> III, gecit. bij F. J. Los, <hi rend="italic">Nederlandse Geloofsbelijdenis,</hi> p. 257; H.Bouwman, <hi rend="italic">Gereformeerd kerkrecht,</hi> p. 328 v.; G. J. <hi rend="italic">Vos, Inrichting der vaderlandse kerk,</hi> p.47v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Hand. Syn.,</hi> Bijl. B, 1914, p. 332, in verband met de toenmalige herziening van het Reglement voor opzicht en tucht; Slotemaker de Bruïne, <hi rend="italic">Nederlands hervormd Berecht,</hi> p. 68: beide bedoelen hetzelfde, doch volgen een verschillende weg.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Pompe, <hi rend="italic">Handboek Nederlands strafrecht,</hi> p. 303. Voorts C. Frikkers, <hi rend="italic">Ontzetting van rechten,</hi> dissertatie 1897, p. 12 en 27. Evenwel noemt Van Hamel, <hi rend="italic">Inleiding tot het Nederlandse strafrecht,</hi> p. 540 het begrip ambt besprekende, bedieningen in andere dan openbare takken van dienst, bijv. verenigingen, kerkgenootschappen: <hi rend="italic">beroepen.</hi></p></note>
<pb n="564" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Simons, <hi rend="italic">Leerboek van het strafrecht, dl.</hi> 1, p. 404.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Pompe, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 301; ook B. Kroonenberg, <hi rend="italic">Ontzetting van rechten,</hi> dissertatie 1882, p. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Van Hamel, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 579; Buys, <hi rend="italic">De Grondwet, dl.</hi> 1, p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>30 jan. 1911, W. v. h. R. 9149. Bij verschillende latere arresten heeft de H. R. in soortgelijke zin geoordeeld, o.a.: 5 nov. 1934, N. J. 1935, p. 337, met concl. Adv. gen. Berger.</p></note>
<pb n="565" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Weekblad van het Recht, Nos. 6427-1933.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Noyon, gezaghebbend strafrechtscommentator, tekent aan bij art. 31 W. v. str.: "men (d.i. de Rechtbank Den Haag) noemde hier trouwens de kerkelijke bediening ten onrechte een ambt."</p></note>
<pb n="566" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Hof Leeuwarden, 29 okt. 1919, W. v, h. R. 10489,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Pres. Rechtbank 's-Gravenbage, 17 april 1934, N.J. 1934, p. 674.</p></note>
<pb n="569" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="569" ed="VW"/><hi rend="italic">WHNK.</hi> 30 (12.10.1946) nr. 41. In een tweetal artikelen in het <hi rend="italic">Weekblad van de Nederlandsch Hervormde Kerk,</hi> 30 (26.5 en 12.10.1946) nrs. 25 en 41 getiteld <hi rend="italic">Het kerkrecht als domeingebied 1</hi> en 2, houdt mr. H. Mulderije zich principieel bezig met de verhouding van kerkelijk en staatkundig recht: "Op het raakvlak van kerk en staat rijst de vraag, welk het karakter der kerk is als rechtspersoon." Hij herinnert aan de in de wet op de Kerkgenootschappen van 10 sept. 1853 aan alle kerkgenootschappen gegarandeerde volkomen vrijheid tot regeling van eigen godsdienst. Dit geschiedt tegen de achtergrond van artikel 175 van de Grondwet, dat bescherming verleent aan alle kerkgenootschappen. De vrijheid wordt beperkt door de bescherming van de maatschappij en van de burgerij tegen overtreding van de strafwet (art. 174). Volgens M. is de kerk noch van publieken noch van privaten maar van eigen rechte. Hij gaat niet als Van <choice><sic>Ruier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Ruler</corr></choice> (vgl. <hi rend="italic">Religie en politiek,</hi> Nijkerk 1945, p. 161 vv.) uit van het primaat der kerk, waarbij de strafwet ligt in het verlengde van opzicht en tucht. Hij gaat uit van het geldende recht, dat gebaseerd is op de suprematie der algemene wet over de kerk. Toch erkent M. de eigen aard van de kerk. Deze brengt mee, dat wij ons met het Reglement voor opzicht en tucht op 'kerkelijk domeingebied' bevinden, waarop de overheid niets te zeggen heeft.</p><p>De zaak was actueel in verband met de berechting van politieke delinquenten door de bijzondere gerechtshoven, waaronder ook predikanten kwamen te vallen. De staat kan niet van een ambt ontheffen, dat hij niet gegeven heeft. Wel moet in geval van bestraffing belemmering in de uitoefening van het ambt geduld worden. - Een tweede kerkelijk domeingebied ziet M. in bepaalde fondsen 'ad pios usus' (d.i. voor kerkelijk-godsdienstige doeleinden ingesteld).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Mr. H. Mulderije <choice><sic>(1 896</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1896</corr></choice>-1970), advocaat te Amsterdam, minister van Justitie van maart 1951-sept. 1952 in het eerste kabinet-Drees. Lid Kerkherstel, medeopsteller van het Akkoord (zie n. 50-1), lid reorganisatiecommissie <choice><sic>voorhet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">voor het</corr></choice> ontwerp-1938, lid Reorganisatiecomité. Diende de hervormde kerk talloze malen met juridische adviezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Bedoeld zijn uiteraard de ambten van predikant, ouderling en diaken. Onduidelijk is het, waarom art. 2 niet genoemd wordt, waarin zij reeds voorkomen. Mogelijk omdat in dat artikel het diakonaat als volwaardig ambt niet geheel overtuigend naar voren treedt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. C. Suttorp, Jhr. <hi rend="italic">Mr. Alexander Frederik de Savornin Lohman 1837-1924,</hi> Den Haag 1948, p. 327, n. 9 en 13. Zie ook VW., dl. 1, p. 387. Voor Lohmans visie zie <hi rend="italic">Onze Constitutie,</hi> Utrecht 1901, 19264, bezorgd door prof. B. C. de Savornin Lohman, p. 325 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Art. 28 Wetboek van strafrecht: "De rechten, waarvan de schuldige in de bij de wet bepaalde gevallen bij rechterlijke uitspraak kan wordenontzetzijn ...;" onder lid 5 staat vervolgens vermeld: 'de uitoefening van bepaalde beroepen'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zijn artikel <hi rend="italic">Kerk of beweging</hi> (nr. 69) betekent de terugkeer van N. in de strijd. Hier en in <hi rend="italic">Militia Christi</hi> (nr. 70) keert hij zich tegen een activisme en een institutionalisme, waarvan hij schade vreest voor een geestelijk functioneren van de kerk. Hij noemt ook als <choice><sic>bedenkelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">bedenkelijke</corr></choice> ontwikkeling juist deze aanstelling van functionarissen. Hij vreest er secularisering van. Juist daarom echter wenst hij versterking van het kerkelijk en geestelijk eigene, niet zozeer vanwege het ambtelijk-institutaire als wel vanwege het gemeentelijkmissionaire aspect van het kerkzijn, zie zijn <hi rend="italic">Het uitzicht der kerk</hi> (nr. 71) en zijn <hi rend="italic">Instituut en volk</hi> (nr. 85).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n7" type="end" place="end" n="7"><p><hi rend="italic">Zie Regeer en beheer</hi> (nr. 76).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.discussie-over-een-kerkrechtelijke-kwestie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Voor de strekking van deze notie zie zijn juist in deze tijd verschenen artikelen Het <hi rend="italic">Calvinisme en de Oecumene, 1dW.</hi> 1 (24.8, 31.8 en 7.9.1946) nr. 46, 47, 48, 49; <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> p. 202 vv. (VW., dl. 6). Zie n. 70.8, 14, 22.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="76" xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer" decls="#bibl-noordmans5.regeer-en-beheer">
<pb n="570" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Regeer en beheer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Van een bepaalde zijde is de gedachte uitgesproken,</seg> <seg n="2.1.2">dat het Ontwerp-Kerkorde-1947<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n2" rend="superscript">2</ref> resultaat van een compromis zou zijn.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik meen dat de commissie,</seg> <seg n="2.2.2">die voor dit werk heeft gezeten,</seg> <seg n="2.2.3">dit in gemoede kan ontkennen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Voor zover deze kerkorde nieuwe lijnen vertoont,</seg> <seg n="2.3.2">die afwijken van wat voorheen tot een presbyteriaal stelsel behoorde,</seg> <seg n="2.3.3">houdt dat verband met een algemene visie op wat men als de roeping van onze Hervormde Kerk in onze eeuw meende te moeten zien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Er is echter één lijn,</seg> <seg n="3.1.2">waarop de kerkelijke wagen zozeer op een dood spoor was gelopen,</seg> <seg n="3.1.3">dat een nieuwe regeling noodzakelijkerwijze iets van een schikking moest hebben.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik bedoel natuurlijk de regeling van het beheer.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De kwestie van bestuur en beheer is een 'cause célèbre' uit de historie van de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Tot welke funeste gevolgen het kon leiden,</seg> <seg n="3.4.2">als zij onopgelost bleef,</seg> <seg n="3.4.3">bleek met name,</seg> <seg n="3.4.4">toen na de eerste wereldoorlog een nieuwe regeling van de predikantstraktementen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n4" rend="superscript">4</ref> noodzakelijk was geworden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dit geldt nog veel meer nu het budget der kerk door de invoering van de Werkorde met sprongen omhoogging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De invoering van een nieuwe Kerkorde zou,</seg> <seg n="3.6.2">zonder een definitieve oplossing van de beheersvraag,</seg> <seg n="3.6.3">op zijn zachtst gezegd,</seg> <seg n="3.6.4">zeer onvolledig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu lagen de posities hier door het verloop van een eeuwenlange ontwikkeling bijzonder schots en scheef tegenover elkaar.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De aard van de materie,</seg> <seg n="4.2.2">die het hier betrof,</seg> <seg n="4.2.3">bracht dat min of meer mee.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Geld blijft,</seg> <seg n="4.3.2">in een beweging die zonder buidel of male,</seg> <seg n="4.3.3">zonder goud of zilver of kopergeld (Lk. 10 : 4;</seg> <seg n="4.3.4">Mt. 10 : 9) begonnen is,</seg> <seg n="4.3.5">altijd een lastig element.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ook nu nog weer,</seg> <seg n="4.4.2">in het Ontwerp-Kerkorde,</seg> <seg n="4.4.3">houdt men zijn hart vast,</seg> <seg n="4.4.4">als men leest van een generale financiële raad (art. 13 Kerkelijke Financiën) of van een beleggingsraad (art. 17 Toezicht).</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De idee van een Nederlandse Hervormde Bank naast de Nederlandse Bank doet ons even schrikken.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar er is toch niet veel tegen te zeggen,</seg> <seg n="4.6.2">dat deze dingen geregeld moeten worden en dat beheer,</seg> <seg n="4.6.3">ook als het er wat seculier gaat uitzien,</seg> <seg n="4.6.4">altijd nog beter is dan wanbeheer.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo is dan het overleg om tot een oplossing te komen reeds jaren gaande geweest,</seg> <seg n="5.1.2">voordat de Commissie voor de kerkorde aan dit stuk toekwam.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De moeilijkheden rondom de vroegere zgn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Raad van beheer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n6" rend="superscript">6</ref> voor de predikantstraktementen hadden van de eerste wereldoorlog af,</seg> <seg n="5.3.2">reeds in deze richting gedrongen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De kerkvoogdijen hadden zich,</seg> <seg n="5.4.2">op uitzonderingen na,</seg> <seg n="5.4.3">verenigd en daar kreeg men,</seg> <seg n="5.4.4">met name bij de leidende figuren,</seg> <seg n="5.4.5">steeds meer oog voor de geestelijke betekenis van deze dingen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Oude prerogatieven en 'oud zeer' werden op de achtergrond gesteld en vertegenwoordigers van de <pb n="571" ed="VW"/>verschillende verbanden,</seg> <seg n="5.5.2">waarin de afzonderlijke instellingen van financiële of diakonale aard zich hadden verenigd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="5.5.3">kwamen met andere geïnteresseerden tot ernstig beraad bij elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een der meest doorslaande overwegingen moest hier wel deze zijn,</seg> <seg n="6.1.2">dat aan het kerkegoed oorspronkelijk niet die halfwereldlijke notie verbonden was,</seg> <seg n="6.1.3">die later vaak de kerkvoogdij aankleefde.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Kerkelijke goederen waren goederen Gods en het beheer heeft waarschijnlijk zijn oorsprong genomen aan de avondmaalstafel.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De bestemming was in de eerste plaats de armverzorging.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">"Wij houden er geen brandkast op na",</seg> <seg n="6.4.2">zei Augustinus in een preek,</seg> <seg n="6.4.3">"alles gaat meteen naar de armen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De toepassing van deze eucharistische regel begon toen echter reeds tot moeilijkheden aanleiding te geven.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Men was er niet altijd mee tevreden,</seg> <seg n="6.6.2">als een bisschop kerkegoed verkocht voor charitatieve doeleinden.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dit goed was onder de christelijke keizers slechts voor een gering deel opbrengst van gemeentelijke inzameling.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Grotendeels kwam het voort uit liberale schenkingen,</seg> <seg n="6.8.2">die in stichtingen werden ondergebracht.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Het beheer komt aan een kerkvoogd,</seg> <seg n="6.9.2">die tussen de bisschop en de diaken in staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hier zien wij dus de diaconie en de kerkvoogdij reeds uiteengaan.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Weliswaar blijven beide onder het toezicht van de bisschop (met zijn presbyterium),</seg> <seg n="6.11.2">maar toch is er een zeker onderscheid tussen regeer en beheer.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Het laatste draagt een meer wereldlijk karakter,</seg> <seg n="6.12.2">omdat het meer administratieve talenten vraagt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze splitsing heeft er dan verder toe geleid om in het kerkegoed een verdeling in te voeren.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Reeds in de vijfde eeuw,</seg> <seg n="7.2.2">dadelijk na Augustinus,</seg> <seg n="7.2.3">vond de zgn. 'partitio quadripartita' plaats,</seg> <seg n="7.2.4">waarbij één vierde gedeelte voor de armen werd bestemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De herinnering aan de oorspronkelijke toestand ging wel niet verloren en de kerkelijke goederen bleven in het algemeen 'bona Dei',</seg> <seg n="7.3.2">goederen Gods,</seg> <seg n="7.3.3">heten,</seg> <seg n="7.3.4">maar er was verschil.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ook kwalitatief bracht dit een wijziging in de eucharistische,</seg> <seg n="8.1.2">of bestuurlijke armenzorg.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ging zij oorspronkelijk van de avondmaalstafel uit,</seg> <seg n="8.2.2">zodat de hele gemeente als één gezin werd beschouwd,</seg> <seg n="8.2.3">waarin allen broeders en zusters waren,</seg> <seg n="8.2.4">zo gaat deze opvatting,</seg> <seg n="8.2.5">door de splitsing van het kerkegoed en door een meer beheerlijke administratie van het grootste deel daarvan,</seg> <seg n="8.2.6">verloren.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat de 'bona Dei' 'bona pauperum'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f4" rend="superscript">d</ref> zouden zijn,</seg> <seg n="8.3.2">gaat niet meer op. Voor de oud-christelijke <hi rend="italic">caritas</hi> komt de antieke <hi rend="italic">liberalitas</hi><pb n="572" ed="VW"/> in de plaats (Uhlhorn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De gave wordt een aalmoes;</seg> <seg n="8.4.2">de ontvanger daarvan een bedelaar;</seg> <seg n="8.4.3">de bisschop een aalmoezenier.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Kerken en bedelaars,</seg> <seg n="8.5.2">kloosters en bedelaars vormden in de middeleeuwen een zekere twee-eenheid,</seg> <seg n="8.5.3">niettegenstaande de pogingen van Karel de Grote om daarin verbetering te brengen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ten tijde van Jacobus II bestond één derde van de bevolking van Groot-Brittannië uit bedelaars (volgens Macauley).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het oude diaconaat was dus bijna verdwenen en had plaats gemaakt voor een bedeling,</seg> <seg n="9.1.2">waarbij de armen aangewezen waren op instellingen,</seg> <seg n="9.1.3">zodat zij onder een soort voogdij kwamen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij spreken nog van armvoogden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In vele gevallen,</seg> <seg n="10.1.2">met name op de dorpen,</seg> <seg n="10.1.3">waren de kerkvoogden tevens armvoogden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De regel,</seg> <seg n="10.2.2">dat een vierde van het kerkegoed van de armen was,</seg> <seg n="10.2.3">gold in de latere middeleeuwen al lang niet meer en,</seg> <seg n="10.2.4">als er dan niet op andere wijze in was voorzien,</seg> <seg n="10.2.5">kwamen de armen ten laste van de kerkfabriek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dit was 'het fonds,</seg> <seg n="10.3.2">bestemd voor elk plaatselijk kerkelijk doel,</seg> <seg n="10.3.3">waarvoor geen afzonderlijk vermogen bestond.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De kerkvoogdij,</seg> <seg n="10.4.2">die wij onder de christelijke keizers,</seg> <seg n="10.4.3">omstreeks het jaar 400,</seg> <seg n="10.4.4">zich zagen afsplitsen van de diaconie,</seg> <seg n="10.4.5">neemt dus hier het diaconaat in zich op. Ook de armenzorg is beheerszaak geworden,</seg> <seg n="10.4.6">zoals de bisschop van een dienaar een heerser is. geworden.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De diaconia,</seg> <seg n="10.5.2">het grondbeginsel van het nieuwtestamentische ambt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f8" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="10.5.3">is gedenatureerd,</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daartegen is dan de Reformatie opgekomen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De predikant werd als medebeheerder van het kerkegoed de opvolger van de pastoor,</seg> <seg n="12.1.2">en de kerkvoogden bleven in hun ambt,</seg> <seg n="12.1.3">maar de diaconie werd in ere hersteld.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Voor de armenzorg was dit toen een nieuwe instelling,</seg> <seg n="12.2.2">die werkte binnen de gereformeerde gemeente.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">- Dit laatste was niet geheel het geval met de kerkvoogdij,</seg> <seg n="12.3.2">die verplichtingen hield tegenover de hele parochie,</seg> <seg n="12.3.3">dwz. de hele gemeente van de vroegere pastoor.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dit gold in het bijzonder het onderwijs en de armenzorg.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De kerkvoogden hadden dus,</seg> <seg n="12.5.2">behalve voor de openbare (gereformeerde) kerkedienst,</seg> <seg n="12.5.3">ook nog voor deze beide belangen te zorgen,</seg> <seg n="12.5.4">en daarmede strekte hun beheer zich ook buiten de nieuwe kerkelijke gemeente uit.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wel moesten zij,</seg> <seg n="12.6.2">althans zo bepaalden de Staten van Friesland in 1585,'liefhebbers van de gereformeerde religie' zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Maar zij vormden 'het dagelijks bestuur der parochie',<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="12.7.2">niet van de nieuwe gemeente alleen.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Door de confiscatie van de geestelijke goederen waren zij ook vaak ruim in staat tot breder voorziening en werd aan de billijkheid tegenover andersdenkenden voldaan.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De oude religie mochten <pb n="573" ed="VW"/>zij wel niet bevorderen,</seg> <seg n="12.9.2">maar hun bredere taak ten opzichte van onderwijs en armverzorging bleef na de Reformatie dezelfde.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo ontstond er tweeërlei armenzorg,</seg> <seg n="13.1.2">de gemeentelijke door de diakenen en de parochiale door de kerkvoogden of armvoogden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Deze tegenstelling droeg er toe bij,</seg> <seg n="13.2.2">hun wereldlijke staat nog meer cachet te geven dan voor de Reformatie.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Toen functioneerden zij onder het canonieke recht,</seg> <seg n="13.3.2">nu tot op zekere hoogte in strijd met het gereformeerde kerkrecht.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In latere tijden heeft de staat de zorg voor de bredere gemeente van de beheerders der kerkfabriek overgenomen,</seg> <seg n="14.1.2">maar dezen hebben heel lang iets behouden van de typische 'wereldlijke' mentaliteit,</seg> <seg n="14.1.3">die verklaarbaar is vanuit de historische ontwikkeling van hun functie.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De strijd tussen regeer en beheer heeft,</seg> <seg n="14.2.2">behalve door het ongeestelijk karakter van de organisatie van 1816,</seg> <seg n="14.2.3">ook daardoor zulk een onverkwikkelijk beloop gehad.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Nu het rad des tijds een volle tand wordt verzet,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="14.3.2">wil men daarvan beiderzijds terugkomen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De meeste kerkvoogden zijn hun parochiale breedheid en buitenheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f11" rend="superscript">k</ref> moede en verlangen voor hun positie een duidelijker geestelijke achtergrond.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">En het kerkelijk regeer wenst hun die gaarne in te ruimen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Men vond een oplossing door de kerkvoogden in de kerkeraad op te nemen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De vraag daarbij was,</seg> <seg n="14.7.2">of de kerkvoogd ouderling of diaken zou worden.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het Ontwerp-kerkorde koos voor het eerste.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Sommige beoordelaars daarvan bleken meer voor het laatste te voelen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Ook Bronkhorst schijnt blijkens zijn dissertatie,</seg> <seg n="14.10.2">waarin hij nog geen kennis droeg van het Ontwerp,</seg> <seg n="14.10.3">van dat gevoelen te zijn.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Hij schrijft:</seg> <seg n="14.11.2">"Dat kerkvoogden regenten zouden zijn en dus onder het ouderlingenambt zouden behoren te vallen,</seg> <seg n="14.11.3">acht ik een der misverstanden van de verburgerlijking onzer Kerk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ik heb opzettelijk de historie van de kerkvoogdelijke functies enigszins nagegaan,</seg> <seg n="15.1.2">om de vraag te kunnen overwegen,</seg> <seg n="15.1.3">waar dit instituut het best kan worden ingebouwd,</seg> <seg n="15.1.4">als men het weer wil opnemen in de eucharistische orde,</seg> <seg n="15.1.5">waaruit het zich kennelijk enigszins verwijderd had.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">En dan sta hier dadelijk mijn mening,</seg> <seg n="15.2.2">dat dit dient te geschieden bij het ouderlingschap.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Dat de kerkvoogdij zich van de diaconie heeft afgesplitst was,</seg> <seg n="16.1.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="16.1.3">niet zuiver toevallig.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zodra het kerkegoed een bepaalde familiale en huiselijke grootte had overschreden en er onder de keizers korenschepen voor de kerk voeren;</seg> <seg n="16.2.2">landgoederen en huizen inkomsten moesten opleveren;</seg> <seg n="16.2.3">kapitalen werden belegd,</seg> <seg n="16.2.4">werden er bij een bisschop of diaken ook andere eigenschappen verwacht dan een bewogen hart.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Augustinus bijv. had een hekel aan deze administratie en hij liet die zoveel mogelijk aan anderen over.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit klemde echter nog meer voor de diakenen dan voor de <pb n="574" ed="VW"/>bisschop.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zij moesten voor deze laatste de dingen met de mensen afdoen en met hen omgaan.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Daarom wordt reeds in het midden van de derde eeuw van hen gevraagd,</seg> <seg n="16.6.2">dat zij handiger,</seg> <seg n="16.6.3">flinker,</seg> <seg n="16.6.4">meer zakenmensen zullen zijn dan de bisschop <hi rend="italic">(Constitutiones apostolorum)</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f13" rend="superscript">m</ref> Maar op den duur waren ook zij niet genoeg zakenmensen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dan komt de kerkvoogd op het toneel.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">En hij bleef zichzelf vrij goed gelijk.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">In de middeleeuwen werd onder het canonieke recht voorgeschreven,</seg> <seg n="16.9.2">dat kerkvoogden zakenmensen moesten zijn,</seg> <seg n="16.9.3">kooplieden,</seg> <seg n="16.9.4">handwerkslieden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wij hebben reeds gezien,</seg> <seg n="16.10.2">dat de armenzorg ten slotte bijna geheel onder voogdij (kerkvoogden,</seg> <seg n="16.10.3">armvoogden) kwam en door instellingen werd uitgeoefend.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Het werd in één woord een zaak van beheer.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">- De diaken-kerkvoogd hebben wij dus vroeger al gehad en de ontwikkeling van deze combinatie lijkt mij sterk tegen een herhaling daarvan te pleiten.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Het diaconaat is bij de Reformatie opnieuw ingesteld en wij dienen het onvermengd te houden.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Het kan een verbinding met het beheer niet lijden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Reeds nu lijkt mij de wijze,</seg> <seg n="17.1.2">waarop in het Ontwerp-kerkorde in de bovenbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n12" rend="superscript">12</ref> het diaconaat met de kerkvoogdij samenvloeit,</seg> <seg n="17.1.3">niet zonder bedenking.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het is gebeurd om doubletten te vermijden.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Geen dubbele financiële raad en geen dubbele beleggingsraad.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">- Hiervoor is veel te zeggen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Maar de wijze waarop de ouderling-kerkvoogd hier ten slotte de diaken in de arm neemt,</seg> <seg n="17.5.2">lijkt mij tegenover de kerkeraad reeds niet geheel een fraaie figuur.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het zou de indruk kunnen maken,</seg> <seg n="17.6.2">alsof het beheer slechts onderdak heeft gevraagd bij het regeer,</seg> <seg n="17.6.3">om een stuk van dat regeer onder zich te trekken.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Over dit bezwaar kan men heenkomen,</seg> <seg n="18.1.2">omdat het hier een poging geldt om op de ontsporing van het beheer terug te komen,</seg> <seg n="18.1.3">wat wegens allerlei historische vergroeiingen zonder compromis niet mogelijk is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Maar als men nu nog bovendien in de kerkeraad zelf de kerkvoogd met de diaken had verbonden,</seg> <seg n="18.2.2">dan zou tegenover dit blok van 'flinke en handige'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f15" rend="superscript">o</ref> zakenmensen het overblijvende deel van de kerkeraad met zijn meer naïeve geestelijkheid blijven zitten en zijn eucharistische,</seg> <seg n="18.2.3">onwereldse bepaaldheid zou kunnen omslaan in een minderwaardigheidscomplex.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zulk een gevaar is,</seg> <seg n="18.3.2">voor wie zijn wereld en zijn mensen kent,</seg> <seg n="18.3.3">allerminst denkbeeldig.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De plaats in de kerkeraad,</seg> <seg n="19.1.2">waar men de kerkvoogd onderbrengt,</seg> <seg n="19.1.3">moet aan twee voorwaarden voldoen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zij moet allereerst een sterk tegenwicht bieden tegenover de door de eeuwen bewerkte secularisatie van de kerkvoogdij.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En in de tweede plaats moet zij voldoende ruimte laten voor de <pb n="575" ed="VW"/>opname van iets nieuws.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Aan deze beide eisen voldoet het presbyterium veel beter dan het diaconaat.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De presbyter of ouderling is helemaal een eucharistische figuur.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hoe men zich de verhouding van opziener,</seg> <seg n="20.2.2">ouderling en diaken in de oudste christenheid ook moge voorstellen</seg> <seg n="20.2.3">- en daarover is tussen schrijvers als Sohm,</seg> <seg n="20.2.4">Lietzmann,</seg> <seg n="20.2.5">Streeter,</seg> <seg n="20.2.6">Harnack en te onzent bijv. Brouwer en Bronkhorst<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n13" rend="superscript">13</ref> nog al verschil</seg> <seg n="20.2.7">- hierover is men het toch wel eens.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De ouderlingen <hi rend="italic">zitten</hi> met de opzieneraan de avondmaalstafel en 'vertonen' (beelden af) de gehele gemeente,</seg> <seg n="20.3.2">zoals ons bevestigingsformulier het uitdrukt.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zij zitten daar,</seg> <seg n="20.4.2">zoals de apostelen met Christus in de lijdensnacht.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Op bijzonderheden in deze voorstelling komt het hier niet aan.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Nu is het ambt van de diaken ook wel zeer bijzonder aan de avondmaalstafel verbonden,</seg> <seg n="21.1.2">maar zijn gestalte is in dat opzicht veel beweeglijker;</seg> <seg n="21.1.3">hij heeft veel meer te doen en zijn functie is veel duidelijker;</seg> <seg n="21.1.4">hij verwijdert zich ook verder van de tafel.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De presbyter echter is een centrale verschijning;</seg> <seg n="21.2.2">ook in zaken vormt hij met de opziener een 'raad der kerk' (bevestigingsformulier).</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hier is dus het tegenwicht te vinden tegenover de verwereldlijking van de kerkvoogd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">In deze sfeer en in dit ambt zal hij kunnen krijgen wat de nood der tijden hem heeft leren zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Als tweede voorwaarde voor een opname in de kerkeraad noemde ik de nodige ruimte voor zulk een inplanting.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Deze nu is er eigenlijk bij het diaconaat niet.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dit is een vrij scherp bepaald ambt,</seg> <seg n="22.3.2">vooral na zijn herstel bij de Reformatie.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">En het zou een te vreemde speling van de geschiedenis zijn,</seg> <seg n="22.4.2">als de kerkvoogd nu bovenop een ander ambt werd ingezet.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit bezwaar geldt echter in veel mindere mate bij de ouderlingen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het presbyteraat is in eerste instantie <hi rend="italic">een plaats.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Op die plaats,</seg> <seg n="23.3.2">een liturgische plaats,</seg> <seg n="23.3.3">kunnen heel verschillende gemeenteleden komen te zitten,</seg> <seg n="23.3.4">bijv. bezitters van geestelijke gaven,</seg> <seg n="23.3.5">martelaren,</seg> <seg n="23.3.6">leerlingen van de apostelen,</seg> <seg n="23.3.7">profeten,</seg> <seg n="23.3.8">of ook wel gewone ambtsdragers.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ten opzichte van de laatstgenoemden zien Brouwer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f17" rend="superscript">q</ref> en Bronkhorst,</seg> <seg n="23.4.2">die zich strikt tot het Nieuwe Testament beperken,</seg> <seg n="23.4.3">minder een tegenstelling tussen opzieners met diakenen en de presbyters dan Sohm en Lietzmann,</seg> <seg n="23.4.4">die hun constructies laten doorlopen naar later tijden.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar ook de beide eersten vinden in het presbyteraat iets samenvattends.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Bronkhorst doet dat heel sterk,</seg> <seg n="23.6.2">als hij <hi rend="italic">hier plaats</hi> vindt voor zo verschillende figuren als daar zijn:</seg> <seg n="23.6.3">profeten,</seg> <seg n="23.6.4">leraars,</seg> <seg n="23.6.5">opzieners,</seg> <seg n="23.6.6">diakenen,</seg> <seg n="23.6.7">charismatici.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <pb n="576" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="23.7"><seg n="23.7.1">In het presbyteraat is dus de ruimte die wij zochten.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Er is <hi rend="italic">plaats om</hi> iemand te zetten en hem te doen zitten.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Het 'zitten' is dan ook het onvervreemdbare 'epitheton ornans'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f20" rend="superscript">t</ref> van de ouderling gebleven.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Vooral nu de presbyter bij ons geen priester meer is,</seg> <seg n="23.10.2">zoals in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="23.10.3">wil dat 'zitten' zeggen,</seg> <seg n="23.10.4">dat zijn naam op zichzelf nog weinig zegt met het oog op zijn werk.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Het is toch niet de bedoeling,</seg> <seg n="23.11.2">dat hij zal stilzitten op de leer.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Er is dus differentiatie mogelijk en wenselijk en noodzakelijk in het ouderlingschap.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Hij moet zitten op grond van een bepaalde kwaliteit of functie.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">En die behoeven voor alle ouderlingen niet dezelfde te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Zo heeft Calvijn het ook opgevat,</seg> <seg n="24.1.2">toen hij het presbyteraat als gemeenteopbouwend instituut weer een eigen plaats gaf.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">En om kerkopbouw,</seg> <seg n="24.2.2">gemeenteopbouw,</seg> <seg n="24.2.3">is het ook thans te doen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat het presbyteraat daarin een zeer bijzondere taak had,</seg> <seg n="24.3.2">leest men reeds in een zeer oude kerkorde uit de derde eeuw.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daarin vindt men,</seg> <seg n="24.4.2">dat er presbyters moeten zijn om met de bisschop het volk te verzamelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">En in een van de jongste ontwerpen ener kerkorde vindt men als eerste plicht van de ouderling 'het vergaderen der gemeente'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dit was juist de bedoeling van Calvijn.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Tegenover de onbeschermde positie van de prediking des Woords in de lutherse landen,</seg> <seg n="25.2.2">wilde hij door een actief presbyteraat voor de gemeente een eigen huis bouwen,</seg> <seg n="25.2.3">ook door enige sobere uitwendige middelen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wat daartoe behoorde,</seg> <seg n="25.3.2">in regeer en beheer,</seg> <seg n="25.3.3">zou het werk van de ouderlingen zijn.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij moesten,</seg> <seg n="25.4.2">zo schreef ook de synode,</seg> <seg n="25.4.3">die op 1 mei 1564 te Antwerpen gehouden werd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="25.4.4">in haar kerkorde voor:</seg> <seg n="25.4.5">'assembler le peuple . . .'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f23" rend="superscript">w</ref> en andere soortgelijke dingen,</seg> <seg n="25.4.6">naargelang ieder gewenst zou vinden en naar de omstandigheden het zouden meebrengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat daarvan niet veel gekomen is en dat de ouderlingen in gereformeerde gemeenten vaak hun bijvoeglijk sierwoord als een pluim op de hoed hebben gezet en het bij 'zitten' gelaten hebben,</seg> <seg n="26.1.2">is niet geheel hun eigen schuld.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De politieke heren waren van het regeer en beheer der presbyters niet gediend.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Zij vreesden voor het ontstaan van een staat in de staat.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zelfs de synode van Wezel doet daar wat aan mee,</seg> <seg n="26.4.2">als zij tegenover'het eersugtig gebiet der Ouderlingen 'de hulp van' Godvrugtige Overheden' in roept.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Zo is het 'zitten op de leer' wel eens een soort tijdverdrijf geworden van presbyters,</seg> <seg n="26.5.2">die werkloos waren geworden,</seg> <seg n="26.5.3">omdat zij,</seg> <seg n="26.5.4">geen priesters meer,</seg> <pb n="577" ed="VW"/><seg n="26.5.5">zoals in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="26.5.6">nu ook de functies niet konden uitoefenen,</seg> <seg n="26.5.7">die hun in het gereformeerde kerkrecht waren toegelegd.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nu de kerk zich in onze geweldige tijd geroepen ziet tot nieuwe oriëntering en nieuwe aanpak,</seg> <seg n="27.1.2">schijnt het mij de aangewezen weg om het presbyteraat weer te activeren en van de ruimte,</seg> <seg n="27.1.3">die hier is,</seg> <seg n="27.1.4">gebruik te maken.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Voor de kerkvoogden is <hi rend="italic">hier plaats.</hi></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En als ouderlingen lopen zij het minst kans om weer opnieuw te verwereldlijken.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Op één voorwaarde echter.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Dat zij,</seg> <seg n="28.2.2">nu de kerkvoogdij en het diaconaat in de top,</seg> <seg n="28.2.3">in de financiële raad en in de beleggingsraad samenkomen,</seg> <seg n="28.2.4">achteraf niet ook in de kerkeraad tot blokvorming met de diakenen overgaan,</seg> <seg n="28.2.5">zodat zij alleen in naam ouderlingen zouden zijn.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Zij moeten dat werkelijk blijvend wezen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Zij behoren met de predikant en de andere ouderlingen samen een 'raad der kerk' te vormen,</seg> <seg n="28.4.2">een centraal lichaam.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Zij moeten zich leren bewegen en leren denken in de eucharistische sfeer.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Daarom had en heb ik ook nog steeds bezwaar tegen artikel 3<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n15" rend="superscript">15</ref> van de ordonnantie voor het presbyteraat.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De ouderlingen behoren zich niet afzonderlijk te organiseren.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Daardoor wordt de eucharistische gemeenschap doorbroken en de 'raad der Kerk' ontbonden.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De predikant komt dan alleen te staan in de kerkeraad.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">- Als kerkvoogd zal deze ouderling daaraan niet kunnen ontkomen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Hij heeft een bijzondere opdracht.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Dat is geregeld in de ordonnantie voor de kerkelijke financiën.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Maar als ouderling zal hij zich daarom <hi rend="italic">des te meer</hi> bij de predikant moeten houden en met hem en de andere ouderlingen de gemeente 'vertonen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.regeer-en-beheer.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat is juist het tegenwicht,</seg> <seg n="30.1.2">dat de kerkvoogdij nodig heeft en zo alleen kan er een gezonde verscheidenheid in het presbyteraat worden ingevoerd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="571" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. F. van der Meer, <choice><sic>Augustinus de zielzorgen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">Augustinus de zielzorger</hi></corr></choice><hi rend="italic">. Een studie over de praktijk van een kerkvader,</hi> Utrecht enz. 1947, <choice><sic>p. 18 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">p. 181</corr></choice> (2e druk, eveneens 1947: p. 224)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Realencyklopädie fürp rotestantische Theologie und Kirche,</hi> 24 dln., Leipzig 1896-1913<hi rend="superscript">3</hi>,p. 2, 94.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Mr. L. J. van Apeldoorn, <hi rend="italic">De kerkelijke goederen in Friesland,</hi> Leeuwarden 1915, I, p. 197.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Goederen der armen.</p></note>
<pb n="572" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. A. Hauck, <hi rend="italic">Kirchengeschichte Deutschlands, 5</hi> dln., Leipzig 1914-1920, dl. 1, p. 238.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Van Apeldoorn, a. w., <hi rend="italic">1,</hi> p. 197.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., II, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. dr. A. J. Bronkhorst, <hi rend="italic">Schrift en Kerkorde,</hi> diss. Utrecht, Den Haag 1947, p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Van Apeldoorn, a. w., II, p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., I, p. 213.</p></note>
<pb n="573" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>De parochie heette vroeger de brede gemeente; de parochiale armen: buitenarmen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A.w., p. 177.</p></note>
<pb n="574" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht</hi> I, p. 123.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Van Apeldoorn, a. w., I, p. 208.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie boven.</p></note>
<pb n="575" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. Sohm, <hi rend="italic">a. w., 1,</hi> p. 143. Hij stelt tegenover de liturgie van de bisschop en de diaconia van de diaken, de 'topos' (plaats) van de presbyter.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p>A. M. Brouwer, <hi rend="italic">De kerkorganisatie der eerste eeuw,</hi> p. 63 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Brouwer, a. w., p. 65.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>A. w., p. 98.</p></note>
<pb n="576" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>Bijvoeglijk sierwoord.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. Sohm, a. w., <hi rend="italic">1,</hi> p. 148 (noot).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Ontw. kerkorde der NHK.,</hi> p. 191.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Het volk vergaderen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude kerkenordeningen der N.H. gemeenten 1563-1638,</hi> Zaltbommel 1865, p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Hooijer, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 36.</p></note>
<pb n="577" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">WNHK.</hi> 32 (24.4.1948) nr. 17, opgenomen in <hi rend="italic">Zoeklichten,</hi> p. 222-231. (Voor Noordmans <hi rend="italic">Ter inleiding',</hi> zie VW., dl. 2, p. 26 v.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De Generale Synode, voor het eerst volgens de 'werkorde' bijeen op 31.10.1945 in de Nieuwe Kerk te Amsterdam, benoemde op 11.12.1945 een Commissie voor de kerkorde. Hierin zaten de leden van de februari 1942 benoemde Commissie voor beginselen van kerkorde, die op 24.4.1944 met een voorstel voor een kerkelijk verantwoorde Werkorde gekomen was en die op 25.7.1945 haar voorstel voor een Werkorde door de kerk had zien aanvaarden. De samenstelling van deze werkorde-cie. was: prof. mr. P. Scholten (voorz.), prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, dr. E. Emmen, ds. K. H. E. Gravemeyer, ds. A. A. van Ruler, prof. dr. J. Severijn, dr. H. de Vos en dr. H. M. J. Wagenaar. Hieraan werden op 1 1.1 2.1945 toegevoegd ds. J. Boonstra, prof. dr. Tb. L. Haitjema, prof. dr. H. Kraemer, mr. G. Vixseboxse (kerkvoogdijen), ds. H. J. F. Wesseldijk en ds. W. A. Zeydner; op 28.10.1946 dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans (in de vacature F. A. van Asbeck); na de dood van Scholten nam Berkelbach het Voorzitterschap over. Vgl. Th. L. Haitjema, Neder<hi rend="italic">lands Hervormd Kerkrecht,</hi> Nijkerk 1951, p. 96-110; A. J. Rasker,a.w., p. 297 vv., 432 (n.4); <hi rend="italic">Handelingen Synode</hi> van deze jaren. Op 24.11.1947 werd het ontwerp der cie. met 27 artikelen en 20 ordinanties, naar de plaats van samenkomst wel eens genoemd het Nunspeets ontwerp, aangeboden en na uitvoerige amendering op 14.10.1949 in eerste lezing aanvaard (39 tegen 3). Daarna gingen de voorstellen de kerk in, hetgeen van <pb n="578" ed="VW"/>classes en provincies 6000 amendementen opleverde. Van 20.11-7.12.1950 vonden de laatste besprekingen plaats, waarna op laatstgenoemde datum de nieuwe kerkorde werd aangenomen (76 tegen 14 stemmen). Vier principia: 1. de bestuursinrichting wijkt voor ambtelijke presbyterale kerkorde; 2. oecumenisch-apostolair karakter; 3. het belijden kenmerk voor alle uitingen der kerk; 4. diakonaat en kerkvoogdij voluit ambtelijk ingeschakeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Door de secretaris der synode dr. K. H. E. Gravemeyer aldus omschreven: "Moge de Nederlandse Hervormde Kerk als Christus-belijdende volkskerk de herkerstening van het Nederlandse volk ter hand nemen" (bij het symbolische gebaar van het bedekken van de reglementsbundel met de bijbel). Zie <hi rend="italic">Hand. Syn. 1945</hi> dd. 3.8.1945</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 1. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Het door de werkorde gewekte élan komt tot uitdrukking in A. J. Bronkhorst, <hi rend="italic">Op weg naar een nieuwe kerkorde,</hi> Amsterdam 1945. De werkorde bestond uit 8 additionele artikelen bij het algemeen reglement plus bijbehorende 23 invoeringsbepalingen, die de taak, samenstelling en werkwijze van de Generale Synode regelden. Art. 1 luidde: "De Nederlandse Hervormde Kerk komt in Generale Synode bijeen. Deze Synode heeft, in gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift en staande op de bodem der belijdenisgeschriften, inzonderheid de taak: de Kerkorde voor te bereiden en vast te stellen; te getuigen met de Kerk in al haar geledingen van het Evangelie van Jezus Christus tegenover overheid en volk; leiding en vorm te geven aan de arbeid, waartoe de Kerk wordt geroepen op alle terreinen des levens; gehoor te geven aan de roeping der Kerk inzake de eenheid der Christenheid. - Voorts zijn haar opgedragen de werkzaamheden genoemd in invoeringsbepaling nr. 9." In deze bepaling worden aan de Generale Synode overgedragen de wetgevende en een deel van de rechtsprekende macht, de benoemingsrechten en de bevoegdheid om kerkelijk noodrecht af te kondigen (vgl. de artikelen 62, 15, 65 AR.). Zie voor de tekst van de Werkorde <hi rend="italic">Reglementen der Nederlandse Hervormde Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1948, p. 48-56, en voor uitvoerige informatie Th. L. Haitjema, a.w., p 96-102. Let op de Gemeenteopbouwformule in de aanhef van de taakomschrijving, zie n. 74.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 1.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vereniging van Kerkvoogdijen, opgericht in 1920, mede op initiatief van ds. mr. C. J Bartels, heeft bemiddelend werk verricht tussen de kerk en de Bond enerzijds en de kerkvoogdijen anderzijds, al kon zij de oprichting van de Vereniging van protesterende kerkvoogdijen (1924) niet verhinderen, welke opkwam voor Vrij Beheer (met mr' L. J. van Apeldoorn als adviseur), zie n. 1.14. Vgl. Reitsma-Lindeboom, a. w., p. 566 vv.; <hi rend="italic">Gedenkboek 30-jarig bestaan Vereniging van Kerkvoogdijen,</hi> Drachten 1950. - Federatie van Diaconieën opgericht (1921), ontstaan uit Vereniging van Diakenen in de NHK. (1910). Uit behoefte aan modern diaconaat, uitgaande van de kerkelijke organenzelve, geleid door een landelijk centrum. J. R. Slotemaker de Bruine drijvende kracht; vgl. zijn rede dd. 12.11.1920, waarin afstand werd genomen van 'bedéling'; vgl. Diakonia, 1920, p. 185 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n8" type="end" place="end" n="8"><p>J. G. W. Uhlhorn, <hi rend="italic">Die christliche Liebestätigkeit,</hi> 3 dln., Stuttgart 1882-1890.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n9" type="end" place="end" n="9"><p>11. B. Macauley, schrijver van <hi rend="italic">History of England,</hi> liberaal historicus. <choice><sic>Jacobus 11 Stuart</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Jacobus II Stuart</corr></choice> (1633-1701) moest in 1688 wijken voor <choice><sic>Willem 111</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Willem III</corr></choice> en zijn glorious revolution.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 27.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. F. van der Meer, a. w., 19491, p. 263 (<choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1e dr.</corr></choice>: p. 212).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Het 'Nunspeetse' ontwerp-kerkorde had reeds wat tot op heden geldt ten aanzien van de ene generale kamer van toezicht voor zowel diaconale als kerkvoogdelijke zaken én ten aanzien van de samenstelling van de financiële raad uit zowel kerkvoogdelijke als diaconale leden; vgl. ord. 18-2/18-2-4; ord. 16-15/16-16-1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie nrs. 55, 561-IV; n. 5611.5; vgl. B. H. Streeter, <hi rend="italic">The primitive church,</hi> Londen 1930.</p></note>
<pb n="579" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n14" type="end" place="end" n="14"><p><pb n="579" ed="VW"/>Deze Waalse synode werd gehouden '<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la Vigne' 1.5.1564: "L'Office des Anciens sera d'<choice><sic>assembler Ie peuple</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">assembler le peuple</corr></choice>, <choice><sic>rapporten les scandales</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">rapporter les scandales</corr></choice> au Consistoire et autres choses semblables; selon qu'un chacun advisera et ce selon les circonstances qu'ils visitent <choice><sic>pour Ie moins</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">pour le moins</corr></choice> tous les mois leurs quartiers, pour voir s'il n'y a nuls troubles ou bien poureté es mesnages. S'ils <choice><sic>ne Ie font</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ne le font</corr></choice> qu'ils soyent vivement repris du Consistoire." Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">Oude kerkenordeningen der Ned. Herv. Gemeenten,</hi> Zaltbommel 1865, p. 14-19. Zie ook n. 55. 1 00.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n15" type="end" place="end" n="15"><p>"In (centrale) gemeenten met drie of meer predikantsplaatsen kunnen de ouderlingen o.I.v. een hunner als presbyterie bijeenkomen ter verdeling van de werkzaamheden en ter behandeling van de geestelijke vragen van hun ambtswerk in gemeente en kerk." Zie ook n. 55.104.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.regeer-en-beheer.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 63.68. Vgl. A. A. van Ruler, <hi rend="italic">Het apostolaat der kerk en het ontwerp-kerkorde,</hi> Nijkerk 1948, p. 56-64. - A. A. van Ruler (1908-1970), herv. predikant te Kubaard en Hilversum, kerkelijk hoogleraar te Utrecht sinds 1947 (hoofdwerk: <hi rend="italic">De vervullingder wet,</hi> diss. Groningen, Nijkerk 1947), nam een centraal aandeel in ontstaan nieuwe kerkorde.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="77" xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht" decls="#bibl-noordmans5.kerkelijke-tucht">
<pb n="579" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerkelijke tucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dezer dagen kon men in de bladen lezen dat de synode der Nederlandse Hervormde Kerk zich had uitgesproken voor een uiterste tuchtmiddel,</seg> <seg n="2.1.2">nl. het vervallen verklaren van het lidmaatschap,</seg> <seg n="2.1.3">met gebruikmaking van een formulier voor de ban.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dit bericht gaf de lezer,</seg> <seg n="2.2.2">iedere lezer,</seg> <seg n="2.2.3">een kleine schok.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ook de opstellers van het ontwerp-kerkorde en de kleine meerderheid in de synode,</seg> <seg n="2.3.2">die voor het artikel stemde,</seg> <seg n="2.3.3">zullen zich aan die schok niet hebben kunnen onttrekken toen zij het in de courant lazen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De eerste indruk die men bij lezing ontving kan men misschien het best vertolken met een:</seg> <seg n="2.4.2">Wat is dat!</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het lijkt mij wenselijk om,</seg> <seg n="3.1.2">uitgaande van die indruk,</seg> <seg n="3.1.3">iets te zeggen over de <hi rend="italic">kerkelijke tucht.</hi></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is een onderwerp dat men liefst vermijdt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is een van die dingen waar men niet over spreekt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De vermelding van tucht en ban geeft iemand een onbehaaglijk gevoel dat men in gezelschap niet graag opwekt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men gaat gaarne op een ander onderwerp over.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Toch zou ik dat deze keer niet willen doen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Afgezien van de vraag of het woord ban moet worden gehandhaafd en of daarbij een formulier te pas moet komen,</seg> <seg n="3.7.2">waarover de synode zo sterk verdeeld was,</seg> <seg n="3.7.3">wilde ik mijzelf en anderen rekenschap geven van dat gevoel van onbehagen ten opzichte van de kerkelijke tucht in het algemeen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Het zal waarschijnlijk blijken dat het niet op zichzelf staat.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Het moet een deel vormen van een heel complex.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">En onze afkeer kan ook niet in één dag ontstaan zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Wij zijn er erfelijk mee belast.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Het is een reflex geworden,</seg> <seg n="3.12.2">een soort schaamte waar we niets aan kunnen doen.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Hoe komen <pb n="580" ed="VW"/>wij aan een zo sterke géne met betrekking tot de kerkelijke discipline?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De zaak blijft niet geheel onbegrijpelijk als wij er aan denken dat meer dan een eeuw lang deze tucht een schoolse aangelegenheid is geweest.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">In de negentiende eeuw vormde een aantal academici</seg> <seg n="4.2.2">- om precies te zijn:</seg> <seg n="4.2.3">1600 enige zgn. kerkelijke richtingen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dat de zaak zo stond was dadelijk bij de invoering van de organisatie van 1816 uitgesproken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Er waren nu instellingen die de zuivere leer moesten waarborgen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En daarmee werden de hogescholen bedoeld.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De kerkelijke vergaderingen hadden die taak voortaan niet meer.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hun was alleen het bestuur opgedragen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zij hadden er voor te zorgen dat er rust in de kerk was en bleef.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De richting der prediking echter werd aan de universiteit bepaald.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Ten opzichte daarvan was de kerk onmondig.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zoals in de Roomse Kerk de mis in het Latijn gelezen wordt,</seg> <seg n="5.1.2">zo gebeurde dat bij ons eigenlijk met de preek.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Niet letterlijk maar figuurlijk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De beoordeling van haar juistheid kwam aan de gemeente niet toe.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Want het ging meer om die juistheid dan om de waarheid.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Meer om wetenschap dan om geloof.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De voertaal was,</seg> <seg n="5.6.2">in figuurlijke zin,</seg> <seg n="5.6.3">meer het Latijn dan de Pinkstertaal,</seg> <seg n="5.6.4">dan een ieders eigen taal.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wij vragen nu wat dit met de tucht te maken heeft.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">En dan denk ik aan een spreekwoord dat in de negentiende eeuw vaak van toepassing was:</seg> <seg n="6.2.2">Latijn betaalt niet aan Latijn.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarmee werd bedoeld dat de ene academicus de ander geen rekening zond voor zijn diensten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">- Welnu,</seg> <seg n="6.4.2">men kon op kerkelijk terrein ook zeggen:</seg> <seg n="6.4.3">Latijn oefent geen tucht op Latijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">In deze besloten gemeenschap,</seg> <seg n="6.5.2">deze <hi rend="italic">civitas academica,</hi></seg> <seg n="6.5.3">gold een ongeschreven wet dat men elkaar het woord niet mocht ontnemen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Dat zou in strijd zijn niet alleen met de regels ener school en de eisen der wetenschap,</seg> <seg n="6.6.2">maar eigenlijk nog eerder met die van een begrensde Latijnse burgerschap.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zo iets doet men niet onder elkaar.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het zou niet 'fashionable' zijn.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">- En vandaar dat men zich reeds gegeneerd gevoelt als er over gesproken wordt.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Tegelijk echter voelen wij dat het met die géne en die bevangenheid niet helemaal in orde is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is eigenlijk een teken van kerkelijke geborneerdheid.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Als wij er een fatsoenskwestie van maken en op dit punt erfelijk belast raken met een gevoel van onbehagen,</seg> <seg n="7.3.2">dan kan dit ook een bewijs van <choice><sic>geestelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">geestelijke</corr></choice> bekrompenheid zijn.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij hebben daarom te zoeken naar bredere betrekkingen waarin de tucht kan gezien worden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En het wijdste dat hier te noemen valt is de apostolische zending<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n4" rend="superscript">4</ref> die de drijfkracht is achter het Evangelie.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Jezus zelf wordt in de bijbel <hi rend="italic">apostel</hi> (Hebr. 3 : 1) genoemd.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wanneer wij willen weten wat de ultima ratio,</seg> <seg n="7.7.2">het laatste argument van de kerk,</seg> <seg n="7.7.3">de tucht,</seg> <seg n="7.7.4">waard is,</seg> <seg n="7.7.5">moeten wij omkijken naar de eerste beginselen die aan die kerk ten grondslag liggen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">En die vinden wij in deze apostolische opdracht.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Wij moeten dan niet vergeten het verband tussen die eerste beginselen en dat laatste argument goed te zien.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Want het zou zelfbedrog zijn,</seg> <seg n="7.10.2">als wij meenden dat de tucht een kwestie van academisch fatsoen zou <pb n="581" ed="VW"/>kunnen zijn,</seg> <seg n="7.10.3">terwijl het apostolaat de achtergrond van het Evangelie vormt.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Als het Evangelie begonnen is te spreken in het belang van alle mensen,</seg> <seg n="7.11.2">in alle talen,</seg> <seg n="7.11.3">dan mag het,</seg> <seg n="7.11.4">als puntje bij paaltje komt,</seg> <seg n="7.11.5">in laatste instantie niet behandeld worden alsof het een aangelegenheid ware van een groep.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">De Heilige Geest spreekt een eigen taal en geen Latijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zo zou het dan gemakkelijk het geval kunnen zijn dat onze bezwaren tenslotte symptomen waren van onze tegenkanting tegen de eerste beginselen van het Evangelie zelve.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Onze tolerantie moet volgen uit de liefde van Christus en mag niet een uitvloeisel zijn van een algemeen menselijk of <choice><sic>groepsbewustzij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">groepsbewustzijn</corr></choice>.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Alleen als factor in het geheel van de apostolische dienst der kerk kan de tucht in haar waar karakter worden gekend.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Maar dan blijkt ook dat zij in haar gedaante van ultima ratio,</seg> <seg n="9.1.2">van laatste argument,</seg> <seg n="9.1.3">slechts één is van vele,</seg> <seg n="9.1.4">zeer vele,</seg> <seg n="9.1.5">veel gewichtiger argumenten die aan de kerk ten dienste staan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het risico dat de kerk loopt bij de aanwending van de discipline is ook klein,</seg> <seg n="9.2.2">verdwijnend klein,</seg> <seg n="9.2.3">wanneer men het vergelijkt met dat waaraan zij zich blootstelt bij een frontaanval op de wereld.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De tucht die daarbij nodig is,</seg> <seg n="9.3.2">is veel ingrijpender dan in die enkele uitzonderlijke gevallen,</seg> <seg n="9.3.3">waarop wij ons meestal blind staren en die wij in onze kerkordes min of meer onschadelijk zoeken te maken.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dan gaat het niet om een enkele academicus,</seg> <seg n="9.4.2">maar om de schare<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n5" rend="superscript">5</ref> die de wet niet weet.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Niet om de éne,</seg> <seg n="9.5.2">maar om de velen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het tuchtelement krijgt hier weliswaar een ander aspect.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar het is in wezenlijke zin duidelijker herkenbaar als eis van het Evangelie.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Ook wat <hi rend="italic">tolerantie</hi> wil zijn,</seg> <seg n="9.8.2">niet als humanitaire terughouding,</seg> <seg n="9.8.3">maar als een last die het Evangelie oplegt,</seg> <seg n="9.8.4">het doen dragen van de zwakheden van de kleinen,</seg> <seg n="9.8.5">dat valt hier veel klaarder te zien dan bij <hi rend="italic">de ultima ratio.</hi></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Mozes komt hier in het gezichtsveld,</seg> <seg n="9.9.2">de man die zeer zachtmoedig was,</seg> <seg n="9.9.3">meer dan alle mensen die op de aardbodem waren (Num. 12 : 3).</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">En Jezus zelf.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">En Pa van der Steur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.kerkelijke-tucht.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Wie is tot deze dingen bekwaam?</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dit is een <hi rend="italic">tuchtelijke</hi> tolerantie en wie daartoe geroepen wordt,</seg> <seg n="9.13.2">tot dit bitterzoete werk,</seg> <seg n="9.13.3">heeft van God de hoogste opdracht ontvangen en heeft de grootste genade nodig.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De ergste verlegenheid waarin een prediker kan geraken,</seg> <seg n="10.1.2">ontstaat dan wanneer zijn prediking geloofd wordt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Als de schare hem navolgt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wat moet hij er mee als het koninkrijk Gods niet dadelijk komt?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Dan zal hij ze tijdelijk in een kerk moeten onderbrengen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Daarin zal enige regel en orde moeten zijn,</seg> <seg n="10.5.2">enig opzicht en toezicht,</seg> <seg n="10.5.3">hoe groot de tolerantie ook moge wezen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wat zullen zij doen,</seg> <seg n="10.6.2">Mozes of Paulus of Augustinus of Luther,</seg> <seg n="10.6.3">als alle nieuwe gelovigen hun hun prediking thuisbrengen,</seg> <seg n="10.6.4">elk op zijn eigen manier en er plaats voor vragen?</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">- Dit is het grote risico der kerk.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het dreigt niet als er veel ongeloof is.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Dan is,</seg> <seg n="10.9.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="10.9.3">de tucht niet nodig.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Zij heeft dan geen taak.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En zo was het in de eeuw die achter ons ligt.</seg></s> <pb n="582" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.12"><seg n="10.12.1">Zij schrompelde in tot een fatsoenskwestie.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Maar anders wordt het als de schare op komt zetten en als er een gedrang om het Evangelie ontstaat.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">En zo zal het zijn in de tijden die voor ons liggen.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Zo was het ook in de belangrijke perioden der kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Dan moest de tucht worden toegepast en zelfs bijwijlen de grote zweep van de ban worden opgelegd om der schare wil en vanwege de apostolische boodschap.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat was dan inderdaad de <hi rend="italic">ultima ratio.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar zij was het uiterste van iets anders,</seg> <seg n="11.2.2">van de brede tolerantie van de grote mannen Gods,</seg> <seg n="11.2.3">die de zonden des volks droegen en die God met hun voorbede aanliepen (Ps. 34 : 6).</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="582" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">IdW. 5</hi> (11.11.1949) nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De zgn. 'Nunspeetse' kerkorde (zie n. 76.2) bevatte een art. 9 van de Ordinantie 11 voor Opzicht en Tucht, waarin de zes middelen tot handhaving van de kerkelijke tucht worden opgesomd. Het zesde lid luidde: "Vervallenverklaring van het lidmaat zijn der kerk, met gebruikmaking van het formulier voor de ban uit het dienstboek der Kerk." - Op 18.5.1949 vond de eerste bespreking hiervan plaats. Er was veel tegenstand, zowel tegen het woord 'ban' als tegen de zaak zelf van zodanige uitsluiting, door mensen te plegen, nog wel uit het Koninkrijk zelf en niet alleen uit de kerk. J. R. Wolfensberger nam het ervoor op. Hij vond het niet onoirbaar, een mens te houden voor iemand die buiten de kerk en het Koninkrijk staat. Wij oefenen namelijk geen bürgerlijke tucht. De kerk heeft blijkens <hi rend="italic">HC.</hi> vr. en antw. 85 het recht van binden en ontbinden (vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1949, p. 294, 296). De synode nam geen beslissing, maar presenteerde de zaak opnieuw in de zitting van 14.10.1949 aan de hand van een rapport van een commissie bestaande uit L. Nieuwpoort, E. L. Smelik, L. C. Spijkerboer en A. A. van Ruler. Eerstgenoemde drie leden verzetten zich tegen de woorden'met gebruikmaking van het formulier voor de ban uit het dienstboek der kerk'. Zij maanden tot geestelijke voorzichtigheid, met verwijzing naar Lk. 9 : <hi rend="italic">55, St. V.</hi> Van Ruler: "De hele kerk wordt geraakt bij deze daad van de kerk in de wereld, in het midden der gemeente." (Zie voor Van R.s opvattingen over opzicht en tucht in die tijd, <hi rend="italic">De belijdende kerk in de nieuwe kerkorde,</hi> Nijkerk 1948'.) Daarom is een vaste vorm (formulier) nodig: "de gehele kerk moet dan de plaatselijke kerk terzijde staan." "Het formulier draagt de ernst en de wijding van het totale dienstboek." Prof. Haitjema zou zich bij de minderheid aansluiten, maar stelde een amendement voor: "uitsluiting uit de gemeenschap der kerk met gebruikmaking van het desbetreffende formulier, zodra het in het dienstboek der kerk zal zijn opgenomen." Zo werd het woord 'ban', waarvoor men kopschuw was, vermeden, terwijl de zaak zelf behouden bleef. Het amendement-H. werd (zonder de woorden 'zodra'...')-ook met instemming van Van R.(die verwees naar Mt. 18 en Joh. 20) - aangenomen (=huidige versie). Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1949, p. 973-980.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Door de commissaris van de koning Repelaer van Driel bij de opening van de eerste synodezitting. Zie n. 34.5. - Het getal 1600 slaat wel op het aantal predikanten der Hervormde Kerk. -'Academici', zo zag de staat de kerk, in N.' taaleigen: <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>school'; en de kerk liet zich dat welgevallen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie nr. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Ook hier de notie, dat de zuiverheid aan de zending gebonden is. Zie n. 33.12, 43.32, en nr. 37 ofte wel: de tuchtoefening heeft apostolaire dimensie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.kerkelijke-tucht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Johannes van der Steur <choice><sic>(1 865</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1865</corr></choice>-1945). Van 1893 af te Magelang (Java) zich wijdend aan de in concubinaat geboren kinderen van Europese KNIL-militairen. Tot 1942 werden daar 7000 'steurtjes' opgevoed.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>C. Op de bres voor emeriti en 'ongeschikten'</head>
<div type="publication" n="78" xml:id="noordmans5.het-emeritaat" decls="#bibl-noordmans5.het-emeritaat">
<pb n="583" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het emeritaat<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Vóór de vakantie werd in het <hi rend="italic">Orgaan</hi> een discussie gevoerd over het emeritaat en de daarvoor geldende pensioenregeling,</seg> <seg n="2.1.2">naar aanleiding van de toen rondgezonden 'means test'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n2" rend="superscript">2</ref> Deze discussie is door de redactie gesloten.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik vertrouw dat daarin niet ligt opgesloten dat er verder over het emeritaat niet gesproken mag worden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">In de eerste plaats vormt augustus een cesuur in het onderling overleg en begint daarna een nieuwe gelegenheid om iets te zeggen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">En verder kan het moeilijk de bedoeling zijn om dit hele onderwerp uit te schakelen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Wanneer het <hi rend="italic">Orgaan</hi> actueel zal blijven,</seg> <seg n="2.5.2">behoren de verschillende terreinen toegankelijk te zijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarom meen ik dat er ruimte en gelegenheid is voor enkele algemene beschouwingen,</seg> <seg n="3.1.2">waartoe de toestanden en gebeurtenissen van de laatste tijd aanleiding geven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En dan zou ik willen beginnen met op te merken dat het emeritaat zich in de Bond en daardoor ook in het <hi rend="italic">Orgaan</hi> in een andere positie bevindt dan het dienstdoende pastoraat.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Voor het secretariaat van het hoofdbestuur van de Bond van Nederlandse predikanten en dat van de Commissie voor de predikantstraktementen bestaat geen personele unie,</seg> <seg n="3.3.2">zoals dat wel het geval is ten opzichte van de Pensioenraad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Deze unie was historisch gerechtvaardigd,</seg> <seg n="3.4.2">omdat Boer zowel hier als daar de drijvende kracht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n4" rend="superscript">4</ref> is geweest.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zowel in de Bond als in de Raad werd alles op wording gezet en voor enige discrepantie bestond er derhalve weinig gevaar.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit kan natuurlijk niet altijd zo blijven.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ook al is de personele unie op de best mogelijke wijze vervuld.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Nu de dingen in de pensioenregeling eenmaal tot op zekere hoogte vastliggen,</seg> <seg n="4.3.2">regeert daar weer een zeker bestand,</seg> <seg n="4.3.3">waaraan de Raad gebonden is.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zulk een bestand kan echter door de Bond,</seg> <seg n="4.4.2">die zijn bestaansreden vindt in de spanningen van het pastorale leven,</seg> <seg n="4.4.3">onmogelijk al te eerbiedig gadegeslagen worden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Hij zal erop uit moeten zijn de zaak in beweging te houden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat is het bezwaar,</seg> <seg n="5.1.2">op de duur,</seg> <seg n="5.1.3">van een personele unie bij de beide secretariaten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En dit gravamen is zuiver zakelijk;</seg> <seg n="5.2.2">het heeft met de toevallige bezetting niets te maken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zoals het nu is,</seg> <seg n="5.3.2">kan het gebeuren dat iemand zich wendt tot,</seg> <seg n="5.3.3">of in het <hi rend="italic">Orgaan</hi> schrijft aan de Bondssecretaris en dat bij <pb n="584" ed="VW"/>een antwoord krijgt van de secretaris van de Raad en toch in het <hi rend="italic">Orgaan</hi> van de Bond.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hij schrijft persoonlijk en krijgt een zakelijk antwoord;</seg> <seg n="5.4.2">hij uit zich bewogen en krijgt een koel bescheid;</seg> <seg n="5.4.3">hij argumenteert pastoraal en hoort in het antwoord verzekeringstechnische gronden tegen zich aanvoeren.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Hieraan is,</seg> <seg n="6.1.2">bij de bovenbedoelde personele unie,</seg> <seg n="6.1.3">niet veel te doen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Maar men moet de discrepantie zeker opmerken en voor de goede gang van zaken en de goede verstandhouding in de Bond is het bepaald noodzakelijk haar te signaleren.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Er zal ook over gepiekerd moeten worden of daar niet wat aan te doen is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Want het brengt het emeritaat in de Bond moreel in de knel.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik mag niet teruggrijpen op de vóór de vakantie gevoerde discussie,</seg> <seg n="6.5.2">maar ieder die deze gevolgd heeft,</seg> <seg n="6.5.3">ook de houder van de personele unie zelf,</seg> <seg n="6.5.4">zal mij hierin,</seg> <seg n="6.5.5">meen ik,</seg> <seg n="6.5.6">moeten bijvallen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Verzekeringstechnische argumenten doen het niet langer,</seg> <seg n="7.1.2">als zij een tijdperk moeten bestrijken,</seg> <seg n="7.1.3">waarin twee wereldoorlogen vallen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Reeds het bedrag van de tegenwoordige pensioenen,</seg> <seg n="7.2.2">ook voor de tegenwoordige emeriti,</seg> <seg n="7.2.3">die hun volle pensioen niet kunnen toucheren,</seg> <seg n="7.2.4">bewijst dat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij hadden in de eerste decade van deze eeuw nooit gedroomd,</seg> <seg n="7.3.2">dat ons pensioen hoger zou komen te liggen dan wat toentertijd reeds als een flink traktement gold.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij dachten een pensioen te zullen hebben op de verzekeringstechnische basis van de zestiende en zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Verzekeringstechnisch lagen de pensioenen die wij nu genieten ook ver boven ons bereik.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Norel Sr. heeft in die dagen geprobeerd voor de weduwen f 600 te bereiken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Daarvoor was geen fundament te vinden.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hoe zou men in de tweede decade van de eeuw,</seg> <seg n="7.8.2">toen 'Aanpakken'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-emeritaat.n6" rend="superscript">6</ref> zich bezighield met het bijeenbrengen van een miljoen,</seg> <seg n="7.8.3">om de traktementen op een minimum van f 1400 te brengen,</seg> <seg n="7.8.4">er aan hebben kunnen denken om een premie van f 500 te vragen voor de pensioenregeling?</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Men kan daarvoor toch het halve traktement niet vragen?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Verzekeringstechnisch waren de tegenwoordige pensioenen destijds onmogelijk en dat zij er gekomen zijn berust slechts schijnbaar op een wiskundige grondslag.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is het resultaat geweest van een morele beweging,</seg> <seg n="8.2.2">waartoe de Bond de stoot heeft gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wat deze beweging heeft geschapen is een soort wonderboom,</seg> <seg n="9.1.2">waaronder de emeriti kwamen te zitten,</seg> <seg n="9.1.3">maar waarvan zij als kandidaat nooit hadden gedroomd.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij hadden echter ook niet gedroomd dat de eerste vijftig jaren van deze eeuw zo verschroeiend zouden worden,</seg> <seg n="9.2.2">dat hun boompje verdorde en ze toch nog in de zon kwamen te zitten.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wiskundig zijn zulke veranderingen eenvoudig niet bij te houden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De staat erkent dit ronduit en verdubbelt de oudere pensioenen,</seg> <seg n="9.4.2">wat nog wel onvoldoende zal zijn gezien het feit dat de index voor levensbehoeften,</seg> <seg n="9.4.3">vergeleken met 1940,</seg> <seg n="9.4.4">bij de 200% staat en de oudere pensioengrondslagen toch veel <pb n="585" ed="VW"/>verder terugliggen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar de staat zoekt het in elk geval niet bij de techniek,</seg> <seg n="9.5.2">maar bij de morele beweging en overweging.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer de kerk,</seg> <seg n="10.1.2">in onderscheiding van de staat,</seg> <seg n="10.1.3">zou moeten erkennen dat zij tot zulk een beweging niet bij machte is;</seg> <seg n="10.1.4">dat zij veroordeeld is om onbewogen te blijven en zich moet blijven vastleggen op haar wiskunstige reserves,</seg> <seg n="10.1.5">dan zou dat een merkwaardig <choice><sic>testirnonium</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">testimonium</corr></choice> paupertatis zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het zou in strijd zijn met de strekking van de nieuwe kerkorde,</seg> <seg n="10.2.2">die zich wil aanpassen bij de eeuw.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ten opzichte van het dienstdoend pastoraat is de kerk ook reeds bezig zich financieel daaraan aan te passen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Laatstelijk deed zij ook een zwakke poging om het emeritaat te helpen door een uitkering uit een bepaald fonds over de beide laatste jaren.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De zwakheid van deze poging toont echter dat zij zich hier voorlopig meer aan een bestand dan aan een beweging wil oriënteren.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dit kan zeker haar uiteindelijke houding niet zijn.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In ieder geval mag de Bond deze houding niet aanvaarden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij heeft zijn best gedaan om de kerk uit het financiële bestand los te maken en haar in beweging te brengen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Mocht de personele unie van Bond en Raad in hun secretaris oorzaak worden dat de Bond ten opzichte van het emeritaat conservatief wordt,</seg> <seg n="11.3.2">dan zouden,</seg> <seg n="11.3.3">spoediger misschien dan men denkt,</seg> <seg n="11.3.4">de leuke toestanden terugkeren waarbij de pensioengrondslagen een paar eeuwen terug lagen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Alleen maar,</seg> <seg n="11.4.2">men zou nu geen eeuwen behoeven te wachten om eenzelfde resultaat te krijgen en halve eeuw of zelfs tien jaren is daarvoor nu reeds voldoende.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Vroeger,</seg> <seg n="12.1.2">tot ongeveer het begin van deze eeuw,</seg> <seg n="12.1.3">hinderde deze geestige pensioenregeling minder.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Er zat iets grappigs in,</seg> <seg n="12.2.2">waarop de emeriti zelf zich een beetje lieten voorstaan.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De kerk redde zichzelf wel door haar pastores uit enigszins kapitaalkrachtige families te recruteren.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">- Dit spelletje is nu echter voorgoed uit.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het kapitaal,</seg> <seg n="12.5.2">voor zover het nog aanwezig is,</seg> <seg n="12.5.3">vormt in de tegenwoordige maatschappij geen pensioengrondslag meer.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De staat maakt de vorming van het kapitaal onmogelijk en het gevormde trekt hij tot zich om daarmee zijn burgers te kunnen pensioneren.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Onder zulke omstandigheden lijkt het mij niet te veel gevraagd als iemand verwacht dat men op het Bondsbureau er oog voor zal hebben,</seg> <seg n="13.1.2">dat wiskundige grondslagen voor de pensionering van het pastoraat niet voldoende zijn.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij doen het slechts voor een steeds korter wordend aantal jaren.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Natuurlijk moet de Pensioenraad voor zo'n periode er wel rekening mee houden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar hij zal ook vastlopen,</seg> <seg n="14.1.2">als hij niet telkens in staat gesteld wordt om door te werken door een beweging in de kerk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En die beweging wakker te houden is de taak van de Bond.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De zaak gaande te willen houden door nu nog,</seg> <seg n="15.1.2">ondanks alles,</seg> <seg n="15.1.3">het kapitaal van de emeritus in de pensionering te betrekken,</seg> <seg n="15.1.4">kan geen bondsoverweging<pb n="586" ed="VW"/> zijn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat was gewoonte omstreeks 1900.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar dat is een halve eeuw geleden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En welk een eeuw!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="586" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 25 (okt. 1948) nr. 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Bedoeld is een enquéte vanwege de Bond gehouden onder alle dienstdoende predikanten van de NHK. Het hiertoe gebruikte formulier bevatte vragen naar studie- en installatieschulden en naar alle andere schulden tijdens de ambtsperiode gemaakt. Veel predikanten bleken van hulp van derden afhankelijk; velen zaten met schulden mede ten gevolge van de naoorlogse armoede. Het rapport is opgenomen in <hi rend="italic">OBNP.</hi> 25 (nov. 1948) nr. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Pensioenraad, geïnstalleerd 11.6.1925, moest eerst nagaan of voldoende predikanten zouden participeren. Toen dit het geval bleek te zijn (400), trad het reglement op het Pensioenfonds in werking (l.1.1926). Het fonds keerde uit: 1. emeritaatspensioen (max. f 1500), 2. oudendagspensioen, 3. invaliditeitspensioen, 4. weduwen- en wezenpensioen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 1.14; 69.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n5" type="end" place="end" n="5"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Norel Rzn. (1863-1922), hervormd predikant te Gaastmeer en te Wons, schreef in 1906 een brochure: <hi rend="italic">Hoe krijgen onze weduwen f 600 pensioen?</hi> Het doel werd niet bereikt.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-emeritaat.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie n. 48.57.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="79" xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht" decls="#bibl-noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Terug naar het canonieke recht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de nieuwe kerkorde,</seg> <seg n="2.1.2">zoals die in eerste lezing door de Generale Synode is vastgesteld,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.1.3">komt onder ordinantie 1,</seg> <seg n="2.1.4">artikel 16,</seg> <seg n="2.1.5">alinea 4<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n3" rend="superscript">3</ref> een algemene bepaling voor,</seg> <seg n="2.1.6">die slechts uit enkele woorden bestaat.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zij lijkt wel achteloos daarheen geworpen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Nadat eerst is voorgeschreven dat hij,</seg> <seg n="2.3.2">die een ambt,</seg> <seg n="2.3.3">bediening of functie bekleedt,</seg> <seg n="2.3.4">waaraan inkomsten verbonden zijn,</seg> <seg n="2.3.5">dat ambt,</seg> <seg n="2.3.6">die bediening of die functie neerlegt op de laatste dag van het kalenderjaar waarin hij de leeftijd van 65 jaren heeft bereikt,</seg> <seg n="2.3.7">maakt de wetgever zo langs zijn neus weg nog een slot-opmerking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Deze is vervat in de volgende acht woorden:</seg> <seg n="2.4.2">'Terwijl overigens de leeftijdsgrens van zeventig jaren geldt.'</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Dat is alles.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Maar dat betekent dan ook voor de zeventigjarigen met recht <hi rend="italic">alles.</hi></seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het venijn dat er in het staartje van deze alinea schuilt,</seg> <seg n="2.7.2">is dodelijk voor hun kerkelijk leven.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">De kerk verklaart hier dat hun seniele aftakeling compleet is.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">In de kerkorde komen zij alleen nog voor onder een letaal aspect.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Zij worden door hun medelidmaten voor dood verklaard.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Er is bovendien voor gezorgd dat er aan deze kerkelijke gaskamer geen <pb n="587" ed="VW"/>ontsnappen mogelijk zal zijn.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In artikel 15,</seg> <seg n="3.2.2">waarin gehandeld wordt over de gelding van de algemene bepalingen,</seg> <seg n="3.2.3">waartoe artikel 16 behoort,</seg> <seg n="3.2.4">stelt de wetgever vast dat zulke artikelen,</seg> <seg n="3.2.5">behalve voor de ambtelijke vergaderingen,</seg> <seg n="3.2.6">ook gelden "voor de overige lichamen der kerk,</seg> <seg n="3.2.7">waaronder worden verstaan en begrepen alle overige bij of krachtens ordinantie in het leven geroepen organen,</seg> <seg n="3.2.8">aan welke enige taak of bevoegdheid op kerkelijk terrein is toebedeeld,</seg> <seg n="3.2.9">alsmede alle door kerkelijke vergaderingen of kerkelijke organen ingestelde vaste of tijdelijke commissies."</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men ziet dat de zeventigjarigen,</seg> <seg n="4.1.2">zo deze bepalingen wet worden,</seg> <seg n="4.1.3">goed zullen doen alle hoop te laten varen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Niet alleen het bekleden van ambten en bedieningen,</seg> <seg n="4.2.2">die een bepaalde opdracht inhouden,</seg> <seg n="4.2.3">is hun verboden,</seg> <seg n="4.2.4">maar ook het fungeren van hun gewone leven als lidmaten der kerk (de functies) wordt hun betwist.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Zij mogen geen deel uitmaken van de organen der kerk.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Niet slechts uit de kerk als instituut worden zij uitgeschakeld,</seg> <seg n="4.4.2">maar ook uit de gemeente als organisme.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Kerkelijk blijft er voor hen niets anders meer over dan aftakelen en afsterven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Slechts één gelukkige anomalie zie ik te midden van dit mechanisme des doods,</seg> <seg n="5.1.2">namelijk de positie van de emeritus-predikant.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Consequent zou het geweest zijn als men ook hem op zeventigjarige leeftijd zijn bevoegdheden als dienaar des Woords,</seg> <seg n="5.2.2">die hij volgens artikel 28<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n5" rend="superscript">5</ref> van de ordinantie voor het pastoraat behouden heeft,</seg> <seg n="5.2.3">had afgenomen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het zijn al zijn vroegere bevoegdheden,</seg> <seg n="5.3.2">met uitzondering van het leiden van de ambtelijke vergaderingen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar neen,</seg> <seg n="5.4.2">daar is men afgebleven.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dat is een schone anomalie.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">De emeritus mag na zijn zeventigste jaar het Woord verkondigen,</seg> <seg n="5.6.2">de sacramenten bedienen,</seg> <seg n="5.6.3">de dienst der gebeden uitoefenen,</seg> <seg n="5.6.4">kerkdiensten leiden,</seg> <seg n="5.6.5">herderlijke zorg uitoefenen,</seg> <seg n="5.6.6">catechetisch onderwijs geven,</seg> <seg n="5.6.7">de openbare belijdenis des geloofs afnemen,</seg> <seg n="5.6.8">in ambten en bedieningen bevestigen,</seg> <seg n="5.6.9">huwelijken inzegenen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Voor dit canoniek massief heeft de wetgever halt gehouden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Een schroom,</seg> <seg n="5.8.2">die het kerkrecht van bijna tweeduizend jaren hem heeft ingeboezemd,</seg> <seg n="5.8.3">heeft hem verhinderd dit aan te tasten.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Maar tegelijk wil hij dezelfde ambtsdrager verbieden in een eenvoudige commissie te blijven zitten of te gaan zitten,</seg> <seg n="5.9.2">die vanwege de kerk is ingesteld.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Deze schrille tegenstelling wordt alleen enigszins verklaarbaar als men er zich van bewust wordt,</seg> <seg n="6.1.2">hoe hier een collisie plaatsvindt tussen twee soorten kerkrecht:</seg> <seg n="6.1.3">het canonieke en het burgerlijke.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De regels,</seg> <seg n="6.2.2">volgens welke het ene wordt afgeleid,</seg> <seg n="6.2.3">zijn heel anders dan die,</seg> <seg n="6.2.4">welke voor het andere gelden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het burgerlijke kerkrecht is eigenlijk <hi rend="italic">genootschapsrecht.</hi></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De kerk zou zich daarbij kunnen inrichten,</seg> <seg n="6.4.2">zoals zij zelf verkoos.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zij zou haar eigen soeverein zijn.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Als recht zou gelden wat men voor het genootschap in de gegeven omstandigheden het nuttigst en het meest doeltreffend vond.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Het canonieke recht gaat van heel andere beginselen uit.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Eigenlijk gaat het hier niet over de gelding van wat wij gewoonlijk recht noemen,</seg> <seg n="6.8.2">maar over de gelding <pb n="588" ed="VW"/>van Gods Woord.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De kerkorde wordt er dan niet eenvoudiger op,</seg> <seg n="6.9.2">maar haar regels worden dieper,</seg> <seg n="6.9.3">geestelijker.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo levert in een burgerlijke kerkorde de aanstelling tot en de losmaking uit het werk geen moeilijkheden op. Men benoemt iemand en als men weer van hem af wil wezen,</seg> <seg n="7.1.2">zegt men tot hem:</seg> <seg n="7.1.3">Mijnheer,</seg> <seg n="7.1.4">uw tijd is gekomen,</seg> <seg n="7.1.5">u wordt ons te oud.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In het canonieke recht gaat dat echter zo maar niet.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daar is sprake van ambt en van roeping en handoplegging en gelofte en dat zijn grootheden,</seg> <seg n="7.3.2">waarbij God en zijn Woord ten nauwste betrokken zijn en waarmee men niet willekeurig kan omspringen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo wordt het duidelijk,</seg> <seg n="7.4.2">waarom een emeritus zijn bevoegdheden behoudt en waarom ook een verburgerlijkt kerkrecht niet de moed heeft,</seg> <seg n="7.4.3">deze aan te tasten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men durft de consequenties van zijn eigen rechtsidee niet aan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Liever waagt men de vervaarlijke inconsequentie van hem op zekere leeftijd de uitoefening van zijn functies als lidmaat der kerk te verbieden en hem als deel van het organisme der gemeente dood te verklaren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze stand van zaken moet ons tot bezinning brengen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De slotclausule van de bovenbedoelde alinea uit ordinantie 1,</seg> <seg n="8.2.2">waarbij alle zeventigjarigen aan de seniliteit worden uitgeleverd,</seg> <seg n="8.2.3">moet ons doen schrikken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Van deze vooruitgeschoven post van het verburgerlijkte kerkrecht moeten wij rechtsomkeert maken naar het canonieke recht.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij moeten ons ook indenken wat zulk een bepaling voor het geestelijk en kerkelijk leven van de betrokkenen betekent,</seg> <seg n="8.4.2">als zij van de actieve deelname daaraan worden afgesneden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wat moeten deze afgesnedenen van de kerkelijke tros doen met de adem en de geest,</seg> <seg n="8.5.2">die God hun elke dag nog geeft?</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Op grond van dit <choice><sic>genootschappelij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">genootschappelijk</corr></choice> recht zou de kerk hun op die vraag vreemde antwoorden moeten geven.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Als zij vroegen wat zij nu moesten doen,</seg> <seg n="8.7.2">nu het Koninkrijk der hemelen nabij gekomen is,</seg> <seg n="8.7.3">zou de kerk moeten antwoorden:</seg> <seg n="8.7.4">Jezus heeft voor u niets meer om te doen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En als zij zich dan op de apostel Johannes beriepen,</seg> <seg n="8.8.2">die volgens Eusebius<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n6" rend="superscript">6</ref> op bijna 100-jarige leeftijd nog een volle ambtelijke werkzaamheid uitoefende,</seg> <seg n="8.8.3">zou zij moeten antwoorden:</seg> <seg n="8.8.4">'Dat was canoniek recht;</seg> <seg n="8.8.5">Johannes was door Jezus zelf aangesteld;</seg> <seg n="8.8.6">wij hebben burgerlijk recht en daar gaan wij zelf over.'</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">De kerk zou moeten herhalen:</seg> <seg n="8.9.2">'Bij ons is er voor u geen ambt,</seg> <seg n="8.9.3">geen dienst,</seg> <seg n="8.9.4">geen functie meer mogelijk.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Dat geldt mede voor alle organen van ons genootschap;</seg> <seg n="8.10.2">voor elke taak of bevoegdheid die daaraan is toebedeeld'.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">En als de zeventigjarigen dan ten einde raad vroegen:</seg> <seg n="9.1.2">'Maar wat moeten wij dan in 's hemelsnaam doen?' dan zou de wetgever niet anders kunnen zeggen dan dit:</seg> <seg n="9.1.3">'Volgens artikel 16 van onze Algemene bepalingen,</seg> <seg n="9.1.4">4e alinea aan het eind,</seg> <seg n="9.1.5">heeft Jezus beslist niets meer voor u te doen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Gij kunt het eens bij Montgomery<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n7" rend="superscript">7</ref> proberen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wij hebben wel eens gehoord van generaals,</seg> <seg n="9.3.2">die bijna even oud waren als de apostel Johannes en toch ook <pb n="589" ed="VW"/>nog in dienst.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Misschien ook bij het Heilsleger.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar in de kerk hebben wij het canonieke recht afgeschaft.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Daar geldt voor de zeventigjarigen alleen maar het Memento mori.'</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Waarop deze laatsten alleen maar zouden mogen repliceren met een 'Maak het kort'.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit afscheid van de kerk en haar presbyters zou niet erg christelijk zijn.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1"><choice><sic>Danlijkt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Dan lijkt</corr></choice> mij de <choice><sic>maniervan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">manier van</corr></choice> paus Sixtus V<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n8" rend="superscript">8</ref> beter.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1"><choice><sic>Menvertelt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Men vertelt</corr></choice> dat deze in het conclave,</seg> <seg n="10.3.2">waar een pauskeuze moest plaats hebben en waar men het niet eens kon worden,</seg> <seg n="10.3.3">zich zeer amechtig en aamborstig hield.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De kardinalen besloten daarom hun stemmen op hem te verenigen,</seg> <seg n="10.4.2">omdat er dan wel spoedig een nieuw conclave nodig zou zijn.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Toen echter de keuze op hem gevallen was,</seg> <seg n="11.1.2">spoog hij tegen de zoldering en als paus maakte hij naam door de uitroeiing van het roverwezen in de Kerkelijke Staat.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Een kerk die haar leden,</seg> <seg n="12.1.2">ook al waren zij zo oud als de apostel Johannes of zelfs als Methusalem,</seg> <seg n="12.1.3">tot op het hemd uitschudde van hun ambts- of lidmaatschapsrechten,</seg> <seg n="12.1.4">zou daarmee ook tot roverij<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n9" rend="superscript">9</ref> vervallen zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En de getroffenen zouden daartegen,</seg> <seg n="12.2.2">evenals paus Sixtus,</seg> <seg n="12.2.3">in het geweer moeten komen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="589" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">WNHK.</hi> 5 (28.1.1950) nr. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 76.2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>"Met uitzondering van de predikanten, voor wie het bepaalde in ord. 13-27 (dit zijn de predikanten, die 65 jaar worden en die een verzoek om emeritaat indienen - red.) geldt, legt hij die een ambt draagt of in de bediening is gesteld, waaraan inkomsten zijn verbonden, zijn ambt of bediening neer op de laatste dag van het kalenderjaar waarin hij de leeftijd van 65 jaren heeft bereikt, terwijl voor ambten en bedieningen overigens geldt, dat deze worden neergelegd op de laatste dag van het kalenderjaar, waarin de leeftijd van 70 jaren is bereikt."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zoals N. het rondom de jaren 1920 voor de predikanten opnam, zo bindt hij nu de strijd aan ten gunste van de emeriti. Het gaat om de 'morele beweging' die in een kerk al of niet gaande is (zie nr. 3 en 78).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>"Bevoegdheid van emeriti predikanten; 1. De predikant, aan wie ... emeritaat is verleend, ontvangt daarvan een akte, opgesteld naar het model, vastgesteld bij generale regeling en behoudt de bevoegdheden van de gewone dienaar des Woords, met uitzonderingvanhetleidenvandeambtelijkevergaderingen . . .""3.Dezebevoegdhedenkunnen de emeritus door het breed moderamen der PKV. zijner woonplaats onder opgave van redenen worden ontnomen, doch niet dan nadat de emeritus tevoren is gehoord of daartoe behoorlijk opgeroepen is."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Eusebius (±263- ±339), uit Palestina (bisschop van Caesarea 315); kerkhistoricus: <hi rend="italic">Historia ecclesiastica,</hi> 10 <choice><sic>dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">dln</corr></choice>.,uitlopend op de triomf van Constantijn. <choice><sic>Ziea.w.III</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Zie a.w. III</corr></choice> 23,1-4, waar beweerd wordt dat Johannes leefde tot in de regeringsperiode van keizer Trajanus (98-117). Vgl. cd. du Cerf, Parijs 1952, I-IV, p. 126 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Opperbevelhebber Britse troepen tweede wereldoorlog (1887-1976).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Felice Peretti (1521-1590), paus van 1585-1590, specialist met betrekking tot de organisatie van de kerkleiding (curie), financier, bevestigde de centralistische tendens, reorganisator van Rome als stad en als hoofdstad der christenheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.terug-naar-het-canonieke-recht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. N.' opkomen voor de rechten van de predikant en zijn betiteling van kerkvoogden, die op financieel terrein de predikant beknotten, als 'roofridders'.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="80" xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet" decls="#bibl-noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet">
<pb n="590" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Zo ver gaat dit niet!<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Collega Visser uit Apeldoorn schreef in nummer 5 van dit blad<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n2" rend="superscript">2</ref> een artikeltje,</seg> <seg n="2.1.2">waarin artikel 40 van ordinantie 13<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n3" rend="superscript">3</ref> zo wordt opgevat,</seg> <seg n="2.1.3">dat emeritaatspredikanten hun bevoegdheden,</seg> <seg n="2.1.4">bedoeld in art. 28<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n4" rend="superscript">4</ref> van dezelfde ordinantie,</seg> <seg n="2.1.5">op hun zeventigste jaar zouden verliezen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze lezing van art. 40 was ik enige tijd geleden ook bij een andere collega tegengekomen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu uit het stuk van Visser niet blijkt,</seg> <seg n="3.1.2">dat men hem op de classicale vergadering van Arnhem,</seg> <seg n="3.1.3">waarop hij zijn ontdekking deed,</seg> <seg n="3.1.4">heeft gecorrigeerd en nu de redactie van dit <hi rend="italic">Orgaan</hi> dat eveneens naliet,</seg> <seg n="3.1.5">begin ik te vrezen,</seg> <seg n="3.1.6">dat bedoelde lezing van het bewuste artikel in brede kring tot misverstand aanleiding geeft.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De artikelen 35-41 van ordinantie 13 hebben enkel betrekking op de <hi rend="italic">Bijstand in het pastoraat.</hi></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wie daarin kunnen fungeren,</seg> <seg n="4.2.2">worden in artikel 35<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n5" rend="superscript">5</ref> opgenoemd.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De bevoegdheden van deze functionarissen zijn echter heel verschillend.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Voor ieder van hen worden nu in de op artikel 35 volgende artikelen die bevoegdheden afzonderlijk omschreven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In artikel 40 gebeurt dat ten opzichte van de emeriti,</seg> <seg n="4.5.2">die aan het pastoraat bijstand verlenen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Zij mogen in die functie alles doen,</seg> <seg n="4.6.2">waartoe zij in artikel 28 door de kerk gerechtigd zijn.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Mits niet langer dan tot hun zeventigste jaar.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat wil dus niet zeggen,</seg> <seg n="5.1.2">dat zij dan hun bevoegdheden uit art. 28 zouden verliezen,</seg> <seg n="5.1.3">het betekent alleen maar,</seg> <seg n="5.1.4">dat zij die na hun zeventigste jaar niet meer mogen uitoefenen in de functie van de bijstand,</seg> <seg n="5.1.5">bedoeld in art. 35-41.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De bevoegdheden van de emeritus</seg> <seg n="6.1.2">- zonder meer</seg> <seg n="6.1.3">- kunnen naar art. 28, 2<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n6" rend="superscript">6</ref> slechts verloren gaan,</seg> <seg n="6.1.4">als het breed moderamen ener Provinciale Kerkvergadering hun die ontneemt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat moet geschieden onder opgave van redenen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En dat zullen natuurlijk ernstige redenen moeten zijn.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Deze bevoegdheden kunnen voor de emeritus evenmin verloren gaan op grond van ordinantie 1,</seg> <seg n="7.1.2">art. 16, 4,</seg> <seg n="7.1.3">waarin bepaald wordt,</seg> <seg n="7.1.4">dat onbezoldigde ambten,</seg> <seg n="7.1.5">bedieningen of functies met het zeventigste jaar eindigen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Immers de bevoegdheden van de emeritus worden</seg> <seg n="7.2.2">- afgezien van een uitoefening in de bijstand in het pastoraat</seg> <seg n="7.2.3">- slechts incidenteel gebruikt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij bekleden reglementair althans</seg> <seg n="7.3.2">- geen ambt,</seg> <seg n="7.3.3">bediening of functie meer <hi rend="italic">qua emeritus.</hi></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Zelfs wanneer dit wel het geval was,</seg> <seg n="8.1.2">zou de algemene bepaling van ordinantie 1, 16, 4 hen niet treffen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Immers in art. 15 zijn van die bepaling uitgezonderd die gevallen,</seg> <seg n="8.2.2">waarvoor'bij kerkorde of ordinantie 'een afwijkende regeling is getroffen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Welnu,</seg> <seg n="8.3.2">zulk een afwijkende regeling zou er,</seg> <seg n="8.3.3">indien de bevoegdheden van de emeritus wèl onder art. 16, 4 vielen</seg> <seg n="8.3.4">- wat niet het geval is</seg> <seg n="8.3.5">- in ordinantie 13, 28 te vinden zijn.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">In een artikel <hi rend="italic">Terug naar het canonieke recht</hi> heb ik enige tijd geleden <pb n="591" ed="VW"/><hi rend="italic">het Weekblad der Ned.</hi></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1"><hi rend="italic">Herv.</hi></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1"><hi rend="italic">Kerk</hi> onderscheid gemaakt tussen de canonieke en de burgerlijke bepalingen van ons kerkrecht.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ord.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">13, 28 behoort kennelijk tot de canonieke.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Deze bepalingen worden ook in de nieuwe kerkorde niet terzijde geschoven.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De emeritus houdt levenslang de hier bedoelde bevoegdheden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Uit anderen hoofde kan hij echter wèl vallen onder bepaalde groepen,</seg> <seg n="10.1.2">voor wie de zeventigjarige leeftijd als eindpaal is voorgeschreven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij kan een bezoldigde functie bekleden,</seg> <seg n="10.2.2">qua emeritus;</seg> <seg n="10.2.3">bijv. als bijstand in het pastoraat.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dan treft ordinantie 13, 40 hem op zeventigjarige leeftijd.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Of een bezoldigde functie als gewoon kerklid,</seg> <seg n="10.4.2">bijvoorbeeld als lid van de één of andere kerkelijke commissie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Dan valt hij onder ordinantie 1, 16, 4.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Tegen dat laatste ging mijn bovenbedoelde artikel in het <hi rend="italic">Weekblad.</hi></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Ik noemde dat een door de kerk op haar leden gepleegde <hi rend="italic">roof.</hi></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar ten opzichte van de emeritus als zodanig gaat de kerk zover niet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ord.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">13, 28 eerbiedigt het canonieke recht,</seg> <seg n="11.3.2">zelfs nog iets meer dan de oude reglementen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Slechts het leiden van ambtelijke vergaderingen is de emeritus ontzegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="591" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 27 (juni 1950) nr. 6. In dit artikel gaat N. door op het in nr. 79 (zie aldaar) aangesneden punt: de vrijheid van de emeritus, in feite van de dienaar des Woords, ten diepste van de prediking.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 27 (mei 1950) nr. 5. Titel: <hi rend="italic">Dit gaat te ver. -</hi> P. Visser (1897-1973), hervormd predikant, o.a. te Amsterdam en Apeldoorn.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Art. 40 van ord. 13 is gelijk aan het huidige art. 39 uitgezonderd lid 4. Emeriti predikanten:</p><p>1. Indien het breed moderamen van de provinciale kerkvergadering zulks gewenst acht, kan de kerkeraad een emeritus predikant of iemand aan wie de bevoegdheid als van een emeritus predikant is verleend, tot bijstand in het pastoraat roepen in de zin van hfdst. 8 dezer ordinantie. (Deze handelt over bijstand in het pastoraat - red.) 2. De keuze van degene die als zodanig wordt benoemd, behoeft de goedkeuring van het breed moderamen der provinciale kerkvergadering. 3. De benoemden beëindigen hun bijstand in het pastoraat uiterlijk op de 30e april volgend op hun 70e verjaardag. Blijkbaar (zie naschrift P. Visser) luidde art. 40 (39) oorspronkelijk aldus: "Emeriti predikanten en zij wien de bevoegdheid als van een <choice><sic>emeritusis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">emeritus is</corr></choice> verleend, zijn bevoegd zolang hun leeftijd die van 70 jaar niet te bovengaat tot de ambtswerkzaamheden, bedoeld in art. 28 dezer orde." In de huidige versie is er geen probleem.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 79.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Pastorale medewerkers, hulppredikers, vicarissen, emeriti predikanten, predikanten met de bevoegdheid als van een emeritus of dienstdoende predikanten kunnen ... bijstand verlenen in het pastoraat.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Art. 28 (= huidig art. 27): Emeritaat wegens 65-jarige leeftijd:</p><p>1. Emeritaat wegens het bereiken van de leeftijd van 65 jaren wordt op verzoek verleend uiterlijk met ingang van de 1e mei daaraanvolgend, waartoe de pensioenraad aan het breed moderamen der provinciale kerkvergadering de namen opgeeft van hen, die voor dit emeritaat in aanmerking komen.</p><p><pb n="592" ed="VW"/>2. Het emeritaat wordt ambtshalve verleend aan hen die nalaten zulk een verzoek in te dienen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.zo-ver-gaat-dit-niet.n7" type="end" place="end" n="7"><p>In een naschrift houdt P. Visser vol dat art. 40 (ons art. 39) in strijd is met art. 28 en stelt een formulering voor, die misverstand uitsluit:</p><p>"Emeriti predikanten en zij wien de bevoegdheid van een emeritus is verleend kunnen, zolang hun leeftijd die van zeventig jaar niet te boven gaat, krachtens een benoeming door een kerkeraad, onder goedkeuring van het Breed moderamen der Classicale vergadering, werkzaam zijn als bijstand of vervanging in het pastoraat en deswege met een bepaalde taak worden belast. Ze zijn in die functie bevoegd tot al de ambtswerkzaamheden bedoeld in art. 28 dezer ordinantie."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="81" xml:id="noordmans5.de-senectute" decls="#bibl-noordmans5.de-senectute">
<pb n="592" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De senectute<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het is goed dat collega Visser in zijn <hi rend="italic">Naschrift</hi> in nummer 6 van <hi rend="italic">Het Orgaan</hi> zijn opvatting van ordinantie 13,</seg> <seg n="2.1.2">artikel 40 nog eens nader heeft uitgelegd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik heb het daarop ook nog eens bekeken en dat bracht mij tot eigenaardige conclusies.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Laat mij beginnen met op te merken dat mijn exegese niet meer gezag had dan de zijne.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Want het ontwerp-kerkorde,</seg> <seg n="3.2.2">waaraan ik heb meegewerkt en dat aan de Synode werd aangeboden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.2.3">had geen bepaling over de zeventigjarige emeritus;</seg> <seg n="3.2.4">ook niet in de artikelen 35 vv.,</seg> <seg n="3.2.5">waarin over bijstand via het pastorale werk gehandeld werd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De functionarissen die deze bijstand verlenen,</seg> <seg n="3.3.2">heetten daar allemaal hulppredikanten.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zij waren voor vijf jaar benoembaar.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het waren:</seg> <seg n="3.5.2">dienstdoende predikanten,</seg> <seg n="3.5.3">zendingspredikanten,</seg> <seg n="3.5.4">emeriti en proponenten.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men weet dat hoofdstuk VIII van ord.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">13 door de Synode sterk is omgewerkt,</seg> <seg n="4.2.2">in verband met de nood bij het pastoraat.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Er ontstonden drie nieuwe functies:</seg> <seg n="4.3.2">pastorale medewerkers,</seg> <seg n="4.3.3">hulppredikers en vicarissen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n3" rend="superscript">3</ref> (art. 36-38).</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">En nu wil ik op een belangrijk punt wijzen in verband met de exegese van ord.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">13,</seg> <seg n="4.5.2">art. 40.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">In het ontwerp van onze commissie voor de kerkorde werd voor de bevoegdheden van alle hulppredikanten in art. 36 verwezen naar de ordinanties,</seg> <seg n="4.6.2">waarin deze reeds waren vastgelegd.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dat wil zeggen voor de zendingspredikanten naar ord.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">4,</seg> <seg n="4.8.2">art. 10,</seg> <seg n="4.8.3">al.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">3;</seg> <seg n="4.9.2">voor de emeriti naar ord.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">13,</seg> <seg n="4.10.2">art. 28 en voor de proponenten naar ord.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">7,</seg> <seg n="4.11.2">art. 18,</seg> <seg n="4.11.3">al.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">2. Zo behoefde er alleen nog bijgevoegd te worden dat dienstdoende predikanten als hulppredikant geen ambtelijke vergaderingen mochten leiden.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">En tenslotte dat zij,</seg> <seg n="4.13.2">die het kerkelijk examen hadden afgelegd,</seg> <seg n="4.13.3">ook hulppredikant mochten worden en waartoe zij dan bevoegd waren.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Verder <pb n="593" ed="VW"/>werd in hoofdstuk VIII over bevoegdheden niets gezegd.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Die waren vastgelegd ter plaatse waar dat behoorde,</seg> <seg n="4.15.2">plaatsen,</seg> <seg n="4.15.3">die ik boven heb genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In de kerkorde,</seg> <seg n="5.1.2">zoals de Synode die bij eerste lezing heeft vastgesteld,</seg> <seg n="5.1.3">kon men het daarbij niet laten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Immers hier waren drie nieuwe functies geboren:</seg> <seg n="5.2.2">pastorale medewerkers,</seg> <seg n="5.2.3">hulppredikers en vicarissen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Voor hun bevoegdheden kon men niet verwijzen naar vindplaatsen in andere ordinanties of hoofdstukken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men moest ze zelf regelen,</seg> <seg n="5.4.2">zoals dan ook is geschied (art. 36-38).</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">En nu is dit het verwarrende,</seg> <seg n="6.1.2">dat men zich gedragen heeft alsof men dat ten opzichte van de proponenten en de emeriti ook kon doen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Alsof in de artikelen over de bijstand de eigenlijke plaats was,</seg> <seg n="6.2.2">waar de bevoegdheden ook van deze mensen werden geregeld (art. 39 en 40).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Men schrapte alvast de regeling van de bevoegdheden van de proponent daar,</seg> <seg n="6.3.2">waar zij behoort te staan:</seg> <seg n="6.3.3">in ord.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">7,</seg> <seg n="6.4.2">art. 18,</seg> <seg n="6.4.3">al.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">2 van het ontwerp onzer commissie voor de kerkorde.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En men bracht die over naar ord.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">13,</seg> <seg n="6.7.2">art. 39,</seg> <seg n="6.7.3">nr. 1 van Eerste lezing,</seg> <seg n="6.7.4">waar zij niet hoort.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">En zo deed men nu ook ten opzichte van de emeriti.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Weliswaar liet men art. 28 van ord.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">13 staan.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Men had niet de moed om het te schrappen,</seg> <seg n="7.4.2">zoals bij de proponenten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar men deed alsof het eigenlijk hier thuishoorde en hier definitief werd vastgesteld.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Men bestreed het,</seg> <seg n="7.6.2">zoals collega Visser het noemde,</seg> <seg n="7.6.3">door er die omineuze bepaling <hi rend="italic">de senectute</hi> aan toe te voegen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">consequent ware geweest als men zo ook gedaan had in art. 41 met de dienstdoende predikanten.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Als men de bevoegdheden van dezen ook in hoofdstuk VIII had omschreven,</seg> <seg n="8.2.2">omdat zij ook wel eens als bijstand optreden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar dan zou de dwaasheid zo duidelijk gekroond zijn,</seg> <seg n="8.3.2">dat dit niet ging.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Met de proponent en de emeritus meende men het zich echter te kunnen veroorloven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Men hokte ze in bij de pastorale medewerkers,</seg> <seg n="8.5.2">de hulppredikers,</seg> <seg n="8.5.3">de vicarissen,</seg> <seg n="8.5.4">alsof zij eigenlijk ook bijstand-figuren waren,</seg> <seg n="8.5.5">wier bevoegdheden elders niet goed konden worden bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De proponent en de emeritus als zodanig worden echter niet in hoofdstuk VIII geschapen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij bestaan al lang voordat er een beroep op hun hulp gedaan wordt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hun bevoegdheden horen te staan in de ordinantie over opleiding en in het hoofdstuk over het emeritaat.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In eerste lezing echter werd,</seg> <seg n="9.4.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="9.4.3">de eerste locus geschrapt,</seg> <seg n="9.4.4">de tweede weersproken.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dit verraadt een grove kerkrechtelijke misvatting.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De proponent en de emeritus zijn alg zodanig geen hulpfiguren.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zij bekleden een vrij,</seg> <seg n="9.7.2">geestelijk beroep.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">De proponent begint er mee en de emeritus eindigt er mee.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">En een dienstdoend predikant bekleedt,</seg> <seg n="9.9.2">als hij plaatselijk werkzaam is,</seg> <seg n="9.9.3">ook dit vrije beroep.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hij is tegelijk dominee van de hele kerk.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Dat is de heerlijkheid van het ambt.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Daarom is het een dwaze aanmatiging als men in een reglement op de bijstand de bevoegdheden van deze lieden zou gaan bepalen.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Dat te doen voor de proponent en de emeritus is even grote <pb n="594" ed="VW"/>dwaasheid als wanneer men het zou doen in art. 41 van ord.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">13 voor de dienstdoende predikant.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Een arts,</seg> <seg n="10.1.2">die afgestudeerd is,</seg> <seg n="10.1.3">gaat een vrij beroep uitoefenen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij mag in 't hele land tien miljoen mensen de pols voelen,</seg> <seg n="10.2.2">van de Dollard tot het Zwin.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Natuurlijk is hij wel benoembaar als schoolarts te Winschoten.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En men kan bepalingen maken zoveel als men wil ten opzichte van de aard en de duur van zijn werkzaamheid in die betrekking.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Maar men zal er zich wel voor wachten daarin een clausule op te nemen omtrent de duur van zijn vrij beroep.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ook als hij te Winschoten op 65-jarige leeftijd uit de scholen moet,</seg> <seg n="10.6.2">dan mag hij toch tot zijn dood toe alle Nederlanders de pols voelen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Van zulke dingen schijnt men op het bureau,</seg> <seg n="11.1.2">waar art. 39 en 40 geredigeerd zijn,</seg> <seg n="11.1.3">geen notie te hebben.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Er moet een eind komen aan deze kerkelijke bureaucratie,</seg> <seg n="11.2.2">die zich vergrijpt aan het wezen der kerkelijke waardigheden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit waren de conclusies,</seg> <seg n="12.1.2">waartoe ik kwam nadat coll.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Visser mij had gewezen op het 'en' in art. 40,</seg> <seg n="12.2.2">waardoor de eerste helft van dat artikel wordt tot een bepaling van de bevoegdheden van de emeritus-als-zodanig,</seg> <seg n="12.2.3">alsof hij,</seg> <seg n="12.2.4">evenals de vicaris,</seg> <seg n="12.2.5">naar zijn wezen een hulpfiguur was.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En nadat ik datzelfde 'en' ook had opgemerkt in art. 39 bij de proponent.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ten opzichte van <hi rend="italic">wat er staat</hi> ben ik daardoor in het schuitje van Visser gekomen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De <hi rend="italic">bedoeling</hi> moet ik,</seg> <seg n="12.5.2">zoals ik reeds zei,</seg> <seg n="12.5.3">evengoed als hij afleiden uit wat er staat.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Ik heb aan deze nieuwe artikelen niet meegewerkt.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">En nu ben ik wat die bedoeling betreft ook niet meer gerust.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het schrappen van de bevoegdheden van de proponent in ord.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">7 en de overbrenging daarvan naar hier kan in ieder geval niet hersteld worden door een redactiewijziging van art. 39.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">In verband daarmee vermoed ik dat de redactor in art. 40 ook wel geweten heeft wat hij schreef en dat hij de bepaling 'de senectute' zeer bewust in het eerste deel van art. 40 heeft geplaatst,</seg> <seg n="12.10.2">om art. 28 te verkrachten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Er schuilt achter deze dingen iets vreemds,</seg> <seg n="13.1.2">waarop ik tenslotte nog moet wijzen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De bepalingen 'de senectute' maken de indruk van een zekere achterbaksheid.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er bestaat blijkbaar een zekere zijde,</seg> <seg n="13.3.2">die gebrand is op de senectute-bepalingen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Men krijgt de indruk dat deze 'zijde' de voordeur is uitgegooid en nu door de achterdeur weer probeert binnen te komen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Deze zijde' werkt met wat de Duitsers 'Leisetreter' noemen.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Men leest er gemakkelijk overheen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ik deed dat tot nog toe bij art. 40 ook.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Het hoofdbestuur in zijn <hi rend="italic">Capita Selecta</hi> liet de bedoeling in het midden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Men krijgt de indruk van een opzettelijke onduidelijkheid.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De bepaling de senectute is in eerste lezing met buitengewoon korte en onduidelijke wendingen toegevoegd.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Wat de kortheid betreft wijs ik nog eens op ord.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">1, 16, 4,</seg> <seg n="13.12.2">waar men leest dat ambten,</seg> <seg n="13.12.3">bedieningen en functies,</seg> <seg n="13.12.4">waaraan inkomsten verbonden zijn,</seg> <seg n="13.12.5">op vijfenzestigjarige leeftijd worden neergelegd,</seg> <seg n="13.12.6">"terwijl overigens de <pb n="595" ed="VW"/>leeftijdsgrens van zeventig jaren geldt".</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Deze laatste bepaling kwam in het ontwerp-kerkorde van de commissie niet voor.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">Daardoor worden nu alle ouderlingen,</seg> <seg n="13.14.2">diakenen,</seg> <seg n="13.14.3">commissieleden enz. tot aftreden gedoemd.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Actief deelnemen aan het kerkelijk of geestelijk leven wordt op zeventigjarige leeftijd verboden.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Duizenden en nog eens duizenden worden er door getroffen.</seg></s> <s n="13.17"><seg n="13.17.1">Met een variant op een beroemd woord van Churchill kan men zeggen:</seg> <seg n="13.17.2">"Nooit werden zovelen door zo weinig woorden ten dode opgeschreven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="13.18"><seg n="13.18.1">Zij worden allen gedeponeerd in het massagraf.</seg></s> <s n="13.19"><seg n="13.19.1">Overigens:</seg> <seg n="13.19.2">In die wijd gapende kuil wordt ongeveer alles wat kerkelijke en geestelijke adem heeft neergeschud.</seg></s> <s n="13.20"><seg n="13.20.1">De kerk zou,</seg> <seg n="13.20.2">als dit artikel werd aangenomen,</seg> <seg n="13.20.3">zelfs Hitler hebben overtroffen.</seg></s> <s n="13.21"><seg n="13.21.1">De Nazi's hebben,</seg> <seg n="13.21.2">voor zover ik weet,</seg> <seg n="13.21.3">het leven op zeventigjarige leeftijd nooit verboden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Deze enormiteiten,</seg> <seg n="14.1.2">de opheffing van het vrije geestelijk beroep van de hele predikantenstand,</seg> <seg n="14.1.3">van proponent tot emeritus,</seg> <seg n="14.1.4">en het verbod op het leven,</seg> <seg n="14.1.5">lijken zo voorzichtig mogelijk in het ontwerp-kerkorde te zijn ingevlochten.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men heeft enige tijd nodig om het te ontdekken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De Synode moge op haar hoede zijn!</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wat bovengenoemde opheffing betreft,</seg> <seg n="15.1.2">de emeriti behoeven daartegen niet weerloos te staan.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hun vrij beroep kan hun bij reglementsartikel niet worden afgenomen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Het draagt in zekere zin een character indelebilis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.de-senectute.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En dat ontlenen zij niet aan een kerkorde,</seg> <seg n="15.4.2">allerminst aan een hoofdstuk over hulpdiensten.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De kerkorde constateert het slechts.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is een opdracht,</seg> <seg n="15.6.2">die hun reeds als proponent van hogerhand gewerd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="595" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 27 (juli 1950) nr. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 76.2; zie voor de verdere artikelen hier genoemd mede zowel nr. 79 als nr. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n3" type="end" place="end" n="3"><p>De'Nunspeetse' kerkorde (zie n. 76.2) kende slechts de hulppredikant als bijstand in het pastoraat: Ordinantie 13, art. 35: Bijstand bij het pastorale werk. Het ministerium kan bij de verrichting van het dienstwerk en bij de waarneming daarvan op vacante standplaatsen terzijde worden gestaan door hulppredikanten voor een bepaalde, de duur van vijf jaren niet te boven gaande tijd aangesteld door de kerkeraad onder goedkeuring van het breed moderamen der classicale vergadering. Ord. 13, art. 36: Hulppredikanten. Tot hulppredikant zijn benoembaar dienstdoende predikanten uit een andere gemeente, zendingspredikanten, emeriti predikanten en zij die de bevoegdheid als van een emeritus hebben en kandidaten tot de heilige dienst. Etc. De synode spreekt hierover 13.7.1949, waarna de commissie voor de kerkorde opdracht krijgt tot bewerking van hoofdstuk 8. Het wordt: Art. 35: Bijstand in het pastoraat kan worden verleend door: pastorale medewerkers (art. 36), hulppredikers (art. 37), vicarissen (art. 38), hulppredikanten (art. 39), emeriti predikanten, predikanten met de bevoegdheid van een emeritus (art. 40), dienstdoende predikanten (art. 41). Elk van deze krijgt zijn uitvoerige profilering. Vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.,</hi> p. 517 vv. Het nieuwe ontwerp wordt besproken op 13.8.1949; vgl. <hi rend="italic">Hand. Syn.,</hi> p. 917 vv. Het lijstje van hierboven wordt overgenomen met dit verschil dat 'hulppredikanten' wordt: 'proponenten'. Uiteindelijk verdwijnt deze figuur. Over de vicaris wordt later nog uitvoerig beraad gehouden. De pastorale medewerker mag huisbezoek doen, jeugdwerk en catechese verrichten, alsmede arbeid onder hen, die van het <pb n="596" ed="VW"/>Evangelie zijn vervreemd. De hulpprediker is bevoegd tot Evangelieprediking, dienst der gebeden, leiding van kerkdiensten, kerkelijke bevestiging en inzegening van het huwelijk alsmede samen met de ouderling tot herderlijke zorg, catechese, arbeid onder van het Evangelie vervreemden, medewerking in de geestelijke vorming van de jeugd. De vicaris, over wiens profilering lang gesproken is, wordt toch wel ten principale gezien als een proponent, bevoegd tot alles wat als bevoegdheid van de hulpprediker is vermeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In de definitieve tekst werden 39 en 40: 38 en 39; 41 werd 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">In OBNP.</hi> 27 (juni 1950) nr. 6, p. 7 spreekt het hoofdbestuur als zijn mening uit, dat de grenslegging bij zeventig geheel willekeurig is, dat aan de emeriti de mogelijkheid om hun onvoldoende pensioen wat aan te vullen ontnomen wordt en besluit: "Indien het niet de bedoeling is de emeritaatsrechten te beperken, is dit artikel onjuist geformuleerd."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Winston S. Churchill in het House of Commons op 20,8.1940 over de rol van de Royal Air Force in de 'Battle of Britain': 'Never in the field of human conflict was so much owed by so many to so few." Vgl. War <hi rend="italic">Speeches,</hi> Londen 1946, p. 31 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.de-senectute.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 1.6.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="82" xml:id="noordmans5.oudendag" decls="#bibl-noordmans5.oudendag">
<pb n="596" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Oudendag<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dit is de naam van een pensioen,</seg> <seg n="2.1.2">dat ons op 65-jarige leeftijd wordt toegelegd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hij klinkt,</seg> <seg n="2.2.2">met zijn vinnige naamvals-n in het midden,</seg> <seg n="2.2.3">als het klikken van de klink van een boei,</seg> <seg n="2.2.4">die iemand wordt omgeworpen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik heb daaraan enkele boze herinneringen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zo ongeveer op genoemde leeftijd,</seg> <seg n="2.4.2">omstreeks 1936,</seg> <seg n="2.4.3">zat ik bij een diaken en diens vader,</seg> <seg n="2.4.4">die van mijn ouderdom was.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Opeens zei de diaken,</seg> <seg n="2.5.2">zonder innerlijke noodzaak,</seg> <seg n="2.5.3">maar uit pure overmoed:</seg> <seg n="2.5.4">"Zoals vader en dominee,</seg> <seg n="2.5.5">dan komt de 'oudedag'."</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het waren juist de jaren waarin ik mijn dogmatiek,</seg> <seg n="2.6.2">mijn kerkgeschiedenis en mijn liturgie schreef.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het maakt groot verschil of God iemand begraaft of een diaken.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">God geeft hem de tijd.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Hij mag drie grote,</seg> <seg n="3.3.2">vierkante tijdsblokken op elkaar stapelen,</seg> <seg n="3.3.3">elk van veertig jaren,</seg> <seg n="3.3.4">zoals Mozes.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Eindelijk,</seg> <seg n="3.4.2">als hij met het derde bezig is en al opgeschoten is,</seg> <seg n="3.4.3">dan begraaft God hem.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De diaken echter overvalt iemand in het midden van zijn dagen,</seg> <seg n="3.5.2">ongeveer op de helft van de Mozaïsche tijd,</seg> <seg n="3.5.3">vier jaar vóór het bereiken van de gemiddelde levensduur,</seg> <seg n="3.5.4">vlak na het zgn. moordjaar,</seg> <seg n="3.5.5">als de Boze een greep gedaan heeft in Gods kinderen en God zijn vriendelijk aangezicht ten tweeden male vrolijkheid en licht laat verspreiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dan rekent deze kerkelijke figuur alles wat er volgt <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">voor '</corr></choice>oudendag'.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De rest wordt dan verder op een bureau afgewerkt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De grandioze blokkenrekening is in onze reglementen op de pensioenen <pb n="597" ed="VW"/>geleidelijk in onbruik geraakt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dat heeft merkwaardige gevolgen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het vroegere emeritaatspensioen is in de huidige <hi rend="italic">Generale regeling geheel</hi> geliquideerd;</seg> <seg n="4.3.2">daarin komt uitsluitend het oudendagspensioen voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wij worden niet meer gehonoreerd omdat wij veertig dienstjaren volbracht hebben.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het is zelfs verboden om er meer dan zesendertig in rekening te brengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Met het Mozaïsche getal 40 heeft het kerkelijk diaconaat volledig afgedaan.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Het volgend jaar komen,</seg> <seg n="4.7.2">meen ik,</seg> <seg n="4.7.3">het laatst veertigers boven 65 aan de beurt.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wij worden voortaan gepensioneerd omdat wij een zekere leeftijd bereikt hebben,</seg> <seg n="4.8.2">die hoe langer hoe meer achter ligt bij de gemiddelde leeftijd.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Dan gaat het om de jaren en niet meer om de dienstjaren.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Wij zijn dan geen emeriti of benemeriti de ecclesia;</seg> <seg n="4.10.2">geen uitgedienden,</seg> <seg n="4.10.3">maar oudgedienden.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Ons pensioen is geen verworven loon,</seg> <seg n="4.11.2">maar een ondersteuning <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la Drees.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het merkwaardige is,</seg> <seg n="5.1.2">dat wij alleen nog van de staat emeritaatspensioen genieten.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daar bestaat de 40 jaren rekening nog.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het 'oudendagspensioen' is daar een concessie aan de kerk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het heet ook nog emeritaatspensioen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1"><hi rend="italic">Van Alphen</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n4" rend="superscript">4</ref> geeft dan ook bij het Rijk als algemene regel,</seg> <seg n="5.5.2">dat na volbrachte 40-jarige dienst en na verkregen eervol emeritaat een rijksemeritaatspensioen wordt verleend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Bij de kerk is het juist andersom.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daar bestaat ook nog wel emeritaat wegens volbrachte diensttijd van veertig jaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dat zijn de gevallen waarin de dominee de kerk te vlug af is.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar ook dan heet het pensioen thans naar de oudendag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Er bestaat voor de emeritus maar één soort pensioen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Wie op 63-jarige leeftijd emeritus wordt,</seg> <seg n="6.6.2">wordt op het kerkelijk bureau dan maar tot 65-jarige gepromoveerd.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De kerk wil niet meer wegens <hi rend="italic">dienstja</hi>ren,</seg> <seg n="6.7.2">maar alleen naar jaren pensioneren.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Alles moet naar de <hi rend="italic">oudendag</hi> heten.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daardoor wordt het pastoraat van boven af ingedeukt in plaats van te worden opgericht,</seg> <seg n="6.9.2">in ere of dubbele ere,</seg> <seg n="6.9.3">tot blokkenbouwer.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De toespitsing der reglementen in deze richting heeft geleidelijk plaatsgehad.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In 1926<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n5" rend="superscript">5</ref> maakte het <hi rend="italic">Pensioenfonds</hi> onderscheid tussen emeritaat en oudendag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het eerste betrof de verplichte deelnemers.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Vereiste voor het pensioen was emeritaat bij 40 dienstjaren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">'Oudendag' was voor de vrijwillige deelnemers;</seg> <seg n="7.5.2">enkele groepen van predikanten,</seg> <seg n="7.5.3">o.a. degenen die bij de invoering van het fonds ouder dan 55 jaar waren;</seg> <seg n="7.5.4">en ook <pb n="598" ed="VW"/>kandidaten tot de heilige dienst,</seg> <seg n="7.5.5">die hulpprediker waren.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Hier,</seg> <seg n="7.6.2">op dit zijspoor,</seg> <seg n="7.6.3">waar de kerk vrij spel had,</seg> <seg n="7.6.4">werd de nieuwe idee ingevoerd.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En dit spoor was van meet af bestemd om het hoofdspoor te worden,</seg> <seg n="7.7.2">blijkens artikel 19,</seg> <seg n="7.7.3">waarin stond,</seg> <seg n="7.7.4">dat ook verplichte deelnemers,</seg> <seg n="7.7.5">op of na hun 65e jaar,</seg> <seg n="7.7.6">steeds recht konden krijgen op oudendagspensioen,</seg> <seg n="7.7.7">als ze gelijktijdig hun ambt neerlegden.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">En in die richting werd verder de kerkelijke drang aangewend,</seg> <seg n="7.8.2">moreel en reglementair.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het laatste gebeurde in het <hi rend="italic">Reglement op de predikantsplaatsen van</hi> 1943,</seg> <seg n="8.1.2">als het aanvragen van emeritaat op 65-jarige leeftijd verplicht wordt gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Degenen die nog geen 40 dienstjaren hebben,</seg> <seg n="8.2.2"><hi rend="italic">mogen</hi> dan echter,</seg> <seg n="8.2.3">zolang ze althans geen 70 jaar zijn,</seg> <seg n="8.2.4">hun blok nog afbouwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">In het <hi rend="italic">Reglement op de pensioenen</hi> van 1946,</seg> <seg n="8.3.2">dat onder vigeur van deze bepalingen werd aangenomen,</seg> <seg n="8.3.3">heet het niettemin nog <hi rend="italic">emeritaats-pensioen,</hi></seg> <seg n="8.3.4">ook als het op de 'oudendag' genomen wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1"><hi rend="italic">Oudendags-pensioen</hi> heet het alleen voor de zijspoor-mensen,</seg> <seg n="8.4.2">die geen dienstdoend predikant zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Nu de kerk de predikanten op dit spoor duwt,</seg> <seg n="8.5.2">durft zij aan die daad toch de naam nog niet te geven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men <hi rend="italic">geeft</hi> het pensioen naar de jaren,</seg> <seg n="8.6.2">maar men <hi rend="italic">noemt</hi> het nog naar de dienstjaren.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">- Ook de kerkorde onderscheidt emeritaat wegens dienst</seg> <seg n="8.7.2">- en wegens leeftijd.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar zij noemt het pensioen beide malen naar de dienst en rept niet van de oudendag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Pas in de <hi rend="italic">Generale regeling</hi> raakt dit koekoeksei in het nest der kerk voldragen en heten beide,</seg> <seg n="9.1.2">zowel dat wegens de dienst als dat wegens de jaren,</seg> <seg n="9.1.3">'oudendagspensioen'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing m afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dat sommigen op 65-jarige leeftijd of daarvoor hun diensttijd reeds hebben vervuld,</seg> <seg n="9.2.2">wordt voor iets bijkomstigs gehouden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De belangstelling van de kerkelijke canon gaat thans niet meer naar het emeritaat,</seg> <seg n="9.3.2">maar naar de oudendag.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik sprak in het begin van deze meditatie van een boze herinnering,</seg> <seg n="10.1.2">die voor mij aan het woord 'oudendag' verbonden is.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Er is nog een tweede,</seg> <seg n="10.2.2">die ik wil vastleggen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">In mijn jongste jaren droeg een kleermaker,</seg> <seg n="10.3.2">waarmee ik toen te doen had,</seg> <seg n="10.3.3">die naam.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">- Toen ik bij Jörg,</seg> <seg n="10.4.2">te Utrecht,</seg> <seg n="10.4.3">mijn eerste geklede pak liet aanmeten,</seg> <seg n="10.4.4">verzekerde deze mij,</seg> <seg n="10.4.5">dat het vak boven de Kromme Rijn nog in de kinderschoenen stond.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik kon hem dit toestemmen uit bittere ervaring.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Gezegde Oudendag gebruikte wel de maat,</seg> <seg n="10.6.2">maar zonder mathesis,</seg> <seg n="10.6.3">geheel onexact.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zijn meten was een soort fantasie.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het scheen meer bedoeld om een zo groot mogelijk aantal ellen in zo ruim <pb n="599" ed="VW"/>mogelijke plooien in een pak te verwerken.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Nooit werd zoveel ouderdom om zo weinig jaren gevouwen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hetzelfde zou ik willen zeggen van de <hi rend="italic">Generale regeling voor de predikantspensioenen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.oudendag.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="597" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G.R., art. l.*</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>7.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>P. 541.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Kerkorde, ord. 13, art. 27; G.R., art. 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>G.R., art. 7, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>G.R., art. la.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Art. 17.</p></note>
<pb n="598" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Art. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Additionele artikelen IX.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Art. 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Art. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Ord. 13, art. 26 en 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>G.R., art. 1 en 7.</p></note>
<pb n="599" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 31 (juli/aug. 1954) nr. 718. Nog eenmaal springt N. (hij is reeds ernstig ziek) in de bres voor zijn mede-emeriti. In wezen gaat het uiteraard niet om die irritante term loudendag', maar om de ruimte voor de prediking, het 'kerkelijk' denken. Vgl. voor de inhoud van dit art. ook nr. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. Ps. 97 : 7 (berijming-1773). in brieven aan R. C. G. Troelstra (dd. 12.6 en 31.7.1954), waarin hij reflecteert over zijn eigen 'conditie' ("allereerst ... <choice><sic>exponentvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">exponent van</corr></choice> het leven; daarna pas als een ontbinding") en die van de mens in het wereldgebeuren van die dagen, vermeldt N. dat dit artikel 'Oudendag' juist op zijn 83e verjaardag verscheen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Willem Drees (geb. 1886), politicus, kamerlid SDAP. (later PvdA.), minister Sociale Zaken en premier, bracht in 1947 de Noodwet Ouderdomsvoorziening tot stand (AOW.), waarbij aan iedere Nederlander op 65-jarige leeftijd een staatspensioen werd uitgekeerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">Kerkelijk Handboek,</hi> waarin gegevens hoofdzakelijk m.b.t. standplaatsen van predikanten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 78.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.oudendag.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Als te gedetailleerd-technisch zijn 2 korte OBNP.-art. niet opgenomen, te weten Een <hi rend="italic">spaarpot en Nog eens die spaarpot</hi> 31 (juli/aug. en sept. 1953), nrs. 7/8 en 9.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="83" xml:id="noordmans5.liquidatie" decls="#bibl-noordmans5.liquidatie">
<pb n="600" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Liquidatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.liquidatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Daarmee heb ik het oog op artikel 30 van ordinantie 13 der kerkorde van de Nederlandse Hervormde Kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.liquidatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarin wordt bepaald dat het breed moderamen van een provinciale kerkvergadering een predikant van zijn ambt kan ontheffen,</seg> <seg n="2.2.2">wanneer tegen diens verdere ambtsvervulling ter plaatse of in het algemeen door kerkvisitatoren ernstige bezwaren worden aangevoerd-nietwegenszijnbelijdenis,</seg> <seg n="2.2.3">wandel of leringen</seg> <seg n="2.2.4">- maar wegens kennelijke ongeschiktheid.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Een nadere bepaling van die ongeschiktheid wordt nergens gegeven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het is een van die termen,</seg> <seg n="2.4.2">zoals ze in wetten soms voorkomen,</seg> <seg n="2.4.3">waarbij de uitlegging aan het gezond verstand wordt overgelaten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men zou zelfs kunnen zeggen,</seg> <seg n="2.5.2">dat de kunst van wetgeven bestaat in het vinden van dergelijke begrippen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Hoe minder juristerij zij vereist,</seg> <seg n="2.6.2">hoe beter wet.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Men moet echter wel heel goed opletten in welke samenhang zulke betitelingen voorkomen en uit welke andere verbanden zij streng geweerd moeten blijven.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hier in ord.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">13,</seg> <seg n="3.3.2">op het pastoraat,</seg> <seg n="3.3.3">worden enkele gevallen genoemd waarin een predikant administratief van zijn ambt kan worden losgemaakt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dat heeft met opzicht en tucht (ord.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">11) niets te maken,</seg> <seg n="3.5.2">maar gebeurt bij wijze van bestuurlijke functie.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het eerste vindt plaats als hij emeritaat moet nemen (art. 25 en 27).</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wordt het niet gevraagd,</seg> <seg n="3.7.2">dan wordt het ambtshalve verleend.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">In het tweede geval vraagt een predikant ontheffing van zijn ambt,</seg> <seg n="3.8.2">omdat hij het wil neerleggen (art. 29).</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">En daar sluit nu het derde onmiddellijk bij aan,</seg> <seg n="3.9.2">als een ongeschikte dominee administratief van zijn ambt ontheven wordt,</seg> <seg n="3.9.3">zonder het te vragen (art. 30).</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit laatste heeft met opzicht en tucht evenmin iets te maken als de beide eerste gevallen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Daarom staat het ook hier op deze plaats.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het staat er ten overvloede nog eens duidelijk bij dat het niet gaat om belijdenis,</seg> <seg n="4.3.2">wandel of leringen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dan zou het in ord.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">11 staan,</seg> <seg n="4.5.2">bij het opzicht.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Neen,</seg> <seg n="4.6.2">het gaat hier niet over een morele of over een leerstellige,</seg> <seg n="4.6.3">maar over een natuurlijke gesteldheid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">En daarom wordt de zaak administratief afgedaan.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zoals de predikant 65 wordt,</seg> <seg n="4.8.2">waar geen tien geboden of catechismus iets aan doen kunnen,</seg> <seg n="4.8.3">en zoals een dominee,</seg> <seg n="4.8.4">die zijn ambt wil neerleggen,</seg> <seg n="4.8.5">het eenvoudig gaat neerleggen,</seg> <seg n="4.8.6">zodat de kerk alleen het nakijken heeft</seg> <seg n="4.8.7">- even bruut presenteert zich hier het feit der ongeschiktheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het valt slechts te constateren,</seg> <seg n="5.1.2">meer niet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En daarom staat dit geval hier naast die beide andere.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">En nu kan het wel schijnen alsof het toch nog weer anders is en toch nog een halve tuchtzaak,</seg> <seg n="6.1.2">maar dan breekt die schijn het hele artikel de nek.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De ongeschikte dominee mag nl. voor het moderamen van de provinciale <pb n="601" ed="VW"/>kerkvergadering komen en proberen duidelijk te maken,</seg> <seg n="7.1.2">dat hij wèl geschikt is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En hij kan zich ook nog beroepen op het breed moderamen van de synode.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar als men deze faciliteiten vergelijkt met wat in een tuchtzaak is toegestaan (ord.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">11,</seg> <seg n="7.4.2">art. 7-13 en 14-18),<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.liquidatie.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="7.4.3">dan is het wel duidelijk dat beide procedures niets met elkaar te maken hebben.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Die uit ord.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">13 gaat over een natuurlijke gesteldheid;</seg> <seg n="7.6.2">die uit ord.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">11 gaat over een morele en godsdienstige.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De eerste wordt administratief afgedaan,</seg> <seg n="7.8.2">de tweede regelt een kerkelijke rechtspraak.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De natuurlijke gesteldheden,</seg> <seg n="8.1.2">die volgens art. 30 worden behandeld,</seg> <seg n="8.1.3">moeten dan ook strikt beperkt blijven tot hun eigen terrein.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De ongeschiktheid moet even duidelijk constateerbaar zijn als de 65-jarige leeftijd of het neerleggen van het ambt uit eigen beweging.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het moet lichamelijke of psychische ongeschiktheid blijven,</seg> <seg n="8.3.2">waarover niet veel te redeneren valt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Gaat men daarmee spelen en gaat men ermee in de richting van het opzicht,</seg> <seg n="8.4.2">bijvoorbeeld door karaktereigenschappen en gemeentelijke gesteldheden onder vigeur van art. 30 te brengen,</seg> <seg n="8.4.3">dan wordt er groot onrecht gepleegd.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De zaak loopt dan uit op een liquidatie achter een kerkelijk ijzeren gordijn.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Daarvoor zouden dan die gevallen worden uitgekozen,</seg> <seg n="8.6.2">waarin een predikant in zijn gemeente min of meer vastgelopen is.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Hij komt met zijn rug tegen de muur te staan en bijna iedereen is tegen hem.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Er komen van die gevallen voor.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Ruim 30 jaar geleden was dit het geval met een nobele herder,</seg> <seg n="8.9.2">wijlen Frits Reitsma<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.liquidatie.n4" rend="superscript">4</ref> op een klein dorp in Groningen.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Hij vertelde mij later hoe ze,</seg> <seg n="8.10.2">door wat hij om Gods wil moest doen,</seg> <seg n="8.10.3">tenslotte allemaal tegen hem waren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Een predikant behoort een geschiedenis met zijn gemeente te beleven.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Er ontstaan verhoudingen,</seg> <seg n="9.2.2">die zich min of meer consolideren.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De stukken op het bord staan na enige jaren op een bepaalde manier.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Men kan ze niet op elke willekeurige manier verplaatsen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Er bestaat ook in de pastoraal wat men positie noemt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Er ontstaat enig rumoer rondom de pastor.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Door eigen schuld,</seg> <seg n="9.7.2">maar ook door Gods schuld.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Door eigen karakter en temperament,</seg> <seg n="9.8.2">maar eveneens wegens de eisen van het Evangelie en de gesteldheid der gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu komen een paar heren uit een auto de positie bekijken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Vergeleken met de duur van het spel,</seg> <seg n="10.2.2">heel vluchtig.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En wat de spanning betreft,</seg> <seg n="10.3.2">die er achter zit,</seg> <seg n="10.3.3">heel oppervlakkig.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij vragen een paar stukken te verzetten,</seg> <seg n="10.4.2">zodat de partij remise wordt.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wat de pastor dan natuurlijk weigert.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het zijn deze gevallen,</seg> <seg n="11.1.2">die de kerk in verleiding kunnen brengen,</seg> <seg n="11.1.3">iemand te liquideren.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hier is nu een totaal geïsoleerd mens<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="11.3"><seg n="11.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> is tegen hem.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Geen 'mortaliteit' zal in beweging komen als men hem aanpakt.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Hier behoeft men geen tien jaar te wachten,</seg> <seg n="11.5.2">zoals bij iemand die de fundamenten der kerk heeft aangetast (overg. bep.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">248).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.liquidatie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Hier behoeft opzicht en tucht zelfs niet bij te pas te komen.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dit kan wel administratief.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Men is dan <pb n="602" ed="VW"/>van de ingewikkelde bewijslast en van veel andere rompslomp rondom de rechtspositie van de predikant ontheven.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het opplakken van een etiket is voldoende:</seg> <seg n="11.10.2">ongeschikt!</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="602" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.liquidatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">OBNP.</hi> 29 (7.7.1952) nr, 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.liquidatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Ordinantie 13, artikel 30 is in de loop der jaren tweemaal sterk gewijzigd. De formulering die N. kende was van het begin van de kerkorde, van 1951 dus. Enkele belangrijke bepalingen daaruit luidden:</p><p>1. Het breed moderamen der betrokken provinciale kerkvergadering kan eigener beweging overgaan tot ontheffing van het ambt van de predikant, tegen wiens verdere ambtsvervulling ter plaatse of in het algemeen - anders dan om redenen op zijn belijdenis, wandel of leringen betrekking hebbende - wegens kennelijke ongeschiktheid daartoe door kerkvisitatoren ernstige bezwaren worden aangevoerd en die nochtans niet bereid is zich van zijn gemeente los te maken.</p><p>2. Het breed moderamen der pkv. stelt deze predikant in de gelegenheid zich in zijn vergadering uit te spreken en te verantwoorden en - zo het van oordeel is, dat hij van zijn ambt ontheven moet worden - zich daarnaar te voegen.</p><p>3. Geschiedt dit laatste niet, dan ontheft het breed moderamen hem van zijn ambt en stelt het voor hem, ten laste van de centrale kas voor de traktementen of van een of meer der pensioenkassen der kerk, een wachtregeling vast - .</p><p>6. Van het besluit tot ontheffing kan de predikant zich beroepen op het breed moderamen der synode.</p><p>7. Indien daartoe aanleiding bestaat, kan het breed moderamen der synode een predikant, die ongeschikt is bevonden voor een verdere ambtsbediening, ter plaatse de bevoegdheden als van een emeritus verlenen.</p><p>In 1956 kwam deze regeling op de helling. Allereerst werd er als lid 1 een passage aan toegevoegd, die een mogelijkheid aangaf om een behandeling als overeenkomstig 13.30 te voorkomen, te weten het ambtshalve emeritaat, verleend aan een predikant wegens invaliditeit. Daarmee was bedoeld voortdurende ongeschiktheid wegens ziekte, zwakte, gebrekkigheid van ziel, geest of lichaam. Pas wanneer dergelijke kwalen ontbraken en deze weg dus onbegaanbaar bleek, werd de procedure voortgezet als een 'l 3.30' -procedure. Hierbij gaat het om een zich voegen of anders ontheven worden. Blijkt hieruit, dat het in 13.30 van meet af niet gegaan is om 'lichamelijke of psychische ongeschiktheid' of kwam deze stipulering in 1956 erin tengevolge van protesten als van N. in zijn onderhevig OBNP.-artikel? In 1973 onderging het artikel opnieuw een grondige wijziging. Het heette nu niet langer: ontheffing wegens ongeschiktheid tot het dienstwerk, maar: ontheffing anders dan op eigen verzoek. Nu berusten initiatief en behandeling met betrekking tot deze zaken niet langer bij het breed moderamen van de pkv., maar bij een commissie van zeven leden der kerk door de Generale Synode benoemd, waarvan twee dienstdoend predikant en van de andere vijf twee jurist moeten zijn. De kosten van de doorbetaling zijn nu niet meer ten laste van de algemene kerk maar van de plaatselijke gemeente, Kennelijke ongeschiktheid en invaliditeit worden niet meer genoemd als kenmerken. De eventuele losmaking, die geschiedt door het breed moderamen der provinciale kerkvergadering wordt voorafgegaan door een zorgvuldig geregeld hoor en wederhoor van alle betrokken instanties en van de predikant zelf door de commissie en door een even minutieuze financiële bescherming van de ontheven predikant. Thans wordt de kerkvoogdij van de plaatselijke gemeente grotendeels voor de consequenties aansprakelijk gesteld. De term liquidatie kan uiteraard niet letterlijk worden opgevat: ook onder de oude regeling kon het breed moderamen van de Generale Synode de <pb n="603" ed="VW"/>bevoegdheden als van een emeritus verlenen. In de jongste versie wordt de onthevene geacht het consent tot terugkeer te hebben ontvangen. In de periode 1973-1979 heeft in vijf gevallen een uitspraak van de commissie inhoudende ontheffing plaatsgevonden.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.liquidatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Art. 7.13, 14-18 van ord. 11: Hierin wordt gelegenheid tot verdediging verleend, termijnen worden aangegeven, duidelijke vermelding van bezwaren wordt geëist, bijstand door lidmaten der kerk wordt toegestaan, proces-verbaal van de verklaring wordt opgemaakt, door de predikant te onderschrijven, waarna gelegenheid tot hoger beroep wordt opengesteld. Voorts: mogelijkheden van vernietiging herziening, herstel, broederlijke samensprekingen, tenslotte openstelling van mogelijkheid van terugkeer.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.liquidatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>F. Reitsma (1876-1918), hervormd predikant te Noordwolde, Borculo, Drachten. Vrijzinnig theoloog, socialist, geheelonthouder, die zich inzette voor arbeiders en onkerkelijken. Vgl. <hi rend="italic">BL.,</hi> p. 276.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.liquidatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie n. 86.6.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>D. Confrontatie met Rome</head>
<div type="publication" n="84" xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht" decls="#bibl-noordmans5.het-canonieke-recht">
<pb n="604" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het canonieke recht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Als ik iets ga zeggen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n1" rend="superscript">1</ref> over het canonieke recht,</seg> <seg n="2.1.2">dan wil ik beginnen met nadruk te leggen op de homogeniteit van de Latijnse christenheid.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De vragen,</seg> <seg n="2.2.2">waarover het bij het kerkrecht gaat,</seg> <seg n="2.2.3">leven in de hele westerse kerk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Gemeenschappelijke<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n2" rend="superscript">2</ref> bezinning hieromtrent kan niet anders dan zeer gewenst genoemd worden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De eerste vraag die gesteld moet worden luidt aldus:</seg> <seg n="3.1.2">Is er,</seg> <seg n="3.1.3">naast de zogenaamde normae generales,</seg> <seg n="3.1.4">de regels die de kerk stelt voor het geloof en voor de zeden in-engere-zin,</seg> <seg n="3.1.5">ook nog plaats voor verdere bepalingen omtrent de vormen der christelijke samenleving,</seg> <seg n="3.1.6">al is het dat de afleiding van die laatste uit de Heilige Schrift minder regelrecht is;</seg> <seg n="3.1.7">en welke kracht bezitten die regels dan?</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Is de kerk een stichting van Jezus?</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Heeft de Heer zijn gezag aan de kerk gedelegeerd?</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Of moet de kerk gezien worden als een rechtspersoon,</seg> <seg n="3.4.2">die als zodanig eigen recht kan creëren?</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En wat is dan de verhouding tussen het goddelijk en het menselijk recht?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Of meer algemeen en praktisch:</seg> <seg n="4.1.2">hebben de eerste christenen ook een levensgemeenschap zoeken te vormen of heeft Jezus hun zulk een aardse levensvorm voorgeschreven?</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Komt misschien het geloof in verachting wegens de verwaarlozing van die levensvorm?</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="4.3.2">heeft de kerk een maatschappij te vormen?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onzerzijds bestaat,</seg> <seg n="5.1.2">meen ik,</seg> <seg n="5.1.3">de bereidheid om aan een oecumenisch gesprek over deze dingen mee te doen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is actueler dan ooit en wij kunnen van elkaar leren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Bij ons,</seg> <seg n="5.3.2">protestanten,</seg> <seg n="5.3.3">werd steeds veel aandacht gewijd aan de persoonlijke toeëigening van het heil.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik denk aan het derde boek van Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> en aan de <hi rend="italic">Heidelbergse Catechismus</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wij gaan met ons kerkrecht niet ver buiten de normae generales;<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="5.5.2">buiten de dogmatiek.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Rome let veel meer op de uitdeling van het heil en op degenen die daarin werkzaam zijn.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Men heeft uitgerekend dat in de <hi rend="italic">Codex juris canonici</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f3" rend="superscript">c</ref> slechts 44 canones betrekking hebben op de leken,</seg> <seg n="5.7.2">tegen 379 op de <pb n="605" ed="VW"/>clerus en 200 op de religieuzen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En van die 44 gaan er dan volgens de kenner van het canonieke recht Stutz<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n4" rend="superscript">4</ref> eigenlijk nog 42 af.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">- En nu komt bij ons het apostolaat ook meer naar voren;</seg> <seg n="5.9.2">het <hi rend="italic">brengen</hi> van het Evangelie.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Men hoort van evangelisten,</seg> <seg n="5.10.2">catechisten,</seg> <seg n="5.10.3">vicarissen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="5.10.4">enz.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">- Daartegenover komt bij Rome de toeëigening weer meer in ere,</seg> <seg n="5.11.2">homiletisch,</seg> <seg n="5.11.3">liturgisch en huiselijk.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">De tegenstand van de Reformatie tegen het canonieke recht gaat dan ook niet zozeer over een meer of minder in dit opzicht,</seg> <seg n="5.12.2">maar betreft de aard van de plichten der dienaren.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">De bezwaren die Luther opgaf,</seg> <seg n="5.13.2">toen hij <hi rend="italic">het Corpus juris canonici</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f4" rend="superscript">d</ref> verbrandde,</seg> <seg n="5.13.3">komen hierop neer:</seg></s></p>
<list>
<item><s n="6.1"><seg n="6.1.1">1. dat het canonieke recht zich in de paus heeft geïncorporeerd;</seg></s></item>
<item><s n="7.1"><seg n="7.1.1">2. dat het een soort staatsrecht is geworden.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ook de bezwaren van Calvijn gaan niet tegen een ordening op zichzelf,</seg> <seg n="8.1.2">want Calvijn heeft ook weer aan het canonieke recht gewerkt,</seg> <seg n="8.1.3">te Genève.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij was geschrokken van de onbeschermde positie waarin de Duitse predikanten verkeerden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het presbyterie dat hij instelde was een soort regeringscollege.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De regenten in ons land zagen daarin later soms een nevenregering.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het had ook een rechtsprekende functie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De beide vragen,</seg> <seg n="9.1.2">waarom het in onze tijd weer gaat,</seg> <seg n="9.1.3">zijn deze:</seg></s></p>
<list>
<item><s n="10.1"><seg n="10.1.1">1. hoe moet het apostolaat worden geregeld?</seg></s></item>
<item><s n="11.1"><seg n="11.1.1">2. in hoeverre kunnen kerkelijke canones een politiek en juridisch karakter krijgen?</seg></s></item>
</list>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Sohm heeft met alle geweld ontkend dat er kerkrecht bestaanbaar is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat is een aantrekkelijke stelling,</seg> <seg n="12.2.2">die echter in de praktijk te kort schiet en bovendien aan de staat te veel ruimte laat.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1"><choice><sic>In het jus utrumquee behoeft ook nog geen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40">In het jus utrumque</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f5" rend="superscript">e</ref><choice><sic>In het jus utrumquee behoeft ook nog geen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40"> behoeft ook nog geen</corr></choice> identiteit van het recht op politiek en kerkelijk gebied opgesloten te liggen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij zullen dus,</seg> <seg n="13.1.2">als gereformeerde christenen,</seg> <seg n="13.1.3">meestal geen bezwaar maken tegen de aanwezigheid van een aantal regels buiten het gebied,</seg> <seg n="13.1.4">dat door de normae generales wordt bestreken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij hebben ten doel,</seg> <seg n="13.2.2">de bewerktuiging der kerk te dienen en de verhouding van kerk en staat te regelen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar wel moeten wij onze rooms-katholieke geloofsgenoten vragen,</seg> <seg n="13.3.2">het protest van de Reformatie in zake deze dingen niet te bagatelliseren,</seg> <seg n="13.3.3">of het verschil tot misverstanden te reduceren.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ook wanneer dat,</seg> <seg n="13.4.2">door een overmaat van irenische gezindheid,</seg> <seg n="13.4.3">in bepaalde kringen succes zou kunnen hebben,</seg> <seg n="13.4.4">dan zou toch de dialectiek der werkelijkheid dit resultaat te schande maken.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De Latijnse christenheid wordt bedreigd door gemeenschappelijke gevaren,</seg> <seg n="14.1.2">kerkelijk en staatkundig.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De statische houding der Griekse kerk,</seg> <seg n="14.2.2">deze <pb n="606" ed="VW"/>absoluut-sacramentele levenshouding,</seg> <seg n="14.2.3">oefent bij rooms en protestant beide een sterke bekoring.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wij westerlingen zijn echter samen kinderen des Woords</seg> <seg n="14.3.2">- als men mij goed wil verstaan</seg> <seg n="14.3.3">- al is het dat de prediking door de clerus tijdelijk is veronachtzaamd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De religieuzen hebben haar,</seg> <seg n="14.4.2">vóór Luther,</seg> <seg n="14.4.3">reeds gedeeltelijk overgenomen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wij <hi rend="italic">zijn predikheren</hi> en moeten dat blijven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">En in de tweede plaats dreigt er gemeenschappelijk gevaar in de <choice><sic>politiek. onze samenwerking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">politiek;</corr></choice></seg><choice><sic>politiek. onze samenwerking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"> </corr></choice><seg n="15.1.2"><choice><sic>politiek. onze samenwerking</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">onze samenwerking</corr></choice> in de oorlog was prachtig.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij hebben gemerkt dat de westerse christenheid in bepaalde omstandigheden te hoop loopt en haar gespletenheid vergeet.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar op beide punten,</seg> <seg n="16.1.2">wat de prediking en wat het leven betreft,</seg> <seg n="16.1.3">zou men zich zeer vergissen als men meende de geschiedenis in handen te hebben,</seg> <seg n="16.1.4">omdat men in het bezit is van de organen der onfeilbaarheid.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Onze verwantschap is een historische en zij zal dat ook in de toekomst blijven.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Een eenzijdig verwijt van veranderlijkheid slingeren,</seg> <seg n="17.2.2">zoals Bossuet<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n8" rend="superscript">8</ref> deed,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="17.2.3">helpt daarbij niets.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wie weigert te variëren,</seg> <seg n="17.3.2">zich te bekeren als het Koninkrijk der hemelen nabij komt,</seg> <seg n="17.3.3">valt uit de geschiedenis uit.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit is nu juist het terrein waar de vragen van het canonieke recht liggen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij betreffen de organisatie van de prediking des Evangelies,</seg> <seg n="18.2.2">de successie in het apostolaat,</seg> <seg n="18.2.3">de bewerktuiging der kerk;</seg> <seg n="18.2.4">vragen waar wij,</seg> <seg n="18.2.5">hervormde christenen,</seg> <seg n="18.2.6">ook middenin zitten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En in de tweede plaats de houding,</seg> <seg n="18.3.2">die de kerk tegenover de staat en de oorlog moet aannemen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">De oplossing van zulke vragen is niet academisch;</seg> <seg n="18.4.2">ook niet kerkelijk-academisch,</seg> <seg n="18.4.3">alsof zij eens en voor altijd gegeven was.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Beide vragen kunnen slechts door een volkomen ootmoedige,</seg> <seg n="18.5.2">Christus' regering in haar volste,</seg> <seg n="18.5.3">dagelijkse actualiteit erkennende,</seg> <seg n="18.5.4">de noodzakelijkheid van veranderingen bij zondige mensen volmondig belijdende samenwerking der hele christenheid,</seg> <seg n="18.5.5">nader tot de oplossing worden gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer wij nu de ontwikkeling van het canonieke recht beschouwen,</seg> <seg n="19.1.2">komen wij wel onder de indruk van de moeilijkheden,</seg> <seg n="19.1.3">die er op dit gebied bestaan.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Enerzijds zou ik willen spreken van een hypertrofie van het clericale apparaat.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En anderzijds wordt de aandacht getrokken door het feit,</seg> <seg n="19.3.2">dat tegenover onze presbyteriale kerk nog telkens weer het wachtwoord:</seg> <seg n="19.3.3">geen domineeskerk! wordt uitgegeven.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Er is heel veel licht nodig om hier de juiste weg te vinden.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Enkele lichtpunten vallen er inderdaad op te merken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In de laatste tientallen jaren is er veel aandacht besteed aan de oorsprongen der kerk.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Met name aan de verhouding tussen het charismatische en het ambtelijke element daarin.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">En over 't algemeen is men geneigd,</seg> <seg n="20.4.2">het ambtelijke hoger <pb n="607" ed="VW"/>op te voeren dan vroeger gebeurde.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="20.5.2">de oorsprongen van het canonieke recht worden verder opgeschoven,</seg> <seg n="20.5.3">bijvoorbeeld door Batiffol,</seg> <seg n="20.5.4">doch ook van protestantse zijde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Maar tevens is daarbij ook een en ander meer gewijzigd.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Men is de ambten daardoor meer bijbels gaan zien.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">De joodse of heidense origine wordt in twijfel getrokken.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Het gaat er mee als met de hoofdbegrippen uit de geloofsleer.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Zij zijn als 't ware uit de hemel komen vallen en dus onafleidbaar.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Maar daardoor is dan ook het goddelijk karakter van dit recht versterkt.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De canones komen daardoor dichter bij de normae generales,</seg> <seg n="21.2.2">de bepalingen over geloofs- en zedeleer.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Daarin schuilt een oproep tot hervorming,</seg> <seg n="21.3.2">die door Newman wel tot de rooms-katholieken is doorgedrongen,</seg> <seg n="21.3.3">maar die bij hem ten dele wordt geneutraliseerd door zijn passie voor de geschiedenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Ik ben echter overtuigd dat dit nevenprodukt van deze onderzoekingen,</seg> <seg n="21.4.2">de aanraking met de Schrift en met de hele charismatische sfeer van het oudste christendom van groter invloed is geweest en nog zal zijn dan de versterking van de leer der successie.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het canonieke recht zal in de toekomst meer regels moeten geven voor het leven der heiligen dan voor dat van de clerus.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Er zit een <hi rend="italic">Humanisme Intégral</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f7" rend="superscript">g</ref> in de lucht,</seg> <seg n="21.6.2">dat zeker iets anders<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n12" rend="superscript">12</ref> is dan protestantisme,</seg> <seg n="21.6.3">maar ook dan romanisme.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De huldiging van een aan de staat,</seg> <seg n="21.7.2">met name aan het oude Rome ontleende rechtstheorie,</seg> <seg n="21.7.3">zal er door kunnen worden uitgehold.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het Griekse katholicisme,</seg> <seg n="21.8.2">dat deze verjuridisering en deze centralisatie op een Romeins imperialisme niet heeft meegemaakt,</seg> <seg n="21.8.3">begint een kans te krijgen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Ook achter de tegenstelling Rome-Moskou moet iets van deze wereldhistorische oordelen schuilen.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Het is niet enkel het Griekse sacramentalisme,</seg> <seg n="21.10.2">dat in het geweer komt tegen het Latijnse imperialisme.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Er kan ook een late opstand der Sarmaten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f8" rend="superscript">h</ref> tegen het Romeinse recht mee gemoeid zijn.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Andere zeden,</seg> <seg n="21.12.2">andere rechten.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Daarom acht ik het een lichtpunt dat Rome door al deze dingen tot zelfbezinning wordt gedwongen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En dat is merkbaar.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Dat kost ons zo nu en dan een enkele convertiet.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar ik acht de winst daarmee niet te duur verkregen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1"><choice><sic>Eik teken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Elk teken</corr></choice> dat ook Rome variabel is,</seg> <seg n="22.5.2">is een oecumenisch lichtpunt.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Maar wat heeft dat nu met het canonieke recht te maken?</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Heel veel.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De oude christenheid was een open gemeenschap en het doet vreemd aan,</seg> <seg n="23.3.2">in verband daarmee van <hi rend="italic">recht</hi> te spreken.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Tegenover dit openbreken van het mensenleven al te juridisch te spreken van particulier eigendom;</seg> <seg n="23.4.2">tegenover de verscheidenheid der geestelijke gaven hetzelfde te doen met de bindende<pb n="608" ed="VW"/> macht van de ambten;</seg> <seg n="23.4.3">of tegenover de geestelijke regeermacht der hele gemeente al te exclusief de nadruk te leggen op Petrus' sleutelmacht,</seg> <seg n="23.4.4">lijkt mij niet alleen onhistorisch,</seg> <seg n="23.4.5">maar ook ongeestelijk.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wanneer de Rooms-Katholieke Kerk zichzelf graag een societas perfecta<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f9" rend="superscript">i</ref> noemt,</seg> <seg n="24.1.2">dan begrijp ik dat voor het jaar 1918,</seg> <seg n="24.1.3">toen het canonieke recht uit het Corpus juris werd gesystematiseerd tot de <hi rend="italic">Codex juris canonici en</hi> toen de naam 'societas perfecta' zeker niet zonder een zekere voldoening werd gebruikt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">In de buurt van deze <hi rend="italic">Codex,</hi></seg> <seg n="24.2.2">die de 'efficiency' heeft van een modern wetboek,</seg> <seg n="24.2.3">is hij wel op zijn plaats.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Er valt op te merken dat deze uitdrukking hier een betekenis krijgt,</seg> <seg n="25.1.2">die zij niet overal behoeft te hebben.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">In de afkondigingsbul van de <hi rend="italic">Codex</hi> wordt gezegd,</seg> <seg n="25.2.2">dat de kerk zo door haar stichter is ingericht,</seg> <seg n="25.2.3">dat zij met alle kenmerken is toegerust,</seg> <seg n="25.2.4">die bij een 'societas perfecta',</seg> <seg n="25.2.5">welke dan ook,</seg> <seg n="25.2.6">behoren.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De kerk wordt,</seg> <seg n="25.3.2">met het oog op haar wetboek,</seg> <seg n="25.3.3">met de staat gelijkgesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Deze betekenis behoeft de uitdrukking echter niet altijd te hebben.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Anders klinkt zij,</seg> <seg n="25.5.2">als Leo XIII in zijn encycliek <hi rend="italic">Sapientiae christianae</hi> schrijft,</seg> <seg n="25.5.3">dat Jezus Christus niet alleen maar in 't algemeen volgelingen van zijn leer heeft willen stellen,</seg> <seg n="25.5.4">maar dat Hij ze ook in een 'societas' heeft willen verenigen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Daarom is de kerk</seg> <seg n="25.6.2">- zo gaat hij voort</seg> <seg n="25.6.3">- waarvan Hijzelf het hoofd is,</seg> <seg n="25.6.4">niet alleen een 'perfecta societas',</seg> <seg n="25.6.5">die boven alle andere ver uitsteekt,</seg> <seg n="25.6.6">maar zij is daardoor ook in slagorde geschaard,</seg> <seg n="25.6.7">om voor het heil van het menselijk geslacht te strijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Hier wil de volkomenheid van de gemeenschap dus niet haar gelijkheid aan andere,</seg> <seg n="25.7.2">maar haar enigheid tot uitdrukking brengen.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Ik meen dus dat 'societas perfecta' niet altijd,</seg> <seg n="25.8.2">zoals Sohm wil,</seg> <seg n="25.8.3">een <hi rend="italic">staatachtig</hi> lichaam behoeft te betekenen.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het kan ook blijven bij wat Pius IX zei,</seg> <seg n="25.9.2">namelijk dat de kerk door Christus niet ongeordend of zonder verschijningsvorm (inordinata vel informis) is achtergelaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wel herinnert deze veel gebruikte en door Rome geliefde term aan een groot gevaar dat de Latijnse kerk loopt bij haar herderlijk werk.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Ik sprak er over in verband met de openheid van de gemeenschap der eerste christenen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Er is enige afstand tussen deze laatste en de geslotenheid van de societas en de <hi rend="italic">Codex</hi> van 1918,</seg> <seg n="26.3.2">met haar staatachtige perfectie.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De pastorale gemeenschap der eerste christenen is ook een societas.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Eén herder en één kudde.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar deze steekt nu inderdaad,</seg> <seg n="27.3.2">zoals Leo XIII wilde,</seg> <seg n="27.3.3">ver boven alle andere uit.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Zij lijkt weinig op een aardse staat.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">De verhouding van Christus tot de heiligen der eerste gemeenten is ook inderdaad een <hi rend="italic">gemeenschap der heiligen</hi> en daarin bestaat haar eigenaardige,</seg> <seg n="27.5.2">unieke perfectie.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het woord <hi rend="italic">recht</hi> valt er wat vreemd tussen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Daarin heeft Sohm gelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <pb n="609" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="27.8"><seg n="27.8.1">En nu weet ik wel dat dit niet zo gebleven is en dat de gemeente uit de Handelingen en de Brieven eigenlijk een geloofsartikel is.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Zij staat ook nog in de bijbel.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar het is toch ook niet aan te raden,</seg> <seg n="27.10.2">de <hi rend="italic">algemene regels</hi> voor het geloof en de zeden (normae generales) pro memorie in het eerste boek van een kerkorde op te bergen om dan in de volgende vier staatachtig te werk te gaan,</seg> <seg n="27.10.3">omdat men graag in die laatste zin een 'societas perfecta' wil zijn.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">De <hi rend="italic">Codex</hi> doet dat,</seg> <seg n="27.11.2">als hij zich daar bedient van de indelingen van het Romeinse recht.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">De kerkelijke wetgever vergeet dan dat er tweeërlei staat is,</seg> <seg n="27.12.2">met tweeërlei liefde.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">In de ene staat de mens voorop</seg> <seg n="27.13.2">- volgens Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="27.13.3">- in de andere doet God dat.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">En dat geeft tweeërlei recht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Als men van dit gezichtspunt uit de twintig christelijke eeuwen overziet,</seg> <seg n="28.1.2">kan men het tot op zekere hoogte billijken,</seg> <seg n="28.1.3">als Sohm van geen kerkrecht wil weten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij ziet in dit opzicht de twaalfde eeuw als époque-makend omdat toen in het kerkrecht de overlevering gedaan kreeg en het pausdom met het instrument van een staatachtig Corpus juris canonici een wereldheerschappij ging vestigen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men kan dan zeggen dat het Vaticaanse concilie in 1870<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n18" rend="superscript">18</ref> de voltooiing gebracht heeft en dat de <hi rend="italic">Codexjuris canonici</hi> van 1918 deze voltooiing heeft vastgelegd.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Stutz,</seg> <seg n="28.4.2">de bekende protestantse canonicus,</seg> <seg n="28.4.3">heeft dan ook de inhoud van de <hi rend="italic">Codex</hi> Vaticaans kerkrecht genoemd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="28.4.4">omdat de geest van dit concilie er uit spreekt en omdat met de wensen van het concilie op zoveel punten rekening is gehouden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Men zou,</seg> <seg n="28.5.2">als de naam niet reeds elders vergeven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n20" rend="superscript">20</ref> was,</seg> <seg n="28.5.3">van een Codex Vaticanus kunnen spreken.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Op de afstand tussen dit eindpunt en het begin wilde ik de aandacht vestigen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Er is reeds een opmerkelijk kwantitatief onderscheid tussen de 4 canones uit Handelingen 15<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n21" rend="superscript">21</ref> en de 2414 van de <hi rend="italic">Codex.</hi></seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">En dan is het nog zeer waarschijnlijk dat Paulus,</seg> <seg n="29.3.2">met zijn apostolische geest,</seg> <seg n="29.3.3">reeds de vlucht heeft genomen voor deze eerste vier en een nieuw zendingsterrein heeft opgezocht,</seg> <seg n="29.3.4">buiten het geldingsgebied daarvan.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Daarom vind ik het niet zo verwonderlijk dat een Paulus redivivus een Corpus,</seg> <seg n="29.4.2">waarin het getal reeds naar 2414 begon te lopen,</seg> <seg n="29.4.3">in het vuur heeft verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik railleer eigenlijk niet en als ik het een beetje doe,</seg> <seg n="30.1.2">doe ik het ook met onze eigen kerkelijke wetten.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Onze moeilijkheden zijn de moeilijkheden van alle Latijnse christenen.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De hele westerse kerk is pastoraal van aanleg.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Bij ons zijn niet alleen de koningen herders der volkeren,</seg> <seg n="30.4.2">zoals bij Homerus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="30.4.3">maar ook de kerkelijke overheden.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Wij kunnen de gemeente niet geheel ongeordend en zonder uiterlijke verschijningsvorm denken.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dat heeft Pius IX terecht gezegd.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wij kennen geen eigenlijke landskerken,</seg> <seg n="30.7.2">zoals het Oosten,</seg> <seg n="30.7.3">maar een wereldkerk.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Maar wij hebben een omineuze ontmoeting beleefd.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wij zijn tot uitbreiding<pb n="610" ed="VW"/> gekomen rondom het imperiale Rome en onder de invloed van een monumentaal corpus juris.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ook de protestanten weten te spreken van de zuiging die daarvan uitgaat.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Ook wij komen voor ons kerkrecht wel eens bij juristen terecht en onze wetboeken lopen het gevaar te dik te worden.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Buiten de vaak pro memorie uitgetrokken normae generales wordt het recht Gods maar al te gemakkelijk tot menselijk recht.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Wij moeten altijd weer terug tot het waarlijk canonieke recht,</seg> <seg n="31.6.2">hetwelk is Gods Woord.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Wij zitten met de leertucht,</seg> <seg n="31.7.2">dat wil</seg> <seg n="31.7.3">- volgens Sohm</seg> <seg n="31.7.4">- zeggen:</seg> <seg n="31.7.5">met het kerkrecht zelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">En Rome dan,</seg> <seg n="32.1.2">dat een zo groot deel der christenheid als daar bijvoorbeeld zijn <hi rend="italic">alle protestanten</hi> volgens de <hi rend="italic">Codex</hi> als geëxcommuniceerden moet beschouwen</seg> <seg n="32.1.3">- zij het dan als getolereerde geëxcommuniceerden<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="32.1.4">- Rome dat,</seg> <seg n="32.1.5">mede om moeilijkheden te ontgaan,</seg> <seg n="32.1.6">ook een automatische excommunicatie gebruikt;</seg> <seg n="32.1.7">Rome dat,</seg> <seg n="32.1.8">al zou het eigenlijk wel willen,</seg> <seg n="32.1.9">geen officieel oecumenisch gesprek kan voeren met oprechte belijders van Jezus Christus,</seg> <seg n="32.1.10">Rome lijdt onder zijn eigen perfectie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Het kon beter een wat minder gesloten gemeenschap zijn,</seg> <seg n="32.2.2">minder staatachtig,</seg> <seg n="32.2.3">meer lijkend op een open kudde van heiligen,</seg> <seg n="32.2.4">dan zo door zijn kerkrecht gehinderd te worden.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het lichtpunt dat ik opmerkte is dan ook,</seg> <seg n="33.1.2">dat bovengenoemde historische onderzoekingen de stoot hebben gegeven tot een beweging in die kerk,</seg> <seg n="33.1.3">waardoor haar rechtssysteem ondergraven wordt.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Een jagen naar een gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">De religieuzen konden de clerus toch nog wel eens de baas worden.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De <hi rend="italic">Codex</hi> kan ook nog wel eens verbrand worden evenals het Corpus.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze <hi rend="italic">Codex,</hi></seg> <seg n="34.1.2">het geperfectioneerde instrument in handen van een in 1870 geperfectioneerde societas,</seg> <seg n="34.1.3">is een topprestatie.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Maar daarom ook een afsluiting.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Van hier af kan Rome alleen nog maar terug.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Met die macht en dat recht zal men het ook van de Sarmaten niet winnen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Daarvoor zijn Woord en Geest nodig.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het zwaard des Geestes is het Woord.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">En Rome is in beginsel ook een woordkerk,</seg> <seg n="35.2.2">een pastorale woordkerk.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ook het sacrament heeft bij Rome een woordkarakter. 't Is geen schouwspel maar prediking.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Daarom geloof ik niet dat Rome veroordeeld is over haar eigen perfectie te vallen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Ik geloof niet dat het de volharding der heiligen als koppigheid der heiligen zal opvatten en er bij zal blijven dat het de énige is,</seg> <seg n="35.5.2">die niet terug kan;</seg> <seg n="35.5.3">dat het met menselijk recht tot een goddelijk einde kan komen;</seg> <seg n="35.5.4">dat het zich niet behoeft te bekeren,</seg> <seg n="35.5.5">telkens als het Koninkrijk der hemelen naderbij komt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Ik geloof dat Rome na 1918 slechts één weg voor zich heeft:</seg> <seg n="35.6.2">de terugweg naar de societas imperfecta pastoralis en naar de rechten van Gods Woord.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Alle door mensen gemaakte rechten zal het aan God moeten teruggeven.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Dat geldt trouwens evengoed van ons.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Alleen wie alles verkoopt wat hij <pb n="611" ed="VW"/>heeft,</seg> <seg n="35.9.2">zal de schat van het koninkrijk Gods delven (Mt. 13 : 44).</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Ik geloof intussen ook niet dat de juridische ontwikkeling van het papaal systeem sedert de twaalfde eeuw,</seg> <seg n="35.10.2">en de bekroning daarvan door het Vaticanum en <hi rend="italic">de Codex,</hi></seg> <seg n="35.10.3">praktisch geleid hebben tot een geestelijke tirannie binnen de kerk.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Misschien is dat in de negentiende eeuw in onze kerk wel eens erger geweest.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Een episcopaat stelsel is in vele opzichten humaner dan een synodaal systeem.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">En ook wat de leer betreft,</seg> <seg n="35.13.2">de kathedrale uitspraken,</seg> <seg n="35.13.3">daarmee loopt het ook zo'n vaart niet.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">Er zijn heel wat zekeringen aangebracht en de onfeilbare interpretatie stelt de curie in staat,</seg> <seg n="35.14.2">ieder Schriftwoord,</seg> <seg n="35.14.3">iedere traditie en ook haar eigen uitspraken in de hand te houden.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Uit een oogpunt van leiding kan men dit kerkrecht gerust ideaal noemen.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Praktisch werkt het soms als een parlementair stelsel.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Het tot stand komen van de <hi rend="italic">Codex</hi> bijvoorbeeld kan,</seg> <seg n="35.17.2">uit een oogpunt van wetgeving,</seg> <seg n="35.17.3">daarvan als een prachtig voorbeeld dienen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Op die wijze wordt de strakke centralisatie in vele gevallen geneutraliseerd.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Bovendien zijn rooms-katholieken in een in meerderheid protestants land,</seg> <seg n="36.2.2">kerkrechtelijk ook dikwijls half-protestants.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Omstreeks 1800 waren zij het bijna geheel.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar er zijn andere tijden en andere plaatsen en dan wordt de <hi rend="italic">Codex</hi> actief.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Ik moet thans nog iets zeggen over het tweede punt,</seg> <seg n="38.1.2">dat ik als wezenlijk aan de orde stelde,</seg> <seg n="38.1.3">nl. dat het canonieke recht tot <hi rend="italic">staatachtige bemoeiing</hi> met andersdenkenden leiden kan.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ik zal daarover thans niet veel zeggen,</seg> <seg n="38.2.2">omdat deze dingen 't vorige jaar besproken zijn.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Ik las de voordracht van prof. Van Melsen in <hi rend="italic">Wending</hi> en een artikel van prof. Pauwels in het januarinummer 1949 van <hi rend="italic">Het Schild.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Er is een tijd geweest dat het er naar uitzag dat de kerk de functies van de staat zou overnemen en dat,</seg> <seg n="39.1.2">met het Romeinse heidendom,</seg> <seg n="39.1.3">ook de staat tot een antiquiteit zou worden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Dat was toen Ambrosius met Symmachus polemiseerde over het altaar van Victoria<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n25" rend="superscript">25</ref> en toen Augustinus zijn <hi rend="italic">De Civitate</hi> schreef,</seg> <seg n="39.2.2">met de beroemde paragraaf over de roversstaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Deze droom is vervlogen,</seg> <seg n="39.3.2">maar formeel en materieel is hij toch <hi rend="italic">eerst</hi> begonnen met zich te consolideren.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het corpus christianum der middeleeuwen is een compromis.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Dan komt de Renaissance met de herleving van de antieke staat en de Reformatie met haar beroep op de geestelijke vrijheid.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Thans kan men de dingen zo zien alsof er een conflict gekomen is tussen de <hi rend="italic">moderne</hi> roversstaat en de christelijke vrijheid.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">De hele Latijnse christenheid heeft maar één keuze en zij heeft die gedaan.</seg></s> <pb n="612" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="39.8"><seg n="39.8.1">De gedachte of,</seg> <seg n="39.8.2">en de overweging in hoeverre nu,</seg> <seg n="39.8.3">daartussendoor en op geschikte plaatsen en op gunstige tijdstippen,</seg> <seg n="39.8.4">bijvoorbeeld bij een eventuele meerderheid der roomsen in het klassieke land der politieke tolerantie,</seg> <seg n="39.8.5">Nederland,</seg> <seg n="39.8.6">Rome zijn partner in de strijd tegen de roversstaat in de flank zou kunnen vallen;</seg> <seg n="39.8.7">en de casuïstische berekening,</seg> <seg n="39.8.8">hoever het daarbij vermoedelijk zou willen en moeten gaan,</seg> <seg n="39.8.9">volgens de <hi rend="italic">Codex juris canonici</hi> die overweging heeft iets zo revolterends,</seg> <seg n="39.8.10">dat ik niet in staat ben,</seg> <seg n="39.8.11">daaraan acquo animo deel te nemen.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Het moet het canonieke recht ook naar die zijde met het Evangelie confronteren.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Topprestaties op dit gebied zijn al veel vroeger geleverd dan op het stuk van pauselijk imperialisme in 1870 en 1918.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Rome is daar al veel langer op de terugweg.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Philips II en Lodewijk XIV waren hier de uitlopers.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Ik kan mij niet voorstellen dat iemand lust heeft,</seg> <seg n="39.13.2">om maar met een half oog daarnaar om te zien.</seg></s> <s n="39.14"><seg n="39.14.1">De mogelijkheid dat niet de totalitaire staat,</seg> <seg n="39.14.2">maar uitgerekend onze Latijnse<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n27" rend="superscript">27</ref> medechristenen,</seg> <seg n="39.14.3">met hun pastorale grondbeginselen en hun verlangen naar een gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="39.14.4">politieke middelen zouden te baat nemen om onze vrijheid te knotten</seg> <seg n="39.14.5">- daarover ga ik geen overwegingen opstellen.</seg></s> <s n="39.15"><seg n="39.15.1">Daartegen past eigenlijk geen verweer met woorden.</seg></s> <s n="39.16"><seg n="39.16.1">Dat zou schelden worden.</seg></s> <s n="39.17"><seg n="39.17.1">Alleen felle daden zouden het antwoord kunnen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Felheid in woorden is er trouwens ook reeds.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ik denk aan wat Barth</seg> <seg n="40.2.2">- ik meen te Amsterdam</seg> <seg n="40.2.3">- over Rome en Moskou zeide:</seg> <seg n="40.2.4">Moskou ging voorbij,</seg> <seg n="40.2.5">Rome bleef.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Ik wijs op de uitlating van dr. Miskotte:</seg> <seg n="40.3.2">Vechten of het land verlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Dr. De Vos liet in zijn Groninger rede over <hi rend="italic">Tolerantie</hi> het woord 'burgeroorlog' vallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Ik wijs verder op een recente uitlating van Niemöller,</seg> <seg n="40.5.2">die een verenigd Duitsland onder Moskou onder een zekere gezichtshoek preferabel vond boven een gehalveerd land onder Rome.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Wij hebben ons over die uitspraak verbaasd.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Maar men schenke er volledige aandacht aan.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Hier merkt men de aanwezigheid van een latente spanning,</seg> <seg n="40.8.2">die voor de toekomst van Europa van grote betekenis kan worden.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Rome moet de spankracht van de protestantse geest niet onderschatten.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Ik denk aan een brief,</seg> <seg n="40.10.2">die ik 't vorig jaar aan prof. Van der Leeuw schreef,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n32" rend="superscript">32</ref></seg> <seg n="40.10.3">toen ik het stuk van prof. Pauwels<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n33" rend="superscript">33</ref> gelezen had.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Het is inderdaad voor ons niet te harden als wij canonistische overwegingen moeten aanhoren,</seg> <seg n="40.11.2">bovenal als zij met de bekende gemoedelijkheid worden voorgedragen,</seg> <seg n="40.11.3">waarbij wordt nagegaan welke gevolgen de,</seg> <seg n="40.11.4">naar men zegt,</seg> <seg n="40.11.5">geleide gezinsvermeerdering in Brabant wel eens zou kunnen en moeten hebben voor onze vrijheid.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Wanneer men dit grootste godsgeschenk,</seg> <seg n="40.12.2">dat nog aan de Latijnse christenheid gelaten blijft,</seg> <seg n="40.12.3">ziet blootgesteld aan de bedenkingen van een canonicus.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Dat er gezinsvermeerdering bestaat,</seg> <seg n="40.13.2">wisten wij wel.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Dat dat een grote zegen kan zijn,</seg> <seg n="40.14.2">ook.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Maar dat dit zulke gevolgen zou kunnen of moeten hebben,</seg> <seg n="40.15.2">aan die gedachte waren wij reeds enige eeuwen ontwend.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Wanneer deze stukken van het canonieke recht niet grondig als <pb n="613" ed="VW"/>verouderd worden uitgeschakeld,</seg> <seg n="40.16.2">zal ieder gesprek onder bijgedachten moeten lijden.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Anton van Duinkerken is onlangs aan dit bezwaar zeer ver tegemoetgekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">De moeilijkheid is echter dat men in het canonieke recht niet alleen een automatische excommunicatie kent,</seg> <seg n="40.18.2">maar ook een automatisch vrijblijven.</seg></s> <s n="40.19"><seg n="40.19.1">Prof. Pauwels was zo frank,</seg> <seg n="40.19.2">dat hij dat aan het slot van zijn artikel nog even memoreerde.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Bedoelde felheid onzerzijds</seg> <seg n="41.1.2">- en niet alleen in woorden</seg> <seg n="41.1.3">- zou er reeds zijn als het processieverbod<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n35" rend="superscript">35</ref> werd opgeheven.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Een optocht van goden langs de straat is alleen op zijn plaats in een staat,</seg> <seg n="41.2.2">waar het heidendom officiële godsdienst is.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Er niet aan meedoen wordt dan ook met de dood gestraft,</seg> <seg n="41.3.2">zoals de eerste christenen hebben gemerkt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Bij het moderne heidendom is dit weer het geval.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De straat was de kerk van het nationaal-socialisme.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ik denk aan de V-dag,</seg> <seg n="41.6.2">met zijn kalk op wegen,</seg> <seg n="41.6.3">deuren en ramen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.het-canonieke-recht.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Toen merkte men wat het betekent als de goden op straat komen.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">En wat de daarmee verbonden intolerantie is.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">In 1940 of 1941 heeft een hoofdartikel in de <hi rend="italic">Nieuwe Rotterdamse Courant</hi> deze betekenis van de straat voor de nationaal-socialist eens met duivels leedvermaak uiteengezet voor ons bezet land.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Dat nu een christelijke kerk,</seg> <seg n="42.1.2">op zulk een aangelegen punt,</seg> <seg n="42.1.3">een staats- en straatsbeschouwing zou moeten vasthouden,</seg> <seg n="42.1.4">die in het antieke en in het moderne heidendom zulke infernale parallellen heeft,</seg> <seg n="42.1.5">wil er bij mij niet in.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het oecumenische gesprek en de katholieke geest vragen,</seg> <seg n="42.2.2">dat men zulke stukken canoniek recht met wortel en tak uitrukt.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dit behoren niet de ergernissen te zijn,</seg> <seg n="42.3.2">die door Jezus op aarde komen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ik moet eindigen.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Men zegge niet te spoedig dat er venijn in de staart van mijn voordracht zit.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Ik zeg deze dingen als een goed katholiek.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Ik mag ook wel een Brabander.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="604" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Voordracht, gehouden op een bijeenkomst van rooms-katholieken en protestanten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Het r.-k. kerkrecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Het in 1918 van kracht geworden wetboek, waarin het canon recht systematisch is geordend.</p></note>
<pb n="605" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Meer traditioneel geordend wetboek voor het r.-k. kerkrecht, zoals dat gold vóór 1918.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Het tweeërlei recht, kerkelijk en staatkundig, zoals dat in de middeleeuwen van kracht was.</p></note>
<pb n="606" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Bossuet schreef een Histoire des Variations, waarin de geschiedenis van het protestantisme behandeld werd.</p></note>
<pb n="607" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Titel van een boek van Jacques Maritain (Parijs, 1936), waarin een herstel van de middeleeuwse samenleving wordt bepleit, maar dan minder sacraal.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Sarmatië was onder de Romeinse keizers de naam voor Oost-Europa, buiten het Rijk.</p></note>
<pb n="608" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Een gemeenschap, die ook wat haar vorm betreft af is.</p></note>
<pb n="609" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">De Civitate</hi> 14, 28.</p></note>
<pb n="611" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Prof. dr. A. van Melsen, Reflecties van eentwintigste-eeuwse Nederlandse katholiek over de tolerantie, Wending</hi> 4 (1949/1950), p. 239-253; prof. dr. C. F. Pauwels OP.: <hi rend="italic">Godsdienstvrijheid en gewetensvrijheid, Het Schild</hi> 26 (jan. 1949) nr. 7, p. 145 vv.</p></note>
<pb n="613" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">Wending 5</hi> (april 1950) nr. 2. Voordracht op een bijeenkomst van rooms-katholieken en protestanten in <choice><sic>april1950</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">april 1950</corr></choice>. In <hi rend="italic">Gestalte en Geest IV. Paulus komt en Petrus gaat</hi> trekt N. de hier aangezette lijn door, met name in zijn beschouwingen over Rome; zie VW., dl. 8, p. 440-444.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Dit was een kring, opgericht in 1931 door G. Brom en G. van der Leeuw, waarvan behalve N. o.a. deel uitmaakten: J. N. Bakhuizen van den Brink en A. G. M. van Melsen (voorzitters gedurende een tijd); voorts W. den Boer, W. F. Dankbaar, H. Fortmann, W. Grossouw, G. P. Kreling OP., P. A. van Leeuwen OFM., H. van der Linde, J. Loeff, K. H. Miskotte, W. Pompe. Zie J. P. Kreling OP., <hi rend="italic">Het Goddelijk geheim,</hi> Kampen 1979, p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Voor <choice><sic>lnst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Inst</corr></choice>., boek III, zie het opschrift, waarin gesproken wordt over het verkrijgen van de genade met de vruchten en de werkingen daarvan; voor <hi rend="italic">HC.,</hi> zie o.a. zondag 1 met het kenmerkende woord 'troost'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Ulrich Stutz <choice><sic>(1 838</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1838</corr></choice>-1938), hoogleraar kerkrecht o.a. te Berlijn. Schrijver van <hi rend="italic">Der Geist des Codex Juris Canonici, Kirchenrechtliche Verhandlungen,</hi> afl. 92 v., Stuttgart 1918.</p><p><pb n="614" ed="VW"/>Kenner canonieke recht; paste de methode van de historische rechtsschool en van de moderne geschiedeniswetenschap toe op de studie van het kerkrecht. Pleitte voor de geschiedenis van het kerkrecht als zelfstandige wetenschap. Wees op betekenis van de 'eigenkerk' (de 'stichting', met 'patronaatsrecht', zie ons nr. 3).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Evangelist. Vgl. ord. 4 art. 3 te weten evangelisten, die werken in het kader van kerk en Israël; ook waren er evangelisten (vgl. ord. 4 art. 27) die werkten in het kader van de Evangelieverbreiding en die hun opleiding kregen aan het Instituut 'Kerk en Wereld'; men kon ook evangelist zijn zonder in een kerkelijke bediening te staan. In elk der gevallen was een kerkelijke opleiding nodig, waarvoor een generale regeling voorschriften gaf. - Catecheet. Vgl. ord. 9 III art. 9-11 te weten een bediening tot onderricht in bijbel en geloof der kerk, waarvoor de kerk opleidt volgens een generale regeling, die eindigt met beantwoording van vragen en het verkrijgen van een testimonium. - Vicaris. Vgl. ord. 13 art. 38 te weten een bediening als bijstand in het pastoraat voor hen die het colloquium hebben afgelegd. Zie ook n. 81.3.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie de lezing <hi rend="italic">Kerkorde</hi> (1937) nr. 55, p. 372, 381: Kerkorde ter wille van de prediking. Vgl. ook even later (mogelijk mede denkend aan gastheer Kreling OP.): 'Wij zijn predikheren. .</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 56<hi rend="superscript">2</hi>.5.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Het door B. aangehangen Gallicanisme (zie n. 30.20) kon zowel hemzelf nopen tot toenadering tot de protestanten als koning Lodewijk <choice><sic>X1V- in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">XIV - in</corr></choice> zijn wedijver met de paus tot hun uitdrijving. Vgl. <hi rend="italic">HK.,</hi> dl. 2, p. 249; A. A. van Schelven, <hi rend="italic">Het Calvinisme gedurende zijn bloeitijd,</hi> Genève-Frankrijk, Amsterdam 1943, p. 235 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Ad 'prediking des Evangelies': m.n. de vraag naar de politieke strekking van de prediking. Vgl. Nadere verklaring gevoegd bij de kanselboodschap van de generale synode der NHK. dd. 23.5.1948 over het communisme, getiteld: <hi rend="italic">Prediking en politiek. Vgl. Documenten der NHK.,</hi> p. 55 vv. - Ad 'successie in het apostolaat': vgl. het optreden van de groep 'Hervorming en katholiciteit', zie ook n. 86.4. - Ad 'bewerktuiging der kerk': in verband met de nieuwe kerkorde, die toen bijna voltooid en aangenomen was, vgl. met name de vraag naar het ambt van ouderling-kerkvoogd en de bediening van de vicaris.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Voor Batiffol zie n. 561. 10; 55.37. Voor 'protestantse <hi rend="italic">zijde 'Liturgische Kring</hi> (G. van der Leeuw), zie n. 86.4 en <hi rend="italic">Hervorming en Catholiciteit</hi> (J. N. Bakhuizen van den Brink); maar ook reeds (in gereformeerde context) Th. L. Haitjema in <hi rend="italic">Hoogkerkelijk Protestantisme,</hi> Wageningen 1923 en in <hi rend="italic">De gebondenheid van prediking en sacramentsbediening aan het ambt, in Het erfgoed der Hervorming,</hi> Wageningen 1939, p. 128-144.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl, o.a. Newmans uitspraak: 'to be deep in history is to cease to be a protestant'. Vgl. zijn <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian doctrine,</hi> ed. Longmans <choice><sic>(1 878</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1878</corr></choice>), p. 8; vgl. N.' opstel <hi rend="italic">Newman en de historie, in Geschiedenis,</hi> een bundel studies over de zin der geschiedenis, opgedragen aan prof. dr. W.J. Aalders, Assen 1944, p. 193. Zie VW., dl. 8, p.361,363,473.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Jacques Maritain (1882-1973), Frans wijsgeer, oorspronkelijk vrijzinnig protestant, kwam onder invloed van Bergson (metafysica), werd rooms-katholiek en aanhanger van het thomisme. Gaat uit van een natuurlijke zijnsintuïtie, die ten grondslag ligt aan de samenhang van alle leven, ook van de wetenschappen.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Pius IX had met zijn leerbeslissingen met name terzake van de hiërarchie hercodificatie van het <hi rend="italic">Corpus Iuris</hi> geürgeerd. Leo XIII had er een begin mee gemaakt. Pius X in zijn Motu proprioarduum <hi rend="italic">sane munus</hi> (16.3.1904) zette de beslissende stap (vgl. zijn devies: omnia instaurare in Christo). Op Pinksteren 1918 kondigde Benedictus XV de geldigheid van de <hi rend="italic">Codex</hi> af met de <hi rend="italic">Constitutie Providentissima mater ecclesia.</hi> Na deze aanhef volgen de woorden: ita a conditore Christo constituta, ut omnibus instructa esset notis quae cuilibet <choice><sic>perfectac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">perfectae</corr></choice> societati congruunt. Vgl. L. Bender OP., <hi rend="italic">Kerkelijk recht en wetgeving,</hi> in <hi rend="italic">De Katholieke kerk,</hi> dl. 2, Kortrijk en Utrecht z.j., p. 247: "Daarom heeft zij een <pb n="615" ed="VW"/>wetgeving, gemaakt door hen, die de bestuursmacht uitoefenen... In deze is er geen onderscheid tussen de kerk als maatschappij en de staten als maatschappijen."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n14" type="end" place="end" n="14"><p>'Ut castrorum acies ordinata.'- Wie Leo XIII (Vincenzo G. Pecci, 1813-1903) was, blijkt ook uit zijn encyclieken: <hi rend="italic">1. Aeterni patris,</hi> 1879: Thomas grondslag theologie en wetenschap; 2. <hi rend="italic">Immortale Dei,</hi> 1885: Christelijke staatsorde; 3. <hi rend="italic">Rerum novarum,</hi> 1891: Opkomen voor arbeiders; 4. <hi rend="italic">Sapientiae christianae,</hi> 1890: Interne opbouw der kerk door leken; <hi rend="italic">5. Satiscognitum, 1896: De eenheid der kerk; 6. Providentissimus deus,1893:Pauselijke</hi> bijbelcommissie, exegese Heilige Schrift.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n15" type="end" place="end" n="15"><p>De bedoelde passage luidt: "Docemus autem ac declaramus ecclesiae inesse omnes verae societatis qualitates. Neque societas haec indefinita vel informis a Christo relicta est sed quemadmodum ab ipso suam exsistentiam habet: ita eiusdem voluntate ac legem suam exsistendi formam suamque constitutionem accepit." Zie voor deze noot en de vorige: R. <hi rend="italic">Sohm, Kirchenrecht</hi> II, Leipzig 1923, p. 18, n. 1. Vgl. ook Friedberg, <hi rend="italic">Sammlung der Aktenstücke zum ersten vatikanischen Konzil,</hi> 1872, p. 445, die spreekt van het Schemavoor de Constitutie <hi rend="italic">De sacra romana ecclesia</hi> cap. VII; zie echter <hi rend="italic">Omnium Concilii Vaticani quae ad </hi><choice><sic>doctrinam er disciplinam</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">doctrinam et disciplinam</hi></corr></choice><hi rend="italic"> pertinent documentorum collectie</hi> per C. Martin, Paderbonae, F. Schoeningh, 1873, waarin Schema Constitutionis Dogmaticae <hi rend="italic">De ecclesia Christi</hi> patrum examini propositum cap. 111, uitgedeeld op Vaticanum 1, 21.1.1870 (zgn. Schema van Schrader en Franzelin). Vgl. J. D. Mansi, <hi rend="italic">Sacrorum Conciliorum nova ei amplissima collectie,</hi> Arnhem-Leipzig (herdr.) 1901-1927, dl. 5 1, kolom 539a-553a. Vgl. ook Canon 11 behorend bij <hi rend="italic">De ecclesia Christi. -</hi> Pius IX (Giovanni Mastai-Feretti, 1846-1878), zag heil der kerk in versterking van het gezag van de pauselijke stoel. Op 8.12.1854, op het feest van Maria Ontvangenis, proclameerde hij bij de bul <hi rend="italic">Ineffabilis Deus</hi> (Nfirbt, 596; Denzinger, 1614) de immaculata conceptie Mariae; in 1864 de encycliek <hi rend="italic">Quanta cura,</hi> met aange<hi rend="italic">hechte Syllabus Errorum</hi> (Nfirbt, 612; Denzinger, 1688-1780). Eerste Vaticaans concilie in 1869-1870, met op 18.7.1870 onfeilbaarheidsverklaring paus (ex cathedra; ex sese, non autem ex consensu ecclesiae; Denzinger, 1839).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 54.4. Sohm over twaalfde eeuw: "Der Papst ist das Oberhaupt der abendländischen Christenheit geworden". "Die Verfassung der römischen Gemeinde erweitert sich zur abendländischen Kirchenverfassung." R. Sohm, <hi rend="italic">Kirchenrecht 1,</hi> Leipzig 1892, p. 449.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie VW., dl. 3, p. 162 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Het in 1869 bijeengeroepen Vaticaans concilie accepteerde - ondanks aanvankelijke (Duitse) weerstand - voetstoots de pauselijke constitutiones: <hi rend="italic">De fide catholica; De ecclesia Christi.</hi> Hiertegen vooral richtte zich de internationale beweging van de Oudkatholieken. Zie ook noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie noot 2 aldaar, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 155: "In doppeltem (te weten: én qua historische oorsprong én qua inhoud - red.) Sinne ist so was wir in den neuen Gesetzbuche vor uns haben, vatikanisches Kirchenrecht"; zie ook noot 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Namelijk aan een zeer belangrijke codex van het N.T.: nr. 1209 van de Vaticaanse bibliotheek, bevat O.T. en N.T. (tot Hebr. 9 : 14). Oudste en beroemdste handschrift (afkomstig uit vierde eeuw).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Het apostelconvent stelde vier regels van onthouding, nl.: van wat besmet was door de afgodencultus; van ontucht; van het verstikte (d.i. het niet-ritueel geslachte); van bloed (Hand. 15 : 20).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n22" type="end" place="end" n="22"><p><hi rend="italic">Vgl. Ilias 1,</hi> regel 263; <hi rend="italic">Odyssee III,</hi> regel 156.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n23" type="end" place="end" n="23"><p><hi rend="italic">Vgl. Kirchenrecht 1,</hi> p. 528 vv. (verhouding sleutelmacht en kerkrecht). "Die Kirchenregierungsgewalt des Pfarramts ist keine rechtliche Gewalt."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n24" type="end" place="end" n="24"><p><hi rend="italic">Vgl. Canon</hi> 2314, par. 1: Omnes a christiana fide apostati ei omnes ei singuli haeritici aut schismatici: 1. incurrunt ipso facto excommunicationem ... 3. Si sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint ipso facto infames sunt ... <hi rend="italic">Canon</hi> 2258, par. 1: Excommunicati alii sunt vitandi, alii tolerati. Zie ook noot k.</p></note>
<pb n="616" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n25" type="end" place="end" n="25"><p><pb n="616" ed="VW"/>Zie hierover <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Augustinus, VW.,</hi> dl. 3, p. 69 vv., 94. Bedoeld is de door Symmachus geschreven <hi rend="italic">Relatio</hi> ter verdediging van de godin Victoria en haar verering 'de politiek-religieuze geloofsbelijdenis van het stervend heidendom', waartegenover Ambrosius eist dat het beeld van de godin zal verdwijnen. Een strijd van 'waarheid tegenover oudheid'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 4; <hi rend="italic">MPL. 41, 115; CSEL. 40</hi> 1, 166 v. Zie VW., dl. 3, p. 77 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Zie voor verschil Oost-West bij N. o.a. zijn <hi rend="italic">Liturgie,</hi> passim; (VW., dl. 7) als ook <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma,</hi> VW., dl. 3, p. 174 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Karl Barth hield te Amsterdam op de eerste vergadering van de Wereldraad der Kerken in 1948 zijn referaat <hi rend="italic">Die Unordnung der Menschen und Gottes Heilsplan,</hi> waarin woorden van bedoelde strekking voorkomen. Een discussie hierover met Jean Daniélou in <hi rend="italic">IdW. 4</hi> (5.11.1948) nr. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n29" type="end" place="end" n="29"><p>K. H. Miskotte (1894-1976), hervormd predikant Kortgene, Meppel, Haarlem, Amsterdam; 1945 hoogleraar NHK. in Leiden; prediker, dogmaticus. Vgl. <hi rend="italic">Het Maria-Congres, een opgericht teken, IdW.</hi> 2 (26.9.1947) nr. 52. Bedoeld is het congres van 3-7 sept. 1947 te Maastricht gevierd rondom het beeld van Maria van Fatima. Miskotte zegt daar " 'Maria' is het ideogram, symbool en zegel van de menselijke natuur en haarszelfs verlossing.'Maria' is de tederste wijze, waarop de natuurlijke mens zijn opstand tegen de genade verhult. Maria als koningin der wereld, medeverlosseres, middelares aller genade. Wij zullen moeten weten wat ons te doen staat als deze religie de straat overmeestert . . .": "Er zal vroeg of laat maar één dilemma zijn: het land verlaten of het land verdedigen." Voor Miskotte, zie ook n. 70.25.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n30" type="end" place="end" n="30"><p>H. de Vos (1896-1980), hervormd predikant o.a. te Sneek; 1939 hoogleraar Amsterdam. ook kerkelijk hoogleraar; 1948 hoogleraar Groningen; godsdienstwijsgeer, ethicus. Bij de aanvaarding van zijn ambt van gewoon hoogleraar aan de RU. te Groningen 29.1.1949 hield hij een rede getiteld <hi rend="italic">Verdraagzaamheid.</hi> Deze werd uitgegeven Nijkerk 1949. Vgl. ook zijn artikel <hi rend="italic">Reacties van een Protestant op de reflectie van een twintigste-eeuwse Nederlandse katholiek over de tolerantie, Wending</hi> 4 (1949-1950), p. 254-258. Daarin schrijft hij (p. 258): "Heeft de (r.-k.) kerk wel voldoende oog voor de belangen van de niet-roomskatholieken? Zal zij deze laatsten niet, desnoods in letterlijke zin, opofferen als haar dit noodzakelijk dunkt om het heil van haar leden? Is zij zich wel bewust dat zij op deze wijze een volk in het volk, misschien wel een staat in de staat vormt en zo het beeld oproept van een dreigende latente 'koude' burgeroorlog die wel eens in een openlijke 'hete' zou kunnen overgaan?" De V. reageerde op het door N. geciteerde artikel van prof. dr. A. G. M. van Melsen (zie noot k). Later schreef De V. nog in <hi rend="italic">Wending</hi> 5 (1950-1951), p. 71-81 over <hi rend="italic">De Rooms-katholiek en de democratie.</hi> (Dit volgt op het artikel van N. over <hi rend="italic">Het canonieke recht;</hi> hij verwees daarin (p. 76) naar zijn 'Groninger rede'.)</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vindplaats onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Vijfde en laatste (ook langste) van de bewaard gebleven brieven van N. aan Van der L. dd 7.1.1949.Van der L. antwoordde 7.4.1949. Beide brieven zullen verschijnen in VW., dl 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n33" type="end" place="end" n="33"><p>C. F. Pauwels, a.w.; eveneens in <hi rend="italic">Het Schild</hi> artikelen <choice><sic>(1 949</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1949</corr></choice>) over de hervormde kerkorde in nr. 3 (p. 50-58) en nr. 5 (p. 103-108) resp. van A. Fiolet en J. Taal; vgl. K. H. Miskotte over <hi rend="italic">Het Schild, in IdW.</hi> 2 (19.10.1946) nr. 3, <hi rend="italic">Het kameleontisch protestantisme.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Pseudoniem van W. J. M. A. Asselbergs (1903-1968), leidende figuur r.-k. jongerenbeweging rond <hi rend="italic">De Gemeenschap.</hi> Droeg bij aan emancipatie r.-k. volksdeel en aan culturele samenwerking Nederland/Vlaanderen. Voelde zich Brabander. Vgl. zijn <hi rend="italic">Hart van Brabant,</hi> A'dam en Antwerpen 1936. Waarschijnlijk hiermee in verband de slotzin van dit artikel. Vgl. nog zijn <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid,</hi> m.n. par. 7: <hi rend="italic">Herstel in Christus (Verzamelde Geschriften 1,</hi> Utrecht en Antwerpen 1962, p. 573 vv.). Bij zijn bespreking <pb n="617" ed="VW"/>van dit werk in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 92 (april 1938) nr. 17 signaleerde N. reeds, dat Van D. andersdenkenden van de principiële katholiciteit niet wil uitsluiten.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">God op straat, IdW.</hi> 9 (26.3.1954) nr. 26 (VW., dl. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.het-canonieke-recht.n36" type="end" place="end" n="36"><p>V-day: Victoriedag, een door de BBC. omstreeks juli 1941 met succes gelanceerde campagne: de vier eerste noten van Beethovens vijfde symfonie als herkenningsmelodie der Geallieerden.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="85" xml:id="noordmans5.instituut-en-volk" decls="#bibl-noordmans5.instituut-en-volk">
<pb n="617" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Instituut en volk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Deze brochure werd geschreven op verzoek der redactie van <hi rend="italic">Kerk en Theologie.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zij wil een bijdrage zijn tot de bezinning op de lijn waarin onze kerk zich beweegt.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Van een koers kan men bij de kerk eigenlijk niet spreken;</seg> <seg n="2.3.2">die is te opzettelijk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De geschiedenis der kerk is dan ook meestal meer een beschrijving van haar conglomeraties dan van haar transfiguratie.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Meer van pogingen om iets te zijn dan van een verheerlijking door het komen tot de volle wasdom (Efeze 4 : 13).</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dat zij het daarin zo moeilijk heeft,</seg> <seg n="2.6.2">wordt verklaarbaar als wij er aan denken,</seg> <seg n="2.6.3">dat zij samen met de Vader,</seg> <seg n="2.6.4">de Zoon en de Heilige Geest beleden wordt in de <hi rend="italic">Twaalfartikelen.</hi></seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Zij staat daar als een soort voorpost van de Triniteit.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Calvijn noemt in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> de christen een schildwacht der eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n2" rend="superscript">2</ref>- Eerder dan dat de kerk dus plannen gaat maken voor haar aardse toekomst of een program gaat opstellen voor de eerste vijf of tien jaren,</seg> <seg n="2.8.2">zal zij er toe gedrongen worden te vragen:</seg> <seg n="2.8.3">wat ben ik? waar ben ik? vanwaar kom ik? waarheen ga ik?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze vragen zijn niet gemakkelijk te beantwoorden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Nog veel moeilijker dan wanneer de blote mens,</seg> <seg n="3.2.2">buiten Christus om,</seg> <seg n="3.2.3">naar zijn existentie vraagt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Die mens heeft er ook reeds enig besef van,</seg> <seg n="3.3.2">dat hij met God in het span loopt en dat zijn bestaan een mysterie is.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar voor een lidmaat der kerk,</seg> <seg n="3.4.2">aan wie God zich geopenbaard heeft als Vader,</seg> <seg n="3.4.3">Zoon en Heilige Geest,</seg> <seg n="3.4.4">voor die wordt het nog een veel groter raadsel,</seg> <seg n="3.4.5">wat er in zijn bestaan besloten ligt en wordt het schier onmogelijk een bestek te maken van eigen positie en van de te nemen koers.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat de kerk er aanvankelijk niet toe gekomen is om een bepaling van eigen wezen te geven,</seg> <seg n="4.1.2">is dan ook geen wonder.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En evenmin is het vreemd dat zij,</seg> <seg n="4.2.2">toen zij daaraan,</seg> <seg n="4.2.3">vooral na de Reformatie,</seg> <seg n="4.2.4">noodgedrongen begon,</seg> <seg n="4.2.5">daarbij in grote moeilijkheden geraakte.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Niemand zal durven beweren,</seg> <seg n="4.3.2">dat de protestantse geloofsleer er in geslaagd is hier voldoende helderheid te <pb n="618" ed="VW"/>scheppen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Eerder lijkt het wel alsof het raadsel hoe langer hoe groter wordt en de kerk ook in haar praktijk in steeds neteliger dilemma's verward raakt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Misschien ware het daarom beter,</seg> <seg n="5.1.2">als wij afzagen van een algemene bepaling en ons tevreden stelden met de kennis van enige kenmerken van de ware kerk,</seg> <seg n="5.1.3">waarachter dan haar wezen verscholen blijft.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Vanouds heeft men onder protestanten als zodanig het Woord en de sacramenten genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Waar het eerste recht gepredikt en de laatste naar de inzetting bediend werden,</seg> <seg n="5.3.2">daar zou de ware kerk zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zulk een gereserveerde houding heeft zeker iets voor.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men blijft daarbij veilig voor bespiegelingen die strijden met de soberheid des Geestes en die op eigen vuist gedreven worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">- Het modern-klassieke voorbeeld bij wat wij hier zoeken aan te duiden,</seg> <seg n="6.3.2">zijn de nieuwere theorieën over de eredienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Onder die titel meent men er in geslaagd te zijn een naam te vinden voor <hi rend="italic">het geheel</hi> van de diensten,</seg> <seg n="6.4.2">die de gemeente in haar samenkomsten bijwoont.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een naam,</seg> <seg n="6.5.2">die men in de loop der eeuwen eigenlijk nooit heeft kunnen vinden,</seg> <seg n="6.5.3">omdat <hi rend="italic">de delen</hi> zo ongelijksoortig waren.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Tegelijk met de naam moest men dan ook een theorie geven om het aannemen van zulk een geheel te rechtvaardigen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">En in zulk een theorie kon dan weer een gevaar schuilen voor één of meer der delen;</seg> <seg n="6.7.2">in dit geval vooral voor de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Welnu,</seg> <seg n="7.1.2">zo moeten wij ook op onze hoede zijn,</seg> <seg n="7.1.3">als wij ons rekenschap zoeken te geven van wat ik nu</seg> <seg n="7.1.4">- slechts heel even</seg> <seg n="7.1.5">- het wezen der kerk wil noemen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is niet zonder reden,</seg> <seg n="7.2.2">dat Luther en Calvijn zich er tegenover de gemeente toe bepaalden,</seg> <seg n="7.2.3">een paar kenmerken te noemen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Kenmerken,</seg> <seg n="7.3.2">die iets <hi rend="italic">uitwendigs</hi> en iets <hi rend="italic">objectiefs</hi> hadden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij bleven daarmee aan de veilige kant.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En tevens in de historische lijn.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Tussen de Dopersen en Rome.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar het is toch niet toevallig dat,</seg> <seg n="8.1.2">nog maar een halve eeuw na het ontstaan van onze Hervormde Kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.1.3">bij ons reeds een ijverig zoeken gaande was naar kenmerken van meer <hi rend="italic">inwendige en subjectieve aard.</hi></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Daarmee werd eveneens naar de kerk gevraagd,</seg> <seg n="8.2.2">doch naar een andere zijde van deze.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men wilde weten of men tot het <hi rend="italic">volk Gods</hi> behoorde,</seg> <seg n="8.3.2">tot het uitverkoren geslacht,</seg> <seg n="8.3.3">het koninklijk priesterdom,</seg> <seg n="8.3.4">de heilige natie,</seg> <seg n="8.3.5">waarvan sprake is in de eerste brief van Petrus (1 Petrus 2 : 9).</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu hebben de reformatoren deze zijde der kerk ook wel gekend.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Luther noemt het gebed en het kruisdragen ook onder de kenmerken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar hij bepaalt zich meestal tot het noemen van de genademiddelen,</seg> <seg n="9.3.2">de publieke handelingen waaruit de gemeente geboren wordt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het leven van het volk Gods komt immers in de prediking vanzelf wel ter sprake.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">- De gereformeerden gaan verder.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wanneer zij naast Woord en sacrament de tucht als derde kenmerk der kerk naar voren brengen,</seg> <seg n="9.6.2">dan gebeurt dat niet om het instituut,</seg> <seg n="9.6.3">maar om het volk.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Daarin ligt de erkentenis,</seg> <seg n="9.7.2">dat de verkondiging <pb n="619" ed="VW"/>niet alleen een publieke aangelegenheid is,</seg> <seg n="9.7.3">maar dat zij ook privatim plaatsheeft;</seg> <seg n="9.7.4">in de huizen en in de scholen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">En in verband met dat laatste komt nu de discipline naar voren.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De tucht is voor Calvijn niet in de eerste plaats leertucht,</seg> <seg n="9.9.2">maar gaat over belijdenis en leven.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De leertucht is er ook wel,</seg> <seg n="9.10.2">maar zij is niet het derde kenmerk van de ware kerk.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Zij ligt immers reeds besloten in het eerste,</seg> <seg n="9.11.2">de rechte prediking des Woords.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Het derde heeft betrekking op de regerende ouderlingen,</seg> <seg n="9.12.2">die na de lerende ouderlingen de huizen binnengaan om te zien wat er uit het zaad des Woords geboren is<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n7" rend="superscript">7</ref> en daarvan verslag te doen.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Daarbij gaat het dus niet om de heiligheid van het Woord,</seg> <seg n="9.13.2">maar om de heiligheid van de natie,</seg> <seg n="9.13.3">het volk des Heren.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">- Wanneer Sohm opmerkt,</seg> <seg n="9.14.2">dat kerkorde leertucht is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="9.14.3">dan gaat dat dan ook wel op voor de Lutherse,</seg> <seg n="9.14.4">maar niet voor de Gereformeerde Kerken.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Er volgt ook uit dat het 'zitten op de leer',</seg> <seg n="9.15.2">dat onder ons vaak als de voornaamste functie van het ambt eens ouderlings wordt aangegeven,</seg> <seg n="9.15.3">een onjuiste opvatting weergeeft.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">De oudste gereformeerde kerkorden wisten beter.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Zij omschreven dit ambt aldus,</seg> <seg n="9.17.2">dat daarbij werd opgedragen de gemeente te vergaderen en opzicht over haar te houden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">En dit is thans ook weer het eerste,</seg> <seg n="9.18.2">wat in onze kerkorde wordt gevraagd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wij merken wel dat het niet zo eenvoudig is om</seg> <seg n="10.1.2">- wat men soms zo noemt een kerkbegrip te hebben.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De kerk verzet er zich als het ware tegen om <hi rend="italic">begrepen</hi> te worden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De dingen en functies die onder dat begrip gebracht moeten worden,</seg> <seg n="10.3.2">schijnen soms met elkaar in strijd te zijn.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wanneer de kerk een instituut,</seg> <seg n="10.4.2">een instelling is,</seg> <seg n="10.4.3">hoe kan zij dan tegelijk een volk heten?</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Een instituut functioneert;</seg> <seg n="10.5.2">een volk leeft en groeit.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Een instituut wordt ingesteld;</seg> <seg n="10.6.2">een volk wordt geboren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het is geen wonder dat deze tweeslachtigheid in leer en praktijk tot telkens nieuwe moeilijkheden aanleiding heeft gegeven en dat nog doet.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Bij de leer moet men zich afvragen of de kerk <hi rend="italic">allereerst</hi> een organische en levende eenheid is,</seg> <seg n="11.2.2">een volk,</seg> <seg n="11.2.3">geboren niet uit vlees en bloed,</seg> <seg n="11.2.4">maar uit het onvergankelijk zaad van Gods Woord (1 Pt.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">1 : 23 vv.;</seg> <seg n="11.3.2">Mt. 16 : 17;</seg> <seg n="11.3.3">1 Kor. <hi rend="italic">15 :</hi> 50).</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">En of zij daarna,</seg> <seg n="11.4.2">meer van buiten af,</seg> <seg n="11.4.3">zich ook de karaktertrekken van een instituut heeft eigen gemaakt,</seg> <seg n="11.4.4">doch zich daartegen,</seg> <seg n="11.4.5">krachtens innerlijke levenswet,</seg> <seg n="11.4.6">toch eigenlijk blijft verzetten.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">- Men moet ook overwegen,</seg> <seg n="11.5.2">of die organische eenheid,</seg> <seg n="11.5.3">die wij een volk noemden,</seg> <seg n="11.5.4">ook wanneer zij een inrichting niet in strijd acht met haar wezen,</seg> <seg n="11.5.5">zich desalniettemin niet veel verder uitstoelt dan het haar aangemeten instituut "in huisgezin en school</seg> <seg n="11.5.6">- waar geen pastor en geen presbyter is."<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En verder,</seg> <seg n="11.6.2">welk karakter,</seg> <seg n="11.6.3">indien de kerk zo verschillende kanten heeft,</seg> <seg n="11.6.4">de tucht moet dragen;</seg> <seg n="11.6.5">vaderlijk,</seg> <seg n="11.6.6">broederlijk,</seg> <seg n="11.6.7">ambtelijk?</seg></s> <pb n="620" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="11.7"><seg n="11.7.1">Voor onze kerk stellen zulke vragen zich weer bijzonder dringend aan de orde,</seg> <seg n="11.7.2">nadat zij,</seg> <seg n="11.7.3">onder haar landsheerlijke en bestuurlijke inrichting,</seg> <seg n="11.7.4">bijna anderhalve eeuw in een onwaarschijnlijke en ongerijmde<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f4" rend="superscript">d</ref> toestand heeft verkeerd.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Nu dit juk verbroken is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="11.8.2">en zij als kerk in een heel andere wereld is ontwaakt dan die,</seg> <seg n="11.8.3">waarin het gereformeerde kerkrecht ontstond,</seg> <seg n="11.8.4">is een dagelijkse,</seg> <seg n="11.8.5">grondige bezinning op haar eigen levensorde en regeerwijze een allereerste eis.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Zij heeft in dat opzicht nog weinig ervaring en moet dus ernstig te rade gaan met die van haar zusterkerken,</seg> <seg n="11.9.2">die zich vrijer konden bewegen en langer gelegenheid hebben gehad zich aan te passen.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Ik denk hierbij aan een citaat uit een brochure uit de Doleantietijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Hier is het:</seg> <seg n="11.11.2">"Reeds daarom kan,</seg> <seg n="11.11.3">daargelaten dat elke poging tot herstelling van het verleden schipbreuk moet lijden,</seg> <seg n="11.11.4">van terugkeer naar 1618 geen heil gewacht.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">De mens is anders dan toen.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Uitgenomen de diepe snijding tussen dood en leven,</seg> <seg n="11.13.2">zonde en zoen,</seg> <seg n="11.13.3">is alles in en aan hem anders geworden.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Hij voelt anders,</seg> <seg n="11.14.2">minder diep;</seg> <seg n="11.14.3">hij denkt anders,</seg> <seg n="11.14.4">minder scherp,</seg> <seg n="11.14.5">maar zijn levenskring is driemaal ruimer dan voorheen.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Andere tonen doen de snaren van zijn hart trillen.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Een man der zestiende eeuw zou in onze dagen van hartzeer sterven.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">En zo ook,</seg> <seg n="11.17.2">één onzer,</seg> <seg n="11.17.3">in die eeuw terug geschoven,</seg> <seg n="11.17.4">zou als een vreemde buiten haar levensstroom staan.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Wat toen het uitnemendste was is thans onbruikbaar."</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Als de inhoud van dit citaat,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="12.1.2">dat met warme instemming werd aangehaald door Van Ronkel,</seg> <seg n="12.1.3">in 1888 van toepassing was,</seg> <seg n="12.1.4">dan zeker thans nog veel meer.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Natuurlijk geldt dit niet in de eerste plaats voor het <hi rend="italic">type</hi> van kerkinrichting,</seg> <seg n="12.2.2">doch voor aanpassingen daarvan aan de omgeving.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het is echter zonder meer duidelijk hoe,</seg> <seg n="12.3.2">bij een uiterst eenvoudige kerkorde als de gereformeerde,</seg> <seg n="12.3.3">die aanpassingen diep in het type kunnen insnijden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Des te meer zullen dogmatisch en kerkrechtelijk beraad hier steeds hand in hand moeten gaan en is iedere lichtvaardigheid hier uit den boze.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">- Een rooms-katholiek schrijver<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f6" rend="superscript">f</ref> maakt ergens de opmerking,</seg> <seg n="12.5.2">dat de geschilpunten tussen Rome en de Reformatie omtrent de normen der kerk niet minder belangrijk zijn dan de leer der Triniteit en de christologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En een kenner van Luther<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f7" rend="superscript">g</ref> heeft verklaard,</seg> <seg n="12.6.2">dat bij deze kerkhervormer de beschouwingen over de kerk van het begin af evenwijdig lopen met die over de rechtvaardiging door het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De kerkvorm gaat hand in hand met de belijdenis.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Bij een andere belijdenis hoort een andere kerkvorm.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">De protestantse leer van de rechtvaardiging door het geloof is een vereenvoudiging<pb n="621" ed="VW"/> en een vergeestelijking van de leer der Drieëenheid.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">En diezelfde verhouding bestaat ook tussen de patristische en de reformatorische kerkorde.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">De afleiding van die laatste uit de Schrift is geen mechanische,</seg> <seg n="12.11.2">doch een organische.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Zij hangt samen met alle samenvoegselen en de geest van het geheel des geloofs.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Zo wordt het duidelijk dat het kerktype een betrekkelijk vaste kern moet blijven behouden,</seg> <seg n="12.13.2">ook wanneer de tijden veranderen.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">De kerkorde is niet slechts een <hi rend="italic">middel</hi> om de belijdenis te handhaven<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f8" rend="superscript">h</ref> maar zij is ook zelve een stuk der belijdenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Deze uiteenzettingen moesten voorafgaan,</seg> <seg n="13.1.2">als wij iets willen gaan zeggen in het beraad over de positie van onze kerk en het beleid dat zij heeft te voeren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik heb reeds geïnsinueerd,</seg> <seg n="13.2.2">dat dit beraad en dit beleid met grote omzichtigheid dienen plaats te hebben en dat iedere al te spontane reactie op de lange periode van onwaarschijnlijkheid en ongerijmdheid tot andere ongerijmdheden kan voeren.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er is echter op sommige punten ook reeds een zekere continuïteit aanwezig,</seg> <seg n="13.3.2">van langer duur dan die welke loopt vanaf de ingang der nieuwe kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De houding onzer kerk sedert 1886 zou men een vlucht voor de leertucht kunnen noemen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men voelde,</seg> <seg n="14.2.2">dat de Doleantie op dat stuk niet genoeg rekening had gehouden met de eisen der katholiciteit.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wie nu nog weer eens Kuypers brochures uit die tijd doorbladert,</seg> <seg n="14.3.2">wordt daardoor weer heel sterk getroffen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zijn <hi rend="italic">Confidentie,</hi></seg> <seg n="14.4.2">van 1873,</seg> <seg n="14.4.3">laat nog de breedte van het hervormde leven met zijn achtergronden zien.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wel vindt men er reeds de hoofdtrekken van zijn kerkelijk program en worden de hoofdlijnen van zijn kerkelijke actie reeds zichtbaar,</seg> <seg n="14.5.2">maar alles is nog niet georganiseerd tot een veldtocht,</seg> <seg n="14.5.3">waarin een slag geleverd moet worden.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Daarvan leest men pas het relaas in de brochures <hi rend="italic">Het dreigend conflict en Het conflict gekomen.</hi></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1"><hi rend="italic">De</hi> leertucht voor deze gelegenheid in de passieve vorm overgebracht,</seg> <seg n="14.7.2">van tachtig presbyters over de drie te Amsterdam 't laatst overgebleven moderne predikanten,</seg> <seg n="14.7.3">werd daarbij tot een stuk kerkelijk geschut,</seg> <seg n="14.7.4">dat een positie murw bedoelde te schieten.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zij wordt tot een hoogmoedig en eigenmachtig gehanteerd wapen in plaats van een ootmoedige belijdenis.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Wel zelden zal in de geschiedenis der kerk een leider zichzelf zo persoonlijk op de voorgrond hebben gesteld als dr. Kuyper dat deed in het kapitteltje <hi rend="italic">Ons arme Vaderland!</hi> van de brochure Complot en revolutie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Van dit avontuur,</seg> <seg n="15.1.2">deze onderneming,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="15.1.3">zoals De la Saussaye jr. het eens genoemd heeft,</seg> <seg n="15.1.4">heeft onze kerk zich beslist gedistantieerd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hoe weinig fraai in sommige opzichten de behandeling van het conflict geweest is en hoezeer de daarbij gekweekte <hi rend="italic">synodale mentaliteit</hi> meer dan een halve eeuw lang een bijna onoverkomelijke hindernis geweest is voor de pogingen tot kerkherstel en kerkopbouw,</seg> <seg n="15.2.2">toch is na 1886 de overtuiging,</seg> <seg n="15.2.3">dat <pb n="622" ed="VW"/>kerkorde een stuk van de belijdenis is en dat leertucht een katholieke,</seg> <seg n="15.2.4">met alle stukken en personen verband houdende aangelegenheid behoort te blijven,</seg> <seg n="15.2.5">tot de vaste stellingen van ons kerkrecht gaan behoren.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hier is de continuïteit,</seg> <seg n="15.3.2">waarover ik sprak,</seg> <seg n="15.3.3">reeds lang lopende.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Wij behoeven haar niet eerst te zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Om dat goed duidelijkte maken hebik de époque-1886 met een scherpere naald geëtst dan ik eigenlijk bedoel.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Niet om spitse redenen tegen de gereformeerde broeders was het mij te doen;</seg> <seg n="16.2.2">God weet dat dit niet het geval is.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar om het aanwijzen van een grondlijn die de orde in onze kerk reeds langere tijd hielp constitueren.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Degenen die van ons heengingen hebben geen reden tot juichen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Gaan wij na 1950 nog verder uiteen?</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Op het stuk van de leertucht?</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">- Ik acht zulk een tirannie van de leertucht in een kerkorde,</seg> <seg n="16.7.2">waarbij de kerk vergruizeld wordt,</seg> <seg n="16.7.3">niet alleen ongereformeerd,</seg> <seg n="16.7.4">maar ook onkatholiek en onchristelijk.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">De ongelegenheid waarin de gereformeerden zich nu weer <hi rend="italic">met ons</hi> op dit punt bevinden,</seg> <seg n="16.8.2">zie ik als een mogelijkheid tot hereniging.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Alleen een fanatieke houding en een verabsoluteren van een deel der belijdenis,</seg> <seg n="16.9.2">dat in de gereformeerde religie nooit op de voorgrond stond,</seg> <seg n="16.9.3">kunnen hier een grendel voor schuiven.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Sprak ik van een <hi rend="italic">vlucht</hi> voor de leertucht na 1886,</seg> <seg n="17.1.2">er is nog een tweede continuïteit aanwijsbaar.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Een <hi rend="italic">zich te schoor stellen</hi> tegen leertucht,</seg> <seg n="17.2.2">bijna in elke vorm en onder welke voorwaarden ook.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De dreiging daarvan was de grootste verhindering voor alle pogingen tot herstel van onze kerkelijke samenleving gedurende meer dan een halve eeuw.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Velen waren bang voor een herhaling van 1886.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het heeft lang geduurd voor een zeer grote meerderheid doordrongen was van het feit,</seg> <seg n="17.5.2">dat de hervormde gezindheid wezenlijk <hi rend="italic">een andere</hi> was.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Voor men weer de kerkorde en daarmee ook de leertucht</seg> <seg n="17.6.2">- zij het dan op een plaats aan de rand</seg> <seg n="17.6.3">- erkende als een stuk van onze belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Nu daaromtrent een vage <hi rend="italic">communis opinio</hi> is ontstaan en de reorganisatie voortgang heeft gevonden,</seg> <seg n="18.1.2">rust op ons de dringende verplichting ons op dat <hi rend="italic">andere</hi> te bezinnen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Onze houding mag niet geheel negatief zijn.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In verband daarmee is men begonnen zich bezig te houden met het karakter van kerkelijke richtingen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">In het spraakgebruik heeft men er een plaats voor gezocht onder de naam van <hi rend="italic">modaliteiten</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Deze greep acht ik meer handig dan gelukkig.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het woord heeft een filosofische bijsmaak.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Men denkt aan een substantie,</seg> <seg n="18.7.2">aan attributen en dan aan daaruit afgeleide modi of bestaanswijzen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Deze termen zijn verwant aan een soort tolerantie,</seg> <seg n="18.8.2">die eveneens wijsgerig van afkomst is,</seg> <seg n="18.8.3">vooral in anglicaanse kringen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zij sluit de idee van ketterij uit en bewijst daarmee van onchristelijken huize te zijn.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Natuurgodsdiensten zijn verdraagzaam,</seg> <seg n="18.10.2">tot in het oneindige.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De Chinese heiden meent dat een ander geloof het zijne completeert en neemt het er soms gaarne bij.</seg></s> <pb n="623" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.12"><seg n="18.12.1">Het onderscheiden van geesten (1 Kor. 12 : 10) is een veel scherper werk.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Dit charisma,</seg> <seg n="18.13.2">dat Paulus naast de profetie noemt,</seg> <seg n="18.13.3">mag zelf niet worden afgestompt.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Het behoort tot de eerstgeboorterechten der gemeente.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Wel moet het op omzichtige wijze worden gebruikt.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Calvijn spreekt van een oordeel der liefde,</seg> <seg n="18.16.2">waarbij wij,</seg> <seg n="18.16.3">ten opzichte van de kerkelijke staat van anderen,</seg> <seg n="18.16.4">op uitwendige tekenen mogen afgaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Voor ons is die staat immers geen geloofszaak,</seg> <seg n="18.17.2">tenzij dan in deze zin,</seg> <seg n="18.17.3">dat de liefde alles gelooft.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Hier geldt nu,</seg> <seg n="18.18.2">wat Rome noemt,</seg> <seg n="18.18.3">soms enigszins een ingewikkeld geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Wij gaan daarbij dan af op de aanwijzingen der kerk.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">Een te eigenmachtige keuring wordt daardoor voorkomen en zo wordt tegelijk een band van katholiciteit tussen de leden gelegd.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">De onderscheiding der geesten,</seg> <seg n="18.21.2">die op zichzelve een charisma is,</seg> <seg n="18.21.3">wordt op die wijze tot op zekere hoogte algemeen gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Toch mag de breedheid dezer katholiciteit de grens der indifferentie en der principiële tolerantie nooit bereiken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De eigenlijke onderscheiding der geesten blijft haar volle scherpte behouden.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Daarvoor is telkens een genadegave nodig.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De tucht zelve is een ban,</seg> <seg n="19.4.2">een bliksem.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer de kerk die ban als een in de historie verroest wapen naast zich zou neerleggen,</seg> <seg n="20.1.2">dan zou zij</seg> <seg n="20.1.3">- zoals Gunning het noemt</seg> <seg n="20.1.4">- haar achtenswaardigheid verliezen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zij zou zichzelve verlagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Deze Leidse hoogleraar vond de roep,</seg> <seg n="20.3.2">waarmee het Trents concilie op 4 december 1563 uiteenging:</seg> <seg n="20.3.3">"Vloek over alle ketters,</seg> <seg n="20.3.4">vloek,</seg> <seg n="20.3.5">vloek!" blijk geven van hoger stemming dan de 'waardering' van een kamergeleerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">'Ja' en 'neen' waren in de kerk niet tegelijk toelaatbaar.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wij mochten van de hoogte van Gods beloften niet moedwillig aftreden.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Zulk een verdraagzaamheid noemt hij hoogmoed.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De ware geestelijkheid alleen,</seg> <seg n="20.7.2">die zich door Gods verbond gebonden weet,</seg> <seg n="20.7.3">brengt tot ootmoed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Hierbij dient echter nog eens opzettelijk herinnerd te worden aan de boven aangewezen spanning in ieder kerkbegrip</seg> <seg n="21.1.2">- ook dat van Rome tussen een instituut en een volk.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer Gunning</seg> <seg n="21.2.2">- ook nog in 1902</seg> <seg n="21.2.3">- de kerk soms beschouwt naar analogie van een levend wezen of een persoonlijkheid,</seg> <seg n="21.2.4">dan dreigen de biologie en het idealisme hem parten te spelen,</seg> <seg n="21.2.5">zoals zij dat in de negentiende eeuw bijna iedereen deden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij wist dat zelf wel en maakte reeds in 1889 de opmerking dat het mechanische meer ruimte laat voor het geestelijke dan het organische.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">- Wanneer er daarom bij de kerk sprake is van een onderscheiding tussen instituut en volk,</seg> <seg n="21.4.2">dan moet men er bij dat laatste wel aan denken,</seg> <seg n="21.4.3">dat dit volk uit het <pb n="624" ed="VW"/>Woord geboren wordt,</seg> <seg n="21.4.4">niet uit het bloed.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Een volkskerk in die laatste zin is het nooit.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Men heeft er nimmer rechten door blote aanwezigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">In dat opzicht is het verschil tussen instituut en volk niet zo groot als men oppervlakkig zou denken.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het predikambt is een instelling;</seg> <seg n="21.8.2">Doop en Avondmaal ook.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Maar de beloften,</seg> <seg n="21.9.2">die Christus gedaan heeft en waarbij ieder gelovige leeft,</seg> <seg n="21.9.3">zijn ook gegeven en dus in zekere zin ook ingesteld.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Beide moeten daarom op andere wijze onderscheiden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit is daarom van zo groot belang omdat,</seg> <seg n="22.1.2">zoals wij gezien hebben,</seg> <seg n="22.1.3">onder ons,</seg> <seg n="22.1.4">gereformeerden,</seg> <seg n="22.1.5">het instituut op de tweede plaats komt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n21" rend="superscript">21</ref></seg> <seg n="22.1.6">na belijdenis en wandel,</seg> <seg n="22.1.7">na het volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">- De Lutherse kerk bestaat rondom de prediker,</seg> <seg n="22.2.2">in enigszins los verband.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De kerken van Genève hebben een veel straffer greep op het leven gedaan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Zij hebben de roep der Dopersen om een heilig volk niet zonder meer afgewezen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Dat volk heeft naast Woord en sacrament een eigen bestaan en plaats als kerk.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Het is daartoe uitverkoren en geroepen en in zekere zin ook ingesteld.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Het neemt deel aan de <hi rend="italic">vergadering</hi> der kerk door Woord en Geest,</seg> <seg n="22.7.2">zij het op andere wijze dan dit geschiedt door wat wij gewoonlijk instituut noemen.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het doet dit ook op andere plaatsen en op andere tijden;</seg> <seg n="22.8.2">meer overal en altijd.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">In Voetius' dagen was het een algemeen aangenomen stelling,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="22.9.2">dat er in eigenlijke zin geen andere kerk is dan de gemeente,</seg> <seg n="22.9.3">de populus ecclesiasticus (het kerkvolk);</seg> <seg n="22.9.4">dat kerkelijke vergaderingen oneigenlijk kerk genoemd worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Een geheel duidelijk onderscheid tussen instituut en volk schept alleen het sacrament.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">School en gezin hebben dat niet.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">- Het sterkst kwam deze zijde der kerk in de nieuwere tijd wel naar voren bij dr. Hoedemaker.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij legt daarbij zelfs te veel nadruk op het organische en ontkent "ten sterkste,</seg> <seg n="22.13.2">dat Christus <hi rend="italic">geinstitueerd</hi> heeft,</seg> <seg n="22.13.3">dat het <hi rend="italic">apostolaat een ambt in de kerk is</hi> en dat de inrichting der kerk is <hi rend="italic">voorgeschreven."</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Deze laatste beschouwing,</seg> <seg n="23.1.2">die de gereformeerde tegenspraak tegen Rome heeft overdreven,</seg> <seg n="23.1.3">moet worden gecorrigeerd door het maken van een onderscheiding tussen tweeërlei instelling en orde,</seg> <seg n="23.1.4">een eigenlijke en een oneigenlijke.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">En nu is dit het belangrijke,</seg> <seg n="23.2.2">dat de laatste,</seg> <seg n="23.2.3">die Voetius de eigenlijke noemt,</seg> <seg n="23.2.4">in het gereformeerde leven voorop is komen te staan.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Tegenover Rome zijn de posities juist omgekeerd.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Rome kent de kerk ook nog wel als volk,</seg> <seg n="23.4.2">maar zijn kerkorde gaat restloos over het instituut.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Genève kent het instituut ook nog wel,</seg> <seg n="23.5.2">maar zijn eigenlijke zorgen betreffen het volk.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Daarin ligt de wereldhervormende betekenis van het calvinisme.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De mogelijkheid daarvan was voor Calvijn het <hi rend="italic">sine qua non</hi> van <pb n="625" ed="VW"/>zijn komst naar Genève.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Wat dat betekende,</seg> <seg n="23.8.2">bleek sedert in West-Europa en Amerika.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het leerambt op zichzelf,</seg> <seg n="24.1.2">hoe ingrijpend ook van binnen en van rondom van zijn clericalisme ontdaan,</seg> <seg n="24.1.3">bleef,</seg> <seg n="24.1.4">evenals bij Luther,</seg> <seg n="24.1.5">min of meer zijn plaats en waardigheid behouden.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Met de diaken bleef dit het oude instituut vertegenwoordigen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar</seg> <seg n="24.3.2">- men ziet het bij Luther</seg> <seg n="24.3.3">- de presbyter was met het hele clericale apparaat weggevaagd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Wat Calvijn daarvoor in de plaats riep,</seg> <seg n="24.4.2">was iets heel nieuws.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De ouderlingen waren niet bedoeld om de opziener gezelschap te houden,</seg> <seg n="24.5.2">zoals in de oude kerk,</seg> <seg n="24.5.3">en nog minder om opzicht over hem te hebben.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Tot 1816 ontbraken zij zelfs nog op vele plaatsen in ons land.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Calvijn had hen anders bedoeld.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Een ontwerp-kerkelijke-wetten van de Staten van Holland van ±1580 weet nog goed dat hun "principaalste ambt oudtijds geweest is op de zeden te waeken".<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">De leertucht bleef binnen het oude instituut,</seg> <seg n="24.9.2">het predikambt,</seg> <seg n="24.9.3">vallen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Daarvoor moest op de een of andere wijze,</seg> <seg n="24.10.2">naar gelang van de omstandigheden,</seg> <seg n="24.10.3">worden gezorgd,</seg> <seg n="24.10.4">nu de hiërarchie was weggevallen.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Dat deden de predikanten zelf,</seg> <seg n="24.11.2">de <hi rend="italic">Vénérable Compagnie,</hi></seg> <seg n="24.11.3">of de overheid.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">De tucht,</seg> <seg n="24.12.2">die de ouderlingen hadden te oefenen,</seg> <seg n="24.12.3">was daarvan door een duidelijke kloof gescheiden,</seg> <seg n="24.12.4">althans kerkhistorisch.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Door het presbyterie hebben de gereformeerde gemeenten een half-politieke vorming ondergaan.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Politiek in de zin van een civitas Dei,</seg> <seg n="24.14.2">een burgerschap Gods.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Nu de clerus wegviel,</seg> <seg n="24.15.2">werd het volk zelf een instelling.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">Het moest leren leven op de hoogte,</seg> <seg n="24.16.2">waar het door de prediking was geplaatst,</seg> <seg n="24.16.3">boven zijn natuurlijk niveau,</seg> <seg n="24.16.4">boven zijn spel en dans,</seg> <seg n="24.16.5">boven de gisting van het bloed,</seg> <seg n="24.16.6">in de vreugden des geestes.</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">Genève werd,</seg> <seg n="24.17.2">na de geleidelijke,</seg> <seg n="24.17.3">onwillekeurige verbanning van zijn ingezetenen,</seg> <seg n="24.17.4">een stad van réfugiés;</seg> <seg n="24.17.5">van mensen,</seg> <seg n="24.17.6">die "een vaderland zochten" (Hebr. 11).</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zulk een mobilisatie van het christenvolk-zelf was in de kerk nooit eerder ondernomen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Dit is dan wat ik het oneigenlijke,</seg> <seg n="25.2.2">het nieuwe instituut noemde en dat onder gereformeerden vooraan staat.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Het eigenlijke instituut,</seg> <seg n="25.3.2">het predikambt met het diaconaat,</seg> <seg n="25.3.3">dat uit de hiërarchie was overgebleven,</seg> <seg n="25.3.4">staat daarvan apart.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wanneer heden ten dage van enkele zijden de leus wordt gehoord:</seg> <seg n="25.4.2">'Geen domineeskerk!',</seg> <seg n="25.4.3">dan versta ik niet,</seg> <seg n="25.4.4">hoe men zich de kerk der toekomst voorstelt,</seg> <seg n="25.4.5">als dit,</seg> <seg n="25.4.6">bij de Reformatie overgebleven bolwerk nu achteraf ook nog geslecht moet worden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Veel erger nog zou het echter zijn als de hoofdstelling in het hervormde leven werd geslecht.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat,</seg> <seg n="26.2.2">wat wij een oneigenlijk instituut noemden,</seg> <seg n="26.2.3">maar wat voor de atlantische christenheid het meest eigene,</seg> <seg n="26.2.4">het typische is geweest.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ons volk bijvoorbeeld was tot voor een eeuw gewend om in de kerk te leven.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Hier en vooral ook in Engeland,</seg> <seg n="26.4.2">onder de dissenters,</seg> <seg n="26.4.3">heerste een spanning des geestes,</seg> <seg n="26.4.4">verkregen door het instituut van een gemeentelijke<pb n="626" ed="VW"/> ascese;</seg> <seg n="26.4.5">een spanning die uitsprong naar een positie boven de natuur in Gods verbond,</seg> <seg n="26.4.6">zonder dat het natuurlijke daarbij werd ontkend;</seg> <seg n="26.4.7">maar toch daarboven.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Men kende het leven als instelling en tot dit bovennatuurlijke had men zelf toegang en was daarvoor niet aangewezen op een kerkelijk instituut,</seg> <seg n="26.5.2">zoals de roomsen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Van deze hervormde positie heeft Gunning gezegd:</seg> <seg n="27.1.2">'Verlagen wij onszelve niet!'</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Hier ging de biologische satan van hem weg.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Hier lag de sleutel van het kerkelijk <hi rend="italic">ja en neen</hi> voor de gemeente.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat had voorlopig met leertucht niets te maken.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Die sleutel lag daar,</seg> <seg n="27.5.2">waar de tucht op gereformeerde bodem verbonden ligt met belijdenis en wandel.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze positie in het hervormde leven onderging bij ons al spoedig enige afbraak.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De overheid hier te lande placht tegenover de kerkelijken op te merken,</seg> <seg n="28.2.2">dat men hier niet met ballingen,</seg> <seg n="28.2.3">maar met ingezetenen te doen had.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Dat zoeken van een vaderland kon niet op dezelfde voet doorgaan.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Een staat Gods als te Genève en elders was niet voor export geschikt.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Zo kwam het,</seg> <seg n="29.1.2">dat het oorspronkelijk calvinisme,</seg> <seg n="29.1.3">deze gematigde en geordende greep naar het Godsrijk,</seg> <seg n="29.1.4">waarin het Doperdom zich bijna restloos heeft opgelost,</seg> <seg n="29.1.5">een eindweegs werd ingeperkt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dit moest natuurlijk vooral merkbaar zijn ten opzichte van de kerk als volk,</seg> <seg n="29.2.2">het gereformeerde palladium,</seg> <seg n="29.2.3">met het instituut der ouderlingen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ten opzichte van het uit de hiërarchie overgebleven instituut,</seg> <seg n="29.3.2">de predikanten,</seg> <seg n="29.3.3">gaf het weinig verschil.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Het presbyterie echter werd van buiten naar binnen gedrukt.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zijn opzicht moest over de leer der dominees gaan in plaats van,</seg> <seg n="29.5.2">zoals de synode van Wezel voorschreef,</seg> <seg n="29.5.3">over 'handel en wandel' der leden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Deze verschuiving blijkt op pikante wijze uit het formulier voor de bevestiging van ouderlingen en diakenen,</seg> <seg n="30.1.2">dat omstreeks 1586 anoniem ontstond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Calvijn zegt in zijn <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="30.2.2">dat de predikanten de schapen moeten weiden en de wolven doden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In de Londense liturgie staat dat,</seg> <seg n="30.3.2">meen ik,</seg> <seg n="30.3.3">ook nog.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">In bovengenoemd formulier echter zijn de ouderlingen de herders geworden en de predikanten als mogelijke wolven genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Daarmee heb ik gewezen op de voornaamste fout,</seg> <seg n="31.1.2">die in ons kerkrecht is ingeslopen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Men heeft de inrichting van de kerk-als-volk ten dele opgegeven en daardoor is binnen de kerk-als-instituut een inwendig bederf ontstaan.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het presbyterie ging daar,</seg> <seg n="31.3.2">als elk dood lichaam,</seg> <seg n="31.3.3">tot ontbinding over.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Voor menig prediker werd de gang naar de kansel daardoor tot een kruisgang.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">En niets heeft ook zozeer gediend om de richtingstrijd een hatelijk karakter te geven,</seg> <seg n="31.5.2">als deze wacht om de predikstoel.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De figuur der Doleantie</seg> <seg n="31.6.2">- tachtig presbyters rondom drie predikanten</seg> <seg n="31.6.3">- was bij ons de apotheose van deze ontbinding der kerkorde.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het presbyterie had</seg> <seg n="31.7.2">- wereldhistorisch gezien</seg> <seg n="31.7.3">- met leertucht nu juist niets te maken.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze dingen heeft onze kerk zich in de eerste plaats te herinneren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Men zou het de ontspoorde leertucht kunnen noemen,</seg> <seg n="32.2.2">bij ons èn bij de gescheiden<pb n="627" ed="VW"/> kerken allebei.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Bij ons is echter de laatste halve eeuw gezocht naar de fout.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wij hebben er iets van gemerkt dat die tucht,</seg> <seg n="32.4.2">wegens de gemeenteopbouw die het gereformeerde leven vanouds eigen is,</seg> <seg n="32.4.3">slechts zelden geïsoleerd behoeft voor te komen.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dat gebeurt dan soms nog op ouderwetse manier in het instituut.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het grootste deel van deze functie wordt echter zijdelings opgevangen,</seg> <seg n="32.6.2">zoals het water van de Rijn door de Waal.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Het wordt afgeleid en getransformeerd in de tucht,</seg> <seg n="32.7.2">die over belijdenis en leven van het volk gaat.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Wie in een hervormde kerk aan de prediking raakt,</seg> <seg n="32.8.2">raakt aan zoveel.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Zij is voor een hoog procent door de gemeente reeds overgenomen.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Er is daar reeds zoveel op de leest der prediking geschoeid.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Een preek wordt tevens een manier van leven.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">De oude gereformeerde kerkorden heetten dan ook liturgieën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daardoor wordt de leertucht sterk ontladen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">In de gereformeerde wereld behoeft de banstraal slechts zelden te slaan.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Hij flikkert er toch wel;</seg> <seg n="33.3.2">maar meer onophoudelijk en overal.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">- Op dit punt is de autocratische Calvijn de vader der democratie geworden;</seg> <seg n="33.4.2">en daar staat Rome vlak tegen hem over;</seg> <seg n="33.4.3">nu nog.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Rome wil,</seg> <seg n="33.5.2">dat het kerkelijk ambt de gelovigen ook zal beschermen tegen zogenaamd leidende figuren in de gemeente.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ook tegen 'scholen' dat wil zeggen afgeleide prediking en bewegingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">En daar ligt nu juist het onderscheid tussen een christelijke gemeente boven en beneden de Moerdijk.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Rome kent geen instituering van het volk.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Het laat de mensen op natuurlijk peil en dient hun het bovennatuurlijke toe door het clericale instituut.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Deze dingen zijn zeer actueel.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Een zeer verbreide kerkelijke beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n31" rend="superscript">31</ref> acht dat het werk van Calvijn heeft gefailleerd.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Men gelooft dat de kerk als volk een mislukking is geworden en dat het leven als instelling,</seg> <seg n="34.3.2">als verbond met God,</seg> <seg n="34.3.3">moet worden geliquideerd.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1"><hi rend="italic">Men wil in het oude instituut terug.</hi></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Niet de gemeente weer uitbouwen,</seg> <seg n="34.5.2">maar de kerk.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Successie,</seg> <seg n="34.6.2">traditie en veel meer moet weer in ere worden hersteld.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Alles in de sporen van het presbyterie,</seg> <seg n="34.7.2">dat al lang weer clerus werd en als voorpost der kerk in het leven werd ingetrokken.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De hele stelling van de christen als schildwacht der eeuwigheid moet nu weer worden opgeheven.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Men wil nu <hi rend="italic">alles</hi> weer binnenhalen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Een mensentype als Olivier Cromwell en Abraham Lincoln<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n32" rend="superscript">32</ref> zal dan nog slechts als sediment kunnen voorkomen.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Want kerkorde geeft een mensentype.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">- En tegelijk daarmee wil men ook het puritanisme,</seg> <seg n="34.12.2">de natuurlijke bovennatuurlijkheid,</seg> <seg n="34.12.3">ter ziele laten gaan,</seg> <seg n="34.12.4">ook boven de Moerdijk.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Dan wordt het de taak der kerk aan de jeugd de oude volksdansen weer te leren.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Het hart der Hervormde Kerk zal dan in Brabant gaan kloppen.</seg></s> <pb n="628" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="34.15"><seg n="34.15.1">De verhouding van instituut en volk of gemeente,</seg> <seg n="34.15.2">waarover deze brochure handelde,</seg> <seg n="34.15.3">is niet alleen voor de toekomst in grote stijl van belang,</seg> <seg n="34.15.4">maar ook al dadelijk voor de gewone kerkelijke praktijk.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Wanneer de kerk zich gaat <hi rend="italic">uitspreken</hi> over veel,</seg> <seg n="34.16.2">waarover in de gemeente <hi rend="italic">gesproken wordt,</hi></seg> <seg n="34.16.3">dan blijve zij zich daarbij haar hervormd karakter herinneren.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Zij moet hele stukken van het Woord hun vrije loop laten.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Een uitspraak is zelden nodig en spreken meestal voldoende.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">Deze matiging is zeer noodzakelijk.</seg></s> <s n="34.20"><seg n="34.20.1">Wanneer de kerkelijke vergaderingen zich gaan bezighouden met vragen van algemene aard,</seg> <seg n="34.20.2">zoals dat een gereformeerde kerk wel past,</seg> <seg n="34.20.3">dan behoort het gezag,</seg> <seg n="34.20.4">dat de kerk voor haar centrale functies eigen is,</seg> <seg n="34.20.5">daarbij sterk ontspannen te worden.</seg></s> <s n="34.21"><seg n="34.21.1">Niet elke vergadering is een concilie van Nicea of synode van Dordrecht.</seg></s> <s n="34.22"><seg n="34.22.1">Een enkele maal zal de kerk zich tot instituut moeten samentrekken.</seg></s> <s n="34.23"><seg n="34.23.1">Zij zal dan een <hi rend="italic">uitspraak</hi> moeten doen.</seg></s> <s n="34.24"><seg n="34.24.1">Daaronder valt o.a. ook de leertucht.</seg></s> <s n="34.25"><seg n="34.25.1">Maar meestal verwijdt zij zich op haar vergaderingen tot de gelijkenis van het volk.</seg></s> <s n="34.26"><seg n="34.26.1">Zij <hi rend="italic">spreekt</hi> dan enkel.</seg></s> <s n="34.27"><seg n="34.27.1">Een kerkelijke vergadering zou goed doen voor zich de mogelijkheid te scheppen heel vaak formeel in conferentie over te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">In verband daarmee acht ik het ook niet onbedenkelijk,</seg> <seg n="35.1.2">dat in artikel 10 van de Kerkorde met prediking,</seg> <seg n="35.1.3">kerkliederen,</seg> <seg n="35.1.4">gebeden,</seg> <seg n="35.1.5">formulieren,</seg> <seg n="35.1.6">leerboeken en belijdenisgeschriften gewoonweg ook getuigenissen,</seg> <seg n="35.1.7">kanselboodschappen en herderlijke brieven als stukken van haar belijdenis in éne rij zijn geplaatst.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">In een hervormde kerkorde acht ik dit een ernstige fout.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Met name geldt dat,</seg> <seg n="35.3.2">afgezien van het noodgebruik in de oorlog,</seg> <seg n="35.3.3">van de kanselboodschappen,</seg> <seg n="35.3.4">die de verkondiging storen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="35.4"><seg n="35.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> hervormd christen voelt daarin instinctief een vreemd inkruipsel.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het instituut gaat hier te hoog boven het volk staan.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Een kerkelijke vergadering is geen herderlijke instantie in eigenlijke zin.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Zij behoort tot een gemeente als tot <hi rend="italic">een gelijke te</hi> spreken.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">En over algemene zaken niet door directe aanspraak,</seg> <seg n="35.8.2">maar zijdelings zich met haar te onderhouden.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">De instrumentering van een gemeente is geestelijken van aard dan die van een kerkelijke vergadering.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">Onze vaderen vonden zulk een vergadering eigenlijk geen kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.instituut-en-volk.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="618" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>J. Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie,</hi> Stuttgart 1901, dl. 2, p. 258.</p></note>
<pb n="619" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Assembler le peuple et <choice><sic>rapporten les scandales</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">rapporter les scandales</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Bavinck, GD. IV, p. 357.</p></note>
<pb n="620" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Kwalificatie van De la Saussaye sr.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Dr. Ph. van Ronkel, <hi rend="italic">Grondwetsherziening ook voor de kerk,</hi> Leiden 1888, p. 29 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Damiaen van den Eynde, <hi rend="italic">Les Normes de l'Enseignement Chrétien dans la littérature patristique des</hi> trois <hi rend="italic">premiers siècles,</hi> Gembloux-Parijs 1933.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Köstlin, a.w., <hi rend="italic">11,</hi> p. 256.</p></note>
<pb n="621" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Bavinck, a.w., IV, p. 403.</p></note>
<pb n="623" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Inst. IV, 1, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">Verlagen wij ons zelve niet!,</hi> Nijmegen 1902.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">De eenheid der kerk,</hi> Nijmegen 1896, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>J. H. Gunning, <hi rend="italic">De wijsbegeerte van den Godsdienst,</hi> Utrecht 1889, p. 46.</p></note>
<pb n="624" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Bavinck, a. w., IV, p. 313.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>H.G.Kleyn, Algemeene kerk en plaatselijke gemeente, Dordrecht 1888,bijlage II,p.317, n. 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>De kerk en het moderne staatsrecht, Amsterdam 1904, p. 47.</p></note>
<pb n="627" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>K. Adam, <hi rend="italic">Het wezen van het katholicisme,</hi> Voorhout 1930, p. 41.</p></note>
<pb n="628" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Nr. 2 van <hi rend="italic">Geschriften betreffende de orde der NHK.</hi> (uitgegeven onder één red. met <hi rend="italic">Kerk en Theologie</hi> bij H. Veenman &amp; Zn., Wageningen), okt. 1952.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 25.9.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst. IV,</hi> 1, 9 vv.; voor de tucht zie <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 1, 13-29.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie N.' boek <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Amsterdam 1939, m.n. p. 15-17 <hi rend="italic">(VW.,</hi> dl. 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Bedoeld is de zgn. Nadere Reformatie, vgl. W. Goeters, <hi rend="italic">Die Vorbereitung des Pietismus in der reformierten Kirche der Niederlande bis zur Labadistischen Krisis 1670,</hi> Leipzig <choice><sic>191l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">1911</corr></choice>; F. E. <choice><sic>Stoeffier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Stoeffler</corr></choice>, <hi rend="italic">The rise of evangelical pietism,</hi> Leiden 1971.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>' ... das Gebet des christlichen Volks ... (ist) ... das Heiltum des heiligen Kreuzes.'</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie n. 55.100,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Vgl. Kirchenrecht I,</hi> p. 460 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Vgl. Discipline ecclésiastique,</hi> 1559, verbonden met de Confession de Foy, art. 21. Zie W. <pb n="629" ed="VW"/>Niesel, Bekenntnisschriften und Kirchenordnungen der nach Gottes Wort reformierten <hi rend="italic">Kirchen,</hi> Zürich<hi rend="superscript">2</hi>, p. 77. "L'Office des Anciens sera de faire assembler le peuple, rapporter les scandales au Consistoire et autres choses semblables, selon qu'en chaeune Eglise il y aura une ferme couchée par escrit selon la circonstance des lieux et des temps. Et n'est I'Office des Anciens comme neus en usons <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> présent perpétuel." Zie n. 55. <hi rend="italic">100;</hi> 76.14. Vgl. kerkorde 1951, IV Van de ambten, 6. Aan de ouderlingen is toebetrouwd: het vergaderen van de gemeente; de zorg dat alles in de gemeente met orde geschiedt etc.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Door de invoering der kerkorde, zie n. 76.2, 3. - Voor noot d, zie n. 14.10; 21.7; 55.28.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Uit Vrijheid,</hi> preek waarmee A. Kuyper Van Ronkel op 23.3.1873 te Amsterdam bevestigde; in <hi rend="italic">Predicatiën in de jaren 1867 tot 1873,</hi> Kampen 1913, p. 395; vgl. H. J. Langman, <hi rend="italic">Kuyper en de volkskerk,</hi> Kampen 1950, p. 52 vv. Voor Van R. zie n. 14.14;14.15. Al brak Van R. met K., hij bleef hem bewonderen. Vlak voor zijn dood bepleitte hij reorganisatie door herstel der vergaderingen in de NHK. met vermijding van afscheiding. Ook te Leiden in 1888 verschenen: <hi rend="italic">Nabetrachting en De aanstaande classicale vergaderingen en onze roeping.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie n. 55.12. Zie ook noot f</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n13" type="end" place="end" n="13"><p>"Neben der Lehre von der Rechtfertigung durch den Glauben steht fortwährend die von der Kirche als eigentümiiche Hauptlehre des Reformators." Zie noot g.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. H. Bavinck, a.w., <choice><sic>ledr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1e dr.</corr></choice> p. 110, <choice><sic>4edr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">4e dr.</corr></choice> p.404: "De belijdenis is de hoofdzaak, <choice><sic>rnaar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">maar</corr></choice> de kerkenorde is het middel om de belijdenis te handhaven." Ook: "Christus heeft aan zijn gemeente een eigen regering geschonken." Vgl. ook de gereformeerde belijdenisgeschriften zoals Gallicana art. 29-32; Scotica art. 18; Belgica 30, 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie N.' artikel <hi rend="italic">De Doleantie</hi> (nr. 47). In <hi rend="italic">Confidentie,</hi> schrijven aan de weled. Heer J. H. van der Linden, Amsterdam 1873 (dd. 29.3 en 25.4) geeft K. een autobiografische toelichting op zijn kerkelijk en maatschappelijk handelen, gericht op een kerk, die deze naam waardig is. De door N. genoemde hervormde 'breedte' vinde men m.n. in zijn relatie tot Gunning e.a. hervormde theologen (p. 9-24, 45-48) en in zijn notities met betrekking tot 'gereformeerd' (p. 63-74).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vindplaats onbekend; zie n. 69.14.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie H. Berkhof, <hi rend="italic">Crisis der middenorthodoxie,</hi> Nijkerk z.j. Naam en <choice><sic>typeringvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">typering van</corr></choice> deze nieuwe mortaliteit zijn van de schrijver. De naam 'modaliteiten' stamt uit de overgangsbepalingen m.n.art. 238 van de nieuwe kerkorde ('modaliteit van prediking en catechese').-H.Berkhof (geb. 1914, zie over hem Rasker, a.w.) was sinds 1950 rector hervormd seminarie.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. G. Hoffman, <hi rend="italic">Die Lehre von der fides implicita innerhalb der katholischen Kirche,</hi> Leipzig 1903 (boek in N.' bibliotheek aanwezig).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Verschillende van de hier gegeven (vrije) citaten komen voor in <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet! Een woord tot de Hervormde Gemeente,</hi> door J. H. Gunning, oud-hoogleraar, Nijmegen 1902. - Voor 'Ja' en 'neen' etc. <hi rend="italic">vgl.a.w.,</hi> p. 6; voor " ... van Gods beloften niet ... aftreden" <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. <choice><sic>6l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">61</corr></choice>; voor "zulk een verdraagzaamheid noemt hij hoogmoed", vgl. <hi rend="italic">LW. 111,</hi> p. 145, <hi rend="italic">Een woord aan de Zuidafrikaanse correspondent van het Wagenings Weekblad, Wag. Weekbl.</hi> dd. 27.4.1887; (voor deze hele discussie zie LW. 111, p. 128-149: in Zuid-Afrika had men namelijk Gunnings opkomen voor de Amsterdamse kerkeraadsleden - zie n. 47.12 - als een goedkeuring van hun houding en als een meegaan met de Doleantie uitgelegd). - Voor 'ootmoed' zie <hi rend="italic">Verlagen wij onszelve niet,</hi> o.m. p. 14. Voor kerkbeschouwing 'naar analogie van een levend wezen' (en volgende alinea) a. w., p. 3-7, m.n. p. 6 v.: "Een levend wezen toch heeft maar één ziel, dus één uiting daarvan, één belijdenis."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie n. 22.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie n. 30.50, ook nr. 71; vgl. ook GD. IV, le dr.p. 110,4edr.p. 352: "Weliswaar komt de kerk allereerst uit in de bediening van woord en sacrament, in de zuiverheid van leer en van leven, maar de regering der kerk gaat niet buiten dit alles om maar staat er zeer nauw <pb n="630" ed="VW"/>mee in verband." Vgl. <hi rend="italic">GD.</hi> IV, <choice><sic>Ie dr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">1e dr.</corr></choice> p. 63, 4e dr. p. 313: "De ecclesia universalis gaat aan de ecclesia particularis en aan de afzonderlijke fideles vooraf, gelijk in elk organisme het geheel voor de delen gaat."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. Voetius, <hi rend="italic">Pol. Eccl., P.</hi> 111, Lib. 1, Tr. 111, c. V par. 1, Probl. IV: Ecclesia Una in singulari modo proprie dici non possunt (te weten de coetus classici aut synodici). Zie ook over de kwestie M. Bouwman, <hi rend="italic">Voetius over het gezag der synoden,</hi> Amsterdam 1937, p. 74 vv., 420 v. Voetius stond onder invloed van de leidinggevende theoloog van de puriteinse nederzetting in Massachusetts, John Cotton en zijn werk <hi rend="italic">The keyes of the Kingdom </hi><choice><sic>ofheaven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">of heaven</hi></corr></choice><hi rend="italic"> and Power thereof</hi> Londen 1644, die een middenweg vond tussen presbyterianisme en independentisme. "The Power is in the people." Voetius (mèt Cotton) aanvaardde niet de gewone exegese van Matth. 18 : 17: met 'de gemeente 'is niet bedoeld de kerkeraad, maar de vergadering der gemeente 'return corpus ecclesiae'.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Voor de visie op een eigen kerkelijke tucht juist met het oog op de ordening van het gemenebest, vgl. o.a. H. Berkhof, <hi rend="italic">Geschiedenis der kerk,</hi> Nijkerk 19501, p. 181-185.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n24" type="end" place="end" n="24"><p><choice><sic>Zieo.a.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Zie o.a.</corr></choice> A. A.van <hi rend="italic">Schelven, Het Calvinisme gedurende zijn bloeitijd,</hi> dl. 1, Genève-Frankrijk, 2. <hi rend="italic">Schotland-Engeland-N.-Amerika</hi> (Amsterdam 1943 en 1951); Uit de strijd der <hi rend="italic">geesten</hi> (Amsterdam 1944).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Ontwerp Kerkelijke wetten van de staten van Holland van - 1580 bij <hi rend="italic">C. Hooijer (ed.), Oude Kerkordeningen der nederlandse hervormde gemeenten</hi> (1563-1638), Zaltbommel 1865, p. 12 1: "Van ouderlingen, welker principaalste ambt oudtijdts is geweest op de zeeden te waeken en de overtreders met mannelijke vermaningen weder op den rechten weg te brengen." Vgl. ook A. van Ginkel, <hi rend="italic">De ouderling,</hi> Amsterdam 1975, p. 223.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie noot 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. C. Hooijer, <hi rend="italic">a. w.: "</hi> 't Komt gans met haar beroep niet overeen wette te maken ofte heerschappije te voeren over de Dienaren. . ." (p. 33 vv.; vooral p. 43 v.; IV, 9, handelend over de ouderlingen).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n28" type="end" place="end" n="28"><p>"Hun ambt ... mede toezicht te nemen op de leer en de wandel van de dienaren des Woords ... naarstig wacht te houden tegen de wolven, die in de schaapskooi van Christus zouden kunnen komen." Vgl. <hi rend="italic">Dienstboek voor de Nederlandse Hervormde Kerk in ontwerp,</hi> p. 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie n. 60.8.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n30" type="end" place="end" n="30"><p><hi rend="italic">Vgl. Liturgia Sacra</hi> van Valerandus Pollanus, zie n. 55.29.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Bedoeld is de beweging rondom 'Hervorming en katholiciteit'. Zie n. 86.4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Olivier Cromwell (1599-1658), Engels staatsman, streng puritein, tegen kerkelijke politiek Karel I. In de burgeroorlog (1642-1645) vormt hij een boerenmilitie (Rondkoppen) met accent op tucht, geloof, offervaardigheid, ook wel Ironsides geheten. Meedogenloos tegen katholieke leren en presbyteriaanse Schotten (die Karel II erkenden). Bevorderde de expansie van zeevaart, handel en kolonisatie. Verenigde Engeland, Schotland en Ierland en regeerde als Lord Protector vrijwel steeds zonder parlement. - Abraham Lincoln (1809-1865), zestiende president VS., arbeiderszoon uit Quakersfamilie (Kentucky), tegenstander slavernij. Na uittreding zuidelijke staten burgeroorlog, afschaffing slavernij (Emancipation Deelaration). Na herkiezing als president (1864) vermoord.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.instituut-en-volk.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie noot 22. Ten aanzien van kerkelijke uitspraken zie n. 69.20; 84.9.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="subdivision"><head>E. Advies met betrekking tot de minderheden</head>
<div type="publication" n="86" xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk" decls="#bibl-noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk">
<pb n="631" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Brief inzake minderhedenvraagstuk<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Gaarne voldoe ik aan uw verzoek om schriftelijk te willen reageren op voorstellen inzake minderheden van 19 oktober 1954.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De nota voor de vorige bespreking,</seg> <seg n="3.1.2">met de notulen van die laatste,</seg> <seg n="3.1.3">hebben mij een vrij volledig overzicht van de kwestie verschaft.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is buitengewoon belangrijk en ook interessant de interne evoluties van ons hervormde kerkelijke leven te volgen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Bijna van 'kindsbeen' af is dat voor mij een 'puzzle' geweest.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik ben opgegroeid onder de orakelspreuken van Hoedemaker in de eerste jaargangen van <hi rend="italic">De Gereformeerde Kerk,</hi></seg> <seg n="3.4.2">die van buitengewone kwaliteit waren.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zij suggereerden een zekere onoplosbaarheid van alle kerkelijke vraagstukken.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En ik ben geneigd daarin het bijzondere van het hervormd kerkrecht te vinden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wij hebben die trek ten dele gemeen met de anglicanen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik heb er,</seg> <seg n="4.2.2">lang geleden,</seg> <seg n="4.2.3">eens op gewezen dat Beets,</seg> <seg n="4.2.4">Gunning,</seg> <seg n="4.2.5">Schuller tot Peursum,</seg> <seg n="4.2.6">typisch hervormde figuren,</seg> <seg n="4.2.7">alle drie iets anglicaans hadden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wat ons onderscheidt is dit dat wij met onze moeilijkheden omtrent de leer niet geneigd zijn in de liturgie te vluchten.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wij staan op ons dogma en op onze leertucht.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zelfs Snethlage<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n3" rend="superscript">3</ref> is indertijd voor de leertucht als voor een attribuut der kerk opgekomen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Tussen rechts en links behoeft daarbij geen verschil te bestaan.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Laten wij dat los,</seg> <seg n="4.7.2">dan zijn wij aan'Hilversum'<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n4" rend="superscript">4</ref> overgeleverd.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Op dat stuk is ook Kraemer<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n5" rend="superscript">5</ref> gestrand in onze kerk.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Hij wou tot op zekere hoogte het dogma vervangen door levenshouding,</seg> <seg n="4.9.2">mede een anglicaanse trek die wij niet kunnen delen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo zitten wij dan met onze leertucht,</seg> <seg n="5.1.2">de grote onoplosbaarheid in ons kerkelijk leven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hoe verlegen en hulpeloos wij ons daartegenover voelen blijkt wel heel duidelijk uit de vreemde omstandigheid dat wij ons werk op dat terrein zijn begonnen met een vakantie van tien jaren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik heb dat indertijd afgeraden.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar die overgangsbepaling was begrijpelijk.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer wij ons op het moment,</seg> <seg n="6.1.2">na vijf jaren kerkordepraktijk,</seg> <seg n="6.1.3">bezinnen op de mogelijkheden van de leertucht,</seg> <seg n="6.1.4">dan kan men zeggen dat zij alleen mogelijk zou zijn tegenover het midden der kerk en niet tegenover de kanten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik behoef dat niet uit te werken,</seg> <seg n="6.2.2">hoe vreemd het moge klinken.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Maar wat van de leertucht in de hoogste mate geldt,</seg> <seg n="7.1.2">doet dat ook elders.</seg></s> <pb n="632" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik denk aan het begrip 'plaatselijke gemeente',</seg> <seg n="7.2.2">dat zo'n rol speelt bij het minderheden-vraagstuk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Is dat uitsluitend een geografisch begrip?</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wil het alleen maar zeggen dat men ter plaatse geholpen wil worden?</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Blijkbaar wel niet;</seg> <seg n="7.5.2">de verbondsgedachte schuilt er achter.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Men leeft kerkelijk van vader op zoon in de tijd.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">En men hecht aan de samenwoning met zijn broeders op dezelfde bodem.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">In zoverre heeft de plaatselijke gemeente iets heiligs.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar is dat karakter absoluut?</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er bestaat een figuur in het kerkelijk leven,</seg> <seg n="8.2.2">die er grenzen aan stelt.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zij treedt van tijd tot tijd op,</seg> <seg n="8.3.2">als zich op dat terrein een onoplosbaarheid voordoet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In 1886 bij de Doleantie en zij wil dat reeds nu weer doen na vijf jaren modern hervormd leven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ik zou het de doender<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n7" rend="superscript">7</ref> willen noemen,</seg> <seg n="8.5.2">wat op politiek terrein de diender heet.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij doet wat des kerkeraads is en breekt daartoe in zekere zin in de plaatselijke gemeente in.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Degenen die dat arrangeren heten de synodalen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Zij zijn er nu in de kerk van 1886 ook al lang weer.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Zij zijn eenvoudig een bewijs van onoplosbaarheid van kerkelijke zaken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze oplossing zou ontoelaatbaar zijn als de heiligheid der plaatselijke gemeente absoluut was.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar zij is dat blijkbaar niet,</seg> <seg n="9.2.2">want men hoort thans de verdedigers van het plaatselijke een beroep doen op het tegendeel,</seg> <seg n="9.2.3">het belang van hun apostolisch werk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wie daaruit de juiste consequenties trekt,</seg> <seg n="9.3.2">zal aan het plaatselijke een zekere openheid laten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In de eerste christelijke gemeente werd op de pinksterdag het plaatselijke geheel geëlimineerd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En later gaven Petrus en Johannes naast zich het roer in handen aan Philippus en Stefanus,</seg> <seg n="9.5.2">die veel minder lokaal dachten en handelden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En 'last not least' wijzigt Paulus het plaatselijke definitief.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Maar ook nu is de verhouding van plaats en beweging in de gemeenten lang niet altijd dezelfde.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Denk aan Friesland en de Veluwe.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar vooral aan het verschil tussen een bevolking in patriarchaal landelijk verband en een andere die in vakverband leeft.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Deze mensen trekken van loonronde naar loonronde,</seg> <seg n="10.4.2">van de melk naar de honig.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Of zij nu in Jericho zijn of in Ai,</seg> <seg n="10.5.2">dat is hun betrekkelijk onverschillig.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Als ze maar verder komen in het beloofde land.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo hebben alle hervormd kerkelijke begrippen iets zwevends.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De kerk is als een orgel,</seg> <seg n="11.2.2">waarin de stemmer de temperatuur<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n8" rend="superscript">8</ref> moet leggen voor hij verder kan.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">In het octaaf komt voor de inliggende tonen enige ruimte tekort.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Deze mogen niet geheel zuiver spreken.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Er moet een zekere zweving hoorbaar zijn.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Dat heet de temperatuur.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Wie dat niet weet kan zijn handen er beter afhouden.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik mag van uw aandacht niet meer vragen;</seg> <seg n="12.1.2">u vormt samen een grote vergadering.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Ik meende goed te doen mij niet in finesses te begeven inzake minderheden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">U kunt dat beter ter vergadering.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ik gaf slechts een proeve van aanpak.</seg></s> <pb n="633" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.5"><seg n="12.5.1">Mij lijkt ook het te hulp roepen van De Doender een noodzakelijkheid.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Mensen gaan voor plaatsen.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Of dat nu gebeurt via de kerkorde of via een overgangsbepaling,</seg> <seg n="12.7.2">lijkt mij geen hoofdzaak.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Prof. Rasker<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n9" rend="superscript">9</ref> heeft al gewezen op onze vroegere 'huisgemeente'.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">En voor de mogelijkheid van een bijzonder verband van een minderheid,</seg> <seg n="12.9.2">gevormd door het apostolaat,</seg> <seg n="12.9.3">heb ik lang geleden al een plaats gevraagd in een van mijn toenmalige kerkrechtelijke brochures.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Het is <choice><sic>interessantte beleven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">interessant te beleven</corr></choice> dat zulke typisch-hervormde oplossingen zich gewoon doorzetten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De bijzondere wijkgemeente voor minderheden zou dan volgens de aanhangige voorstellen per uitgebreide overgangsbepaling ingevoerd worden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik kan daarmee meegaan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="633" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N.' volledige opschrift van deze brief luidt: <hi rend="italic">Briefaan het moderamen van de Gen. Synode van de NHK., Den Haag, dd. 24.10.1954 - bericht op uw schrijven dd. 7.10.54, inzake minderhedenvraagstuk.</hi> De voorgeschiedenis van deze brief is op te maken uit de <hi rend="italic">Nota betrekking hebbend op het vraagstuk van de minderheden,</hi> welke diende tijdens de tweede <choice><sic>zittingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">zitting van</corr></choice> <choice><sic>devergadering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">de vergadering</corr></choice> <choice><sic>dergenerale</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">der generale</corr></choice> Synode op <hi rend="italic">25.1.1955,Hand. Syn.</hi> 1955, p. 15 vv. Hierin wordt geschetst hoe de minderheden, te weten de 'rechtse' 'evangelisaties' en de 'linkse' 'afdelingen' (van vrijzinnig-hervormden) een zowel confessioneel als ambtelijkstructureel probleem bleven vormen voor een presbyteriaal-synodale kerk, die toch afbrokkeling wenste tegen te gaan. Het was namelijk inmiddels gebleken, dat de oplossing die de kerkorde-1951 <choice><sic>voorhet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">voor het</corr></choice> minderhedenvraagstukgevonden had, in de praktijk niet aansloeg. Welke was deze oplossing? In een aantal overgangsbepalingen (235-238 bij ordinantie 11 Opzicht en tucht) was de provinciale kerkvergadering (pkv.) aangewezen om de plaatselijke kerkeraad bij te staan in zijn verantwoordelijkheid voor een minderheid, die vroeg om een andere vorm van prediking en catechese dan plaatselijk voorradig. De pkv. kon in dat geval een <hi rend="italic">nevenvoorziening</hi> treffen in de vorm van het beroepen van een predikant speciaal voor deze groep. Kerkordelijke uitbreiding werd aan deze figuur verder nauwelijks gegeven, maar toch stuitten deze bepalingen op onverbiddelijke weerstand bij de kerkeraden. Om de impasse te doorbreken belegde het moderamen der synode een conferentie op 23 en 24 februari 1954, waarop de minderheden vertegenwoordigd waren. Het moderamen presenteerde een nota, waarin kerkordelijke mogelijkheden naar voren gebracht werden voor een andere oplossing. Daarin werd reeds heel ver gegaan in de richting van de paraparochie, ook met een expliciet maken van het principe van de notie 'verscheidenheid' in de kerkorde. Maar deze gedachte werd afgewezen, waarna een nieuw beraad werd aangekondigd tegen 27.10.1954, waarbij geen minderheden aanwezig waren maar wel de complete <choice><sic>commissic</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">commissie</corr></choice>-kerkorde. Ook hiervoor werd een nota opgesteld, waarin als praktische verwerkelijking op de voorgrond stond: een figuur, waarin het breed-moderamen van de pkv. zou optreden als centrale kerkeraad, terwijl de minderheidsgroep <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>bijzondere wijkmeente' een kerkeraad zou krijgen met evenveel leden uit de pkv. als uit de eigen groep. - Nu was van Noordmans behalve zijn grondige bemoeienis met de kerkorde uiteraard zijn'vondst' van de huisgemeente bekend. Begrijpelijk, dat men hem op dit punt van de opinievorming raadpleegde, hem de nota toestuurde, waarop zijn antwoord boven voor ons ligt. De nota werd afgewezen. Men was bang voor consolidatie. Zo kwam het tot de figuur van de <hi rend="italic">noodvoorziening,</hi> die naast de nevenvoorziening uit de kerkorde van 1951 kwam te staan; de pkv. kreeg het recht, in geval van weigering door de kerkeraad (onder bepaalde voorwaarden) licht forcerend op te treden: beroeping van een <pb n="634" ed="VW"/>predikant ten behoeve van de minderheid en instelling van een noodkerkeraad. De plaatselijke kerkeraad zou de namen van de tot de noodgemeente behorenden moeten inschrijven. Duidelijk klonkin de discussie ter synode door het verwijt van mensen als A. A. Koolhaas, die de loslating van de geografische binding zag als verlies aan presbyteriaal-confessioneel, meer nog aan profetisch-priesterlijk gehalte, terugkeer tot de door Kraemer bestreden hotelkerk. Zie ook voor de zeer uitvoerige discussies ter synode <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1955, p. 15-39; 124-126; 421-439; 485-487. De kerkordewijziging van mei 1956 (noodvoorziening naast de nevenvoorziening) omvatte overgangsbepalingen 235, 238, 238a-h bij ordinantie 11-1-1. Voor art. 235 zie bijlage 2f,</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Zie Pragmatische houding, VW.,</hi> dl. 1, p. 167-187.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie n. 49.1, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Standplaats van ds. J. Loos, die wilde overgaan tot de r.-k. kerk en zich daarover kerkrechtelijk moest verantwoorden (1951); tevens naam van het zgn. Hilversums Convent van hervormd-katholieke theologen, die een <hi rend="italic">Verklaring Hervorming en Catholiciteit</hi> aflegden. Zij zochten langs de weg van de historische continuïteit aansluiting bij de <choice><sic>wereidkerk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">wereldkerk</corr></choice> en m.n. Rome door invoering van het bisschopsambt. In 1951 voerde het moderamen G.S. besprekingen met het H.C. (o.a. J. K. v.d. Brink, J. M. Gerritsen, J. Loos en H. Miskotte). Het H.C. had de mogelijkheid geopperd van additionele wijdingen, te betrekken via de anglicaanse kerk om langs die weg het bisschopsambt in de hervormde kerk te introduceren. Beter achtte men het van die zijde nog om drie predikanten tot bisschop te doen wijden, waardoor de kerk zich pas voluit katholiek zou kunnen noemen (c.q. één bisschop met het sacramentum ordinis in een afhankelijke positie van de NHK. ten opzichte van andere episcopale kerken). Aldus een rapport van het H.C.H. v.d. Linde introduceerde de hervormd-katholieke richting als de jongste mortaliteit in WD. 1 (20.9.1952) nr. 19. <hi rend="italic">De Liturgische of Hervormd-catholieke mortaliteit.</hi> Haitjema betwistte deze benaming, aangezien de vooronderstelling daarvan was (overgangsbep. 235) dat men zich bewoog binnen de grenzen en de weg van het belijden der kerk, hetgeen van deze 'romaniserende' groep niet gezegd kon worden <hi rend="italic">(De Richtingen in de Nederlandse Hervormde Kerk,</hi> Wageningen 19531, p. 281-298, m.n. p. 293).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Voor N.'kritiek op Kraemer zie nr. 69, 70, 74. Nr. 40 is nog onverdeeld positief. In nr. 67 begint een vleug van bedenking.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Bedoeld zijn de overgangsbepalingen 248 en 250, waarin uitstel van tien jaar, niet voor de eerste vijf stadia maar slechts voor het zesde en laatste stadium van de kerkelijke tucht: (248:) "Teneinde de kerk de gelegenheid te geven zich op de rechte wijze in te stellen op de uitoefening van haar opzicht over de dienst des Woords en de catechese, treden ord. 11. 1 5 en 11. 1 6-1, 2, 3, 4 en 5 (dit zijn voorafgaande stadia - red.) in werking op 1.5.1951, terwijl ord. 11. 1 6.-6. (d.i. het laatste stadium - red.) gedurende de tijd van 1.5.1951 tot 1.5.1961 als volgt gelezen wordt: De synode beraadt zich vervolgens over de tegen verkondiging en onderricht van de predikant ingebrachte bezwaren en brengt haar bij dit beraad aan de dag getreden inzicht ter kennis van de kerk." (250:) "Ord. 11. 1 6-7, 8, 9 en 10 en 1 1. 1 7 (mbt. de ontheffing van het ambt) treden in werking op 1.5.196 l."</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vermoedelijk uit het volgende gedicht van S. van Beaumont <choice><sic>(1 573</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">(1573</corr></choice>-1654): "Die van de deugd maar praters zijn, - geen doenders, stijf in de mond, in 't werken slap en bloô, - zijn evenals de kakelende hoenders, - daarvan nooit ei gevonden wordt in 't stroo." Dit gedicht moet N. bekend zijn geweest: het stond afgedrukt in hetzelfde nummer van <hi rend="italic">A</hi>WCC. waarin hij zijn artikel schreef <hi rend="italic">Lekengedachten over Logica, 5</hi> (13.9.1929) nr. 46.N. zocht immers episcopale versoepeling van presbyteriale strakheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Punt van het niet-duidelijk zijn, door dr. Beerens naar voren gebracht, vgl. H. Bartels a. w., p. 154 en 168. Vgl. p. 168: 'Er moet ruimte blijven tussen de letters voor Woord en Geest'; p. 154: "Deze zgn. 'onduidelijkheid' behoort echter tot het wezen van een belijdende kerk."</p></note>
<pb n="635" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n9" type="end" place="end" n="9"><p><pb n="635" ed="VW"/>A. J. Rasker (geb. 1906), hervormd predikant te Nieuw Buinen en Haarlem; rector Theologische Hogeschool te Batavia/Djakarta (1939); geïnterneerd; kerkelijk hoogleraar te Leiden (1954) met als vakken: geschiedenis NHK., christelijke ethiek, theologie van het apostolaat. Pleitte vroegtijdig voor de vrouw in het ambt; voor contacten met Oost-Europa. Uit de 'school' van Kohlbrugge afkomstig kwam hij tot een politieke theologie, theocratisch bepaald en gericht op verzoening. Schreef: <hi rend="italic">De ethiek en het </hi><choice><sic>robleem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">probleem</hi></corr></choice><hi rend="italic"> van het boze,</hi> diss. Groningen, Assen 1935; <hi rend="italic">Politiek ethos,</hi> Nijkerk 1963; <hi rend="italic">De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795,</hi> Kampen 1974.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie o.m. <hi rend="italic">ROKOT.:</hi> "De hulpgemeente schept gelegenheid om buitenwerks nieuw christelijk leven tot ontwikkeling te laten komen" (p. 219).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.brief-inzake-minderhedenvraagstuk.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vervolg geschiedenis minderhedenregeling: Met ingang van 1965 werd een dubbelstructuur van kracht:</p><p><hi rend="italic">1. de buitengewone wijkgemeente</hi> (b.w.), daar waar de (centrale) kerkeraad meewerkt (c.q. het initiatief neemt) uit <choice><sic>pastorale' verwegingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">pastorale' overwegingen</corr></choice>; deze figuur is als normaal' en dus niet meer als overgangsbepaling) ondergebracht bij ordinantie 2 (van de gemeenten) onder artikel 1 <hi rend="italic">Oa.</hi> Als sympathiegemeente is het een doorkruising van de structuur van de kerkorde.</p><p><hi rend="italic">2. de buitengewone wijkgemeente-in-wording</hi> (b.w.i.w.) kan door het breed moderamen van de generale synode in het leven geroepen worden (onder bepaalde voorwaarden) daar waar de plaatselijke kerkeraad geen medewerking verleent. De figuur geldt als voorlopig, vandaar overgangsbepalingen (te weten 235-235g). Een en ander als verruiming van de noodvoorziening, die nog 'onder' de pkv. stond, gelijkstelling met gewone gemeente. - Per 1. 1. 1 978 werd van kracht <hi rend="italic">de deelgemeent,</hi> een volgende stap in de richting van verruiming en gehoopte integratie. Nu krijgt de b.w.i.w. dezelfde status als de b.w., ook dan wanneer de plaatselijke kerkeraad niet meewerkt. Om het 'normale' te markeren worden de desbetreffende bepalingen (nog wel overgangsbepalingen!) ondergebracht bij ord. 2.10a. Vgl. voor het bovenstaande: <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1958, p. 460 (weigering inschrijving minderheden); <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> 1964, p. 59-73 (vooral de Nota!); p. 235-254 (b.w. en b.w.i.w.); <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> nov. 1970, p. 29-35 (vooral de Nota); <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> juni 1971, P. 16 v.; <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi> nov. 1977 (voorstel deelgemeente, waarbij vooral de Toelichting op agendapunt 6; alsmede het oordeel van Deputaten Samen op weg en het Moderamen Gen. Syn. Geref. Kerken).</p></note>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>Bijlagen</head>
<div type="publication" n="87" xml:id="noordmans5.bijlage-1-hoofdmomenten-uit-de-reorganisatiestrijd-in-de-nederlandse-hervormde-kerk" decls="#bibl-noordmans5.bijlage-1-hoofdmomenten-uit-de-reorganisatiestrijd-in-de-nederlandse-hervormde-kerk">
<pb n="638" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bijlage 1</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Hoofdmomenten uit de reorganisatiestrijd in de Nederlandse Hervormde kerk</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De kerk der Reformatie in Nederland heeft aan Calvijn met de leer de daarin vervatte kerkorde ontleend.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daardoor treedt naast het belijden aanstonds het ordenen naar voren in onderlinge samenhang.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Van de ambten,</seg> <seg n="3.3.2">drie of vier in getal (dienaar des woords,</seg> <seg n="3.3.3">ouderling,</seg> <seg n="3.3.4">diaken en doctor),</seg> <seg n="3.3.5">werd dit accent van ordening het meest tot uitdrukking gebracht door de ouderling.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarom draagt dit type kerkorde dan ook de naam presbyteriaal.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Soms voegt men er nog de benaming synodaal aan toe.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Men wil daarmee zeggen,</seg> <seg n="3.6.2">dat de kerk geregeerd wordt door middel van vergaderingen,</seg> <seg n="3.6.3">waarin de ambten bijeenkomen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De bedoeling van deze structuur is het vermijden van alle hiërarchische opbouw met behoud van een eigenaardige concentratie van gezag,</seg> <seg n="3.7.2">waardoor men toch tot beslissingen kan komen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Niemand heeft schoner karakteristiek van dit type kerkorde gegeven dan Gunning (zie n. <hi rend="italic">33.b).</hi></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Van meet af en met volharding is men gekant tegen alle hiërarchie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De grondstelling luidt:</seg> <seg n="4.2.2">geen ambt zal over het andere heersen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Daarom spreekt men ook niet van lagere of hogere ambten,</seg> <seg n="4.3.2">slechts van meerdere en mindere vergaderingen,</seg> <seg n="4.3.3">doelend niet op meer of minder aanzien,</seg> <seg n="4.3.4">maar op een grotere concentratie van ambtelijkheid door grotere gebiedsbestrijking.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Deze kerkvorm kent naast een intern regelende functie ook een uitwaartse gerichtheid op het leven rondom en buiten de kerk:</seg> <seg n="4.4.2">de staatkundige en maatschappelijke werkelijkheid van het gemenebest.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Overeenkomstig de grondlijnen van de kerk dient ook de brede gemeenschap te worden ingericht.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Van meet af riep deze politieke spits van de gereformeerde kerkorde spanningen op. Want al is de gereformeerde theocratie positief geladen,</seg> <seg n="4.6.2">juist daarom vermag de kerk zich kritisch op te stellen ten opzichte van de overheid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Hoezeer de overheid ten onzent de kerk vreesde,</seg> <seg n="4.7.2">blijkt uit het feit,</seg> <seg n="4.7.3">dat zij er met volharding en met succes naar heeft gestreefd om te verhinderen dat de nationale synode zou worden bijeengeroepen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Het falen van de kerk om haar eigen weg te gaan</seg> <seg n="4.8.2">- desnoods tegen de wil van de overheid in</seg> <seg n="4.8.3">- mag niet op rekening geschreven worden van de Dordtse kerkorde.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het is eerder symptoom van een bepaalde mentaliteit,</seg> <seg n="4.9.2">ook in de kerk aanwezig,</seg> <seg n="4.9.3">waardoor men zwicht voor macht van regenten.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Ofschoon de weerstand van predikanten en kerkeraden soms pittig kon zijn (vgl. o.a. R. B. Evenhuis,</seg> <seg n="4.10.2"><hi rend="italic">Ook dat was Amsterdam,</hi></seg> <seg n="4.10.3">Amsterdam 1965-1978,</seg> <seg n="4.10.4">m.n. dl. 1),</seg> <seg n="4.10.5">maar al te vaak ging het spreekwoord op:</seg> <seg n="4.10.6">wat de heren wijzen,</seg> <pb n="639" ed="VW"/><seg n="4.10.7">moeten de gekken prijzen.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Toen dan ook de bordjes verhangen waren en andere heren en wetten hun intrede deden in de vorm van de Bataafse Republiek,</seg> <seg n="4.11.2">het Koninkrijk Holland,</seg> <seg n="4.11.3">de keizerlijke Franse regering en ten laatste het Koninkrijk der Nederlanden onder de soevereine vorst Willem I,</seg> <seg n="4.11.4">toen bleef die neiging tot zwichten voor het 'goddelijk' gezag der overheid duidelijk aanwezig.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Wat was er namelijk gebeurd?</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Koning Willem I had</seg> <seg n="4.13.2">- buiten de kerk om (vgl. J. C. A. van Loon,</seg> <seg n="4.13.3"><hi rend="italic">Het Algemeen Reglement van 1816,</hi></seg> <seg n="4.13.4">diss.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Amsterdam VU.,</seg> <seg n="4.14.2">Wageningen 1942)</seg> <seg n="4.14.3">- de ambtenaar J. D. Janssen (zie n. 29.3) het Algemeen Reglement voor de Nederlandse Hervormde Kerk doen vervaardigen,</seg> <seg n="4.14.4">ingevoerd bij KB van 7 januari 1816.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">Het vertoont een centraliserende structuur:</seg> <seg n="4.15.2">de koning,</seg> <seg n="4.15.3">top van de piramide,</seg> <seg n="4.15.4">houdt door benoemingsrecht en goedkeuring van beslissingen,</seg> <seg n="4.15.5">controle over de hiërarchie der (kleine) besturen:</seg> <seg n="4.15.6">algemene synode,</seg> <seg n="4.15.7">provinciale en classicale kerkbesturen,</seg> <seg n="4.15.8">kerkeraden.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Een geestelijk functioneren der kerk overeenkomstig eigen wezen en rechtsregels was daarmee onmogelijk gemaakt.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Zie n. 34.5;</seg> <seg n="4.17.2">zie ook bijlage 2a;</seg> <seg n="4.17.3">vgl. A. J. Rasker,</seg> <seg n="4.17.4"><hi rend="italic">a. w.,</hi></seg> <seg n="4.17.5">p. 26 vv. Wel bleef de gereformeerde karaktertrek van zelfstandigheid tegenover de staat evenzeer doorwerken.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Als lichtend blijk daarvan staat overeind het protest van de classis Amsterdam tegen het reglement van de koning,</seg> <seg n="4.18.2">dat het uitgangspunt werd van de reorganisatie-strijd in de negentiende en de twintigste eeuw.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">J. C. A. van Loon heeft in zijn bovengenoemde dissertatie aangetoond dat er nog méér protesten zijn geweest.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Maar het aantal blijft summier en de toon is uiterst onderdanig.</seg></s> <s n="4.21"><seg n="4.21.1">Gegeven echter de algemene tendens om in te binden waar men de toorn des konings vermoedde,</seg> <seg n="4.21.2">moet men des te meer bewondering koesteren voor de durf van de classis Amsterdam en de kracht der argumenten,</seg> <seg n="4.21.3">die zij op echt gereformeerde wijze naar voren wist te brengen.</seg></s> <s n="4.22"><seg n="4.22.1">In feite is dit Amsterdams protest van 1816 de eerste aanval geweest</seg> <seg n="4.22.2">- in een strijd van bijna anderhalve eeuw</seg> <seg n="4.22.3">- op de organisatie door de soevereine vorst aan de kerk opgelegd.</seg></s> <s n="4.23"><seg n="4.23.1">Steeds meer heeft men ingezien dat het reglement de grote sta-in-de-weg was om te komen tot normale kerkelijke verhoudingen.</seg></s> <s n="4.24"><seg n="4.24.1">Allerlei scheldnamen zijn er in machteloze woede aan gegeven:</seg> <seg n="4.24.2">Saulsharnas,</seg> <seg n="4.24.3">Nessuskleed,</seg> <seg n="4.24.4">Procrustesbed,</seg> <seg n="4.24.5">staatscreatuur,</seg> <seg n="4.24.6">de Nederlandse uitvinding van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="4.24.7">de ongerijmdheid zelve.</seg></s> <s n="4.25"><seg n="4.25.1">Noordmans heeft telkens weer zijn verwondering uitgesproken over dit vermogen om 'te duren'.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Tenslotte heeft hij zelf</seg> <seg n="5.1.2">- door de kwaliteit van zijn theologische verantwoording en door zijn doorbreking van het richtingsdenken (vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="5.1.3"><hi rend="italic">a. w.,</hi></seg> <seg n="5.1.4">p. V, 107, 109, 143 v.,</seg> <seg n="5.1.5">193, 213 v.)</seg> <seg n="5.1.6">- een voorname stoot gegeven tot de verdwijning van het oude reglement en aan het in werking treden van een kerkorde,</seg> <seg n="5.1.7">die zijn ideeën omtrent een bijbelse gestalte der kerk weerspiegelt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Al spoedig na 1816 boog de strijd tegen het algemeen reglement van <pb n="640" ed="VW"/>Willem I uiteen in twee richtingen,</seg> <seg n="6.1.2">de juridische en de medische,</seg> <seg n="6.1.3">vertegenwoordigd door Groen en Da Costa.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Bij Groen ging vóór alles de <hi rend="italic">leer,</hi></seg> <seg n="6.2.2">dwz. de handhaving der belijdenis en de uitbanning van onbijbelse prediking;</seg> <seg n="6.2.3">daarnaast en daarna wilde hij ook opkomen voor een andere kerkorde,</seg> <seg n="6.2.4">waarin het <hi rend="italic">leven</hi> der kerk beter tot zijn recht zou kunnen komen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">In de strijd voor beide doeleinden zag hij het <hi rend="italic">recht</hi> als onmisbaar,</seg> <seg n="6.3.2">dwz. de kerkrechtelijke bestrijding der dwalingen en de strijd om de reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Da Costa echter verwachtte alleen maar onheil van een kerkelijke rechtsgang.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Slechts door interne <hi rend="italic">genezing,</hi></seg> <seg n="7.2.2">door verdieping en zuivering van het geestelijk leven kon herstel intreden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Was het bij de een:</seg> <seg n="7.3.2">door reorganisatie tot reformatie,</seg> <seg n="7.3.3">bij de ander heette het:</seg> <seg n="7.3.4">door reformatie (eventueel) tot reorganisatie.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Beriepen zich de 'juridischen' veelal op het profetenwoord:</seg> <seg n="7.4.2">"Sion zal door recht verlost worden" (Jes. 1 : 27),</seg> <seg n="7.4.3">de 'medischen' haalden de apostel nogal eens aan,</seg> <seg n="7.4.4">die mbt. dwalenden had opgemerkt:</seg> <seg n="7.4.5">"Zij zijn van ons uitgegaan,</seg> <seg n="7.4.6">want zij waren uit ons niet" (1 Joh. 2 : 19).</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Terwijl De la Saussaye sr. ten einde toe vasthield aan de medische weg,</seg> <seg n="8.1.2">ofschoon hij het waarheidsmoment in de juridische weg erkende,</seg> <seg n="8.1.3">was er bij zijn leerling Gunning aan het eind van zijn leven een kentering door de invloed van de Groen-leerling Hoedemaker.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Die laatste vijf jaren van Gunnings leven zijn niet alleen voor hemzelf maar voor de gehele Hervormde Kerk van de allergrootste betekenis geweest,</seg> <seg n="8.2.2">aangezien plaatsvond wat zo uiterst zelden geschiedt,</seg> <seg n="8.2.3">dat tegenstanders van formaat elkaar werkelijk weten te overtuigen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat G. en H. daarna de krachten hebben gebundeld is van onschatbare betekenis geweest voor de geschiedenis van de reorganisatie.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dit feit kan men de beslissende wending noemen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Voor Noordmans betekende hun samengaan een blijvende inspiratie in de strijd (vgl. VW.,</seg> <seg n="8.5.2">dl. 1,</seg> <seg n="8.5.3">p. 390 vv.,</seg> <seg n="8.5.4">397 v.;</seg> <seg n="8.5.5">dl. 5,</seg> <seg n="8.5.6">nr. 22 en 74).</seg></s></p>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Overzicht van de jaren 1827-1 929</hi></seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Terugziend op het verloop der gebeurtenissen noteren wij de volgende jaren:</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">1827:</seg> <seg n="11.1.2">Ds. D. Molenaar publiceert zijn <hi rend="italic">Adres aan mijn hervormde landgenoten</hi> (gedurfd voor die tijd),</seg> <seg n="11.1.3">waarin hij op drie punten verandering wenst:</seg> <seg n="11.1.4">de proponentsformule,</seg> <seg n="11.1.5">de leervrijheid en de samenstelling van de algemene kerkvergadering (niet door benoeming van bovenaf maar door verkiezing van onderen op);</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">1841:</seg> <seg n="12.1.2">Adressen van ds. Moorrees e.a. met betrekking tot het 'quia' en het 'quatenus',</seg> <seg n="12.1.3">d.i. de kwestie hoe men het woord 'overeenkomstig' in de zinsnede uit de proponentsformule:</seg> <seg n="12.1.4">"dat wij de leer welke overeenkomstig Gods heilig Woord in de aangenomen formulieren is vervat" interpreteert,</seg> <seg n="12.1.5">òf als 'voor zover die overeenkomst aanwezig is' òf <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">als '</corr></choice>omdat die overeenkomst aanwezig is'.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Leest men quia (omdat),</seg> <seg n="12.2.2">dan schakelt men de twijfel <pb n="641" ed="VW"/>uit,</seg> <seg n="12.2.3">maar leest men quatenus (voor zover),</seg> <seg n="12.2.4">dan zet men het gezag van de belijdenis en wellicht uiteindelijk van de Schrift zelf op losse schroeven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De synode werd van al die adressen niet koud of heet.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Adressanten kregen te horen,</seg> <seg n="12.4.2">dat als de synode veranderingen nodig oordeelde,</seg> <seg n="12.4.3">zijzelf die wel zou toepassen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Eigenlijk vond ze het wel zo gemakkelijk dat beide interpretaties mogelijk bleven.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><hi rend="italic">In 1842</hi> schrijft Groen <hi rend="italic">zijn adres aan de algemene synode der Nederlandse Hervormde Kerk over de formulieren,</hi></seg> <seg n="13.1.2"><hi rend="italic">de academische opleiding der predikanten,</hi></seg> <seg n="13.1.3"><hi rend="italic">het onderwijs en het kerkbestuur,</hi></seg> <seg n="13.1.4">Leiden 1842,</seg> <seg n="13.1.5">mede ondertekend door zes geestverwanten ('de zeven Haagse heren').</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij eisen van de synode handhaving van de oude leer,</seg> <seg n="13.2.2">herziening der reglementen en handhaving van de tucht en keren zich tegen de 'stelselmatige loochening der leer' en 'het verraad aan de dierbaarste belangen onzer kerk'.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Met name keerden zij zich tegen de 'Groninger school',</seg> <seg n="13.3.2">die de eeuwige Godheid van de Zoon en de verzoenende kracht van het bloed van Jezus betwijfelde.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De synode legt dit adres naast zich neer,</seg> <seg n="13.4.2">waarop Groen c.s. zich tot het volk richtten om zich tegen de dwaalleer te verzetten <hi rend="italic">(Aan de Hervormde gemeente in Nederland).</hi></seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij vragen:</seg> <seg n="13.5.2">"handhaving ener christelijke kerktucht in leer en in wandel,</seg> <seg n="13.5.3">meerdere werkzaamheid en invloed der classicale vergadering,</seg> <seg n="13.5.4">vermeerdering der leden van de synode,</seg> <seg n="13.5.5">zoal niet van lastbrieven voorzien dan toch met verantwoordelijkheid krachtens de verplichting tot handhaving der hervormde leer".</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">(Vgl. G. J. Vos Azn.,</seg> <seg n="13.6.2"><hi rend="italic">Groen van Prinsterer en zijn tijd,</hi></seg> <seg n="13.6.3"><hi rend="italic">2 </hi><choice><sic>dIn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">dln</hi></corr></choice><hi rend="italic">.,</hi></seg> <seg n="13.6.4">Dordrecht 1886en 1891,dl. 1,p. 205vv.)</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In <hi rend="italic">1848</hi> volgt een nieuwe adres-beweging (Groen en Heldring),</seg> <seg n="14.1.2">die scherper onderscheid maakt tussen de hervormde kerk en het genootschap,</seg> <seg n="14.1.3">waarin deze vorm heeft aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Behalve op handhaving van Schrift en belijdenis komt nadruk op het raadplegen der gemeenten.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Ook dit adres wordt terzijde gelegd.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Intussen werkte de synode zelf aan een herziening van het reglement,</seg> <seg n="15.3.2">die door de koning werd aanvaard en bekrachtigd (1852).</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De kerk ging hierdoor echter slechts van de ene onderdanigheid in de andere over,</seg> <seg n="15.4.2">te weten van die aan de koning in die aan de synode.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Wel werd het algemeen kiesrecht als principe gesteld en in 1866 geëffectueerd;</seg> <seg n="15.5.2">maar de gehoopte omzetting van de besturen kwam niet tot stand.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De besturen-kerk zat zo stevig in elkaar dat er van een presbyteriaal-synodaal leven niets kon komen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In 1864 kondigde de synode leervrijheid af <hi rend="italic">(Hand. Syn.,</hi></seg> <seg n="16.1.2">p. 230).</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het modernisme (vgl. Otto J. de Jong,</seg> <seg n="16.2.2"><hi rend="italic">Nederlandse kerkgeschiedenis,</hi></seg> <seg n="16.2.3"><hi rend="italic">Nij</hi>kerk 1972,</seg> <seg n="16.2.4">p. 329-332) was daaraan niet vreemd.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Van de kansel af zorgde deze nieuwe richting voor opschudding (zie n. 22.5),</seg> <seg n="16.3.2">door alternatieve doopformules,</seg> <seg n="16.3.3">heterodoxe uitspraken alsmede door aannemingskwesties (zie n. 47.20).</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Ook de modernen wisten met adressen de synode te vinden,</seg> <seg n="16.4.2">vragend om doorvoering van de leervrijheid,</seg> <seg n="16.4.3">een andere<pb n="642" ed="VW"/> <choice><sic>classicalc</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">classicale</corr></choice> indeling en een modus vivendi (zie n. 33.22;</seg> <seg n="16.4.4">65.14).</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In <hi rend="italic">1873</hi> dient de synode over deze en andere adressen te oordelen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De algemene synodale cie. wordt het niet eens en komt met vier voorstellen,</seg> <seg n="17.2.2">waarvan ze er één kiest,</seg> <seg n="17.2.3">te weten het loslaten van het belijdend karakter der kerk,</seg> <seg n="17.2.4">het stichten van "belijdende kerspelen".</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar vervolgens wordt dit alles weer in tweede lezing verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In 1876 nieuwe adressen,</seg> <seg n="18.1.2">in 1878 voorstellen tot vernieuwing.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Kuypers <hi rend="italic">Traktaat van de reformatie der kerken (1883)</hi> roept op tot de strijd.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Velen gaan mee.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Amsterdam is het middelpunt.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het scheelt weinig of de Amsterdamse kerkeraad,</seg> <seg n="18.5.2">grotendeels op de hand van Kuyper,</seg> <seg n="18.5.3">krijgt het heft in handen op grond van de theorie van het zgn. 'akkoord van kerkelijke gemeenschap' (zie n. 50.6).</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Negen andere gemeenten in de classis wil men daartoe brengen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dan grijpt het classicaal bestuur (lees G.J. Vos Azn.) in en de tachtig Amsterdamse kerkeraadsleden worden geschorst (4.1.1886) en afgezet (1.7.1886).</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Slechts langzaam,</seg> <seg n="18.8.2">gedurende decennia,</seg> <seg n="18.8.3">rijpten de inzichten omtrent de geestelijke noodzaak van reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Eerst meende men zijn doel te bereiken door de kerkeraden te vullen met belijdende ambtsdragers.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Daarna concentreerde men zich op handhaving van de belijdenis,</seg> <seg n="19.2.2">waarbij het al of niet voortbestaan van het 'genootschap' er minder op aankomt.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Tenslotte gaan velen,</seg> <seg n="19.3.2">als de 'Doleantie',</seg> <seg n="19.3.3">het "afwerpen van het juk der synodale hiërarchie",</seg> <seg n="19.3.4">op 16 november 1882 een feit wordt,</seg> <seg n="19.3.5">mee met Kuyper in zijn opvatting,</seg> <seg n="19.3.6">dat rechtstreekse herinvoering van de Dordtse kerkorde aan de kerk haar gewenste gestalte zal kunnen hergeven.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">(Waar dit laatste gevoelen ook nog wel in confessionele kring bleef leven,</seg> <seg n="19.4.2">is N. er steeds op uit geweest betrokkenen te waarschuwen voor repristinatie en voor 'ras-calvinisme' (zie bijv. de brochures <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde en Evangelie en volkskerk).)</hi></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In <hi rend="italic">1889</hi> ligt een adres van Hoedemaker en de kerkeraad van Nijland op de synodetafel,</seg> <seg n="20.1.2">waarin zij de bestaande organisatie voor onwettig verklaren,</seg> <seg n="20.1.3">want door de koning opgedrongen;</seg> <seg n="20.1.4">slechts onder protest,</seg> <seg n="20.1.5">ter wille van de belangen die hun zijn toevertrouwd en de rechten die zij als leden en opzieners der kerk bezitten,</seg> <seg n="20.1.6">onderwerpen zij zich aan een organisatie,</seg> <seg n="20.1.7">onwettig in haar oorsprong en niet gewettigd door zgn. stilzwijgende aanvaarding door de kerk.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Betoogd wordt dat de huidige kerkvorm meer episcopaat dan presbyteriaal is,</seg> <seg n="20.2.2">dat wel uitwendige handhaving van de belijdenis maar niet inhoudelijke bijbelse leertucht mogelijk is,</seg> <seg n="20.2.3">dat zij leidt tot leervrijheid en eindeloze partijschap,</seg> <seg n="20.2.4">dat alle gemeenschap in arbeid en gebed door zulk een ongeestelijke organisatie wordt onmogelijk gemaakt.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het adres eindigt met de eis,</seg> <seg n="20.3.2">dat de presbyteriale organisatie als een recht der kerk wordt hersteld.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">De synode antwoordt:</seg> <seg n="20.4.2">"De kerk heeft voor alle dingen rust nodig.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Och,</seg> <seg n="20.5.2">werd zij niet langer nodeloos beroerd" <hi rend="italic">(Hand. Syn.</hi></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">1889,</seg> <seg n="20.6.2">p. 367-382).</seg></s> <pb n="643" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="20.7"><seg n="20.7.1">De jaren van 1900-1905 zijn reeds aangeduid in hun beslissende betekenis voor de reorganisatie-strijd (zieboven).</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Wij vermelden uitdiejaren nog het volgende:</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">April 1901 houdt Hoedemaker te Utrecht zijn grote rede op de ambtsdragersvergadering over <hi rend="italic">Ontwerp tot reorganisatie der Hervormde Kerk.</hi></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Gunning laat verschijnen:</seg> <seg n="21.2.2"><hi rend="italic">Niet bij elkander houden maar uit de grond opbouwen,</hi></seg> <seg n="21.2.3">Nijmegen 1901.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Beiden bepleiten herstel der classicale vergaderingen voor echt geestelijke arbeid,</seg> <seg n="21.3.2">oefening van tucht en reorganisatie.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">G. spreekt hierover ook op de Utrechtse predikantenvergadering van 1901.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Als dr. J. Th. de Visser met zijn bekende drie bezwaren (tijd nog niet rijp,</seg> <seg n="21.5.2">orthodoxen verdeeld,</seg> <seg n="21.5.3">uitbanning is toch de opzet) komt,</seg> <seg n="21.5.4">antwoordt G. in <hi rend="italic">Onze zonde</hi> (Nijmegen 1901):</seg> <seg n="21.5.5">De kerk begaat de zonde,</seg> <seg n="21.5.6">het geloof in Christus te maken tot een mening onder andere meningen;</seg> <seg n="21.5.7">verder 1. de nood is groot,</seg> <seg n="21.5.8">hier past geen uitstel,</seg> <seg n="21.5.9">2. orthodoxen hebben trots verschillen een familieband,</seg> <seg n="21.5.10">3. laat ons op de kracht der waarheid vertrouwen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">In datzelfde jaar verschijnt een brief van Gunning,</seg> <seg n="21.6.2">Hoedemaker en Kromsigt aan de synode om een commissie voor reorganisatie te benoemen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Tijdens de synodebespreking verklaren 9 van de 19 leden dat "het belijden van Jezus Christus als de Here der heerlijkheid,</seg> <seg n="21.7.2">het Hoofd der gemeente,</seg> <seg n="21.7.3">de enige Zaligmaker van zondaren is de heilige roeping der kerk".</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Nu protesteert de secretaris der synode tegen dit vertoon van godsdienst (!).</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En als G.,</seg> <seg n="21.9.2">hoogbejaard,</seg> <seg n="21.9.3">toegang vraagt tot de synode om de voorstellen te bepleiten,</seg> <seg n="21.9.4">wordt hij afgewezen (zie <hi rend="italic">Hand. Syn.</hi></seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">1901).</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Hoe in 1<hi rend="italic">902</hi> een dubbele aanval op het synodale bolwerk,</seg> <seg n="22.1.2">enerzijds van G. J. Vos,</seg> <seg n="22.1.3">anderzijds van Gunning en Hoedemaker c.s. werd afgeslagen,</seg> <seg n="22.1.4">daarover bericht n. 63.65.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">In 1903 schrijft Hoedemaker:</seg> <seg n="23.1.2"><hi rend="italic">De vrijmaking der Hervormde Kerk een nationaal belang.</hi></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1"><hi rend="italic">Advies inzake reorganisatie van het kerkbestuur,</hi></seg> <seg n="23.2.2"><hi rend="italic">Am</hi>sterdam 1903.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In datzelfde jaar had de voorzitter van de synode de merkwaardige moed te stellen:</seg> <seg n="23.3.2">"Predikanten die open verklaren dat de tegenwoordige organisatie de heerschappij van Christus belemmert en die toch kalm onder de organisatie blijven arbeiden,</seg> <seg n="23.3.3">die aan die organisatie hun positie ontlenen en hun inkomen genieten,</seg> <seg n="23.3.4">die keer op keer jongelieden tot lidmaten aannemen en dezen trouw aan de organisatie laten beloven ... dat toont dat het deze mannen geen ernst is.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Heel de beweging ... komt voort uit ongeloof. . <hi rend="italic">."</hi></seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1"><hi rend="italic">(Hand. Syn.</hi></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">1903).</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Gunning grijpt naar de pen en schrijft zijn <hi rend="italic">Open brief aan de synode der Nederlandsche Hervormde Kerk</hi> (Amsterdam 1904).</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Ph. J. Hoedemaker,</seg> <seg n="23.8.2">P. J. Kromsigt,</seg> <seg n="23.8.3">B. van Meer (confessioneel) en Chr.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Hunningher (ethisch) ondertekenen mede.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Gesproken wordt van "de heilige toorn des Heren over een kerk die Hem verloochent".</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">De synode van 1905 behandelt een concept-wijziging algemeen reglement<pb n="644" ed="VW"/> van de hand van Slotemaker de Bruïne en Blanson Henkemans.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hoofdpunten:</seg> <seg n="24.2.2">er komt een grote synode van 45 leden;</seg> <seg n="24.2.3">de bevoegdheid der classicale vergaderingen wordt uitgebreid;</seg> <seg n="24.2.4">de provinciale synoden worden hersteld;</seg> <seg n="24.2.5">art. 11 (zie bijlage 2a) komt te vervallen en een nieuwe alinea van art. 13 zal luiden:</seg> <seg n="24.2.6">"Tuchtzaken aangaande de belijdenis van de leden der gemeente worden behandeld naar de regel dat de NHK. de heilsopenbaring verstaat in de zin,</seg> <seg n="24.2.7">die daaraan gehecht is door haar synode van 1618 en 1619 blijkens de aldaar laatstelijk herziene of vastgestelde belijdenisgeschriften."</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">H. en G. hadden tegen deze voorstellen het bezwaar,</seg> <seg n="25.1.2">dat zij bleven steken in een verbetering van de bestuursvorm,</seg> <seg n="25.1.3">terwijl een nieuwe doordenking van de geestelijke achtergronden der kerkorde mbt. de noties van lichaam van Christus en van de verhouding van Schrift en belijdenis nodig was (LW.,</seg> <seg n="25.1.4">p. 672-674).</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De voorstellen werden verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">In <hi rend="italic">1908 en 1909</hi> werden voorstellen verworpen van de heer Schrieke,</seg> <seg n="26.1.2">van de Confessionele Vereniging,</seg> <seg n="26.1.3">van een aantal classes en van een provinciaal kerkbestuur.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Herstel der classicale vergaderingen werd bepleit in 1911,</seg> <seg n="26.2.2">maar als immer vergeefs.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Over het voorstel van dr. F. J. Los mbt. een nieuw reglement,</seg> <seg n="26.3.2">een breed uitgewerkt voorstel (1914),</seg> <seg n="26.3.3">maakte men zich ter synode zelfs vrolijk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">De Confessionele Vereniging en de Gereformeerde Bond waren in deze tijd zeer actief.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Men poogde zowel verscherping van de proponentsformule te verkrijgen als weglating van de geest-en-hoofdzaakformule bij het stellen van de belijdenisvragen (zie bijlage 2a,</seg> <seg n="26.5.2">art. 39).</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Opmerkelijk was dat ook orthodoxen als dr. G. A. Wumkes zich hiertegen mede verzetten als toch te riskant voor de atmosfeer der vrijheid,</seg> <seg n="26.6.2">waarin alles in de kerk zich moest kunnen voltrekken.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het voorstel van de Utrechtse theologische faculteit (waaronder ook T. Cannegieter en Hugo Visscher) (1916) met betrekking tot een bepaalde modus vivendi,</seg> <seg n="27.1.2">waarbij gedacht werd aan de vrijheid tot het organiseren van richtingengroepen binnen de kerk,</seg> <seg n="27.1.3">kreeg aandacht,</seg> <seg n="27.1.4">maar werd verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">In 1918 komen de vrijzinnigen met een voorstel mbt. filiaalgemeenten,</seg> <seg n="28.1.2">die autonomie krijgen mits gebonden aan art. 39 Godsdienstonderwijs,</seg> <seg n="28.1.3">art. 27 Examen en art. 6 Opzicht en tucht (zie bijlage 2a).</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">De vrijzinnigen volharden in het pleit voor het recht der minderheden.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De Gereformeerde Bond denkt aan een kerk naast de Hervormde Kerk,</seg> <seg n="28.3.2">alleen door stoffelijke banden met de NHK. verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Van <hi rend="italic">1922</hi> af wordt het roepen om een grote synode steeds sterker.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Aan het begin van de jaren twintig worden de kerkelijke kwesties geconcentreerd op het punt van de predikantstraktementen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Deze bevinden zich in een deplorabele staat.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De Bond van Nederlandse predikanten wordt opgericht door C. J. Bartels,</seg> <seg n="29.4.2">D. Boer,</seg> <seg n="29.4.3"><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans en M. J. A. de Vrijer.</seg></s> <pb n="645" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="29.5"><seg n="29.5.1">De theologisch meest gefundeerde onder hen,</seg> <seg n="29.5.2">Noordmans,</seg> <seg n="29.5.3">publiceert niet alleen in het <hi rend="italic">Orgaan,</hi></seg> <seg n="29.5.4">maar zoekt de openbaarheid van een blad als de NRC.,</seg> <seg n="29.5.5">waarin hij toont goed op de hoogte te zijn van alle implicaties van de zaak,</seg> <seg n="29.5.6">ook op kerkrechtelijk gebied.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">(Zie zijn mening,</seg> <seg n="29.6.2">in nr. 3, 4, 10, 11, 12, 13,</seg> <seg n="29.6.3">over L. J. van Apeldoorn.)</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="30.1"><seg n="30.1.1"><hi rend="italic">Overzicht van de jaren 1929-1951</hi></seg></s></head>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">1929:</seg> <seg n="31.1.2">Ontwerp-1929,</seg> <seg n="31.1.3">door cie.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Haitjema-Te Winkel,</seg> <seg n="31.2.2">beogend het herstel van ambt en belijdenis,</seg> <seg n="31.2.3">met regeling tucht,</seg> <seg n="31.2.4">vervanging besturen door vergaderingen en inschakeling overgangstijd;</seg> <seg n="31.2.5">verworpen januari 1930.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Zie n.14.1;</seg> <seg n="31.3.2">bijlage 2b;</seg> <seg n="31.3.3">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="31.3.4">a.w.,</seg> <seg n="31.3.5">p. 8-33.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">10 juni 1930:</seg> <seg n="32.1.2">Oprichting Kerkherstel,</seg> <seg n="32.1.3">strevend naar reorganisatie in de geest van het <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>rapport-1929.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Zie n. 14.1;</seg> <seg n="32.2.2">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="32.2.3">a.w.,</seg> <seg n="32.2.4">p. 34-40.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">15 februari 1931:</seg> <seg n="32.3.2">Oprichting Kerkopbouw,</seg> <seg n="32.3.3">op basis van 15 punten.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zie n.15.1;</seg> <seg n="32.4.2">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="32.4.3">a.w.,</seg> <seg n="32.4.4">p. 40-55.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Juli 1931:</seg> <seg n="33.1.2">Bespreking en verwerping voorstellen tot vredig samenwonen der richtingen in de synode (mogelijk maken van predikbeurten door predikanten naar keuze òf beroep van predikanten naar keuze door groepen,</seg> <seg n="33.1.3">mits voldaan wordt aan voorwaarden).</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zie n. 19. l;</seg> <seg n="33.2.2">20. l;</seg> <seg n="33.2.3">23. l;</seg> <seg n="33.2.4">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="33.2.5">a.w.,</seg> <seg n="33.2.6">p. 56-70.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Juni 1 933:</seg> <seg n="34.1.2">Voorstel (KHe.)</seg> <seg n="34.1.3">- grote synode verworpen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Zie n. 31. l;</seg> <seg n="34.2.2">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="34.2.3">a.w.,</seg> <seg n="34.2.4">p. 70-75.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Juni 1933:</seg> <seg n="35.1.2">Ontwerp-Kerkopbouw gereed (grote synode;</seg> <seg n="35.1.3">karakter:</seg> <seg n="35.1.4">belijdend,</seg> <seg n="35.1.5">missionair,</seg> <seg n="35.1.6">met oplossing voor minderheden-vraagstuk).</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Zie n. 3 0. l;</seg> <seg n="35.2.2">31.1;</seg> <seg n="35.2.3">32.1;</seg> <seg n="35.2.4">34.2;</seg> <seg n="35.2.5">bijlage 2c;</seg> <seg n="35.2.6">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="35.2.7">a.w.,</seg> <seg n="35.2.8">p. 76-100.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Januari 1935:</seg> <seg n="36.1.2">Verwerping door synode van het ontwerp-KO.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1"><hi rend="italic">14 </hi><choice><sic>juni1935</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2"><hi rend="italic">juni 1935</hi></corr></choice><hi rend="italic">:Noordmans houdt zijn rede De naaste toekomst der kerk</hi> ter opening van nieuwe verstandhouding KO./Khe.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Zie nr. 48.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="37.3.2"><hi rend="italic">a.w.,</hi></seg> <seg n="37.3.3">p. 109.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">September 1935:</seg> <seg n="38.1.2">Kerkherstel en Kerkopbouw richten zich gezamenlijk tot synode ter zake van reorganisatie.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">November 1936:</seg> <seg n="39.1.2">Het Akkoord,</seg> <seg n="39.1.3">gezamenlijk door KHe. en KO. met synode opgesteld en ingediend,</seg> <seg n="39.1.4">wordt door synode aanvaard en tot uitgangspunt gemaakt van definitieve voorstellen.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zie n. 48.1;</seg> <seg n="39.2.2">50.1;</seg> <seg n="39.2.3">52.2;</seg> <seg n="39.2.4">nr. 53;</seg> <seg n="39.2.5">bijlage 2d;</seg> <seg n="39.2.6">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="39.2.7">a.w.,</seg> <seg n="39.2.8">p. 108-129.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">23 november 1936:</seg> <seg n="40.1.2">De Vereniging van Vrijzinnig Hervormden,</seg> <seg n="40.1.3">die bezig was zich meer kerkelijk te oriënteren (zie nr. 52I1),</seg> <seg n="40.1.4">profileert zich in een beginselverklaring ter zake van vrijheid en verscheidenheid van geloven en belijden en tegen leertucht.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="40.2.2">a.w.,</seg> <seg n="40.2.3">p. 125-137.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">April-november 1937:</seg> <seg n="41.1.2">In Kerkopbouw vindt de discussie plaats tussen Brouwer en Noordmans ter zake van de afleidbaarheid van kerkorde uit de Schrift.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zie nr. 54-61;</seg> <seg n="41.2.2">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="41.2.3">a.w.,</seg> <seg n="41.2.4">p. 137-144.</seg></s> <pb n="646" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="41.3"><seg n="41.3.1">28 <choice><sic>juni1937</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">juni 1937</corr></choice>:</seg> <seg n="41.3.2">Ontwerp-1938 gereed en ter synode;</seg> <seg n="41.3.3">zie bijlage 2e;</seg> <seg n="41.3.4">belangrijke punten uit beide ontwerpen opgenomen,</seg> <seg n="41.3.5">zoals:</seg> <seg n="41.3.6">belijdend karakter kerk,</seg> <seg n="41.3.7">regeling voor minderheden (niet huisgemeenten),</seg> <seg n="41.3.8">overgangsbepalingen,</seg> <seg n="41.3.9">regering door ambten en vergaderingen,</seg> <seg n="41.3.10">visitator/moderator enz.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Art. 8 centraal:</seg> <seg n="41.4.2">omschrijving wezen en doel der kerk.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">12 januari 1938:</seg> <seg n="42.1.2">Het ontwerp aanvaard door de synode;</seg> <seg n="42.1.3">daarna moet het de kerk door;</seg> <seg n="42.1.4">strijd ontbrandt;</seg> <seg n="42.1.5">N. schrijft zijn <hi rend="italic">Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde.</hi></seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">In zijn <hi rend="italic">De spanning der kerk</hi> is de interne splitsing in KO. openbaar.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">De classicale vergaderingen zijn in meerderheid tegen.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zie nr. 63, 64;</seg> <seg n="42.4.2">vgl. H. Bartels,</seg> <seg n="42.4.3">a.w.,</seg> <seg n="42.4.4">p. 162-201.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Augustus 1938:</seg> <seg n="43.1.2">Synode verwerpt het voorstel- 1938,</seg> <seg n="43.1.3">draagt het althans over aan de Alg. syn. cie.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ontgoocheling bij velen,</seg> <seg n="43.2.2">ook bij N. Samen met de kerkelijke hoogleraren moet de Alg. syn. cie. een nieuwe weg vinden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Augustus 1940:</seg> <seg n="44.1.2">Instelling Gemeenteopbouw o.I.v. H. Kraemer om de reorganisatie 'van onderen op' (dus door reformatie) te bewerkstelligen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Zie n. 74.4.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Februari 1942:</seg> <seg n="45.1.2">Cie. voor de beginselen van de kerkorde ingesteld.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Paul Scholten leidinggevend.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">N. kan o.m. door vervoersproblemen hier niet goed aan meedoen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">April/juli 1944:</seg> <seg n="46.1.2">Ontwerp-werkorde aanvaard,</seg> <seg n="46.1.3">8 additionele artt. bij Alg.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Regl. met bijbehorende invoeringsbepalingen,</seg> <seg n="46.2.2">welke taak,</seg> <seg n="46.2.3">samenstelling en werkwijze der Gen. Syn. regelen;</seg> <seg n="46.2.4">in feite dus:</seg> <seg n="46.2.5">de constituante.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">31 oktober 1945:</seg> <seg n="47.1.2">Gen. Syn. op grond van de Werkorde voor het eerst bijeen in de Nieuwe Kerk te Amsterdam.</seg></s></p>
<lg><l n="48.1"><seg n="48.1.1">11 december 1945:</seg> <seg n="48.1.2">Cie. voor kerkorde benoemd.</seg></l><l n="48.2"><seg n="48.2.1">24 november 1947:</seg> <seg n="48.2.2">'Nunspeets' ontwerp aangeboden.</seg></l><l n="48.3"><seg n="48.3.1">14 oktober 1949:</seg> <seg n="48.3.2">Aanvaarding in eerste lezing.</seg></l></lg>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">7 december 1950:</seg> <seg n="49.1.2">Nieuwe kerkorde aangenomen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Zie voor deze en vorige data n. 76.2, 5;</seg> <seg n="49.2.2">bijlage 2e;</seg> <seg n="49.2.3">vgl. A. J. Rasker,</seg> <seg n="49.2.4">a.w.,</seg> <seg n="49.2.5">p. 297 vv.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="50.1"><seg n="50.1.1">In de strijd voor de predikantstraktementen ontwikkelt de theoloog Noordmans een nieuwe weerbaarheid en een vermogen tot leiding geven.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Deze eigenschappen stelden hem in staat tot zijn voorvechtersfunctie in de reorganisatiestrijd-nieuwe stijl.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Zijn geslaagde bemoeienis met de predikants-traktementen gaf hem ervaring en inzicht,</seg> <seg n="50.3.2">maar ook de moed om door te gaan op het pad van structurele veranderingen in de Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Hij heeft zich een eigen invalshoek verworven om de problemen te lijf te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Van huis uit doordrongen van de noodzaak tot reorganisatie in de lijn van Groen-Hoedemaker,</seg> <seg n="51.1.2">tot eigen verwerking van deze erfenis gekomen door zijn aanraking met de persoonlijkheid van Gunning,</seg> <seg n="51.1.3">heeft hij in het samengaan van beide 'profetische' denkers een belofte vermoed voor toekomstige verwerkelijking.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Van confessionele en ethische draad (resp. aan te <pb n="647" ed="VW"/>duiden als:</seg> <seg n="51.2.2">'Sion zal door recht verlost worden' en 'de waarheid is ethisch') vlocht hij kerkordelijk weefsel.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Tijdens de jaren twintig stuwde hem in de richting van deze synthese zijn kennismaking met de dialectische theologie ofte wel:</seg> <seg n="52.1.2">de oriëntatie van de theologie aan de prediking der kerk in de wereld.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De zaak-Geelkerken (1926) beduidde enerzijds een stimulans,</seg> <seg n="52.2.2">vormde anderzijds een waarschuwing voor een te rechtlijnige oplossing.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De opkomst van de oecumenische beweging,</seg> <seg n="52.3.2">door hem gevolgd mede vanuit de optiek van de door hem gerespecteerde W. J. Aalders,</seg> <seg n="52.3.3">bracht hem meer en meer in de banen van een meer naar buiten,</seg> <seg n="52.3.4">op de wereld gerichte herordening van alle kerkelijk denken als voorwaarde voor reorganisatie van kerkelijke structuren.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Ontkomend aan confessionele 'kortsluiting',</seg> <seg n="52.4.2">wist hij zich (Gunning!) sterk verbonden met de ethische theologie door talrijke inzichten op centraal theologisch terrein,</seg> <seg n="52.4.3">zoals de verantwoording ten opzichte van wetenschap,</seg> <seg n="52.4.4">cultuur,</seg> <seg n="52.4.5">geschiedenis en existentie.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Dit bracht hem in het gezelschap van hen die bezwaarhadden tegen het ontwerp-1929,</seg> <seg n="52.5.2">waarop Th. L. Haitjema c.s. hun stempel hadden gedrukt,</seg> <seg n="52.5.3">zoals A. M. Brouwer,</seg> <seg n="52.5.4">Ph.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">A. Kohnstamm en G. van der Leeuw.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">In deze kring leefde,</seg> <seg n="52.7.2">in het voetspoor van De la Saussaye en Gunning,</seg> <seg n="52.7.3">een sterk verzet tegen de organisatie van 1816.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Evenwel:</seg> <seg n="53.1.2">de nog grotere afkeer van leertucht,</seg> <seg n="53.1.3">die vooral bij figuren als Brouwer en Obbink bestond,</seg> <seg n="53.1.4">deed hen telkens het van twee kwaden dan nog het minst kwade verkiezen,</seg> <seg n="53.1.5">te weten:</seg> <seg n="53.1.6">wachten op een reorganisatie zonder processuele leertucht.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Deze ethische theologen verwachtten herordening in diepste wezen niet van kerkordelijke activiteit.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">In het door hen opgestelde program van vijftien punten was kerkorde er slechts één van.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Reorganisatie kon alleen komen door inwendige vernieuwing.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Noordmans heeft de hoop gekoesterd vanuit zijn deelgenootschap aan het ethisch elan niet alleen de ethischen maar ook de vrijzinnigen mee te krijgen.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Maar voor het ontwerp-1938 met zijn kerkjuridische paragraaf werd de steun in zijn eigen vereniging steeds geringer,</seg> <seg n="53.6.2">zoals uit de kolommen van <hi rend="italic">het algemeen Weekblad</hi> blijkt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Noordmans' historische betekenis ligt in het voorbereiden van de verstandhouding tussen Kerkopbouw en Kerkherstel.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">De beslissende stap in die richting is de lezing <hi rend="italic">De naaste toekomst der kerk.</hi></seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Hier bevindt zich het scharnier in,</seg> <seg n="54.3.2">de reorganisatiebeweging van de jaren dertig.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Onder zijn metgezellen bezat Noordmans de theologische helderheid en de praktische kennis van zaken,</seg> <seg n="55.1.2">het vanzelfsprekende gezag en de meeslepende schrijftrant om op het beslissende ogenblik op te treden als facile princeps in het pleit voor deze bijkans onmogelijke zaak.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Door zijn confessionele 'erfmassa' heeft N. de ethischen behoed voor een bloot negatieve houding ten opzichte van leertucht,</seg> <seg n="55.2.2">een voetstoots opteren voor een modus <pb n="648" ed="VW"/>vivendi en een slechts pragmatische oplossing van het kerkelijk probleem.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Tegelijk kon hij door eigen congenialiteit de ethische theologie vruchtbaar maken voor kerkordelijke verwerkelijking.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Zo wist hij de confessioneel-theocratische momenten van Hoedemaker c.s. en de katholiek-apostolische van Gunning uit eigen voorraad aan te bieden.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Uit de verbinding van die twee ontstond de nieuwe kerkorde.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Vlees van zijn vlees.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">En been van zijn gebeente.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Hij leefde nog om het te zien gebeuren.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">De spankracht van retardatie (zie n. 69.13) werd aan hemzelf bewaarheid.</seg></s></p>
</div>
</div>
</div>
<div type="publication" n="88" xml:id="noordmans5.bijlage-2-kerkorde-artikelen" decls="#bibl-noordmans5.bijlage-2-kerkorde-artikelen">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bijlage 2:</seg> <seg n="1.1.2">Kerkorde-artikelen</seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opsommingen in de artikelen (1, 2, 3 …; a, b, c …) alle op dezelfde manier gezet: ingesprongen, het nummer of de letter ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies de ene keer een lijstpunt, de andere keer een alinea</note></head>
<div type="marginal" n="1">
<head n="a."><label rend="italic">a.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Uit de Reglementen der Nederlandse Hervormde Kerk (1816)</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Art.</hi> 11.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Algemeen Reglement</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De zorg voor de belangen,</seg> <seg n="4.1.2">zo van de christelijke kerk in het algemeen als van de hervormde in het bijzonder,</seg> <seg n="4.1.3">de handhaving harer leer,</seg> <seg n="4.1.4">de vermeerdering der godsdienstige kennis,</seg> <seg n="4.1.5">de behartiging van de zending,</seg> <seg n="4.1.6">de bevordering van christelijke zeden,</seg> <seg n="4.1.7">de bewaring van orde en eendracht,</seg> <seg n="4.1.8">en de aankweking van liefde voor koning en vaderland,</seg> <seg n="4.1.9">moeten steeds het hoofddoel zijn van allen,</seg> <seg n="4.1.10">die in onderscheidene betrekkingen met het kerkelijk bestuur belast zijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">Art. 39.</hi></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Reglement op het godsdienstonderwijs</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De bevestiging van lidmaten heeft plaats in een daarvoor bepaalde godsdienstoefening,</seg> <seg n="6.1.2">bij welke hun de volgende vragen,</seg> <seg n="6.1.3">althans wat betreft de geest en de hoofdzaak van de daarin vervatte belijdenis,</seg> <seg n="6.1.4">verklaring en belofte,</seg> <seg n="6.1.5">ter beantwoording worden voorgesteld:</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">"In tegenwoordigheid van God en van zijn gemeente vraag ik u:</seg> <seg n="7.1.2">Vooreerst:</seg> <seg n="7.1.3">Belijdt gij te geloven in God de Vader,</seg> <seg n="7.1.4">de Almachtige,</seg> <seg n="7.1.5">Schepper des hemels en der aarde,</seg> <seg n="7.1.6">en in Jezus Christus,</seg> <seg n="7.1.7">zijn eniggeboren Zoon,</seg> <seg n="7.1.8">onze Heer,</seg> <seg n="7.1.9">en in de Heilige Geest?</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Vervolgens:</seg> <seg n="8.1.2">Zijt gij des zins en willens bij deze belijdenis door Gods <pb n="649" ed="VW"/>genade te volharden,</seg> <seg n="8.1.3">de zonde te verzaken,</seg> <seg n="8.1.4">te streven naar heiligmaking en uw Heiland in voorspoed en tegenspoed,</seg> <seg n="8.1.5">in leven en sterven getrouw te volgen,</seg> <seg n="8.1.6">gelijk aan zijn ware belijders betaamt?</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Eindelijk:</seg> <seg n="9.1.2">Belooft gij,</seg> <seg n="9.1.3">tot de bloei van het Godsrijk in het algemeen en van de Nederlandse Hervormde Kerk in het bijzonder,</seg> <seg n="9.1.4">met opvolging van haar verordeningen naar uw vermogen volijverig mede te werken?"</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Na de toestemmende beantwoording van deze vragen en de toediening van de Doop aan degenen die nog ongedoopt zijn,</seg> <seg n="10.1.2">worden zij plechtig en met gepaste toespraak tot lidmaten verklaard.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1"><hi rend="italic">Art. 27.</hi></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Reglement op het examen</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">(Daarenboven leggen de geëxamineerden de navolgende verklaring en belofte af en bekrachtigen die met hun ondertekening:)</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">"Wij ondergeschrevenen,</seg> <seg n="13.1.2">door het provinciaal kerkbestuur van ... (of door de Commissie tot de zaken der Waalse Kerken) tot de openbare Evangeliebediening in de Nederlandse Hervormde Kerk toegelaten,</seg> <seg n="13.1.3">beloven in het diep besef van onze roeping en in vertrouwen op God,</seg> <seg n="13.1.4">dat wij daarin met ijver en trouw zullen werkzaam zijn om,</seg> <seg n="13.1.5">overeenkomstig de beginselen en het karakter van de NHK. hiertelande,</seg> <seg n="13.1.6">het Evangelie van Jezus Christus te verkondigen en de belangen van het Godsrijk en in overeenstemming hiermede die van de NHK.,</seg> <seg n="13.1.7">met opvolging van haar verordeningen,</seg> <seg n="13.1.8">naar vermogen te behartigen."</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">Art. 61</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Bij de Synode berust de hoogste wetgevende,</seg> <seg n="15.1.2">rechtsprekende en besturende macht,</seg> <seg n="15.1.3">onder verschillende waarborgen,</seg> <seg n="15.1.4">in dit Algemeen Reglement en in bijzondere reglementen vastgesteld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1"><hi rend="italic">Art. 62</hi></seg></s></head>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De Synode stelt de reglementen vast,</seg> <seg n="17.1.2">welke voor de gehele kerk verbindend zijn.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij zendt elk door haar voorlopig aangenomen regl. aan de Provinciale Kerkbesturen en Classicale Vergaderingen,</seg> <seg n="17.2.2">om er hun consideraties op in te winnen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De Synode neemt in haar vergadering van het volgende jaar kennis van deze consideraties en maakt daarvan naar eigen oordeel gebruik.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Indien zij besluit,</seg> <seg n="17.4.2">dat het regl. behoort te worden vastgesteld,</seg> <seg n="17.4.3">met of zonder verandering,</seg> <seg n="17.4.4">onderwerpt zij het aan de hoofdelijke stemming van de leden der Prov.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Kerkbesturen ...</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Tenzij de meerderheid der gezamenlijke leden,</seg> <seg n="18.1.2">die hun stem uitbrengen,</seg> <seg n="18.1.3">zich tegen verklaart,</seg> <seg n="18.1.4">wordt zodanig regl.,</seg> <seg n="18.1.5">als finaal aangenomen,</seg> <seg n="18.1.6">door de Algemene Synode Commissie uitgevaardigd.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Met veranderingen in de bestaande reglementen wordt evenzo gehandeld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head><pb n="650" ed="VW"/><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><hi rend="italic">Slotbepaling</hi></seg></s></head>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In dit Reglement kan geen verandering worden gemaakt dan door de Synode.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Tot verandering wordt vereist,</seg> <seg n="20.2.2">dat eerst de consideratiën der P.K.-en en der Class.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ver.-en zijn gevraagd en voorts de toestemming van twee derden der gezamenlijke leden van de P.K.-en is verkregen,</seg> <seg n="20.3.2">nadat deze gehoord hebben de Cl.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Best.-en in hun ressort.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank" n="b."><label rend="italic">b.</label> <s n="21.1"><seg n="21.1.1"><hi rend="italic">Ontwerp voor een nieuw Algemeen Reglement (1929,</hi></seg> <seg n="21.1.2"><hi rend="italic">Kerkherstel)</hi></seg></s></head>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1"><hi rend="italic">Art. 4.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Algemene bepalingen</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De regering der kerk op grond van het koningschap van Christus wordt uitgeoefend in dier voege,</seg> <seg n="23.1.2">dat in de NHK.,</seg> <seg n="23.1.3">met het oog op een ordelijke kerkelijke samenleving,</seg> <seg n="23.1.4">krachtens haar belijdenis (art. 30 <hi rend="italic">NGB.)</hi> zijn de volgende ambten:</seg> <seg n="23.1.5">predikanten,</seg> <seg n="23.1.6">ouderlingen en diakenen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Toelichting:</seg> <seg n="24.1.2">Naar presbyteriaal beginsel worden hier dadelijk de ambten genoemd als grondslag van kerkregering naar klassiek-gereformeerde opvatting,</seg> <seg n="24.1.3">en in art. 5 de daarop gebouwde organisatie in beginsel aangewezen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="25.1"><seg n="25.1.1"><hi rend="italic">Art. 5</hi></seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Krachtens deze ambten staan:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">1. de gemeenten onder bestuur en opzicht der kerkeraden;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">2. gezamenlijke gemeenten,</seg> <seg n="28.1.2">verenigd,</seg> <seg n="28.1.3">onder bestuur en opzicht der classicale vergaderingen;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="29.1"><seg n="29.1.1">3. gezamenlijke classes,</seg> <seg n="29.1.2">met hun gemeenten,</seg> <seg n="29.1.3">onder bestuur en opzicht der provinciale synoden;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">4. gezamenlijke provinciale ressorten,</seg> <seg n="30.1.2">met hun gemeenten,</seg> <seg n="30.1.3">en de zaken die de ganse kerk aangaan,</seg> <seg n="30.1.4">onder bestuur en opzicht der Alg. synode.</seg></s></item>
</list>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><choice><sic>A rt. 9</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41"><hi rend="italic">Art. 9</hi></corr></choice></seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het bestuur en opzicht over de gemeenten,</seg> <seg n="32.1.2">zoals dat vlg. art. 5 Alg.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Regl. door de verschillende kerkelijke vergaderingen uitgeoefend wordt,</seg> <seg n="32.2.2">beoogt in het bijzonder de toegewijde zorg voor de bloei der NHK.,</seg> <seg n="32.2.3">de handhaving harer leer,</seg> <seg n="32.2.4">m.n. van de eerbiediging van Gods Woord als regel van geloof en leven (art. 7 <hi rend="italic">NGB.)</hi> en de prediking van het heilig Evangelie van Jezus Christus,</seg> <seg n="32.2.5">Gods eniggeboren Zoon onzen Heer (Zond.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">6 <hi rend="italic">HC.),</hi></seg> <seg n="32.3.2">de uitbreiding van Gods Koninkrijk,</seg> <seg n="32.3.3">de bevordering van de kennis der heilswaarheid en van christelijke zeden en de aankweking van liefde voor vorstenhuis en vaderland.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Toelichting:</seg> <seg n="33.1.2">Art. 11 van het tegenwoordig reglement.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De nummering van 1816 komt met deze overeen,</seg> <seg n="34.1.2">wat betreft de inhoud <pb n="651" ed="VW"/>en de strekking van dit artikel.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De Cie. bedoelt de uitdrukking 'handhaving harer leer' te verduidelijken in dier voege dat de centrale betekenis van Gods Woord en van de Christus als middelpunt daarvan,</seg> <seg n="34.2.2">waarmede de NHK. staat en valt,</seg> <seg n="34.2.3">duidelijk,</seg> <seg n="34.2.4">met verwijzing naar onze confessie,</seg> <seg n="34.2.5">worde vermeld.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De uitdrukking 'de uitbreiding van Gods Koninkrijk' wil aanduiden dat in de zorg voor de bloei der kerk als vanzelf de toewijding aan de zending behoort besloten te liggen;</seg> <seg n="34.3.2">gelijk bij de zorg voor de NHK. het geloof aan 'éne heilige,</seg> <seg n="34.3.3">algemene christelijke kerk' uitdrukkelijk wordt verondersteld.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank" n="c."><label rend="italic">c.</label> <s n="35.1"><seg n="35.1.1"><hi rend="italic">Ontwerp nieuw Algemeen Reglement (1933,</hi></seg> <seg n="35.1.2"><hi rend="italic">Kerkopbouw)</hi></seg></s></head>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head><s n="36.1"><seg n="36.1.1"><hi rend="italic">Algemene Bepalingen</hi></seg></s></head>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1"><hi rend="italic">Art. 1.</hi></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1"><hi rend="italic">Alg.</hi></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1"><hi rend="italic">Regl.</hi></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De NHK.,</seg> <seg n="38.1.2">als deel van de ene algemene christelijke kerk,</seg> <seg n="38.1.3">gebouwd op Jezus Christus als enig fundament,</seg> <seg n="38.1.4">heeft tot doel,</seg> <seg n="38.1.5">in aansluiting aan haar historische belijdenis het Woord Gods te verkondigen.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Hoewel van oordeel,</seg> <seg n="40.1.2">dat het reglement de kerk als zodanig vooronderstelt en dat in een reglement slechts kan worden verwezen naar de belijdenis,</seg> <seg n="40.1.3">zonder dat haar inhoud wordt bepaald,</seg> <seg n="40.1.4">meent de commissie toch,</seg> <seg n="40.1.5">dat vooral thans</seg> <seg n="40.1.6">- een beknopte formulering van uitgangspunt en taak der kerk niet gemist kan worden.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Hierin blijkt,</seg> <seg n="40.2.2">dat onze kerk,</seg> <seg n="40.2.3">behorende tot het gereformeerd protestantse deel der ene katholieke christelijke kerk,</seg> <seg n="40.2.4">haar fundament vindt in Jezus Christus en het als haar taak erkent,</seg> <seg n="40.2.5">hierop voort te bouwen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">In het thans vigerende Alg.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Regl. beantwoordt art. 11 het meest aan de beide eerste art. van dit ontwerp (AR.),</seg> <seg n="40.4.2">terwijl art. 9 van het Reorganisatieontwerp van KHe. hierbij te vergelijken is.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Onze Cie. meende dat dit principiële artikel diende vooraf te gaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="41.1"><seg n="41.1.1"><hi rend="italic">Art. 2</hi></seg></s></head>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De verkondiging van het woord Gods sluit voor al haar lidmaten,</seg> <seg n="42.1.2">inzonderheid voor allen die een ambt bekleden en voor al haar uitvoerende organen als taak in:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="43.1"><seg n="43.1.1">1. de zorg voor:</seg> <seg n="43.1.2">de prediking van het heilig Evangelie,</seg> <seg n="43.1.3">de bediening der heilige sacramenten en wat verder tot de openbare eredienst behoort;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="44.1"><seg n="44.1.1">2. de herderlijke zorg voor haar leden tot opbouw in kennisse Gods en christelijke levenswandel;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="45.1"><seg n="45.1.1">3. de zorg voor de opleiding van de dienaren des Woords;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="46.1"><seg n="46.1.1">4. de zorg voor de belijdenis,</seg> <seg n="46.1.2">opdat het geloof der kerk in haar symbolische<pb n="652" ed="VW"/> en liturgische geschriften steeds zuiverden tot uitdrukking kome;</seg> <seg n="46.1.3">5. de zending,</seg> <seg n="46.1.4">in het bijzonder in het koninkrijk der Nederlanden binnen en buiten Europa;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">6. het onderhouden van betrekkingen met andere delen van de ene algemene christelijke kerk;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">7. het getuigen van de eis,</seg> <seg n="48.1.2">die Gods gebod stelt ten aanzien van het leven van enkeling en maatschappij.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Bij alle arbeid die namens haar verricht wordt heeft de kerk tot plicht te waken voor de eerbiediging van haar karakter als kerk van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Dit art. zal nader moeten worden uitgewerkt in het Regl. voor de kerkeraden,</seg> <seg n="51.1.2">dat bij aanvaarding van dit ontwerp eveneens herziening zou behoeven.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De bedoeling in het bijzonder van punt 2 (waarbij de nader te noemen huisgemeenten worden betrokken),</seg> <seg n="51.2.2">van punt 5 en van punt 7 is voor allerlei christelijke arbeid kerkelijke banen te openen,</seg> <seg n="51.2.3">wat zowel aan die arbeid als aan de kerk zelve ten goede zal komen.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Op de Brede classicale vergadering en in de Brede algemene synode vinden deze takken van arbeid vertegenwoordiging,</seg> <seg n="51.3.2">terwijl in de tabellen der kerkvisitatie eveneens daarmede rekening wordt gehouden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Punt 4 bedoelt de plicht van de kerk uit te drukken,</seg> <seg n="52.1.2">haar belijdenis in overeenstemming te brengen met haar levend geloof in de zin van de oude geref. synoden onder het kruis,</seg> <seg n="52.1.3">die de belijdenis in haar eerste zitting plachten voor te lezen "tant pour protesten de notre union comme peur aviser s'il n'y a rien <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> changer ou amender".</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Van de belijdenis geldt het:</seg> <seg n="52.2.2">reformanda quia reformata ...</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="53.1"><seg n="53.1.1"><hi rend="italic">Art. 27</hi></seg></s></head>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">De kerkeraden zijn bevoegd voor de behartiging van bijzondere belangen of werkzaamheden der gemeenten commissies te benoemen,</seg> <seg n="54.1.2">zo uit de kring hunner leden als uit de lidmaten der gemeenten,</seg> <seg n="54.1.3">alles overeenkomstig bijzondere plaatselijke reglementen,</seg> <seg n="54.1.4">die de goedkeuring van de class. vergad. behoeven.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Komt overeen met Regl.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">KHe. art. 25.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Dit artikel is de grondslag voor en mede aansporing tot activering der gemeenteleden.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Voor allerlei reeds bestaande arbeid wordt hier een kerkelijke vorm geschapen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="12">
<head rend="after-blank"><s n="57.1"><seg n="57.1.1"><hi rend="italic">Art. 7</hi></seg></s></head>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">In de NHK. zijn de volgende ambten:</seg> <seg n="58.1.2">predikant,</seg> <seg n="58.1.3">ouderling en diaken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="59.1"><seg n="59.1.1"><hi rend="italic">Art. 7a</hi></seg></s></head>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">De kerk zal uit haar predikanten door elke prov. synode een prov. <pb n="653" ed="VW"/>kerkvisitator en door de alg. syn. een alg. kerkvisitator benoemen,</seg> <seg n="60.1.2">wier taak het zal zijn ervoor te waken,</seg> <seg n="60.1.3">dat zij,</seg> <seg n="60.1.4">die genoemde ambten bekleden,</seg> <seg n="60.1.5">ten opzichte van art. 2,</seg> <seg n="60.1.6">sub 1 en 2 hun roeping vervullen overeenkomstig het wezen en de historische belijdenis der kerk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="61.1"><seg n="61.1.1"><hi rend="italic">Art. 39</hi> (de artt.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">39-68 vormen samen de 3e afdeling:</seg> <seg n="61.2.2">Van de huisgemeenten)</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Lidmaten ener gemeente kunnen zich voor wat betreft de Evangelieprediking,</seg> <seg n="62.1.2">het godsdienstonderwijs en de herderlijke zorg nader organiseren tot een huisgemeente en als zodanig in de bestaande gemeente worden erkend op de voorwaarde en de wijze als nader in deze afdeling wordt omschreven.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Toelichting:</seg> <seg n="63.1.2">Het instituut der huisgemeenten moet beschouwd worden in verband met de ontredderde kerkelijke werkelijkheid en zoekt een schuld van de kerk te delgen.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Het behoorde overbodig te zijn,</seg> <seg n="63.2.2">maar zulk een hulpgemeente kan,</seg> <seg n="63.2.3">vanwege het gebrekkige dat ook de kerk in deze zondige wereld aankleeft,</seg> <seg n="63.2.4">niet gemist worden.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Rondom de dikwerf kleine kernen onzer christelijke gemeenten bevinden zich grote scharen,</seg> <seg n="63.3.2">waarin het contact met de kerk geheel is uitgesleten en tegenover welke de kerk nochtans een zware taak van inwendige zending heeft te vervullen.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Zij heeft organen nodig om een bemiddelende sfeer te scheppen tussen de gemeente met haar ambten en de massa.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Kringen,</seg> <seg n="63.5.2">die zich in die sfeer vormen,</seg> <seg n="63.5.3">staan niet op één niveau met de gemeente,</seg> <seg n="63.5.4">maar stellen zich</seg> <seg n="63.5.5">- van de mens uit gezien</seg> <seg n="63.5.6">- op het standpunt der <hi rend="italic">aspiratie,</hi></seg> <seg n="63.5.7">zoals mutatis mutandis ook de <hi rend="italic">jeugdkerk doet,</hi></seg> <seg n="63.5.8">terwijl zij door de kerk moeten worden gezien in het licht van Gods verbond.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Binnen kerkelijk verband en op de algemene grondslag der kerk staan zij naast de ambtelijke gemeente met de wens straks in haar op te gaan.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Zij zijn iets anders en wat meer dan 'vereniging' en toch nog niet 'gemeente',</seg> <seg n="63.7.2">maar staan tussen beide in.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Allerlei evangelisatie-arbeid die thans buitenkerkelijk geschiedt en soms vele leden blijvend aan de kerk onttrekt wordt zodoende in kerkelijke banen geleid.</seg></s> <s n="63.9"><seg n="63.9.1">Opzettelijk worden hier slechts de evangelisatieprediking,</seg> <seg n="63.9.2">het godsdienstonderwijs en de herderlijke zorg genoemd,</seg> <seg n="63.9.3">opdat bij deze differentiatie de sacramenten de exponent blijven voor de eenheid der gemeente.</seg></s> <s n="63.10"><seg n="63.10.1">Het verschil in de prediking wijst op een noodtoestand,</seg> <seg n="63.10.2">de sacramentele eenheid bezegelt het ideaal.</seg></s> <s n="63.11"><seg n="63.11.1">De filiaalgemeenten,</seg> <seg n="63.11.2">waarvan vroeger werd gesproken,</seg> <seg n="63.11.3">lossen de eenheid der gemeente op;</seg> <seg n="63.11.4">de wijze,</seg> <seg n="63.11.5">waarop het in 1931 verworpen voorstel Niemeijer,</seg> <seg n="63.11.6">Van der Meene,</seg> <seg n="63.11.7">Brouwer,</seg> <seg n="63.11.8">Lindeboom de "rechten der minderheden" zocht vast te leggen,</seg> <seg n="63.11.9">greep te zeer in in de rechten van de kerkeraad en lokte daardoor conflicten uit.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">In de naam 'huisgemeente',</seg> <seg n="64.1.2">ontleend aan de nieuwtestamentische terminologie,</seg><pb n="654" ed="VW"/> <seg n="64.1.3">ligt uitgedrukt de erkenning zowel van de saamhorigheid,</seg> <seg n="64.1.4">als van de voorlopige differentiatie.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Het is niet "een nieuwe naam voor een oude zaak",</seg> <seg n="64.2.2">want het voorstel bedoelt wezenlijk wat anders dan vroegere plannen en brengt de kwestie op hoger plan;</seg> <seg n="64.2.3">evenmin is het "een</seg> <seg n="64.2.4">- ten onrechte gebezigde</seg> <seg n="64.2.5">- oude naam voor een eertijds geheel onbekende nieuwe zaak",</seg> <seg n="64.2.6">want het beoogt de moeilijkheden van thans te brengen in het verzoenende geestelijke klimaat,</seg> <seg n="64.2.7">waarin de oudste christelijke gemeenten gegroeid zijn.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Hand. 15, 1 Kor. 1,</seg> <seg n="65.1.2">Gal. 2,</seg> <seg n="65.1.3">Fil. 3,</seg> <seg n="65.1.4">Kol. 1 en 2 en de Pastoraalbrieven wijzen op het bestaan van grote tegenstellingen,</seg> <seg n="65.1.5">toen reeds.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Meermalen wordt gewaarschuwd tegen twist en partijschap.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">In Kol. 4 maakt Paulus onderscheid tussen Joden en heiden-christenen.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Waarschijnlijk doelt ook 1 Thess. 5 : 27 <hi rend="italic">(al</hi> de geheiligden) daarop en is de oudtestamentisch gekleurde tweede Thess.-brief aan de joden-christenen gericht.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Rom. 16 onderscheidt de huisgemeente van Aquila en Priscilla (joden-christenen) in v. 3-5 van twee andere kringen,</seg> <seg n="65.5.2">die naar de namen te oordelen (v. 14 en 15) uit heiden-christenen bestonden.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Ook de indeling der steden in wijken die elk een religieuze eenheid vormden,</seg> <seg n="65.6.2">zodat er een afzonderlijke jodenwijk bestond,</seg> <seg n="65.6.3">maakt het waarschijnlijk dat de huisgemeenten niet enkel geografisch onderscheiden waren,</seg> <seg n="65.6.4">maar ook geestelijk gedifferentieerd.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Gelet op de verschillende reinheidsopvattingen bijv. bij Jood en heiden,</seg> <seg n="65.7.2">bestond daaraan behoefte.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">In de avondmaalsviering met liefde-maaltijden kwam ook hier de eenheid uit.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Daarbij werd beleden dat in Christus de scheidsmuur was weggevallen.</seg></s> <s n="65.10"><seg n="65.10.1">Zich daaraan te onttrekken was (zie Gal. 2 : 11 e.d.) een strafwaardig feit,</seg> <seg n="65.10.2">omdat het was een prijsgeven van de eenheid in Christus.</seg></s> <s n="65.11"><seg n="65.11.1">Zie verder bij art. 43 en 51.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="66.1"><seg n="66.1.1"><hi rend="italic">Art. 40</hi></seg></s></head>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">De voorwaarden van deze erkenning als huisgemeente zijn:</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="67.1.2">a. dat een zodanige kring instemt met de in art. 1 en 2 van dit Reglement genoemde doelstelling en taak van de kerk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="68.1"><seg n="68.1.1">b. dat blijkt van ernstige gronden,</seg> <seg n="68.1.2">uit die instemming voortvloeiende,</seg> <seg n="68.1.3">die tot vorming van de kring hebben geleid.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="69.1"><seg n="69.1.1">c. dat een zodanige kring zal bestaan uit ten minste een derde van de stemgerechtigde lidmaten der gemeente,</seg> <seg n="69.1.2">of uit ten minste 200 stemgerechtigde lidmaten.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="70.1"><seg n="70.1.1">d. dat alleen zij die als lidmaten der NHK. bij de plaatselijke gemeente zullen zijn ingeschreven leden van de huisgemeente kunnen zijn.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="71.1"><seg n="71.1.1">e. dat uit deze erkenning niet noodzakelijk bijzondere kosten voor de gemeente voortvloeien en dat ook de diaconale belangen niet geschaad worden.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="72.1"><seg n="72.1.1">f. dat deze kring met de Evangelieprediking en de andere herderlijke <pb n="655" ed="VW"/>werkzaamheden uitsluitend personen zal belasten die daartoe kerkelijke bevoegdheid bezitten.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="73.1"><seg n="73.1.1">g. dat deze kring een bestuur aanwijst van ten minste 3 leden,</seg> <seg n="73.1.2">dat bevoegd is de kring te vertegenwoordigen.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Deze 'voorwaarden' stemmen in hoofdzaak overeen met de voorwaarden in het bedoelde voorstel Niemeyer c.s. gesteld.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Uitdrukkelijk is bepaald dat de leden der huisgemeente lidmaten der plaatselijke gemeente moeten zijn en dat de leiding der huisgemeente slechts aan kerkelijk-bevoegde personen kan worden opgedragen om daarmede het kerkelijk verband te bewaren en het dreigend gevaar ener buitenkerkelijke organisatie af te wenden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="76.1"><seg n="76.1.1"><hi rend="italic">Art. 41</hi></seg></s></head>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">De erkenning als huisgemeente op de voorwaarden,</seg> <seg n="77.1.2">in art. 40 genoemd,</seg> <seg n="77.1.3">geschiedt door de provinciale synode,</seg> <seg n="77.1.4">gehoord de classicale vergadering van het ressort waartoe de aanvragers behoren en de provinciale kerkvisitator.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Van het besluit der provinciale synode betrekkelijk de erkenning als huisgemeente staat zowel voor de aanvragers als voor de betrokken kerkeraad en de classicale vergadering beroep bij de algemene synode open.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Na verloop van 7 jaren zal de erkenning als huisgemeente moeten worden vernieuwd op dezelfde wijze als zij tot stand kwam.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Wanneer zij blijkt niet meer te voldoen aan de voorwaarden,</seg> <seg n="78.2.2">in art. 40 genoemd,</seg> <seg n="78.2.3">wordt haar erkenning door de provinciale synode ingetrokken,</seg> <seg n="78.2.4">gehoord de kerkeraad van de plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="78.2.5">de classicale vergadering van het ressort waartoe de aanvragers behoren en de provinciale kerkvisitator.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Van dit besluit tot handhaving of intrekking der erkenning staat voor de in het vorige lid genoemden eveneens hoger beroep bij de algemene synode open.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">De erkenning van de huisgemeenten behoort door de provinciale synode te geschieden,</seg> <seg n="80.1.2">omdat de classicale vergadering door haar samenstelling daartoe minder geschikt lijkt.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Zij staat te dicht bij de plaatselijke strijd.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Zij kan echter haar bezwaren tegen eventuele erkenning in haar advies aan de synode ontwikkelen.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Bovendien heeft in de Prov. synode de kerkvisitator zitting,</seg> <seg n="80.4.2">die bij de toepassing van deze art. een rol van betekenis zal moeten spelen tot vreedzame oplossing van deze kwesties.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="81.1"><seg n="81.1.1"><hi rend="italic">Art. 42</hi></seg></s></head>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Leden van een huisgemeente houden ten opzichte van de kerkelijke gemeente hunner woonplaats hun gewone rechten en plichten.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">De wenselijkheid werd besproken,</seg> <seg n="84.1.2">de leden der huisgemeente ten dele <pb n="656" ed="VW"/>van hun financiële verplichting te ontheffen,</seg> <seg n="84.1.3">bijv. tot een maximaal percentage van hun aanslag tegen overlegging van een kwitantie hunner bijdrage voor de huisgemeente.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Hoewel de billijkheid hiervan algemeen werd erkend,</seg> <seg n="84.2.2">meende de commissie toch dat een wettelijke regeling,</seg> <seg n="84.2.3">die noodzakelijk ook in het beheer moest ingrijpen,</seg> <seg n="84.2.4">te veel bezwaren met zich meebrengen zou.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="17">
<head rend="after-blank"><s n="85.1"><seg n="85.1.1"><hi rend="italic">Art. 43</hi></seg></s></head>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">De huisgemeenten zijn gesteld onder het opzicht van de classicale vergadering waaronder zij ressorteren.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Deze wijst daartoe een bijzondere commissie aan.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Deze commissie treedt als kerkeraad op in die gevallen van kerkelijk opzicht en tucht,</seg> <seg n="87.1.2">welke de huisgemeenten en haar leden als zodanig betreffen.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Eveneens fungeert zij als kerkeraad bij de aanneming en bevestiging van aspirant-leden der huisgemeenten als lidmaten der NHK.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">De bepalingen van art. 40 van het Reglement op het godsdienstonderwijs zijn daarbij van kracht,</seg> <seg n="89.1.2">in die zin dat het daar bedoelde bewijs van goed zedelijk gedrag moet worden aangevraagd bij en de daar bedoelde kennisgeving moet worden gezonden aan de kerkeraad der plaatselijke gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Deze classicale commissie voor de huisgemeenten is dus de schakel <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>tussen de huisgemeenten en de kerk.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Vandaar dat zij bij de aanneming en bevestiging tot lidmaat als kerkeraad fungeert.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">De kerkeraad wordt door deze bepaling van een deel van zijn taak ontheven.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Formeel spreekt het vanzelf dat het reglement daartoe bevoegd is;</seg> <seg n="91.4.2">materieel is het wenselijk,</seg> <seg n="91.4.3">omdat de verantwoordelijkheid voor de huisgemeenten als zodanig niet op de kerkeraad kan worden gelegd.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Het verdient de aandacht dat de kerkeraad overigens het toezicht behoudt op de leden der huisgemeenten,</seg> <seg n="91.5.2">wat hun persoonlijk leven betreft.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Zie art. 40 Regl. tucht.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Ten opzichte van de bediening der sacramenten zij verwezen naar art. 51 sub d van dit Reglement.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head rend="after-blank"><s n="93.1"><seg n="93.1.1"><hi rend="italic">Art. 44</hi></seg></s></head>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">De kerkeraad ener plaatselijke gemeente kan het initiatief nemen tot vorming ener huisgemeente.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Hij is ook bevoegd te besluiten één of meer predikantsplaatsen ter beschikking van de huisgemeente te stellen en degene(n) die deze daartoe aanwijst beroepen als predikant voor bijzondere diensten,</seg> <seg n="94.2.2">meer in het bijzonder belast met de zorg voor de huisgemeente.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Deze predikant(en) blijft (blijven) lid van de kerkeraad der plaatselijke gemeente.</seg></s> <pb n="657" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="94.4"><seg n="94.4.1">Eveneens kan de kerkeraad bevorderen dat in overleg met de beheerscolleges der gemeente één of meer van de kerkgebouwen en andere lokaliteiten der gemeente geheel of gedeeltelijk,</seg> <seg n="94.4.2">blijvend of tijdelijk ter beschikking van de huisgemeente gesteld worden.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Dit artikel wijst op een mogelijkheid om een of meer predikantsplaatsen ter beschikking van de huisgemeente te stellen en haar het medegebruik van kerken en andere lokaliteiten te verzekeren.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Er kan hier natuurlijk niets worden voorgeschreven,</seg> <seg n="96.2.2">maar de classicale commissie ad hoe en de kerkvisitator kunnen hun invloed aanwenden,</seg> <seg n="96.2.3">opdat de billijkheid in dezen betracht worde.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Nu hiervoor kerkelijke organen zijn aangewezen,</seg> <seg n="96.3.2">mag verwacht worden dat deze regeling in vele gevallen minder onbevredigend zal verlopen dan thans.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="19">
<head rend="after-blank"><s n="97.1"><seg n="97.1.1"><hi rend="italic">Art. 45</hi></seg></s></head>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1">De plaatselijke gemeente en de huisgemeente kunnen ten opzichte van bepaalde werkzaamheden en belangen,</seg> <seg n="98.1.2">inzonderheid diaconale,</seg> <seg n="98.1.3">onder goedkeuring van de Classicale vergadering waaronder zij ressorteren nadere overeenkomsten treffen.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Hier is de mogelijkheid geopend voor een nauwer verband tussen de plaatselijke gemeente en de huisgemeente onder kerkelijke sanctie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="20">
<head rend="after-blank"><s n="101.1"><seg n="101.1.1"><hi rend="italic">Art. 46</hi></seg></s></head>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Geschillen tussen de huisgemeente en de classicale vergadering of haar bijzondere commissie worden ter kennis gebracht van de provinciale kerkvisitator,</seg> <seg n="102.1.2">die ze tot een oplossing zoekt te brengen;</seg> <seg n="102.1.3">slaagt hij daarin niet,</seg> <seg n="102.1.4">dan draagt hij de behandeling over aan de moderator,</seg> <seg n="102.1.5">die de zaak zo nodig met de vergadering van kerkvisitatoren bespreekt.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Levert ook dit geen bevredigend resultaat op,</seg> <seg n="102.2.2">dan wordt het geschil voorgelegd aan de provinciale synode,</seg> <seg n="102.2.3">die daarin uitspraak doet.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Van deze uitspraak is hoger beroep mogelijk bij de algemene synode.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Toelichting:</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Met afwijking in zoverre van de gewone procedure bij de behandeling der geschillen zijn bij die,</seg> <seg n="104.1.2">waarin de huisgemeenten betrokken zijn,</seg> <seg n="104.1.3">de kerkvisitator en de moderator als bemiddelaars aangewezen,</seg> <seg n="104.1.4">omdat het zich laat voorzien dat de juridische kwesties,</seg> <seg n="104.1.5">waar het om zal gaan,</seg> <seg n="104.1.6">de geestelijke strijd in vele gevallen tot achtergrond zullen hebben.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">De eindbeslissing blijft natuurlijk aan de kerkelijke vergadering.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="105.1"><seg n="105.1.1"><hi rend="italic">Huisgemeenten en Classicale verg.</hi></seg></s></quote>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">(art. 51.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">De Alg. class. cie.,</seg> <seg n="106.2.2">belast met de leiding van de classis,</seg> <seg n="106.2.3">benoemt <pb n="658" ed="VW"/>een aantal bijzondere commissies,</seg> <seg n="106.2.4">te weten:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="107.1"><seg n="107.1.1">a. voor uitwendige en inwendige zending,</seg> <seg n="107.1.2">b. voor diaconale belangen,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="107.1.3">c. voor het examen mbt. het godsdienstonderwijs,</seg> <seg n="107.1.4">e. voor beheerszaken.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Daaronder:)</seg></s></item>
</list>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Art. 51 d. een cie. voor de huisgemeenten,</seg> <seg n="108.1.2">die in de gevallen bedoeld in art. 43 van dit regl. doet wat des kerkeraads is,</seg> <seg n="108.1.3">zoveel mogelijk bevordert dat in de behoefte aan bediening der sacramenten op regelmatig kerkelijke wijze wordt voorzien en in het algemeen de belangen van die gemeenten behartigt.</seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">De commissies brengen jaarlijks rapport uit aan de Classicale vergadering.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Hun leden zitten voor drie jaar en zijn terstond herkiesbaar.</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">(Art. 52 bepaalt dat de Classicale vergadering tweemaal per jaar bijeenkomt.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">De tweede heet Brede classicale vergadering en wordt behalve door de gewone leden bijgewoond door de volgende buitengewone leden met adviserende stem:)</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Art. 52 le de afgevaardigden van de erkende huisgemeenten in de classis en wel uit elke huisgemeente één,</seg> <seg n="111.1.2">door haar zelf aan te wijzen en van een geloofsbrief te voorzien.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">(Voorts door twee vertegenwoordigers van de andere commissies.)</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">(De brede class. verg. heeft o.a. tot taak:)</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Art. 54 4e de behandeling van het verslag van de bijz. cie. voor de huisgemeenten bedoeld in art. <choice><sic>5l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">51</corr></choice> d en het bespreken van de belangen dier huisgemeenten in het bijzonder,</seg> <seg n="112.1.2">benevens het uitbrengen van advies aan de prov. synode omtrent aanvragen tot erkenning van huisgemeenten of voorstellen tot intrekking van de erkenning als zodanig.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="113.1"><seg n="113.1.1"><hi rend="italic">Huisgemeenten en Provinciale synode;</hi></seg> <seg n="113.1.2"><hi rend="italic">Huisgemeenten en Synode</hi></seg></s></head>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Art. 60 bepaalt dat de Prov. syn. in elk geval drie commissies benoemt:</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="114.1.2">a. voor het examineren van kandidaten in de godgeleerdheid,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="114.1.3">b. voor het kerkrecht,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="114.1.4">c. een commissie van ten minste drie leden voor de huisgemeenten die het toezicht houdt op deze gemeenten en haar erkenning of de intrekking daarvan door de Prov. syn. voorbereidt.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Art. 62,4 noemt onder de taken van de Prov. synode:</seg> <seg n="115.1.2">de erkenning van huisgemeenten in het ressort naar de art. 40 en 41 van dit Regl. op advies van de betrokken Classicale verg. volgens art. 54 sub 4 of de intrekking daarvan,</seg> <seg n="115.1.3">een en ander gehoord de kerkvisitator.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Art. 67 draagt aan de Alg. syn. cie. op de benoeming van een aantal cie's,</seg> <seg n="116.1.2">te weten:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="117.1"><seg n="117.1.1">a. voor belijdenis en liturgie,</seg> <seg n="117.1.2">b. voor uitwendige en inwendige zending,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="117.1.3">c. voor de diaconale belangen,</seg> <seg n="117.1.4">d. voor het onderwijs,</seg> <seg n="117.1.5">inzonderheid het <pb n="659" ed="VW"/>godsdienstonderwijs,</seg> <seg n="117.1.6">f. voor de beheerszaken,</seg> <seg n="117.1.7">g. voor betrekkingen met andere kerken,</seg> <seg n="117.1.8">h. voor het kerkrecht.</seg></s></item>
</list>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Benoemd voor drie jaar,</seg> <seg n="118.1.2">terstond herkiesbaar.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Plicht tot rapportage.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Daaronder <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note>e. een cie. voor de huisgemeenten,</seg> <seg n="118.3.2">die de belangen van deze gemeenten heeft te behartigen in dier voege dat hun arbeid aan de kerk in haar geheel ten goede komt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="119.1"><seg n="119.1.1"><hi rend="italic">Art. 68</hi> (al.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">1 en 2)</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">De Alg. synode komt eenmaal 's jaars in gewone vergadering te 's-Gravenhage bijeen op de derde woensdag van de maand juli.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Zij stelt een huishoudelijk reglement vast.</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Eens in de drie jaar,</seg> <seg n="121.1.2">en wel in het tweede zittingsjaar der leden,</seg> <seg n="121.1.3">wordt in plaats van de gewone vergadering der synode een bijzondere samenkomst gehouden,</seg> <seg n="121.1.4">voortaan Brede algem. synode genoemd,</seg> <seg n="121.1.5">waarbij met adviserende stem als buitengewone leden bovendien aanwezig zijn:</seg> <seg n="121.1.6">een lid voor de vraagstukken van belijdenis en liturgie,</seg> <seg n="121.1.7">een voor de belangen van de uitwendige zending,</seg> <seg n="121.1.8">een voor die der inwendige zending,</seg> <seg n="121.1.9">een voor de diaconale belangen,</seg> <seg n="121.1.10">een voor de sociale vraagstukken,</seg> <seg n="121.1.11">een voor het godsdienstonderwijs,</seg> <seg n="121.1.12">twee voor de huisgemeenten,</seg> <seg n="121.1.13">een voor de belangen van het beheer en een die de oecumenische beweging vertegenwoordigt.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Deze buitengewone leden worden met hun plaatsvervangers door de Alg. synode des vorigen jaars aangewezen uit de lidmaten der kerk,</seg> <seg n="121.2.2">op voordracht zoveel mogelijk van de desbetreffende commissies in art. 67 genoemd,</seg> <seg n="121.2.3">en overigens van de Alg. synodale commissie.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank" n="d."><label rend="italic">d.</label> <s n="122.1"><seg n="122.1.1"><hi rend="italic">Het Akkoord</hi></seg></s></head>
<quote type="block"><s n="123.1"><seg n="123.1.1"><hi rend="italic">Alg.</hi></seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1"><hi rend="italic">Regl.-Ontwerp-1933 Art. 9</hi></seg></s></quote>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Lid 4:</seg> <seg n="124.1.2">de zorg voor de handhaving van haar belijdenis,</seg> <seg n="124.1.3">opdat het geloof der kerk in haar symbolische en liturgische geschriften en in haar verkondiging steeds zuiverden tot uitdrukking kome en opdat de openbaring van God,</seg> <seg n="124.1.4">Vader,</seg> <seg n="124.1.5">Zoon en Heilige Geest naar de Heilige Schrift,</seg> <seg n="124.1.6">als regel van geloof en leven worde geëerbiedigd en het karakter der kerk als kerk van Christus worde bewaard;</seg> <seg n="124.1.7">vgl. art. 8 Ontw.-1938.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="125.1"><seg n="125.1.1"><hi rend="italic">Art. 25</hi></seg></s></head>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">(N.b. art. 25 regelt de taken van de bijzondere kerkeraad.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">Daaronder:)</seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Lid 4:</seg> <seg n="127.1.2">het toezicht op de belijdenis en de wandel van de leden der gemeente en de handhaving van de kerkelijke orde overeenkomstig het Regl. voor kerkelijk opzicht en tucht;</seg> <seg n="127.1.3">lid 5:</seg> <seg n="127.1.4">de bevordering van al hetgeen <pb n="660" ed="VW"/>het godsdienstig leven van de leden der gemeente kan verhogen,</seg> <seg n="127.1.5">bijzonderlijk hetgeen kan strekken om in de verscheidenheid de eenheid te bewaren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="128.1"><seg n="128.1.1"><hi rend="italic">Art. 25 bis</hi></seg></s></head>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Met het oog op de naleving van het in art. 25 sub 4 en 5 genoemde zal de Bijzondere kerkeraad behalve op hen,</seg> <seg n="129.1.2">die geregeld aan het kerkelijk leven deelnemen,</seg> <seg n="129.1.3">ook gedurig en nadrukkelijk hebben acht te geven op:</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="130.1"><seg n="130.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> die leden der kerk,</seg> <seg n="130.1.2">die door nalatigheid of onverschilligheid vervreemd zijn van de kerk of dreigen te vervreemden,</seg> <seg n="130.1.3">teneinde hen zo mogelijk weder tot godsdienstig en kerkelijk leven te brengen;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="131.1"><seg n="131.1.1"><hi rend="italic">b.</hi> die leden der kerk,</seg> <seg n="131.1.2">die zich doelbewust aan het kerkelijk leven ter plaatse onttrekken en op andere wijze geestelijke verzorging en gemeenschappelijke Godsverering zoeken,</seg> <seg n="131.1.3">teneinde hen zo mogelijk weder tot de eenheid der gemeente terug te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Aan art. 27 (Ontwerp-1933) toe te voegen een tweede en derde alinea:</seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Ter vervulling van de taak hun opgedragen bij art. 25 bis sub a benoemen de kerkeraden zo nodig een commissie voor inwendige zending naar de eerste alinea van dit artikel,</seg> <seg n="133.1.2">met de opdracht zich in verbinding te stellen met kringen van gemeenteleden en personen,</seg> <seg n="133.1.3">die reeds op dit gebied werkzaam zijn en aan dit werk leiding te geven.</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">De ambtsdragers der gemeente,</seg> <seg n="134.1.2">met wie deze commissie geregeld contact houdt,</seg> <seg n="134.1.3">staan haar hierin zoveel mogelijk ter zijde.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Instelling van een dergelijke commissie is in gemeenten met meer dan 2000 zielen in elk geval verplicht.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">De commissie brengt geregeld tweemaal 's jaars aan de kerkeraad verslag uit van hetgeen zij heeft verricht.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Indien het geval,</seg> <seg n="135.1.2">bedoeld in art. 25 bis sub b zich voordoet,</seg> <seg n="135.1.3">benoemt de kerkeraad een <hi rend="italic">commissie tot herstel van de eenheid der gemeente</hi> met de opdracht aanraking te zoeken met degenen,</seg> <seg n="135.1.4">die zich onttrekken en te doen wat in haar vermogen is om misverstanden weg te nemen en regelingen voor te bereiden in het belang van de eenheid der gemeente.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="25">
<head rend="after-blank" n="e."><label rend="italic">e.</label> <s n="136.1"><seg n="136.1.1"><hi rend="italic">Ontwerp-1938</hi></seg></s></head>
</div>
<div type="marginal" n="26">
<head><s n="137.1"><seg n="137.1.1"><hi rend="italic">Art. 8</hi></seg></s></head>
<p><s n="138.1"><seg n="138.1.1">Het wezen en doel der NHK.,</seg> <seg n="138.1.2">door haar zelve,</seg> <seg n="138.1.3">als deel van de ene algemene christelijke kerk,</seg> <seg n="138.1.4">tot uiting gebracht in haar historische belijdenisgeschriften en liturgische formulieren,</seg> <seg n="138.1.5">sluit in voor al haar lidmaten bij de vervulling van hun roeping,</seg> <seg n="138.1.6">voor alle ambtsdragers bij hun ambtsbediening,</seg> <seg n="138.1.7">voor de kerkvisitatoren en de moderator bij de vervulling van hun <pb n="661" ed="VW"/>taak en voor alle kerkelijke vergaderingen bij bestuur en toezicht over de gemeenten vlg. de art. 5, 6 en 7 van dit Alg.</seg></s> <s n="138.2"><seg n="138.2.1">Regl.,</seg> <seg n="138.2.2">voor allen binnen de grenzen van elks bevoegdheid:</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="139.1"><seg n="139.1.1">1. de zorg voor de prediking van het heilig Evangelie,</seg> <seg n="139.1.2">de bediening van de heilige sacramenten en wat verder tot de openbare eredienst behoort;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="140.1"><seg n="140.1.1">2. de herderlijke zorg voor de gemeente en haar leden tot opbouw in kennisse Gods,</seg> <seg n="140.1.2">onderlinge liefde en christelijke levenswandel;</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="141.1"><seg n="141.1.1">3. de zorg voor de dienst der barmhartigheid;</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="142.1"><seg n="142.1.1">4. de zorg voor de opleiding van de dienaren des Woords;</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="143.1"><seg n="143.1.1">5. de zorg voor haar <choice><sic>belij denis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">belijdenis</corr></choice> door hervorming en handhaving,</seg> <seg n="143.1.2">opdat het geloof der kerk in haar verkondiging en in haar symbolische en liturgische geschriften steeds zuiverden tot uitdrukking kome en opdat de openbaring van God,</seg> <seg n="143.1.3">Vader,</seg> <seg n="143.1.4">Zoon en Heilige Geest naar de Heilige Schrift,</seg> <seg n="143.1.5">als regel van geloof en leven worde geëerbiedigd en het karakter der kerk als kerk van Christus worde bewaard;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="144.1"><seg n="144.1.1">6. de behartiging van de zending,</seg> <seg n="144.1.2">in het bijzonder in het koninkrijk der Nederlanden binnen en buiten Europa;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="145.1"><seg n="145.1.1">7. het onderhouden van betrekkingen met andere delen van de ene algemene christelijke kerk;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="146.1"><seg n="146.1.1">8. het getuigen van de eis,</seg> <seg n="146.1.2">die Gods gebod stelt ten aanzien van het leven van enkeling,</seg> <seg n="146.1.3">maatschappij en staat,</seg> <seg n="146.1.4">ook door te arbeiden aan de ordening van het leven.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="27">
<head rend="after-blank"><s n="147.1"><seg n="147.1.1"><hi rend="italic">Art. 9</hi></seg></s></head>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">De kerkelijke vergaderingen kunnen met verenigingen of groepen,</seg> <seg n="148.1.2">die zich in het bijzonder de behartiging van een deel van hetgeen in art. 8 van dit Regl. genoemd wordt,</seg> <seg n="148.1.3">ten doel hebben gesteld,</seg> <seg n="148.1.4">verbinding zoeken,</seg> <seg n="148.1.5">ten einde daardoor zo mogelijk tot meer duurzame betrekkingen te komen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="28">
<head rend="after-blank"><s n="149.1"><seg n="149.1.1"><hi rend="italic">Art. 25</hi></seg></s></head>
<lg><l n="150.1"><seg n="150.1.1">Aan de Bijzondere kerkeraad is bepaaldelijk opgedragen:</seg></l><l n="150.2"><seg n="150.2.1">(...)</seg></l></lg>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="151.1"><seg n="151.1.1">4. Het toezicht op de belijdenis en de wandel van de leden der gemeente en de handhaving van de kerkelijke orde,</seg> <seg n="151.1.2">overeenkomstig het Reglement voor kerkelijk opzicht en tucht.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="152.1"><seg n="152.1.1">5. De bevordering van al hetgeen het godsdienstig leven van de leden der gemeente kan verhogen,</seg> <seg n="152.1.2">bijzonderlijk hetgeen kan strekken om met eerbiediging van gewettigde verscheidenheid de eenheid te bewaren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="29">
<head rend="after-blank"><s n="153.1"><seg n="153.1.1"><hi rend="italic">Art. 26</hi></seg></s></head>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">Met het oog op de naleving van het in art. 25 sub 4 en 5 genoemde,</seg> <seg n="154.1.2">zal de <pb n="662" ed="VW"/>Bijzondere kerkeraad behalve op hen,</seg> <seg n="154.1.3">die geregeld aan het kerkelijk leven deelnemen,</seg> <seg n="154.1.4">ook gedurig en nadrukkelijk hebben acht te geven op:</seg> <seg n="154.1.5">a. Die leden der kerk,</seg> <seg n="154.1.6">die van de kerk zijn vervreemd of dreigen te vervreemden,</seg> <seg n="154.1.7">ten einde hen zo mogelijk weder tot godsdienstig en kerkelijk leven te brengen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="155.1"><seg n="155.1.1"><hi rend="italic">b.</hi> Die leden der kerk,</seg> <seg n="155.1.2">die zich doelbewust aan het kerkelijk leven ter plaatse onttrekken en op andere wijze geestelijke verzorging en gemeenschappelijke Godsverering zoeken,</seg> <seg n="155.1.3">ten einde hen zo mogelijk weder tot de eenheid der gemeente terug te brengen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="30">
<head rend="after-blank"><s n="156.1"><seg n="156.1.1"><hi rend="italic">Art. 28</hi></seg></s></head>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">De kerkeraden zijn bevoegd voor de behartiging van bijzondere belangen of werkzaamheden der gemeente commissies te benoemen,</seg> <seg n="157.1.2">zo uit de kring hunner leden als uit de lidmaten der gemeenten,</seg> <seg n="157.1.3">alles overeenkomstig bijzondere plaatselijke reglementen,</seg> <seg n="157.1.4">die de goedkeuring van de classicale vergadering behoeven.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">De kerkeraden kunnen met verenigingen of groepen,</seg> <seg n="158.1.2">die zich in het bijzonder de behartiging van een deel van hetgeen in art. 8 van dit Regl. genoemd wordt,</seg> <seg n="158.1.3">ten doel hebben gesteld,</seg> <seg n="158.1.4">voor zover zij in hun gemeenten werkzaam zijn,</seg> <seg n="158.1.5">door commissies als in het vorige lid bedoeld,</seg> <seg n="158.1.6">verbinding zoeken,</seg> <seg n="158.1.7">ten einde daardoorzo mogelijktot meer duurzame betrekkingen te komen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="31">
<head rend="after-blank"><s n="159.1"><seg n="159.1.1"><hi rend="italic">Art. 29</hi></seg></s></head>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Ter vervulling van de taak,</seg> <seg n="160.1.2">hun opgedragen in art. 26 sub a,</seg> <seg n="160.1.3">benoemen de kerkeraden zo nodig een commissie voor inwendige zending overeenkomstig het eerste lid van art. 28,</seg> <seg n="160.1.4">met de opdracht zich in verbinding te stellen met kringen van gemeenteleden en personen,</seg> <seg n="160.1.5">die reeds op dit gebied werkzaam zijn en aan dit werk leiding te geven.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">De ambtsdragers der gemeente,</seg> <seg n="160.2.2">met wie deze Cie. geregeld contact houdt,</seg> <seg n="160.2.3">staan haar hierin zoveel mogelijk ter zijde.</seg></s> <s n="160.3"><seg n="160.3.1">Instelling van een dergelijke Cie. is in gemeenten met meer dan 2000 zielen in elk geval verplicht.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">Indien het geval bedoeld in art. 26 sub b zich voordoet,</seg> <seg n="161.1.2">benoemt de kerkeraad een cie. tot bewaring van de eenheid der gemeente met de opdracht aanraking te zoeken met degenen,</seg> <seg n="161.1.3">die zich onttrekken en te doen wat in haar vermogen is om misverstanden weg te nemen en regelingen voor te bereiden in het belang van de eenheid der gemeente.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="32">
<head rend="after-blank"><s n="162.1"><seg n="162.1.1"><hi rend="italic">Overgangsbepalingen</hi></seg></s></head>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Bij Alg.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Regl.-ontwerp-1938 hoorden een aantal overgangsbepalingen,</seg> <seg n="163.2.2">gegroepeerd in twaalf artikelen.</seg></s> <pb n="663" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="163.3"><seg n="163.3.1"><hi rend="italic">Art. 1:</hi></seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Wanneer de commissie,</seg> <seg n="164.1.2">bedoeld in art. 29,</seg> <seg n="164.1.3">lid 2 van het Algemeen Reglement (zie bijlage</seg> <seg n="164.1.4">- red.) in aanraking komt met een organisatie van gemeenteleden,</seg> <seg n="164.1.5">die naast de van de kerkeraad uitgaande arbeid afzonderlijk openbare godsdienstoefeningen houdt,</seg> <seg n="164.1.6">dan zal deze commissie allereerst de kerkeraad zo volledig mogelijk hebben in te lichten omtrent het karakter en de betekenis van de arbeid dezer organisatie,</seg> <seg n="164.1.7">opdat de kerkeraad op gemotiveerde wijze zijn oordeel zal kunnen vestigen omtrent de volgende vragen:</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="165.1"><seg n="165.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> of de zich doelbewust onttrekkende leden,</seg> <seg n="165.1.2">als organisatie,</seg> <seg n="165.1.3">het wezen en doel der kerk naar de daaromtrent in art. 8 van het Algemeen reglement gegeven omschrijving eerbiedigen;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="166.1"><seg n="166.1.1"><hi rend="italic">b.</hi> of zij ernstige,</seg> <seg n="166.1.2">door de in art. 25 sub 5 (zie bijlage</seg> <seg n="166.1.3">- red.) bedoelde verscheidenheid gewettigde,</seg> <seg n="166.1.4">gronden hebben,</seg> <seg n="166.1.5">waarop zij zich aan het kerkelijk leven ter plaatse onttrekken;</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="167.1"><seg n="167.1.1"><hi rend="italic">c.</hi> of zij daarbij de uitgesproken,</seg> <seg n="167.1.2">ook uit hun praktijk blijkende,</seg> <seg n="167.1.3">bedoeling hebben,</seg> <seg n="167.1.4">degenen,</seg> <seg n="167.1.5">die zij door deze arbeid bereiken,</seg> <seg n="167.1.6">voor de kerk te behouden.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Daarbij zal tevens een onderzoek worden ingesteld naar de vraag,</seg> <seg n="168.1.2">of de godsdienstoefeningen,</seg> <seg n="168.1.3">door deze organisatie ingesteld,</seg> <seg n="168.1.4">geleid worden door naar de kerkelijke wet bevoegden,</seg> <seg n="168.1.5">of en hoe de organisatie in de herderlijke zorg en in de bediening der sacramenten tracht te voorzien,</seg> <seg n="168.1.6">godsdienstonderwijs doet geven en de aanneming van lidmaten bevordert.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">De volgende elf artikelen regelen het treffen van passende maatregelen door de kerkeraad om de leiding van de kerkeraad en het kerkelijk verband te verzekeren;</seg> <seg n="169.1.2">tevens alle regelingen die in geval van conflict gelden,</seg> <seg n="169.1.3">waarbij in nabijer of verder verband rondom kerkeraad en organisatie staan opgesteld:</seg> <seg n="169.1.4">provinciale kerkvisitator,</seg> <seg n="169.1.5">classicale vergadering,</seg> <seg n="169.1.6">provinciale synode,</seg> <seg n="169.1.7">algemene synode,</seg> <seg n="169.1.8">moderator,</seg> <seg n="169.1.9">alsmede de instanties voor opzicht en tucht en voor geschillen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="33">
<head n="f."><label>f.</label> <s n="170.1"><seg n="170.1.1"><hi rend="italic">Kerkorde-1951</hi></seg></s></head>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1"><hi rend="italic">Art. 2.</hi></seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1"><hi rend="italic">Van de gemeenten</hi></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="172.1"><seg n="172.1.1">1. Krachtens het genadeverbond behoren tot een hervormde gemeente,</seg> <seg n="172.1.2">die rondom Woord en sacramenten wordt vergaderd,</seg> <seg n="172.1.3">en mitsdien tot de Nederlandse Hervormde Kerk,</seg> <seg n="172.1.4">gesteld onder haar opzicht en gehouden tot dienstbetoon aan elkander en de wereld,</seg> <seg n="172.1.5">zij,</seg> <seg n="172.1.6">die door openbare belijdenis des geloofs belijdende leden (lidmaten) der kerk zijn geworden;</seg> <pb n="664" ed="VW"/><seg n="172.1.7">zij,</seg> <seg n="172.1.8">wier inlijving in de gemeenschap der kerk is bekrachtigd door de Heilige Doop;</seg> <seg n="172.1.9">en zij,</seg> <seg n="172.1.10">die uit hervormde ouders zijn geboren.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="173.1"><seg n="173.1.1">2. Tot een hervormde gemeente behoren ook zij,</seg> <seg n="173.1.2">die krachtens hun belijdenis,</seg> <seg n="173.1.3">doop of geboorte tot een andere kerk behoorden en naar de Hervormde Kerk zijn overgekomen.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="174.1"><seg n="174.1.1"><hi rend="italic">Art. 8.</hi></seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1"><hi rend="italic">Van het apostolaat der kerk</hi></seg></s></quote>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="175.1"><seg n="175.1.1">1. Als Christus-belijdende geloofsgemeenschap gesteld in de wereld om Gods beloften en geboden voor alle mensen en machten te betuigen,</seg> <seg n="175.1.2">vervult de kerk,</seg> <seg n="175.1.3">in de verwachting van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="175.1.4">haar apostolische opdracht in het bijzonder door haar gesprek met Israël,</seg> <seg n="175.1.5">door het werk der zending,</seg> <seg n="175.1.6">door de verbreiding van het Evangelie en de voortdurende arbeid aan de kerstening van het volksleven in de zin der Reformatie.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="176.1"><seg n="176.1.1">2. De kerk richt zich in het gesprek met Israël tot de synagoge en tot allen,</seg> <seg n="176.1.2">die bij het uitverkoren volk behoren,</seg> <seg n="176.1.3">om hun uit de Heilige Schrift te betuigen,</seg> <seg n="176.1.4">dat Jezus de Christus is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="177.1"><seg n="177.1.1">3. De kerk richt zich in het werk der zending,</seg> <seg n="177.1.2">in gehoorzaamheid aan het bevel van Christus,</seg> <seg n="177.1.3">onder uitoefening van de dienst der barmhartigheid in de geestelijke en lichamelijke noden,</seg> <seg n="177.1.4">met het Evangelie des koninkrijks tot de volkeren in de niet-gekerstende wereld;</seg> <seg n="177.1.5">zij vervult de dienst der barmhartigheid in de geestelijke en lichamelijke noden van deze volkeren;</seg> <seg n="177.1.6">zij brengt hen,</seg> <seg n="177.1.7">die zijn gekomen tot geloof en de Heilige Doop hebben ontvangen,</seg> <seg n="177.1.8">bij de bediening van Woord en sacramenten tezamen in gemeenten;</seg> <seg n="177.1.9">zij dient deze gemeenten bij de inrichting en opbouw van een eigen kerkelijk leven;</seg> <seg n="177.1.10">zij arbeidt bij dit alles ook aan de kerstening der samenleving.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="178.1"><seg n="178.1.1">4. De kerk richt zich in de verbreiding van het Evangelie tot hen,</seg> <seg n="178.1.2">die daarvan zijn vervreemd,</seg> <seg n="178.1.3">om hen terug te brengen tot de gemeenschap met Christus en zijn kerk,</seg> <seg n="178.1.4">blijft in al haar geledingen strijden voor het reformatorisch karakter van staat en volk en wendt zich,</seg> <seg n="178.1.5">in de verwachting van het koninkrijk Gods,</seg> <seg n="178.1.6">in de arbeid der kerstening tot overheid en volk,</seg> <seg n="178.1.7">om het leven naar Gods beloften en geboden te richten.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="179.1"><seg n="179.1.1"><hi rend="italic">Art. 10.</hi></seg></s> <s n="179.2"><seg n="179.2.1"><hi rend="italic">Van het belijden der kerk</hi></seg></s></quote>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="180.1"><seg n="180.1.1">1. In dankbare gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift als de bron der prediking en enige regel des geloofs doet de gehele kerk,</seg> <seg n="180.1.2">ook in haar ambtelijke vergaderingen,</seg> <seg n="180.1.3">in gemeenschap met de belijdenis der vaderen en in het besef van haar verantwoordelijkheid voor het heden,</seg> <seg n="180.1.4">zich strekkende naar de toekomst van Jezus Christus,</seg> <seg n="180.1.5">belijdenis van de zelfopenbaring<pb n="665" ed="VW"/> van de drieënige God.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="181.1"><seg n="181.1.1">2. De belijdenis der vaderen is vervat,</seg> <seg n="181.1.2">zowel in de Apostolische geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="181.1.3">de geloofsbelijdenis van Nicea en de geloofsbelijdenis van Athanasius</seg> <seg n="181.1.4">- waardoor de kerk zich verbonden weet met de algemene christelijke kerk-als in de Heidelbergsecatechismus,</seg> <seg n="181.1.5">die van Genève en de Nederlandse geloofsbelijdenis met de Dordtse leerregels,</seg> <seg n="181.1.6">door de Reformatie geschonken aan de kerk in de Nederlanden.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="182.1"><seg n="182.1.1">3. In haar verantwoordelijkheid voor het heden en levende in de uit de Schrift geputte belijdenis der vaderen,</seg> <seg n="182.1.2">belijdt de kerk telkens opnieuw in haar prediking,</seg> <seg n="182.1.3">getuigenissen,</seg> <seg n="182.1.4">kanselboodschappen,</seg> <seg n="182.1.5">herderlijke brieven,</seg> <seg n="182.1.6">kerkliederen,</seg> <seg n="182.1.7">gebeden,</seg> <seg n="182.1.8">formulieren,</seg> <seg n="182.1.9">leerboeken en belijdenisgeschriften Jezus Christus als hoofd der kerk en als heer der wereld.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="183.1"><seg n="183.1.1">4. De ambten,</seg> <seg n="183.1.2">vergaderingen,</seg> <seg n="183.1.3">organen en bediening en zijn naar de aard van hun roeping,</seg> <seg n="183.1.4">evenals de gemeenteleden op hun wijze,</seg> <seg n="183.1.5">gehouden in al hun spreken en handelen zich te bewegen in deze weg van het belijden der kerk.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="184.1"><seg n="184.1.1">5. Te dien einde heeft de kerk,</seg> <seg n="184.1.2">ter wille van de rechte vervulling van de opdracht van haar ambtsdragers,</seg> <seg n="184.1.3">van hen die in een bediening zijn gesteld en van haar leden,</seg> <seg n="184.1.4">de roeping naar de regel van het woord Gods opzicht te oefenen over haar leden,</seg> <seg n="184.1.5">in het bijzonder over de verkondiging,</seg> <seg n="184.1.6">de catechese en de opleiding en vorming van de dienaren des Woords.</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="185.1"><seg n="185.1.1">6. De kerk weert al wat haar belijden weerspreekt.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="186.1"><seg n="186.1.1">7. Bezwaren inzake dat belijden kunnen door lidmaten</seg> <seg n="186.1.2">- onder beroep op het woord Gods</seg> <seg n="186.1.3">- worden voorgelegd aan het oordeel der kerk,</seg> <seg n="186.1.4">die zich daarover uitspreekt.</seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Overgangsbepaling</seg></s></p>
<p><s n="188.1"><seg n="188.1.1">235 (bij ord.</seg></s> <s n="188.2"><seg n="188.2.1">11.1.1)</seg></s></p>
<p><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Indien visitatoren-provinciaal bij hun onderzoek naar en het opzicht over het geestelijk leven der gemeenten komen te staan voor het feit,</seg> <seg n="189.1.2">dat een aantal lidmaten ener gemeente,</seg> <seg n="189.1.3">wijkgemeente of centrale gemeente verklaart binnen de grenzen van art. 10 der kerkorde behoefte te hebben aan een andere mortaliteit van prediking en catechese dan ter plaatse wordt gevonden,</seg> <seg n="189.1.4">en de kerkeraad van oordeel is de verantwoordelijkheid daarvoor als zodanig niet alleen te kunnen dragen,</seg> <seg n="189.1.5">kunnen visitatoren-provinciaal</seg> <seg n="189.1.6">- na raadpleging van visitatoren-generaal</seg> <seg n="189.1.7">- aan de provinciale kerkvergadering verzoeken met de kerkeraad in overleg te treden,</seg> <seg n="189.1.8">ten einde met deze tot een regeling te komen,</seg> <seg n="189.1.9">waarbij deze verantwoordelijkheid mede gedragen wordt door het breed moderamen der provinciale kerkvergadering,</seg> <seg n="189.1.10">hetwelk in dat geval bevoegd is,</seg> <seg n="189.1.11">zo de betrokken lidmaten verklaren de daaraan verbonden lasten te zullen dragen,</seg> <seg n="189.1.12">in de betrokken <pb n="666" ed="VW"/>gemeente een neven-voorziening in het pastoraat te treffen,</seg> <seg n="189.1.13">hetzij door de bijstand van een of meer pastorale medewerkers,</seg> <seg n="189.1.14">van een hulpprediker,</seg> <seg n="189.1.15">van een vicaris of van een predikant ener andere gemeente,</seg> <seg n="189.1.16">hetzij door de vestiging van een predikantsplaats voor buitengewone werkzaamheden,</seg> <seg n="189.1.17">verbonden aan de kerkprovincie.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="publication" n="89" xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting" decls="#bibl-noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting">
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bijlage 3:</seg> <seg n="1.1.2">Lezingen in samenvatting</seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de lezingen a–e; onder c de punten 1–3, onder d I–IV): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">a. 'Almense lezing',</seg> <seg n="2.1.2">gehouden op 13 februari 1938 te Almen voor de vereniging 'Ons oud verband';</seg> <seg n="2.1.3">verslag <hi rend="italic">Lochemse Courant</hi> dd.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">16.2.1938.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Onderwerp:</seg> <seg n="3.1.2">Kerk en staat.</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">b. 'Zutfense lezing',</seg> <seg n="4.1.2">gehouden begin april 1938 voor <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">de '</corr></choice>Evangelisatie';</seg> <seg n="4.1.3">verslag <hi rend="italic">De Wachter</hi> (blad voor de classis Zutfen der NHK.) ± 5 april 1938.</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onderwerp:</seg> <seg n="5.1.2">Waartoe kerkorde?</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">c. Zutfense lezingen voor predikanten in maart/april 1938 te Zutfen,</seg> <seg n="6.1.2">Verslag <hi rend="italic">De Nederlander 7,</hi> 15, 22, 29 maart en 6 april 1938.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">d. Theologisch Seminar,</seg> <seg n="7.1.2">Woudschoten Zeist,</seg> <seg n="7.1.3">19-21 april 1939.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Blijkens het NCSV.-mededelingenblad dd.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">11.3.1939 was dit Seminar bestemd 'voor theologische studenten'.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het verslag uit <hi rend="italic">De Nederlander</hi> dd.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">22 en 24 april 1939,</seg> <seg n="7.5.2">is aangevuld met letterlijke notities van een deelnemer,</seg> <seg n="7.5.3">ds. A Corbijn van Willenswaard,</seg> <seg n="7.5.4">em. pred. NHK.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">e. 'Lochemse lezing',</seg> <seg n="8.1.2">gehouden te Lochem eind april 1938;</seg> <seg n="8.1.3">verslag <hi rend="italic">Lochemse Courant</hi> dd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">2 mei 1938.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Thema:</seg> <seg n="8.3.2">Kerkorde en belijdenis.</seg></s></item>
</list>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank" n="a."><label rend="italic">a.</label> <s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">Almense lezing</hi></seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Men is vaak weinig op de hoogte van het algemene kerkelijke leven,</seg> <seg n="10.1.2">wel van het plaatselijke.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Juist andersom als in de politiek,</seg> <seg n="10.2.2">waar velen aandachtiger de verslagen van de Tweede Kamer lezen dan van de gemeenteraad.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Toch heeft de kerk met de staat te maken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Tussen die twee bestaat een eeuwenoude tegenstelling.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De wereldgeschiedenis heeft daar om zelfs lang gedraaid.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ze begint het nu weer te doen.</seg></s> <pb n="667" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.7"><seg n="10.7.1">De hervormers vonden dat de kerk te veel op de staat leek.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Daarom dorst Luther aan de kerk nauwelijks een lichaam te geven.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Calvijn zag in,</seg> <seg n="10.9.2">dat ook de kerk een goede inrichting moet hebben met ambten en tucht.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Wel wilde hij daarbij zo sober mogelijk blijven.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Zij waren beiden bang voor verstatelijking.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">De lutherse kerk bleef een aantal losse preekstoelen onder de open hemel zonder aardse inrichting,</seg> <seg n="10.12.2">zonder verband daaromheen.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">In Frankrijk brak de visie van Calvijn door:</seg> <seg n="10.13.2">een synodale kerkinrichting.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Wij kregen deze structuur van Calvijn:</seg> <seg n="10.14.2">een eenvoudige inrichting rondom ambten en vergaderingen.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Zo vond de hervormde kerk omstreeks 1570 haar oorsprong.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">De politieke heren merkten spoedig dat de kerk tegenover de staat ook een organisatie van het mensenleven betekent.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Daarom werd na 1619 een algemene synode niet meer toegestaan.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Provinciaal werd het synodale leven voortgezet en deze gewestelijke vergaderingen hebben haar stempel gezet op de Nederlandse volksgeest.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Zij hebben het volk opgevoed tot een sober,</seg> <seg n="10.19.2">ernstig leven en hebben heel wat oud-Friese,</seg> <seg n="10.19.3">oud-Frankische en oud-Saksische uitgelatenheid teruggedrongen.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Men leerde streng te zijn voor zichzelf.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">Strijd tegen sacramenten en folklore werd aangebonden,</seg> <seg n="10.21.2">drinken,</seg> <seg n="10.21.3">dansen,</seg> <seg n="10.21.4">rijden,</seg> <seg n="10.21.5">rossen,</seg> <seg n="10.21.6">branden,</seg> <seg n="10.21.7">blazen.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Als men deze sacramenten van het oud-Germaanse leven stelt tegenover die van de kerk,</seg> <seg n="10.22.2">Doop en Avondmaal,</seg> <seg n="10.22.3">dan ziet men hoeveel de provinciale synodes te veranderen hadden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De hervormde kerk droeg dus van het begin af een algemeen karakter.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zij legde overeenkomstig Calvijns visie beslag op het leven in vier departementen:</seg> <seg n="11.2.2">prediking,</seg> <seg n="11.2.3">onderwijs,</seg> <seg n="11.2.4">tucht en armenzorg (ambten:</seg> <seg n="11.2.5">predikant,</seg> <seg n="11.2.6">ouderling,</seg> <seg n="11.2.7">diaken).</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Calvijn wilde de kerk als geestelijke vorm van de staat.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wat is er nu van deze departementen terechtgekomen?</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het tweede (onderwijs) is op politiek gebied overgegaan (doctoren,</seg> <seg n="12.3.2">oprichting Leiden voor vorming predikanten).</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het ambt van de ouderling was de gemeente te vergaderen en met de predikant opzicht en tucht over de gemeente te oefenen,</seg> <seg n="12.4.2">kerkelijke rechtspraak te houden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Al leek de hervormde kerk minder op een staat dan de rooms-katholieke,</seg> <seg n="12.5.2">toch won zij duidelijk publieke invloed door haar ambten in vergaderingen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">In feite hebben de ouderlingen vaak de gemeente gediend als afgevaardigde naar de predikant en omgekeerd advocaat voor de dominee gespeeld bij de gemeente.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zo waren ze echter niet bedoeld.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Calvijns bedoeling was dat zij het volk zouden vergaderen,</seg> <seg n="12.8.2">een gemeente zouden bijeenbrengen en opbouwen.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Daartoe moeten ze de tucht handhaven en regeren.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De ambten hebben behalve een plaatselijke ook een algemene kant.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">De ouderlingen zaten in de classicale vergaderingen,</seg> <seg n="12.11.2">provinciale synode en in de algemene synode.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Zo wilde Calvijn het.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Zo was het ook vóór 1816.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In dat jaar werd de hervormde kerk door de beschikking van Willem I <pb n="668" ed="VW"/>een ambtenarenkerk onder besturen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het Bestuur heeft volgens deze orde te zorgen dat er overal een ordentelijke prediking is.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar het heeft geen toezicht op dat <hi rend="italic">wat</hi> er gepreekt wordt.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Gevolg:</seg> <seg n="13.4.2">de ambten kunnen niet meer in grote stijl ambtelijk werk verrichten.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het grote verband is er uit.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het grootse werk,</seg> <seg n="13.6.2">steeds de kerk op te bouwen en te hervormen,</seg> <seg n="13.6.3">kunnen de ambtsdragers nu niet meer.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ambtsdragers werden ambtenaren.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De classicale vergaderingen kunnen slechts enkele pietluttige veranderingetjes in het kerkelijk reglement aanbrengen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Terwijl de velden wit zijn om te oogsten.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En er onkruidplanten zijn,</seg> <seg n="13.10.2">die uitgetrokken moeten worden.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">De algemene synode heeft de hoogste macht;</seg> <seg n="13.11.2">zij doet de voorstellen.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">De classes kunnen alleen maar aannemen of verwerpen.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">De synode durft belangrijke dingen niet aan als bijv. uitmaken wat waarheid of leugen is,</seg> <seg n="13.13.2">of iets gepreekt moet worden of niet.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De leertucht berust bij de academie.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Kérkelijke leertucht is er niet.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wel natuurlijk de academische leertucht,</seg> <seg n="14.3.2">die een kandidaat laat zakken als hij het niet bij het rechte eind heeft.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar wat heeft de kerk daar eigenlijk aan?</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De kerk als geheel regeert het leven niet meer,</seg> <seg n="14.5.2">ze richt zich niet tot het geestelijk leven.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De kerk als geheel kan geen zendingswerk verrichten.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De kerk slinkt ieder jaar.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Waarom de R.-K. Kerk en de Gereformeerde Kerken niet?</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Deze hebben een veel betere kerkvorm en organisatie.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Voor werk,</seg> <seg n="14.10.2">waarbij men de jas moet uittrekken en de schoenen als de vloed opkomt,</seg> <seg n="14.10.3">een levensorde bij oorlog,</seg> <seg n="14.10.4">bij afval,</seg> <seg n="14.10.5">daarvoor is de organisatie absoluut ongeschikt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De bewerking van het volksleven is aan de kerk ontvallen:</seg> <seg n="15.1.2">de bestrijding van de partijzucht,</seg> <seg n="15.1.3">van het individualisme van iedere predikant.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Er is geen eenheid van geluid.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De tegenwoordige organisatie der kerk is ingesteld op partijzucht en individuele zin.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">In de spanning tussen kerk en staat wordt uit de kerk de pit gehaald en betekent zij tegenover de vastheid van de staat niets dan wind.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het lot van ds. Niemöller<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n1" rend="superscript">1</ref> toont hoe nodig het is,</seg> <seg n="15.5.2">dat de kerk zich laat reorganiseren.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De grote vragen van de samenleving komen dan weer in de kerk terug:</seg> <seg n="15.6.2">arbeid,</seg> <seg n="15.6.3">sociale nood,</seg> <seg n="15.6.4">de staat,</seg> <seg n="15.6.5">radio.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De kerk moet kerk worden,</seg> <seg n="16.1.2">een vast lichaam tegenover de staat.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dan wordt zij voor beslissingen gesteld.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Onder de bestuursorganisatie was de grote zorg <hi rend="italic">dat</hi> er gepreekt werd;</seg> <seg n="16.3.2">de gereorganiseerde kerk moet er ook aan denken <hi rend="italic">wat</hi> er gepreekt wordt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De vragen bijv.,</seg> <seg n="17.1.2">waarvoor Hilbrandt Boschma<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n2" rend="superscript">2</ref> ons stelt (vgl. <hi rend="italic">De Wachter</hi> van 28.1.1938,</seg> <seg n="17.1.3">te weten oorlog en vrede,</seg> <seg n="17.1.4">vgl. zijn artikel:</seg> <seg n="17.1.5"><hi rend="italic">Een gewapende of een weerloze kerk</hi></seg> <seg n="17.1.6"><hi rend="italic">-</hi> red.) komen dan aan de orde.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Reorganisatie is geen partijzaak.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het is deze organisatie,</seg> <seg n="17.3.2">die de partijen laat voortbestaan en alle beslissingen ontwijkt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head n="b."><pb n="669" ed="VW"/><label rend="italic">b.</label> <s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">Zutfense lezing</hi></seg></s></head>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Spreker,</seg> <seg n="19.1.2">ingeleid door ds. Van Paassen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="19.1.3">begint met een omschrijving van het ontstaan der kerkorde van de NHK.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Deze berust op de beginselen door Calvijn tussen 1541 en 1560 ontwikkeld.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De hervormde kerk is een gereformeerde kerk.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Wij zijn lid van een presbyteriaanse familie van 40 miljoen christenen,</seg> <seg n="19.4.2">die een sterke geestelijke natie vormen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Daarom bakenen wij rondom Woord en sacrament een eigen kerkgebied af,</seg> <seg n="19.5.2">dat een eigen soevereiniteit bezit tussen volk en staat.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De demonie,</seg> <seg n="19.6.2">die schuilt tussen volk en staat,</seg> <seg n="19.6.3">wordt daardoor sacramenteel gebannen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer de figuur der kerk wordt uitgewist,</seg> <seg n="20.1.2">stoten staat en volksfront onbemiddeld op elkaar.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wij verstaan deze dingen nu nog beter dan in de zestiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Maar wij zijn gehandicapt door de organisatie van 1816.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Die organisatie is geen kerkorde,</seg> <seg n="21.2.2">maar een burgerlijke orde zonder meer.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Kerkelijke taal wordt er niet meer verstaan.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Er staat handhaven der leer;</seg> <seg n="21.4.2">maar het betekent:</seg> <seg n="21.4.3">leervrijheid.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Zegt men:</seg> <seg n="21.5.2">belijdenis,</seg> <seg n="21.5.3">dan wordt dwang verstaan.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Deze organisatie is een anomalie (De la S.),</seg> <seg n="21.6.2">een politieke administratie (Groen).</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De kerk was een deel van de staatsmachine geworden ...</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Maar 1852<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n4" rend="superscript">4</ref> dan?</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Groen oordeelde,</seg> <seg n="21.9.2">dat dit jaar overlevering aan de synode betekende.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De staat kreeg genoeg van de anomalie;</seg> <seg n="21.10.2">de synode mocht toezien.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">En zij heeft de kwaden van de erfenis aanvaard.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">De kerk was letterlijk aan haar overgeleverd.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De figuur der kerk werd verder uitgewist in haar reglementen.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Die reglementen waren de roem der synode.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Kerkelijke zaken,</seg> <seg n="21.15.2">belijden en regeren,</seg> <seg n="21.15.3">kon ze niet verrichten.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Ze gaat,</seg> <seg n="21.16.2">zoals prof. Van Veen<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n5" rend="superscript">5</ref>,</seg> <seg n="21.16.3">dat noemde,</seg> <seg n="21.16.4">als water door de zeef der reglementen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Gevolg was,</seg> <seg n="22.1.2">dat de belijdeniskwestie inkromp op een paar formules:</seg> <seg n="22.1.3">de proponentsformule en de belijdenisvragen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Tientallen jaren liep de strijd over formules.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Na 1888 konden de synodalen triomfantelijk uitroepen dat de kerk rechtstreeks niets meer met de belijdenisschriften had uit te staan.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Dit reductieproces liep parallel met de reglementaire volmaking der organisatie.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De belijdende kerk scheen een afdingend genootschap geworden.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De organisatie van 1816 was geen kerkorde,</seg> <seg n="22.6.2">maar een partijorde.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">De burger schrobde de geestelijke figuren der kerk weg.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De twintigste eeuw komt daartegen in verzet.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Reorganisatievoorstellen volgen elkaar van 1900 af bijna jaarlijks op. Het ontwerp- 1938 is 't laatste.'t Wordt een onweer tot de bliksem inslaat in Javastraat 100.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Het ontwerp-1938 bedoelt kerkorde,</seg> <seg n="22.10.2">geen formules.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De akoestiek der kerk moet worden hersteld.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Alle kerkelijke woorden hebben een valse klank gekregen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Daartoe moet de bouw,</seg> <seg n="24.2.2">de figuur der kerk tussen volk en staat worden hersteld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De nood van de tijd is dat de staat en het volk op elkaar botsen en dat de kerk er <pb n="670" ed="VW"/>niet tussen staat.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het volk moet eerst door de kerk om in het Koninkrijk te komen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Een open kerk zal het zijn.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Maar geen herberg,</seg> <seg n="24.6.2">een kerk.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Een presbyteriale orde;</seg> <seg n="25.1.2">een katholieke geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zonder afdinging:</seg> <seg n="25.2.2">een herderlijke tuchtregeling met een maatstaf,</seg> <seg n="25.2.3">die op de openbaring teruggaat.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Deze kerkorde is niet gemaakt voor een 'enghartig geestdrijven'.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Kerkorde is er voor de Heilige Geest.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zij wordt niet voor partijwezen gefabriceerd.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat was 1816.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">1938 wacht betere dingen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank" n="c."><label rend="italic">c.</label> <s n="27.1"><seg n="27.1.1"><hi rend="italic">Zutfense lezingen voor predikanten</hi></seg></s></head>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het reorganisatie-voorstel.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Vijf krantenverslagen uit <hi rend="italic">De Nederlander</hi> van een predikanten-cursus in Zutfen maart/april 1938.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<lg><l n="29.1"><seg n="29.1.1">7 maart 1938</seg></l><l n="29.2"><seg n="29.2.1">Spreker ziet drieërlei reorganïsatïepogen:</seg></l></lg>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">1. Men stuurt aan op vreedzaam samenwonen in één administratief verband.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Men blijft dan wie men is en houdt wat men heeft.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">2. Men herschept de rechten der belijdenis op wettelijke manier in artikelen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">De belijdenis snijdt dan de kerk in twee delen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">3. De kerk wordt naar haar wezen in haar rechten hersteld.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">In het eerste geval gaat het om de mensen;</seg> <seg n="32.2.2">in het tweede geval om de belijdenis;</seg> <seg n="32.2.3">in het derde geval gaat het om de mensen en de belijdenis,</seg> <seg n="32.2.4">d.i. om de kerk,</seg> <seg n="32.2.5">om God.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Deze probleemstelling heeft in verband met de tijdsomstandigheden geleid tot de vorming van een breed front.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Van allerlei zijden blijkt de roep om tot een betere kerkorde te komen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Mensen uit de zending,</seg> <seg n="33.3.2">de oecumenische beweging,</seg> <seg n="33.3.3">de liturgische kring,</seg> <seg n="33.3.4">de politiek,</seg> <seg n="33.3.5">blijken warm ervoor te zijn.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Velen achten het nodig met het oog op de sociale vragen en de openbare zedelijkheid.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">De eis tot reorganisatie der kerk is een eis van het moderne leven.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">De synode heeft dat door haar votum erkend.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De besturen zullen niet in staat zijn de stroom blijvend af te dammen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Eén kant van de zaak heeft spreker nog niet genoemd:</seg> <seg n="33.8.2">het richtingsvraagstuk.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Dat lijkt de voorkant,</seg> <seg n="33.9.2">die het meest in het oog valt.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">En dat is ook zo,</seg> <seg n="33.10.2">als de kerk is een propagandaclub van individuele intellectuelen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Als de preekstoel een podium is voor 'lezende particulieren'.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Maar zo is het niet in de kerk.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Ds. Niemöller is geen propagandist maar een herder in de christenheid.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">De reorganisatiebeweging vraagt niet anders dan dat wij ons in het gelid zullen scharen.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">De kerkorde-vraag is bezig omgedraaid te worden,</seg> <seg n="33.15.2">zodat niet de richtingskant,</seg> <seg n="33.15.3">maar de pastorale zijde voorop staat.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">De vrijzinnigen hebben moeite met de christologie.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Wanneer ze nu ook <pb n="671" ed="VW"/>blijken praktisch de kerk niet aan te durven,</seg> <seg n="33.17.2">wordt het hoog tijd dat zij zichzelf herzien.</seg></s></p>
<lg><l n="34.1"><seg n="34.1.1">15 maart 1938</seg></l><l n="34.2"><seg n="34.2.1">Spreker begint met te wijzen op het verband tussen leer en historie.</seg></l></lg>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Vat men de leer op als een academische aangelegenheid,</seg> <seg n="35.1.2">zoals art. 11 van het huidig algemeen reglement,<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="35.1.3">dan komt de kerk in het teken van het richtingsvraagstuk stil te staan en heeft ze geen geschiedenis of eigenlijke historie meer.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Wordt de leer echter een pastorale zaak door het ambt van de Heilige Geest,</seg> <seg n="35.2.2">dan moet ieder de les van Gods openbaring leren.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De kerk gaat dan van de apostelen af voort door de eeuwen heen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zij zal daarbij meer geschiedenis beleven dan haar zelf lief is.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">De herderlijke leer heeft dan ook een strijdbare zijde.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">David en Jezus waren zulke herders.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Een kerkorde die niet meer is dan een administratief verband tussen richtingen is altijd,</seg> <seg n="35.7.2">maar in onze tijd allermeest,</seg> <seg n="35.7.3">onnut.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Met een academische houding doet de kerk het niet.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Een kerk,</seg> <seg n="35.9.2">die geschiedenis krijgt,</seg> <seg n="35.9.3">wordt als in Duitsland vanzelf belijdeniskerk.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De belijdenis is een scherp zwaard.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar het rust in de handen van de herder en dat brengt consequenties mee.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het gaat in de kerk om de belijdenis èn om de mensen,</seg> <seg n="36.3.2">om Christus en om de schare.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Daarom gaat met de belijdenis de katholiciteit gepaard,</seg> <seg n="36.4.2">de herderlijke bewogenheid.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Spreker wijst nu in het reorganisatie-ontwerp enkele plaatsen aan waar deze katholiciteit uitkomt.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Hij vergelijkt daartoe allereerst het oude art. 11 met het nieuwe art. 8.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Hij toont aan,</seg> <seg n="37.3.2">welk een zonderling mengsel van humanisme,</seg> <seg n="37.3.3">schoolsheid,</seg> <seg n="37.3.4">conservatisme en patriottisme art. 11 is.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In art. 8 van het nieuwe ontwerp wordt meer het aangezicht van een kerk merkbaar.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Daar staat de taak der ambten en dan de roeping der kerk ten opzichte van de heidenen,</seg> <seg n="38.2.2">de algemene christenheid en de wereldorde.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Art. 11 is op het aardse,</seg> <seg n="38.3.2">art. 8 op het hemelse vaderland gericht.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Het laatste draagt de sporen van een brede algemeenheid.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Spreker wijst verder op art. 9 Alg.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Regl. van het ontwerp,</seg> <seg n="39.2.2">waar voor groepen die meer bijzonder een stuk van het christelijk geloof en de christelijke zede beoefenen gelegenheid wordt geschapen om zich om de centrale belijdenis te scharen.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Gedacht is aan de vele christelijke organisaties,</seg> <seg n="39.3.2">buiten kerkelijk verband.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ook hier is dus katholiciteit aan belijdenis gepaard.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Niet het minst komt de herderlijke bewogenheid uit in <choice><sic>art. 26aAlg.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-42">art. 26a Alg.</corr></choice></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Regl.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Hier wordt het probleem kerk en schare aangesneden.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De gelegenheid wordt geopend om behalve de ambtelijke bemoeiingen met de enkelingen een beïnvloeding van de menigten door de geestelijke gaven mogelijk te maken,</seg> <seg n="40.4.2">in contact met de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Spreker zou het schoolse reglement op orde en rust,</seg> <seg n="41.1.2">dat we nu hebben,</seg> <pb n="672" ed="VW"/><seg n="41.1.3">willen ruilen tegen de meer bewogen artikelen van het nieuwe,</seg> <seg n="41.1.4">die een waarlijk kerkelijk karakter dragen,</seg> <seg n="41.1.5">dat bovenal bij onze tijd past,</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="42.1"><seg n="42.1.1">22 maart 1938</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In deze lezing plaatste spreker de richtingen en de kerkelijke belijdenis tegenover elkaar.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Hij merkte op dat in de artikelen van een kerkorde de belijdenis eigenlijk niet thuishoort.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Er moet een verwijzing naar de confessie in staan.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">In het ontwerp van Kerkopbouw stond die op art. 1 en 2.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men kon op de gedachte komen,</seg> <seg n="43.5.2">dat daarmede een grondslag bedoeld was,</seg> <seg n="43.5.3">zoals een vereniging die aangeeft.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Daarom is het verwijzend karakter in het ontwerp van 1938 duidelijk gemaakt door dit artikel verderop te plaatsen. 't Staat nu in art. 8 met name in punt 5.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">In het ontwerp-1929 van prof. Haitjema c.s. was de verwijzing christologisch geformuleerd.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Thans is ze trinitarisch.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dat is katholieker en houdt de gedachte aan opzet in verband met het richtingsverschil op een afstand.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">In art. 8 staan eerst de ambten en dan de algemene functies der kerk:</seg> <seg n="44.4.2">belijdenis,</seg> <seg n="44.4.3">zending,</seg> <seg n="44.4.4">gemeenschapsoefening,</seg> <seg n="44.4.5">wereldordening.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De belijdenis geschiedt eerst in de verkondiging en dan ook in geschriften die steun verschaffen aan het spreken en handelen van het pastoraat en van de gemeente.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Zo ontstaan de symbolen en de liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De kerkorde mag geen bepalingen bevatten om de striktheid of ruimheid ten opzichte van de belijdenis te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Verkondiging en belijdenis leggen altijd de laatste accenten.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Men kan niet bij wetsartikelen bepalen in hoeverre iedereen zich daaraan te houden heeft.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dat is een kwestie van pastoraal opzicht en tucht.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">In de kerk gelden andere regels dan in de rechtszaal.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Katholiciteit is een algemeenheid van eigen orde.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Daarom gaat het tegen het wezen der kerk in om zich van de belijdenis op de belijdenisvragen en vandaar weer op 'geest en hoofdzaak' terug te trekken.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Dat is de averechtse weg,</seg> <seg n="47.1.2">die vele vrijzinnigen voorstaan.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">In de belijdenis trekken wij ons niet op onszelf terug:</seg> <seg n="47.2.2">integendeel,</seg> <seg n="47.2.3">wij treden ermee in de gemeenschap.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Men kan niet belijden als men tegelijk bezig is af te dingen.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Belijdenis heeft behoefte aan de volle toon en het laatste accent.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Het is een massaal geluid van de hele kerk.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">De oude kerk schreef zinrijk de Twaalf artikelen aan alle twaalf apostelen toe.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Daarom gaat de vrijzinnige beginselverklaring van 9 juni 1937<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n8" rend="superscript">8</ref> ook feil,</seg> <seg n="47.7.2">als zij de vrijheid en de betrekkelijkheid der belijdenis 'zo volledig mogelijk' in de kerkorde wil zien uitgedrukt.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Daardoor wordt het wezen der kerk miskend.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">In verband met deze aard van belijdenis ziet spreker nu ook het wezen der kerkelijke leertucht.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Hij maakt onderscheid tussen de aardrijkskundige ketter,</seg> <seg n="48.2.2">die misschien ergens in een hoek van het land kan worden opgespoord en de synodale ketter,</seg> <seg n="48.2.3">die de kerk op haar frontlijn ontmoet en die <pb n="673" ed="VW"/>haar verhindert het laatste accent op haar belijdenis te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Daarom meent spreker ook dat de leertucht bij een nieuwe kerkorde niet over 'uitersten' zal gaan.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Dat gebeurt onder besturen.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Een ware synode spreekt zich uit over actuele vragen naar aanleiding van centrale waarheden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="50.1"><seg n="50.1.1">29 maart 1938</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">O.</corr></choice> Noordmans wraakt de voorstelling alsof het ontwerp-1938 in tegenstelling met het ontwerp- 1933 aan een confessionele verenging zou mank gaan.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Een onpartijdige vergelijking van art. 1,</seg> <seg n="51.2.2">en 2,4 (1933) met art. 8,</seg> <seg n="51.2.3">Ie al. en 8, 5 (1938) toont,</seg> <seg n="51.2.4">dat het omgekeerde het geval is.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">In 2, 4 (1933) gaat de zorg voor de belijdenis op in de zorg voor de geschriften der kerk.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">In 8, 5 (1938) gaat de kerk daarbij terug op de prediking,</seg> <seg n="52.2.2">van de prediking op de Schrift,</seg> <seg n="52.2.3">van de Schrift op de apostolische kerk en van de apostolische kerk op de openbaring.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Spreker ziet niet in wat dit met de bovengenoemde verenging te maken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Wel ziet hij hier en daar een zekere aandachtsverenging,</seg> <seg n="53.1.2">als men meent dat het lot der kerk van de grammatica zal afhangen,</seg> <seg n="53.1.3">alsof het zelfstandig naamwoord 'belijdenis' ons in het verderf zou storten en het werkwoord 'belijden' ons zou redden.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Op dezelfde wijze speelt men de woorden 'herziening' en 'hervorming' in art. 60 en 70 tegen elkaar uit.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Spreker mist het orgaan van deze angsten uit de dictionnaire.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Hij vraagt of dit kerkstrijd-stijl 1938 kan heten.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Men komt bovendien tot verkeerde gevolgtrekkingen.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Men kan uit de liturgie (art. 69) niet concluderen tot de belijdenis (art. 70).<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">Liturgie,</seg> <seg n="54.5.2">een gezangboek,</seg> <seg n="54.5.3">kan aangeboden worden.</seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Oud en nieuw sluiten elkaar niet uit.</seg></s> <s n="54.7"><seg n="54.7.1">Bij een confessie is dit heel anders.</seg></s> <s n="54.8"><seg n="54.8.1">Afschaffen en aanbieden hebben daarbij geen zin.</seg></s> <s n="54.9"><seg n="54.9.1">Kerkelijke woorden zijn van eigen uitlegging.</seg></s> <s n="54.10"><seg n="54.10.1">De kerk mag best een belijdenis hebben,</seg> <seg n="54.10.2">ook een geschreven belijdenis.</seg></s> <s n="54.11"><seg n="54.11.1">Die behoort tot haar schatten.</seg></s> <s n="54.12"><seg n="54.12.1">Maar de kerk is meer dan een bewaarster van codices.</seg></s> <s n="54.13"><seg n="54.13.1">In ontwerp- 1938,</seg> <seg n="54.13.2">art. 8,</seg> <seg n="54.13.3">kan men lezen wat het insluit,</seg> <seg n="54.13.4">als de hervormde kerk haar geloof in haar geschriften tot uitdrukking brengt.</seg></s> <s n="54.14"><seg n="54.14.1">Dat sluit nl. in:</seg> <seg n="54.14.2">prediking,</seg> <seg n="54.14.3">zielszorg,</seg> <seg n="54.14.4">barmhartigheid,</seg> <seg n="54.14.5">zending,</seg> <seg n="54.14.6">gemeenschap,</seg> <seg n="54.14.7">levensordening.</seg></s> <s n="54.15"><seg n="54.15.1">Spreker vraagt of dit misschien te weinig is.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="55.1"><seg n="55.1.1"><hi rend="italic">Safe en Codex</hi></seg></s></head>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Hervorming van de belijdenis betekent verandering van dit alles;</seg> <seg n="56.1.2">het is kerkhervorming.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Prof. Severijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n10" rend="superscript">10</ref> behoeft niet bang te zijn dat het <choice><sic>ontwerp1938</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">ontwerp-1938</corr></choice> bedoelt daar een spelletje van te maken.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Hij zou de belijdenis veiliger achten in de 'safe' van 1816.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Misschien? zegt spreker,</seg> <seg n="56.4.2">als codex,</seg> <seg n="56.4.3">ofschoon hij niet gelooft dat iemand er als schriftstuk aan veranderen zal.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Achter deze academische spelerij speurt spreker echter een verzet in het onderbewuste.</seg></s><pb n="674" ed="VW"/> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Van deze zijde hangt men aan het gereformeerde volk;</seg> <seg n="56.6.2">bijna zegt spreker 'het gereformeerde ras',</seg> <seg n="56.6.3">het Geuzenvolk!</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Men ziet dit volk als het subject der kerk.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Omgekeerd ziet men in ontwerp-1938 een gemaakte kerk,</seg> <seg n="56.8.2">zonder volk.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Inderdaad erkent spreker dit verschil.</seg></s> <s n="56.10"><seg n="56.10.1">Het ontwerp gaat uit van de ambten en functies der kerk.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">Zouden degenen die nu niet-volk zijn,</seg> <seg n="56.11.2">tot volk worden?</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dat is niet tegen de bijbel.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Spreker houdt ook van het Geuzenvolk.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Maar in de kerk geldt geen religieuze biologie.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Andere bestrijders van het ontwerp zouden de schriften der kerk in de 'safe' willen laten omdat ze bang zijn van de handhaving;</seg> <seg n="57.4.2">dus juist omgekeerd.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Maar ook moet spreker opkomen tegen het codex-beeld.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">De belijdenis ontbindt zich volgens art. 8 in de pastoraal der kerk,</seg> <seg n="57.6.2">in persoonlijke en algemene functies.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Zo moet ook art. 7 van het Reglement voor opzicht en tucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n11" rend="superscript">11</ref> gelezen worden.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Wat het karakter der kerk als kerk van Christus in gevaar brengt,</seg> <seg n="57.8.2">wordt niet door een kerkelijk hoogleraar dogmenhistorisch uitgemaakt,</seg> <seg n="57.8.3">maar is de zaak van pastorale,</seg> <seg n="57.8.4">synodale beslissing,</seg> <seg n="57.8.5">met inachtneming van het heil der zielen.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Men moet de bepalingen van dit reglement meten met zuiver kerkelijke maatstaf.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">6 april 1938</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Spreker begint met een correctie van het verslag van zijn vierde lezing.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Daarin las men dat hij het ontwerp-1938 verdedigde tegen confessionele vereniging.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hij sprak echter van verenging.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Hij merkte verder op dat de reorganisatie vaak gelijkgesteld is met herstel van de classicale vergaderingen.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Men kan echter evengoed zeggen met herstel van de kerkeraden.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Dit valt wel minder op,</seg> <seg n="61.3.2">omdat men ambtelijk in de kerkeraad zit,</seg> <seg n="61.3.3">doch in het classicaal bestuur moet worden gekozen.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Het lijkt daardoor dat de kerkeraad onder de tegenwoordige kerkorde gebleven is,</seg> <seg n="61.4.2">die hij was.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Dit is echter niet het geval. 't Best kan men dat zien bij de ouderling,</seg> <seg n="61.5.2">die zijn werkkring bijna geheel verloor.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">In een kerkorde die presbyteriaal heet en dus naar de ouderling genoemd wordt,</seg> <seg n="62.1.2">is dat wel erg onnatuurlijk.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Reorganisatie moet dus hier inzetten.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Dit behoort in kerkelijke zin te geschieden.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">De ouderling dient geen bestuursfunctie te hebben,</seg> <seg n="62.4.2">zoals in een vereniging.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">De predikant zou dan een ambtenaar worden.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">Dit gevaar bedreigt de Gereformeerde kerken na 1886.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">De ouderling moet zijn eigen ambt terugkrijgen.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Dit is in het ontwerp-1938,</seg> <seg n="62.8.2">in art. 30 van het Alg.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Regl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n12" rend="superscript">12</ref> tot uitdrukking gebracht,</seg> <seg n="62.9.2">waar van zijn eigen'ambtelijke verantwoordelijkheid' wordt gesproken.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Ook in de kerkeraad moet dus met het bestuurlijke van 1816 gebroken worden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5"> </corr></choice><s n="62.11"><seg n="62.11.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">Ieder</corr></choice> heeft zijn eigen ambt.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">De ambten steunen elkaar,</seg> <seg n="62.12.2">maar blijven,</seg> <seg n="62.12.3">nochtans onderscheiden'.</seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">Het mooie van de hervormde kerkorde,</seg> <seg n="62.13.2">zoals Calvijn zich die dacht,</seg> <seg n="62.13.3">was,</seg> <seg n="62.13.4">dat elk ambt een eigen departement van het <pb n="675" ed="VW"/>christelijk leven had te verzorgen.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Heel anders dan in een bestuur op burgerlijk terrein.</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Het bijzondere van de presbyteriale kerkorde was dit,</seg> <seg n="63.1.2">dat er een ambt was dat te arbeiden had op het terrein dat er ligt tussen de huiselijke en de openbare godsdienstoefening.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">En zo ook tussen het huiselijk godsdienstonderwijs en de catechisatie.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Tussen het gezin en de christelijke gemeente.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Dat was het werk van de ouderling.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Het is voor de hervormde kerk van grote betekenis geweest dat er een afzonderlijk ambt was om de gemeente geregeld uit de gezinnen op te bouwen en bijeen te brengen.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Dat is de goede betekenis van een volkskerk.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Het wil niet zeggen dat ieder recht heeft in de kerk uit kracht van geboorte,</seg> <seg n="64.3.2">zonder op 't geloof te letten.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Maar het betekent dat de kerk,</seg> <seg n="64.4.2">zoveel in haar is,</seg> <seg n="64.4.3">met behoud van de tucht,</seg> <seg n="64.4.4">de weg van het gezin naar de kerk,</seg> <seg n="64.4.5">van het natuurlijke naar het geestelijke,</seg> <seg n="64.4.6">effent en daar zelfs een afzonderlijk ambt voor heeft.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Dat noemt de bijbel het Verbond.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Een volkskerk,</seg> <seg n="65.1.2">die deze bemiddeling mist,</seg> <seg n="65.1.3">verwildert.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">Zij is een stad zonder muur,</seg> <seg n="65.2.2">een tuin zonder schutting.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Maar daardoor ook straks een volkskerk zonder volk.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Want de presbyteriale kerkorde met haar ambt tussen huis en kerk heeft een beter middel om een gemeente te bouwen dan ieder andere.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Maar zeker beter dan een besturenorganisatie,</seg> <seg n="65.5.2">die de ambten laat verkommeren en de kerk laat verwilderen.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Dat wij deze presbyteriale orde nodig hebben,</seg> <seg n="66.1.2">blijkt op allerlei wijze.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Overal op conferenties,</seg> <seg n="67.1.2">in kampen,</seg> <seg n="67.1.3">onder werklozen,</seg> <seg n="67.1.4">verschijnen wat spreker noodouderlingen zou willen noemen,</seg> <seg n="67.1.5">wier werk het is aan een kring iets geestelijks,</seg> <seg n="67.1.6">iets van een kerk te geven.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Onze tijd roept er om.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank" n="d."><label rend="italic">d.</label> <s n="68.1"><seg n="68.1.1"><hi rend="italic">Theologisch 'Seminar' Woudschoten:</hi></seg> <seg n="68.1.2"><hi rend="italic">Schrift-Kerkorde-Belijdenis</hi></seg></s></head>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="69.1"><seg n="69.1.1">I. Het beroep op de Schrift.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Spreker poneert de stelling:</seg> <seg n="69.2.2">'Voor kerkorde hebben we de Schrift nodig.'</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Zoals het verband tussen Schriftwoord en toepassing bij een preek niet afhangt van menselijke willekeur,</seg> <seg n="70.1.2">zo is het ook met de kerkorde.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Een bepaalde methode is niet te geven.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Voor kerkorde kunnen we niet uit vaststaande levenshoudingen bepaalde kiezen.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Het kerkelijke leven is geen orgel,</seg> <seg n="70.4.2">waarvan de pijpen klaar staan om lucht te ontvangen.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">God bespeelt niet,</seg> <seg n="70.5.2">zoals Kuyper zegt,</seg> <seg n="70.5.3">de volksconsciëntie.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">Het Woord moet zijn eigen toepassing meebrengen.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Kerkorde is geen maatschappelijke orde,</seg> <seg n="70.7.2">die we terug zouden vinden in de Schrift.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Hier ligt geen systeem gereed,</seg> <seg n="70.8.2">geen natuurrecht.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">Wij moeten met Luther in een hoek worden geduwd en dan zeggen:</seg> <seg n="70.9.2">'Hier sta ik,</seg> <seg n="70.9.3">ik kan niet anders.'</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">(Vgl. leer der rechtvaardiging.)</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">Die <pb n="676" ed="VW"/>ene plaats is:</seg> <seg n="70.11.2">'dat zij allen één zijn' (Joh. 17).</seg></s> <s n="70.12"><seg n="70.12.1">De fout van de negentiende eeuw is geweest,</seg> <seg n="70.12.2">dat men werkte met 'Lehnsätze' uit de ethiek en er dan wat christelijks bovenop zette.</seg></s> <s n="70.13"><seg n="70.13.1">Doch een 'modus vivendi' is in de kerkelijke wereld een boos woord.</seg></s> <s n="70.14"><seg n="70.14.1">(Geen samenwoning zonder eenheid.)</seg></s> <s n="70.15"><seg n="70.15.1">De Civitas Dei kent andere wetten dan de civitas terrena.</seg></s> <s n="70.16"><seg n="70.16.1">De afleiding moet uit de Schrift plaatsvinden en theologisch zijn,</seg> <seg n="70.16.2">niet historisch (Rome!).</seg></s> <s n="70.17"><seg n="70.17.1">Hier geldt om voor alles vast te houden aan het reformatorisch gezegde:</seg> <seg n="70.17.2">'De waarheid gaat boven de oudheid.'</seg></s> <s n="70.18"><seg n="70.18.1">Het historische is hier ondergeschikt aan het theologische.</seg></s> <s n="70.19"><seg n="70.19.1">De theologie en de stand van zaken overwegen,</seg> <seg n="70.19.2">de historie beslist niet.</seg></s> <s n="70.20"><seg n="70.20.1">Een bepaalde methode is niet te geven,</seg> <seg n="70.20.2">het blijft een eis van beslissing.</seg></s> <s n="70.21"><seg n="70.21.1">Dit geeft 'rumor in casa'.</seg></s> <s n="70.22"><seg n="70.22.1">Dan kan de kerk weer geschiedenis krijgen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="71.1"><seg n="71.1.1"><hi rend="italic">II. Kerkbegrip als achtergrond van kerkorde.</hi></seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">'De kerkorde moet samenhangen met de belijdenis.'</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Dat wij</seg> <seg n="72.1.2">- ter onderscheiding van rooms-katholieken,</seg> <seg n="72.1.3">Joden en mohammedanen</seg> <seg n="72.1.4">- geen kerkbegrip hebben,</seg> <seg n="72.1.5">is onze noodtoestand.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Hoedemaker verwijt Kuyper,</seg> <seg n="72.2.2">dat hij de kerk te veelziet als een instituut van Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Dit is ook de fout van Rome.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n14" rend="superscript">14</ref> ziet de kerkorde implicite liggen in de bijbel en de historie treedt hier op als exegeet van de bijbel.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Maar voor ons beslist God en niet de historie.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">De kerk is voor ons niet een levend organisme (Rome,</seg> <seg n="72.6.2">de <choice><sic>hoogkerkelij ken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">hoogkerkelijken</corr></choice>,</seg> <seg n="72.6.3">de Liturgische kring<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n15" rend="superscript">15</ref>).</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">In deze zin kenden ook de reformatoren geen levende kerk.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Onjuist is,</seg> <seg n="72.8.2">dat Van der Leeuw<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n16" rend="superscript">16</ref> toch deze term wil vasthouden.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">De kerk is een noodinstelling.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Dat het koninkrijk Gods niet kwam,</seg> <seg n="72.10.2">is een reden dat de kerk kwam.</seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Tussen kerk en koninkrijk Gods staat de eschatologie.</seg></s> <s n="72.12"><seg n="72.12.1">De Vader heeft de tijden en de gelegenheden in zijn hand. Daarom de spanning:</seg> <seg n="72.12.2">Kom,</seg> <seg n="72.12.3">Here Jezus.</seg></s> <s n="72.13"><seg n="72.13.1">Bij de Reformatie lopen kerkorde en eredienst door elkaar.</seg></s> <s n="72.14"><seg n="72.14.1">Deze hebben zich uitgebreid tot enkele regels voor het leven in de kerk.</seg></s> <s n="72.15"><seg n="72.15.1">Echter de kerk is geen wijding van aardse dingen aan God (idealisme),</seg> <seg n="72.15.2">geen voortzetting van de incarnatie (roomse en andere kerken).</seg></s> <s n="72.16"><seg n="72.16.1">Bij ons is zij de ark (Augustinus),</seg> <seg n="72.16.2">die de uitverkorenen drijvende houdt in de wereld.</seg></s> <s n="72.17"><seg n="72.17.1">De kerk moet martelaarskerk blijven,</seg> <seg n="72.17.2">want de martelaar wijst op de grens van tijd en eeuwigheid.</seg></s> <s n="72.18"><seg n="72.18.1">De pastor moet de martelaar opvolgen,</seg> <seg n="72.18.2">maar is méér.</seg></s> <s n="72.19"><seg n="72.19.1">Hij moet ook weiden.</seg></s> <s n="72.20"><seg n="72.20.1">(Er is tijd in de kerk:</seg> <seg n="72.20.2">er moet iemand zijn om op de schapen te wachten.</seg></s> <s n="72.21"><seg n="72.21.1">De pastor is 'victime perpétuelle' (Vinet<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n17" rend="superscript">17</ref>).)</seg></s> <s n="72.22"><seg n="72.22.1">Dit wijst op een andere orde.</seg></s> <s n="72.23"><seg n="72.23.1">Alles gaat door de dood van Christus heen;</seg> <seg n="72.23.2">het gewone leven wordt gedoopt.</seg></s> <s n="72.24"><seg n="72.24.1">Centraal staan Woord en sacrament.</seg></s> <s n="72.25"><seg n="72.25.1">Luther durfde hier omheen geen kerkorde bouwen;</seg> <seg n="72.25.2">Calvijn wel,</seg> <seg n="72.25.3">doch zo sober mogelijk.</seg></s> <s n="72.26"><seg n="72.26.1">Deze inzet van de Reformatie mogen we niet vergeten.</seg></s> <s n="72.27"><seg n="72.27.1">Het gaat erom de vrijheid van God te belijden,</seg> <seg n="72.27.2">we mogen de orde niet aan God opdringen.</seg></s> <s n="72.28"><seg n="72.28.1">De kerkorde hangt op die manier nauw samen met de belijdenis,</seg> <seg n="72.28.2">is een functie <pb n="677" ed="VW"/>ervan.</seg></s> <s n="72.29"><seg n="72.29.1">Wij doen belijdenis van schuld en stellen ons onder de regel van boete en tucht.</seg></s> <s n="72.30"><seg n="72.30.1">Tevens aanvaarden wij die orde in armoede van geest,</seg> <seg n="72.30.2">wachtend op de wederkomst van Christus.</seg></s> <s n="72.31"><seg n="72.31.1">Als Israël vierend in de woestijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="73.1"><seg n="73.1.1"><hi rend="italic">III.</hi></seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1"><hi rend="italic">Kerkorde en verbond</hi></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Ter wille van de openheid van het kerkbegrip moet de notie van het verbond worden ingeschakeld.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Hierdoor ontvangt het pastorale een aansluiting bij het natuurlijke leven.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">De Civitas Dei is in volstrekte zin op aarde niet te verwezenlijken,</seg> <seg n="74.3.2">zoals Calvijn dat toch in Genève wilde doorvoeren.</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">De kerk moet rekening houden met de duur van het Evangelie en de opvolging der geslachten,</seg> <seg n="74.4.2">waarvan in het Nieuwe Testament nog geen sprake is.</seg></s> <s n="74.5"><seg n="74.5.1">Streng exegetisch is de kinderdoop niet af te leiden.</seg></s> <s n="74.6"><seg n="74.6.1">In het N.T. staat het Woord Gods stil boven de eeuwigheid,</seg> <seg n="74.6.2">in het heden der genade,</seg> <seg n="74.6.3">dat eeuwigheid is.</seg></s> <s n="74.7"><seg n="74.7.1">Maar een exegese,</seg> <seg n="74.7.2">die te weinig rekening houdt met de Heilige Geest en de kerk,</seg> <seg n="74.7.3">is te litterarisch,</seg> <seg n="74.7.4">gelijk Luther dit met het Heilig Avondmaal en Barth met de kinderdoop doet.</seg></s> <s n="74.8"><seg n="74.8.1">De kinderdoop moet naar de mening van dr. N. worden afgeleid krachtens het Verbond Gods,</seg> <seg n="74.8.2">d.i. Gods trouw van geslacht tot geslacht.</seg></s> <s n="74.9"><seg n="74.9.1">(Deze belijdenis mag niet autonoom worden.</seg></s> <s n="74.10"><seg n="74.10.1">Dan wordt het Evangelie schaakmat gezet <choice><sic>(Grootinquisiteurl")</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">(Grootinquisiteur</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n18" rend="superscript">18</ref><choice><sic>(Grootinquisiteurl")</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">)</corr></choice>.</seg></s> <s n="74.11"><seg n="74.11.1">Als we alleen rekening houden met het Verbond,</seg> <seg n="74.11.2">komen we bij de paus of de liturgie;</seg> <seg n="74.11.3">dan leeft het Evangelie bij de gratie van de kerkorde.)</seg></s> <s n="74.12"><seg n="74.12.1">De ouderlingen hebben tot taak het volgende geslacht op te nemen in de kerk.</seg></s> <s n="74.13"><seg n="74.13.1">Vertegenwoordigt de apostel de hoop,</seg> <seg n="74.13.2">de martelaar de verdrukking,</seg> <seg n="74.13.3">de ouderling belichaamt de bevinding:</seg> <seg n="74.13.4">duur,</seg> <seg n="74.13.5">wachten,</seg> <seg n="74.13.6">toebrengen.</seg></s> <s n="74.14"><seg n="74.14.1">Zoals in de bijbel de Heilige Geest wel samen kan gaan met onze fouten (Gunning),<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="74.14.2">zo is er een kerkorde te vinden,</seg> <seg n="74.14.3">waaronder de Heilige Geest als Trooster wil blijven.</seg></s> <s n="74.15"><seg n="74.15.1">Ontving Paulus woord en licht,</seg> <seg n="74.15.2">dwz. Woord en sacrament direct uit de hemel,</seg> <seg n="74.15.3">voor ons slaan deze niet meer op zo'n geweldige wijze neer.</seg></s> <s n="74.16"><seg n="74.16.1">Dientengevolge maakt Paulus de kerkorde als een veilige beschutting om de aanwezigheid van Christus in de gemeente.</seg></s> <s n="74.17"><seg n="74.17.1">Zo ontvangen we een aantal regels van het gemeentelijk samenleven en samenwonen rondom Woord en sacrament.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Een van de in de kerk aanwezige bemiddelingen is de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="75.1.2">die de prediking vasthoudt van geslacht tot geslacht.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Er ontstaat een presbyteriale kerkorde met een sterk verbondskarakter,</seg> <seg n="75.2.2">waarin het Verbond het medium is,</seg> <seg n="75.2.3">waarin het Evangelie tot ons komt.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="76.1"><seg n="76.1.1"><hi rend="italic">IV. Tucht</hi></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="77.1"><seg n="77.1.1">De tucht is het stiefkind der kerk.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1"><choice><sic>Ttichtoefening</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Tuchtoefening</corr></choice> is steeds het zwakke punt geweest.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Denk bijv. aan Calvijn en Servet.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">De gehéle belijdenis is tuchtartikel.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">De kerk moet niet op bepaalde punten tucht gaan oefenen (geen willekeur),</seg> <seg n="77.5.2">maar God stelt het aan de orde.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">(Vgl. Nicea (325,</seg> <seg n="77.6.2">Arius).)</seg></s> <pb n="678" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="77.7"><seg n="77.7.1">De vraag,</seg> <seg n="77.7.2">wanneer leertucht (die niet te ontgaan is) moet worden toegepast,</seg> <seg n="77.7.3">is te beantwoorden in de zin van:</seg> <seg n="77.7.4">ultima ratio.</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Hier gelden niet de <choice><sic>hum anistische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">humanistische</corr></choice> gedachten van tolerantie en gewetensvrijheid.</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">Sinds 1816 hebben we artikel 11 van het Algemeen Reglement,</seg> <seg n="77.9.2">waarin de 'handhaving van de leer' betrokken is op de 'school',</seg> <seg n="77.9.3">die 'verlichte leraars' in de zuivere leer opvoedt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Dus zouden de professoren moeten zorgen voor de zuivere leer.</seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">Een nawerking vinden we in het feit,</seg> <seg n="77.11.2">dat thans het reorganisatie-ontwerp in handen is van zes kerkelijke hoogleraren.</seg></s> <s n="77.12"><seg n="77.12.1">Maar de kerk zelf moet zorg dragen voor haar orde.</seg></s> <s n="77.13"><seg n="77.13.1">'Beter vloek óver de ketters,</seg> <seg n="77.13.2">dan de duivel erín.'</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Tegenwoordig gaan de ogen van velen open.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Zo bleek vooral uit de rede van de jurist Scholten<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n21" rend="superscript">21</ref> op de predikantenvergadering van 1938,</seg> <seg n="78.2.2">dat onze tijd om kerkorde en tuchtoefening vraagt.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Het is géén strop.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Aanvaarding van het predikantschap moet gelegenheid zijn voor overvloed.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Tucht blijft een pastorale functie,</seg> <seg n="78.5.2">welke van de gehele belijdenis uitgaat.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">(Het vuur gaat van de belijdenis uit.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Dan mogen moeilijkheden niet ontlopen worden.</seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Gereformeerden staan tussen de Roomsen en de Quakers in,</seg> <seg n="78.8.2">tussen de instelling en de Geest.</seg></s> <s n="78.9"><seg n="78.9.1">Bij Rome geeft het instituut duidelijkheid.</seg></s> <s n="78.10"><seg n="78.10.1">Voor de Dopersen geeft de Geest in de mens de doorslag.</seg></s> <s n="78.11"><seg n="78.11.1">Bij de Gereformeerden loopt de leiding van God door de gemeente.</seg></s> <s n="78.12"><seg n="78.12.1">Er vallen beslissingen tussen God en mensen nu.</seg></s> <s n="78.13"><seg n="78.13.1">De continuïteit ontbreekt echter niet,</seg> <seg n="78.13.2">maar de traditie geeft geen doorslag.</seg></s> <s n="78.14"><seg n="78.14.1">Burgerlijke rekkelijkheid én precisie ontbreken.)</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank" n="e."><label rend="italic">e.</label> <s n="79.1"><seg n="79.1.1"><hi rend="italic">Lochemse lezing</hi></seg></s></head>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">In 1816 is de bron te vinden van de ellende:</seg> <seg n="80.1.2">een kerkorde,</seg> <seg n="80.1.3">die eigenlijk een burgerlijke orde over predikantsplaatsen is.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Deze orde leidde tot richting-leven.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">Oorspronkelijk regeerden politieke beren.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Maar toen zij er genoeg van kregen,</seg> <seg n="80.4.2">droegen zij in 1852 de zaak over aan de synode.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">De synode had moeten beseffen,</seg> <seg n="80.5.2">dat besturen niet haar werk is.</seg></s> <s n="80.6"><seg n="80.6.1">Doordat zij het aanvaardde kon zij haar algemene functies niet meer uitoefenen.</seg></s> <s n="80.7"><seg n="80.7.1">Duitsland is een waarschuwend voorbeeld,</seg> <seg n="80.7.2">alwaar het verbond van bodem en bloed het verbond van Woord en Geest uitsluit.</seg></s> <s n="80.8"><seg n="80.8.1">Wordt het levensverband van de kerk uit het mensenleven weggeduwd en wordt alles in het staatsverband opgezogen,</seg> <seg n="80.8.2">dan beseft de mens pas</seg> <seg n="80.8.3">- en dat zien we nu</seg> <seg n="80.8.4">- wat hij mist.</seg></s> <s n="80.9"><seg n="80.9.1">Een eigen kerkelijk leven drijft het demonische uit de staat.</seg></s> <s n="80.10"><seg n="80.10.1">Doch dit is alleen mogelijk wanneer de kerk zich in de belijdenis kan uitleven.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">De massale belijdenis is in de negentiende eeuw ineengeschrompeld;</seg> <seg n="81.1.2">er werd op de volheid van de belijdenis afgedongen;</seg> <seg n="81.1.3">het was geen zich uitgieten,</seg> <seg n="81.1.4">maar een afdingend zich terugtrekken.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">De twintigste eeuw ziet de schade van die dingen,</seg> <seg n="82.1.2">beseft dat belijdenis en <pb n="679" ed="VW"/>vorm bij elkaar passen (vgl. nationaal-socialisme en communisme,</seg> <seg n="82.1.3">een aardse kerk met een orde,</seg> <seg n="82.1.4">die uit de belijdenis voortkomt).</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Zo is zij van 1900<ref type="noteMarker" target="#noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n22" rend="superscript">22</ref> af bezig haar vorm te vinden,</seg> <seg n="82.2.2">die bij haar past.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Er is een groot verschil met 1886;</seg> <seg n="83.1.2">toen was er ook een grote beweging in de kerk,</seg> <seg n="83.1.3">die precies omgekeerd liep.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Toen een toespitsing van tegenstelling tussen belijdenis en kerkvorm.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Nu stelt de synode de zaak breed;</seg> <seg n="83.3.2">zij stelt zichzelf terzijde voor een vorm,</seg> <seg n="83.3.3">die beter bij de belijdenis past.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Wat te zeggen van het huidige ontwerp?</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Uitgegaan is van de kerkvorm onzer vaderen,</seg> <seg n="84.2.2">de presbyteriale orde.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Het ontwerp stelt vaste diensten in,</seg> <seg n="84.3.2">die een pastorale,</seg> <seg n="84.3.3">en herderlijke tucht oefenen.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Het schept nieuwe organen,</seg> <seg n="84.4.2">die beginnen met het werk om de kerk weer tot een algemeen,</seg> <seg n="84.4.3">vast levensverband te maken.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Het geeft gelegenheid tot overleven,</seg> <seg n="84.5.2">zoals de R.-K. Kerk dat bijv. kent in haar kloosterorden.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Zo verplicht het ontwerp gemeenten met een ledental boven de 2000,</seg> <seg n="84.6.2">een commissie in te stellen voor inwendige zending.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">De kerk moet als moederkerk weer haar vorm zoeken in de belijdenis.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">Een moeilijkheid is,</seg> <seg n="84.8.2">dat de mensen met één been in de richting,</seg> <seg n="84.8.3">met het andere been in de kerk staan en hun richting niet willen loslaten om zich aan de kerk over te leveren.</seg></s> <s n="84.9"><seg n="84.9.1">De kerk is daardoor opgelost.</seg></s> <s n="84.10"><seg n="84.10.1">De terugweg is,</seg> <seg n="84.10.2">dat de kerk belijdende volkskerk blijft,</seg> <seg n="84.10.3">een moeder met geloof en met tucht,</seg> <seg n="84.10.4">een tucht die bij de belijdenis past.</seg></s> <s n="84.11"><seg n="84.11.1">De ruimte,</seg> <seg n="84.11.2">die er in die kerk zal zijn voor preekgelegenheden,</seg> <seg n="84.11.3">is niet reglementairvast te leggen</seg> <seg n="84.11.4">- dat is aan de pastorale diensten overgelaten,</seg> <seg n="84.11.5">die daarover in provinciale vergaderingen en synodes zullen moeten beslissen.</seg></s> <s n="84.12"><seg n="84.12.1">Maar men moet zich kunnen verantwoorden voor de kerk:</seg> <seg n="84.12.2">het recht op een plaats in de kerk is een geestelijk recht.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">In de discussie vroeg ds. Vermaas of de bedoeling niet was,</seg> <seg n="85.1.2">de vrijzinnigen uit te drijven.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Zou de kerk zich wel zo'n liefdevolle moeder betonen?</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">N. antwoordde,</seg> <seg n="85.3.2">dat vrijheid-zonder-meer in de kerk niet kan bestaan,</seg> <seg n="85.3.3">wel een,</seg> <seg n="85.3.4">die 'heiliglijk bepaald' is.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1"><choice><sic>Geestelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">Geestelijke</corr></choice> vormen kunnen slechts in het klimaat van zo'n vrijheid groeien.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="679" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Zie n. 63.54.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie n. 23.1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n3" type="end" place="end" n="3"><p>C. J. van Paassen (1879-1962), hervormd predikant o.a. te Zutfen van 1917-1947.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie n. 63.6; 63.17; 63.28.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n5" type="end" place="end" n="5"><p>S. D. van Veen (1856-1924), hervormd predikant o.a. te Groningen en Rotterdam, hoogleraar te Utrecht in kerkgeschiedenis; schreef o.m.: <hi rend="italic">De Gereformeerde kerk van Friesland in de jaren 1795-1804,</hi> Groningen 1888 (diss. Utrecht).</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie hiervoor n. 63.68.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie voor de hier en verderop genoemde artt. de bijlagen <hi rend="italic">2a, 2c, 2e.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. H. Bartels, a.w., p. 125-137.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Art. 69, ontw.-1938: Herziening of aanvulling van de liturgische formulieren wordt door de Algemene synode ter hand genomen ... Art. 70, ontw.-1938: Hervorming van de <pb n="680" ed="VW"/>belijdenis wordt door de Algemene synode ter hand genomen ...</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie n. 63.83; 66.1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie n. 63.90.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Art. 30, ontwerp-1938: ... Aan ouderlingen is toevertrouwd en aanbevolen met de predikanten, krachtens ieders ambtelijke verantwoordelijkheid, mede te arbeiden aan de christelijke opbouw der gemeente, meer in het bijzonder de handhaving van goede orde en tucht in de gemeente en de bevordering van en het toezicht op het godsdienstonderwijs.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie n. 61.6.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie n. 61.7.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie n. 63.48.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Zie n. 51<hi rend="superscript">1,2</hi>, 7</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie n. 48.55.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vergelijk de gelijknamige legende in de roman van Dostojewsky, <hi rend="italic">De gebroeders Karamasow,</hi> vgl. bijv. de uitgave in: Amstelpaperbacks, Utrecht 1981, p. 249 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie n. 17.11.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie n. 63.64.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie n. 34.5; bijlage 2a.</p></note>
<note xml:id="noordmans5.bijlage-3-lezingen-in-samenvatting.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Zie bijlage 1 (Hoofdmomenten etc.).</p></note>
</div>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
