<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="noordmans6" xml:lang="nl">
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>O. Noordmans, Verzamelde Werken, deel 6</title>
<author><persName>Oepke Noordmans</persName></author>
<respStmt><resp>digitale editie</resp><orgName>Stichting dr. O. Noordmans</orgName></respStmt>
<respStmt xml:id="pipeline"><resp>tekst uit de OCR (of het zetbestand) gelezen, noten gekoppeld, OCR-fouten verbeterd en twijfelplaatsen gemarkeerd</resp><name>de verwerking van de digitale editie (pipeline/ in de broncode)</name></respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt><edition n="1.13">Versie 1.13, <date when="2026-11-17">2026-11-17</date></edition></editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Stichting dr. O. Noordmans</publisher>
<pubPlace>https://stichtingnoordmans.nl/verzamelde-werken/6</pubPlace>
<idno type="git">133155aec69171a13b111e2ad7f7c3a4a9d6218f</idno>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<bibl><author>dr. O. Noordmans</author>, <title level="m">Verzamelde Werken</title>, <biblScope unit="volume">6</biblScope>, <pubPlace>Kampen</pubPlace>: <publisher>Kok</publisher>, <date when="1986">1986</date>, <idno type="ISBN">978-90-242-2609-2</idno>, <extent>p. 13–641</extent>.
<note>De tekst is gelezen uit de OCR-tekst van het boek (src/Noordmans6.docx) en niet met het gedrukte boek vergeleken.</note></bibl>
<listBibl type="publications">
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.evangelie-en-zielszorg" n="1"><title>Evangelie en zielszorg</title><biblScope unit="page" from="13" to="22"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Volgens een aantekening op het manuscript gehouden als lezing te Hardenbroek in 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking" n="2"><title>De katholieke bestanddelen in de prediking</title><biblScope unit="page" from="23" to="33"/><date when="1935" type="schatting" cert="low">ca. 1935</date><note type="dating">Datum onbekend; de vermelding van Evangelische Gezang 3 wijst op vóór 1 november 1938, de discussianten (Van Dorp, Klein Wassink e.a.) op N.s Larense tijd; jaartal geschat.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.mystiek-en-prediking" n="3"><title>Mystiek en prediking</title><biblScope unit="page" from="34" to="41"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Gepubliceerd in Vox Theologica 20 (dec. 1949).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.liturgie" n="4"><title>Liturgie</title><biblScope unit="page" from="45" to="164"/><date when="1939" type="bron">1939</date><note type="dating">Als boek verschenen in 1939 (Amsterdam, Holland).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.liturgie-in-de-crisis" n="5"><author>dr. G. van der Leeuw, dr. O. Noordmans, dr. W. H. van de Pol</author><title>Liturgie in de crisis</title><title type="sub">Dr. G. van der Leeuw, dr. O. Noordmans, dr. W. H. van de Pol</title><biblScope unit="page" from="165" to="243"/><date when="1939" type="bron">1939</date><note type="dating">Bundel verschenen in 1939; de bijdragen verschenen eerder dat jaar in Woord en Wereld, AWCC en Woord en Geest.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.eredienst-1943" n="6"><title>Eredienst</title><biblScope unit="page" from="244" to="251"/><date when="1943" type="bron">1943</date><note type="dating">Gepubliceerd in het WNHK van 2 en 9 oktober 1943.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.eredienst-1943-antwoord" n="7"><author>dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</author><title>Eredienst</title><title type="sub">door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</title><biblScope unit="page" from="252" to="262"/><date when="1943" type="bron">1943</date><note type="dating">Door Bakhuizen van den Brink gepubliceerd in het WNHK van 11, 18 en 25 december 1943.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.eredienst-1944" n="8"><title>Eredienst</title><biblScope unit="page" from="263" to="275"/><date when="1944" type="bron">1944</date><note type="dating">Gepubliceerd in het WNHK van 15 en 22 april 1944.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.eredienst-1944-antwoord" n="9"><author>dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</author><title>Eredienst</title><title type="sub">door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</title><biblScope unit="page" from="276" to="282"/><date when="1944" type="bron">1944</date><note type="dating">Door Bakhuizen van den Brink gepubliceerd in het WNHK van 6 en 13 mei 1944.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.offer-en-liturgie" n="10"><title>Offer en liturgie</title><biblScope unit="page" from="283" to="296"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Volgens N.s eigen aantekening ("ik meen") gehouden voor Excelsior te Utrecht in 1946.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek" n="11"><author>mr. K. Vonk</author><title>De zon, de liturgie en de preek</title><title type="sub">door mr. K. Vonk</title><biblScope unit="page" from="297" to="299"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Door Vonk gepubliceerd in het WNHK van 21 december 1946.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek" n="12"><title>De zon, het orgel en de preek</title><biblScope unit="page" from="300" to="303"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Gepubliceerd in het WNHK van 25 januari 1947.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.heiligheid-in-het-puin" n="13"><author>mr. K. Vonk</author><title>Heiligheid in het puin</title><title type="sub">door mr. K. Vonk</title><biblScope unit="page" from="304" to="308"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Door Vonk gepubliceerd in het WNHK van 22 maart 1947.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.kerk-of-tempel" n="14"><title>Kerk of tempel</title><biblScope unit="page" from="309" to="313"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Gepubliceerd in het WNHK van 17 mei 1947.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.het-zichtbare-woord" n="15"><title>Het zichtbare woord</title><biblScope unit="page" from="314" to="325"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Lezing gehouden op 18 november 1947 te Ede.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw" n="16"><title>De sacramentstheologie van prof. dr. G. van der Leeuw</title><biblScope unit="page" from="326" to="339"/><date when="1949" type="schatting" cert="low">ca. 1949</date><note type="dating">Lezing gehouden na het verschijnen van Van der Leeuws Sacramentstheologie (1949); nadere gegevens ontbreken, dus 1949 is het vroegst mogelijke jaar.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.een-oude-koe" n="17"><title>Een oude koe</title><biblScope unit="page" from="340" to="341"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Gepubliceerd in het WNHK van 5 november 1949.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking" n="18"><title>Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking</title><biblScope unit="page" from="345" to="348"/><date when="1930" type="bron">1930</date><note type="dating">Lezing op een Woodbrookers-ledencursus te Barchem op 24 april 1930.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging" n="19"><title>De incarnatie en de oecumenische beweging</title><biblScope unit="page" from="349" to="357"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Volgens een aantekening op het manuscript gehouden als lezing op 7 oktober 1937 te Middelburg.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging" n="20"><title>Incarnatie en oecumenische beweging</title><biblScope unit="page" from="358" to="361"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Gepubliceerd in AWCC 14 (31 dec. 1937).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging" n="21"><title>Newman en de oecumenische beweging</title><biblScope unit="page" from="362" to="369"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Eerst verschenen in NThS 20 (nov. 1937), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.newman-en-de-reformatie" n="22"><title>Newman en de Reformatie</title><biblScope unit="page" from="370" to="392"/><date when="1940" type="bron">1940</date><note type="dating">Eerst verschenen in Woord en Wereld 2 (april 1940), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.verscheurde-christenheid" n="23"><title>Verscheurde christenheid</title><title type="sub">van Anton van Duinkerken</title><biblScope unit="page" from="393" to="396"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Bespreking verschenen in Eltheto 92 (april 1938); 1937 is het jaar van het besproken boek.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene" n="24"><title>Het calvinisme en de oecumene</title><biblScope unit="page" from="397" to="409"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Eerst verschenen in In de Waagschaal 1 (aug.-sept. 1946), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.oudheid-en-waarheid" n="25"><title>Oudheid en waarheid</title><biblScope unit="page" from="410" to="414"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Gepubliceerd in Wending 2 (maart 1947).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-reformatie-en-rome" n="26"><title>De Reformatie en Rome</title><biblScope unit="page" from="415" to="427"/><date when="1947" type="bron">1947</date><note type="dating">Volgens de redactie op grond van gegevens in de tekst gehouden in mei 1947.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome" n="27"><title>Natuur en genade bij Rome</title><biblScope unit="page" from="428" to="451"/><date when="1948" type="bron">1948</date><note type="dating">Teruggaand op de lezing voor Quisque Suis Viribus te Leiden op 18 februari 1948; in druk verschenen in 1949.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.rome-en-de-reformatie" n="28"><title>Rome en de Reformatie</title><biblScope unit="page" from="452" to="455"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Gepubliceerd in In de Waagschaal 6 (27 okt. 1950).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.soberheid" n="29"><title>Soberheid</title><biblScope unit="page" from="459" to="465"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Eerst verschenen in Eltheto 86 (mei 1932), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.het-geweten" n="30"><title>Het geweten</title><biblScope unit="page" from="466" to="476"/><date when="1932" type="bron">1932</date><note type="dating">Voordracht op de NCSV-zomerconferentie te Nunspeet op 12 juli 1932, gepubliceerd in Eltheto (dec. 1932).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel" n="31"><title>Man en vrouw volgens de bijbel</title><biblScope unit="page" from="477" to="482"/><date when="1937" type="bron">1937</date><note type="dating">Gepubliceerd in Predikant en dokter 7 (okt. 1937).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.dogmatiek-en-ethiek" n="32"><title>Dogmatiek en ethiek</title><biblScope unit="page" from="483" to="492"/><date when="1942" type="bron">1942</date><note type="dating">Eerst verschenen in NThS 25 (jan. 1942), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek" n="33"><title>De verhouding van dogmatiek en ethiek</title><biblScope unit="page" from="493" to="508"/><date when="1945" type="schatting" cert="low">ca. 1945</date><note type="dating">Volgens de redactie gehouden tussen 1945 en 1953 (op grond van de verschijningsdata van De Quervains Ethik); 1945 is het vroegst mogelijke jaar.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.concept-herderlijk-schrijven-over-de-genotzucht" n="34"><title>Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht</title><biblScope unit="page" from="509" to="512"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Op 8 september 1946 aan het moderamen van de synode gezonden; correspondentie juli-september 1946.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.monnik-en-puritein" n="35"><title>Monnik en puritein</title><biblScope unit="page" from="513" to="516"/><date when="1948" type="bron">1948</date><note type="dating">Eerst verschenen in In de Waagschaal 3 (23 juli 1948), later in Zl.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.rust-of-bezigheid" n="36"><title>Rust of bezigheid</title><biblScope unit="page" from="519" to="521"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Gepubliceerd in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (13 juni 1935).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.grenzen" n="37"><title>Grenzen</title><biblScope unit="page" from="522" to="525"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Gepubliceerd in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (22 aug. 1935).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat" n="38"><title>De ware grens van de staat</title><biblScope unit="page" from="526" to="528"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Gepubliceerd in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (10 okt. 1935).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid" n="39"><title>Het wezen der christelijke vrijheid</title><biblScope unit="page" from="529" to="546"/><date when="1935" type="bron">1935</date><note type="dating">Referaat op de Oecumenische Theologen Conferentie te Woudschoten, 18-20 september 1935; rapport gedrukt 1936.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.verkondiging-en-wijding" n="40"><title>Verkondiging en wijding</title><biblScope unit="page" from="547" to="554"/><date when="1938" type="bron">1938</date><note type="dating">Eerst verschenen in Eltheto 92 (aug. 1938), extra nummer bij het regeringsjubileum van Wilhelmina.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf" n="41"><title>Memorie betreffende de doodstraf</title><biblScope unit="page" from="555" to="559"/><date when="1945" type="bron">1945</date><note type="dating">Brief gedateerd 25 november 1945 voor de werkgroep Kerk en Overheid.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie" n="42"><title>Memorandum aangaande de processie</title><biblScope unit="page" from="560" to="562"/><date when="1949" type="bron">1949</date><note type="dating">Op 26 april 1949 door de synode met de brief van 9 april 1949 aan de kerkeraden gezonden.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.god-op-straat" n="43"><title>God op straat?</title><biblScope unit="page" from="563" to="565"/><date when="1954" type="bron">1954</date><note type="dating">Gepubliceerd in In de Waagschaal 9 (26 maart 1954).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen" n="44"><title>Memorie betreffende de vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen</title><biblScope unit="page" from="566" to="568"/><date when="1950" type="bron">1950</date><note type="dating">Brief gedateerd 25 oktober 1950.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-eed" n="45"><title>Memorie betreffende de eed</title><title type="sub">Naar aanleiding van het rapport van het Humanistisch Verbond 'Eed en Belofte'</title><biblScope unit="page" from="569" to="575"/><date when="1951" type="bron">1951</date><note type="dating">Gedateerd 29 januari 1951; besproken in de werkgroep Kerk en Overheid op 8 februari 1951.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.over-judas-en-jezus" n="46"><title>Over Judas en Jezus</title><biblScope unit="page" from="576" to="577"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Gepubliceerd in In de Waagschaal 7 (9 mei 1952).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.judas-en-goliath" n="47"><title>Judas en Goliath</title><biblScope unit="page" from="578" to="579"/><date when="1952" type="bron">1952</date><note type="dating">Gepubliceerd in In de Waagschaal 7 (16 mei 1952).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.autonomie-der-cultuur" n="48"><title>Autonomie der cultuur?</title><biblScope unit="page" from="583" to="589"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Lezing op een Woodbrookers-ledencursus te Barchem op 11 april 1928.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.daad-en-lot" n="49"><title>Daad en lot</title><biblScope unit="page" from="590" to="603"/><date when="1928" type="bron">1928</date><note type="dating">Volgens de redactie geschreven in 1928; verschenen in Barchem-Bladen 4 (1928-1929).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.verschuiving" n="50"><title>Verschuiving</title><biblScope unit="page" from="604" to="607"/><date when="1934" type="bron">1934</date><note type="dating">Gepubliceerd in AWCC 10 (25 mei 1934).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.geloof-en-cultuur" n="51"><title>Geloof en cultuur</title><biblScope unit="page" from="608" to="624"/><date when="1939" type="bron">1939</date><note type="dating">Lezing op de NCSV-conferentie te Woudschoten, 29-30 april 1939; gepubliceerd in Eltheto (nov. 1939).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-kerk-in-de-wereld" n="52"><title>De kerk in de wereld</title><biblScope unit="page" from="625" to="633"/><date when="1946" type="bron">1946</date><note type="dating">Volgens een aantekening op het manuscript gehouden te Wageningen in 1946.</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.de-epiclese" n="53"><author>dr. W. H. van de Pol</author><title>De Epiclese</title><title type="sub">door dr. W. H. van de Pol</title><idno type="label">1</idno><biblScope unit="page" from="633" to="636"/><date when="1939" type="bron">1939</date><note type="dating">Door Van de Pol gepubliceerd in Kerk en Oecumene 8 (mei 1939).</note></bibl>
<bibl xml:id="bibl-noordmans6.eed-en-belofte" n="54"><author>een commissie van het Humanistisch Verbond</author><title>Eed en Belofte</title><idno type="label">2</idno><biblScope unit="page" from="637" to="641"/><date when="1950" type="inhoud">1950</date><note type="dating">Het rapport is gedateerd 3 oktober 1950 en door het hoofdbestuur van het Humanistisch Verbond behandeld op 28 oktober 1950.</note></bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<projectDesc><p>Digitale editie van de Verzamelde Werken van dr. O. Noordmans: lezen, zoeken, bijbelregister op stichtingnoordmans.nl.</p></projectDesc>
<editorialDecl>
<segmentation><p>Elke alinea is verdeeld in zinnen (<gi>s</gi>; in verzen een regel, <gi>l</gi>) en zinsdelen (<gi>seg</gi>, tot een komma, puntkomma, dubbele punt of gedachtestreep). Hun <att>n</att> is het adres dat de website gebruikt om een passage aan te wijzen: alinea.zin.zinsdeel binnen de publicatie.</p></segmentation>
<correction><p>Verbeterde OCR-fouten staan als <gi>choice</gi> met <gi>sic</gi> (wat de OCR las) en <gi>corr</gi> (de verbetering; leeg bij een verwijdering); <att>ana</att> wijst naar de reden in de taxonomie hieronder. Plaatsen waar de verwerking niet zeker was, staan als <tag>note type="flag"</tag>.</p></correction>
<interpretation><p>Noten staan aan het eind van hun publicatie (<tag>div type="notes"</tag>); een notenteken in de tekst is een <tag>ref type="noteMarker"</tag> naar de noot. Voetnoten hebben een letter, eindnoten een nummer. Een notenteken waarvan de noot niet in het bestand staat: <tag>seg type="noteMarkerWithoutNote"</tag>. Het nummer of de letter die het boek voor een kop drukt (1., a., B.) staat als <gi>label</gi> voor de tekst van de kop, buiten de zinnen, en in <att>n</att> van de <gi>head</gi>. Paginanummers (<tag>pb ed="VW"</tag>) zijn die van de gedrukte Verzamelde Werken. <tag>milestone unit="readingUnit"</tag> markeert het begin van een pagina op de website. Jaartallen van de publicaties (in de <gi>listBibl</gi>): <att>type</att> bron (de bronvermelding van de redactie), inhoud (de tekst zelf) of schatting (<tag>cert="low"</tag>).</p></interpretation>
</editorialDecl>
<classDecl><!-- the reasons of the corrections (corr/@ana) --><taxonomy xml:id="reasons"><category xml:id="reason-1"><catDesc>OCR</catDesc></category><category xml:id="reason-2"><catDesc>punt voor de nootverwijzing weggevallen</catDesc></category><category xml:id="reason-3"><catDesc>l→I aan zinsbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-4"><catDesc>l→1 in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-5"><catDesc>spatie in versnummer</catDesc></category><category xml:id="reason-6"><catDesc>eindnootverwijzing 3 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-7"><catDesc>voetnootverwijzing f stond als letter aan het woord vast; eindnootverwijzing 18 staat in die voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-8"><catDesc>voetnootverwijzing i stond als s aan het woord vast; eindnootverwijzing 27 staat in die voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-9"><catDesc>voetnootverwijzing j stond als s aan het woord vast (p. 49)</catDesc></category><category xml:id="reason-10"><catDesc>spatie voor aanhalingsteken</catDesc></category><category xml:id="reason-11"><catDesc>voetnootverwijzing h stond als ' in de tekst (p. 54)</catDesc></category><category xml:id="reason-12"><catDesc>voetnootverwijzing j stond als letter aan het woord vast; eindnootverwijzing 135 staat in die voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-13"><catDesc>voetnootverwijzing z en de punt stonden als e aan het woord vast (p. 95)</catDesc></category><category xml:id="reason-14"><catDesc>voetnootverwijzing u en de punt stonden als e aan het woord vast (p. 99)</catDesc></category><category xml:id="reason-15"><catDesc>voetnootverwijzing v stond als letter in de tekst (p. 109)</catDesc></category><category xml:id="reason-16"><catDesc>voetnootverwijzing g stond als letter aan het woord vast (p. 122)</catDesc></category><category xml:id="reason-17"><catDesc>voetnootverwijzing z stond als letter aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-18"><catDesc>eindnootverwijzing 6 stond als ' in voetnoot a (p. 46)</catDesc></category><category xml:id="reason-19"><catDesc>eindnootverwijzing 42 stond als gewoon cijfer in de voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-20"><catDesc>eindnootverwijzing 43 stond als gewone cijfers in voetnoot d (p. 53)</catDesc></category><category xml:id="reason-21"><catDesc>eindnootverwijzing 48 stond als " in voetnoot i (p. 55)</catDesc></category><category xml:id="reason-22"><catDesc>0→O in initiaal</catDesc></category><category xml:id="reason-23"><catDesc>eindnootverwijzing 99 stond als gewone cijfers in voetnoot p (p. 66)</catDesc></category><category xml:id="reason-24"><catDesc>spatie na punt</catDesc></category><category xml:id="reason-25"><catDesc>spatie in paginanummer</catDesc></category><category xml:id="reason-26"><catDesc>spatie in jaartal</catDesc></category><category xml:id="reason-27"><catDesc>111→III</catDesc></category><category xml:id="reason-28"><catDesc>11→II</catDesc></category><category xml:id="reason-29"><catDesc>eindnootverwijzing 13 stond als " in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-30"><catDesc>voetnootverwijzing y stond als iij in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-31"><catDesc>voetnootverwijzing l stond als ' in de tekst (p. 185)</catDesc></category><category xml:id="reason-32"><catDesc>voetnootverwijzing m stond als - in de tekst (p. 185)</catDesc></category><category xml:id="reason-33"><catDesc>voetnootverwijzing n stond als " in de tekst (p. 185)</catDesc></category><category xml:id="reason-34"><catDesc>eindnootverwijzing 50 stond als "' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-35"><catDesc>voetnootverwijzing b stond als ' in de tekst (p. 189)</catDesc></category><category xml:id="reason-36"><catDesc>voetnootverwijzing c stond als letter in de tekst (p. 189)</catDesc></category><category xml:id="reason-37"><catDesc>voetnootverwijzing x ontbrak (p. 195), op haar plaats stond een losse komma; de noot 'Liturgie, p. 82' geeft de plaats van 'totalitair bidden'</catDesc></category><category xml:id="reason-38"><catDesc>voetnootverwijzing h stond als ' in de tekst (p. 220); eindnootverwijzing 107 staat in die voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-39"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-40"><catDesc>eindnootverwijzing 5 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-41"><catDesc>spatie na het nummer</catDesc></category><category xml:id="reason-42"><catDesc>eindnootverwijzing 6 stond als gewoon cijfer in voetnoot b (p. 302)</catDesc></category><category xml:id="reason-43"><catDesc>spatie na apostrof</catDesc></category><category xml:id="reason-44"><catDesc>eindnootverwijzing 11 stond als " in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-45"><catDesc>eindnootverwijzing 51 stond als " in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-46"><catDesc>voetnootverwijzing i stond als letter in de tekst; eindnootverwijzing 4 staat in die voetnoot</catDesc></category><category xml:id="reason-47"><catDesc>eindnootverwijzing 7 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-48"><catDesc>eindnootverwijzing 17 stond als " in de tekst (15 en 16 staan in de voetnoten x en y ervoor)</catDesc></category><category xml:id="reason-49"><catDesc>voetnootverwijzing o en de punt stonden als e aan het woord vast (p. 394)</catDesc></category><category xml:id="reason-50"><catDesc>t→† (sterfjaar)</catDesc></category><category xml:id="reason-51"><catDesc>tekst ontbreekt</catDesc></category><category xml:id="reason-52"><catDesc>afbreekstreepje</catDesc></category><category xml:id="reason-53"><catDesc>eindnootverwijzing 20 stond als " in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-54"><catDesc>eindnootverwijzing 4 stond als l aan het woord vast</catDesc></category><category xml:id="reason-55"><catDesc>eindnootverwijzing 35 stond als gewoon cijfer in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-56"><catDesc>l→I aan het woordbegin</catDesc></category><category xml:id="reason-57"><catDesc>0→O (aanroep)</catDesc></category><category xml:id="reason-58"><catDesc>eindnootverwijzing 6 stond als ' in de tekst</catDesc></category><category xml:id="reason-59"><catDesc>eindnootverwijzing 1 stond als ' achter de titel</catDesc></category><category xml:id="reason-60"><catDesc>naam in hoofdletters, gespeld als bij de andere teksten van anderen</catDesc></category></taxonomy></classDecl>
</encodingDesc>
<profileDesc><langUsage><language ident="nl">Nederlands</language></langUsage></profileDesc>
<revisionDesc><change n="1.13" when="2026-11-17">Een gedachtestreep aan het eind van een regel wordt niet meer als afbreekstreepje gelezen (de streep bleef weg en regels werden aan elkaar geplakt); het gedicht van Gunning in VW 8 (p. 331) en verzen in VW 4, 6 en 8 staan weer als vers</change><change n="1.12" when="2026-11-03">VW 5: 'Elk teken dat ook Rome variabel is' (stond 'Eik teken'); VW 6: 'een kennisleer, die verstandig wil zijn' (stond 'di.')</change><change n="1.11" when="2026-11-02">Elf keer 'eik' verbeterd tot 'elk' (VW 1–6), zoals 'bij eik van de drie genoemden'</change><change n="1.10" when="2026-11-02">OCR-ronde 2: vijftien fouten die een bestaand woord vormden verbeterd (o.a. 'di.' → 'dl.' in de noten, 'Inleiding tol een', 'Ook bier ligt'), in VW 1–6, 8, 9A en 9B</change><change n="1.9" when="2026-11-01">Thema's aangevuld door lezen (nieuwe personen en onderwerpen), verwijzingen naar andere delen in de noten gelinkt, jaartallen voor zeven brieven, en Wie is wie: de personen uit de noten</change><change n="1.8" when="2026-10-28">OCR: cijfers in woorden hersteld (o.a. 1uidelijk, 7ijdschrift, Pé0in, d1. voor dl.) en aan elkaar geplakte plaats en jaar in noten</change><change n="1.5" when="2026-10-24">Honderden OCR-fouten verbeterd in deel 1 tot en met 8 (o.a. 'in eik geval', 'arenlang', 'omstandi-heden', een punt waar een komma hoort), gevonden met een systematische controle van het hele corpus</change><change n="1.4" when="2026-10-20">--volumes</change><change n="1.3" when="2026-10-17">Ontbrekende tekst overgenomen uit het boek (scans, oktober 2026): de eindnoten 2-46 van Gods poorten en het Woord vooraf van Gestalte en Geest (VW 8); voetnoten in Gemeenschap en persoonlijkheid, Mystiek in de moraal en Enkele boekbesprekingen (VW 1); de eindnoten 53 en 57 van Liturgie in de crisis (VW 6); noten en verwijzingen in de brieven 197, 439, 665 en 843, de Verantwoording en de Inleiding tot de familiebrieven (VW 9A) en de lijst van afkortingen (VW 9B)</change><change n="1.2" when="2026-10-16">Bijbelverwijzingen: lijsten in hetzelfde boek ('Spr. 22 : 2; 29 : 13') ook na de eerste plaats herkend, ook over een regeleinde heen (22 verwijzingen erbij)</change><change n="1.1" when="2026-10-15">Bijbelverwijzingen: ook Efesiërs, Op., Apk., Cor., Col., Röm./Römer, Petri, Jacobus en andere spellingen herkend (48 verwijzingen erbij); '4:14 en 1 Kor.' niet meer als vers 14-1 gelezen</change><change n="1.0" when="2026-10-11">Eerste digitale heruitgave van de Verzamelde Werken.</change></revisionDesc>
</teiHeader>
<text>
<body>
<div type="division"><head>I. Prediking</head>
<div type="publication" n="1" xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg" decls="#bibl-noordmans6.evangelie-en-zielszorg">
<pb n="13" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Evangelie en zielszorg<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Zeer tot m'n spijt ben ik niet in de gelegenheid de hele conferentie bij te wonen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik voel dit echter wel als een zeer essentieel verzuim in verband met m'n voordracht.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">"De voorgaande besprekingen",</seg> <seg n="3.1.2">aldus het programma,</seg> <seg n="3.1.3">"zullen ons voeren tot een verdiepte vraag naar de inhoud van het Evangelie en de manier,</seg> <seg n="3.1.4">waarop het op onze zielenoden ingaat."</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik had graag de beweging meegemaakt,</seg> <seg n="3.2.2">de weg mee afgelopen,</seg> <seg n="3.2.3">die tot de praktische aan-de-orde-stelling van m'n onderwerp leidt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zulk een drie-daagse bespreking wordt dan tot symbool en meer dan dat,</seg> <seg n="3.3.2">van de roering van wereld en ziel,</seg> <seg n="3.3.3">waarop de Evangelieprediking moet ingaan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ik heb getracht in de geest toch tegenwoordig te zijn,</seg> <seg n="4.1.2">toen ik over m'n onderwerp mediteerde.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er is gesproken over het persoonlijke in het Evangelie,</seg> <seg n="4.2.2">het psychologische,</seg> <seg n="4.2.3">het sociale en het gezellige.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik heb het gevoel,</seg> <seg n="5.1.2">dat thans van mij gevraagd wordt de terugweg te leiden,</seg> <seg n="5.1.3">van het gezellige naar het sociale,</seg> <seg n="5.1.4">vandaar naar het psychologische,</seg> <seg n="5.1.5">dan naar het persoonlijke,</seg> <seg n="5.1.6">om dan daarboven uit te gaan tot het eigenlijk Evangelie,</seg> <seg n="5.1.7">tot God.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik zie de taak voor mij om u van de schaak- of tennisclub te brengen naar een geanimeerde debat-avond met arbeiders over sociale vragen,</seg> <seg n="5.2.2">vandaar door het dromenland,</seg> <seg n="5.2.3">waarvan de ingangspoort te vinden is in de spreekkamer van de psychiater,</seg> <seg n="5.2.4">om dan uit te komen in de kerk,</seg> <seg n="5.2.5">of op de catechisatie bij de simpele figuur,</seg> <seg n="5.2.6">die daar het middelpunt vormt,</seg> <seg n="5.2.7">de dominee.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En dan ook hem te passeren,</seg> <seg n="5.3.2">te transcenderen naar het allereenvoudigste wezen,</seg> <seg n="5.3.3">dat wij God noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer ik het zo correct zeg,</seg> <seg n="6.1.2">dan blijkt toch wel dat het waar is,</seg> <seg n="6.1.3">wat ik zei,</seg> <seg n="6.1.4">dat een conferentie symbool kan zijn van het werkelijke leven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">We voelen dan de moeilijkheden die we hebben te overwinnen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wat ons in een referaatje met wat handigheid kan gelukken,</seg> <seg n="6.3.2">is een reuzemoeilijkheid in het werkelijke leven.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En ons spreken over deze dingen moet daarmee rekening houden.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">William James schreef eens:</seg> <seg n="6.5.2">"The truth of God must run the gauntlet of all truths."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En hij wilde daarmee zeggen,</seg> <seg n="6.6.2">dat we ons van de hoogste waarheid niet op een wijze mogen meester maken,</seg> <seg n="6.6.3">die wat moeilijkheid betreft omgekeerd evenredig zou zijn met de bezwaren bij gewone vragen van de dag of wetenschappelijke bewijsvoeringen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit past op mijn taak.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het kosmologisch bewijs voor het bestaan van God is met een beetje goede wil nog wel te volgen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het loopt betrekkelijk gemakkelijk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar minder vlot verloopt de zaak,</seg> <seg n="7.4.2">zodra men een methode <pb n="14" ed="VW"/>zoekt om de jeugd van het voetbalveld of de straat,</seg> <seg n="7.4.3">uit de natuur en de wereld ons te doen volgen naar de zondagse preek,</seg> <seg n="7.4.4">het kosmologisch bewijs tot kerkelijk te concretiseren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De afstand van de gezellige zijde van het leven naar het Evangelie,</seg> <seg n="7.5.2">van de voetbal naar God,</seg> <seg n="7.5.3">is met begrippen niet te overbruggen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Er is een reëel verband tussen beide.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">God is de Schepper,</seg> <seg n="7.7.2">ook van de voetbal.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Oudere mensen noemden de aarde gaarne de voetbank Zijner voeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">In de jeugdbijbel die er zal komen,</seg> <seg n="7.9.2">zal men misschien vertalen,</seg> <seg n="7.9.3">de voetbal Zijner voeten.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Ik zou er niet tegen zijn.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Het zou misschien voor enkelen de enige manier zijn om een idee bij te brengen van de grootheid Gods.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Als iemands hele ideologie in zulk een bal gevaren is,</seg> <seg n="7.12.2">als die voor hem geworden is,</seg> <seg n="7.12.3">wat voor Plato de hoogste idee,</seg> <seg n="7.12.4">de idee van het goede was,</seg> <seg n="7.12.5">dan ligt het religieuze contact daar en niet elders.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik geloof,</seg> <seg n="8.1.2">dat we op deze wijze wel een beetje de moeilijkheden zien,</seg> <seg n="8.1.3">waarvoor de terugkeer,</seg> <seg n="8.1.4">die we moeten volbrengen ons stelt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er is nogal afstand tussen het religieuze contact,</seg> <seg n="8.2.2">waarover ik 't laatst sprak,</seg> <seg n="8.2.3">en tussen het contact dat Paulus maakte,</seg> <seg n="8.2.4">toen hij Rom. 8 schreef.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">We mogen die niet overbruggen door enige stichtelijkheden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">We mogen niet even enige plooien in 't gezicht zetten,</seg> <seg n="8.4.2">en zeggen:</seg> <seg n="8.4.3">nu gaan we over 't Evangelie spreken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Onze dagelijkse ervaring is,</seg> <seg n="8.5.2">dat dat niets geeft.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Die dingen zijn er eenvoudig,</seg> <seg n="8.6.2">de wereld van de <hi rend="italic">sport,</hi></seg> <seg n="8.6.3">de wereld van ons goddelijk beroep,</seg> <seg n="8.6.4">het <hi rend="italic">sociale;</hi></seg> <seg n="8.6.5">en de wereld van ons intellect en onze memorie,</seg> <seg n="8.6.6"><hi rend="italic">het psychologische.</hi></seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1"><hi rend="italic">Het</hi> zijn geweldige scheppingen Gods op zichzelf.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Werelden van kracht (de sport),</seg> <seg n="8.8.2">van edele zorg (het beroep),</seg> <seg n="8.8.3">van wondere bezinning:</seg> <seg n="8.8.4">ons geheugen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Ik geloof,</seg> <seg n="8.9.2">dat God er zich tegen zou verzetten,</seg> <seg n="8.9.3">als we ons daarvan met een stichtelijkheid afmaken.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Hij zou zeggen,</seg> <seg n="8.10.2">dat Hij ze daarvoor niet geschapen had.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik denk aan de sportrubriek in de NRC.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Paulus over renbaan.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Geheugen bij Augustinus.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Beroep bij Luther.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Evangelie mag niet abstraheren.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Roze rood</seg> <seg n="9.6.2">- rossig</seg> <seg n="9.6.3">- duivel.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Paulus heeft veel oog voor de sport.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Sommige van de mooiste passages uit z'n brieven zijn er aan georiënteerd,</seg> <seg n="10.2.2">Rom. 12 : 1 en 2 en Fil. 3.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Augustinus heeft in het tiende boek van z'n <hi rend="italic">Confessiones</hi> die bekende onsterfelijke bladzijden gewijd aan het geheugen en in 't algemeen aan de schatkameren van de geest.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij is de geweldige Westerse psycholoog.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En Luther heeft tegenover de gehele Griekse en Romeinse Oudheid en ten dele de middeleeuwen het handwerk,</seg> <seg n="10.5.2">het beroep in ere hersteld.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1"><choice><sic>Carlyie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Carlyle</corr></choice>,</seg> <seg n="10.6.2">een der weinige profeten van de negentiende eeuw,</seg> <seg n="10.6.3">heeft er ware woorden aan gewijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Deze dingen staan dus in de geschiedenis ook niet buiten alle verband met het Evangelie.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Ze komen bij elke vernieuwing van de prediking mee naar voren en leveren er de vormen voor.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Het oude christendom heeft de sportieve vorm van een <hi rend="italic">militie Christi.</hi></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Dat van <hi rend="italic">Augustinus</hi> en de middeleeuwen is overwegend <hi rend="italic">psychologisch.</hi></seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En dat van <hi rend="italic">Luther</hi> heeft een <hi rend="italic">sterk </hi><pb n="15" ed="VW"/><hi rend="italic">burgerlijk-sociale zijde.</hi></seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1"><hi rend="italic">Ritschl is eenzijdig geweest</hi> wanneer hij het geheel ziet als een voorzienigheidsgeloof van de gezeten burger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Maar er is aanleiding toe.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">We kunnen dus niet volstaan met zuiver te abstraheren van alles wat tot nog toe op deze conferentie gezegd is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daarvoor is het verband tussen schepping en verlossing te reëel.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De God van het Evangelie is ook de Schepper.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik geloof in God de Vader,</seg> <seg n="11.4.2">maar de kerk voegt er bij:</seg> <seg n="11.4.3">Schepper des hemels en der aarde.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Gnostieken,</seg> <seg n="11.5.2">Marcionieten zijn wij niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Als we 't toch doen,</seg> <seg n="11.6.2">krijgen we die wezenloze verschijning van het Evangelie waarvoor we soms ineens komen te staan.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Ik denk aan het kerknieuws van de NRC.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dat steeds aangelengde,</seg> <seg n="11.8.2">nimmer eindigende <hi rend="italic">nieuws</hi> over dominees,</seg> <seg n="11.8.3">preken,</seg> <seg n="11.8.4">kerkeraadsleden en kerkvoogden,</seg> <seg n="11.8.5">die weeë aandacht,</seg> <seg n="11.8.6">jaar in jaar uit,</seg> <seg n="11.8.7">voor een oude instelling,</seg> <seg n="11.8.8">oude gebruiken,</seg> <seg n="11.8.9">die daar in een onwezenlijk licht aldoor maar worden opgevoerd.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ik lees zelden de sportrubriek,</seg> <seg n="11.9.2">maar de bokswedstrijd tussen Dempsey en Tunney te Parijs,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="11.9.3">die ik er jaren geleden las,</seg> <seg n="11.9.4">maakte veel frisser en wezenlijker indruk op mij dan de meeste beschouwingen over kerk en preek.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het Evangelie moet iets te maken hebben met mensen met armen en benen,</seg> <seg n="11.10.2">met wezens die eten en drinken en kleren nodig hebben en die de zorg hebben voor een stuk leven in deze wereld.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">En met het bewuste en onderbewuste leven,</seg> <seg n="11.11.2">dat in ons dromen en waken de voorraadschuur is van onze gedachten,</seg> <seg n="11.11.3">die geen ogenblik stilstaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het Evangelie mag niet minder wezenlijk en reëel zijn dan dit alles.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De Verlosser is ook de Schepper en de Schepper is de Verlosser.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Als we abstraheren van de roze stemming op het sportveld,</seg> <seg n="12.3.2">langs de rode verbetenheid van het sociale gebied,</seg> <seg n="12.3.3">over de vuurrode urethrale onderwereld van de psychiater,</seg> <seg n="12.3.4">dan komen we niet bij God,</seg> <seg n="12.3.5">maar bij de bloedrood geaderde gestalte van Satan terecht.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">God is onder onze abstracties in het witte zonlicht op het sportterrein gebleven.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het kwam van onze abstractie dat we bij het zoeken naar de hemel in de onderwereld terechtkwamen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het Evangelie is geen abstractie.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Geen algemeen begrip.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het is wil en wereld van God.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">We mogen derhalve het Evangelie niet abstraheren van de schepping,</seg> <seg n="13.1.2">omdat we dan niet tot God komen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar ook niet,</seg> <seg n="13.2.2">omdat we dan de schepping van haar heerlijkheid beroven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het moet ons opvallen dat tegelijk met de uitsluiting van Kerk en Evangelie van de drie terreinen die we noemden,</seg> <seg n="13.3.2">deze dat uit een geestelijk oogpunt odieuze aspect krijgen,</seg> <seg n="13.3.3">dat ze thans hebben.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De weg van spel,</seg> <seg n="13.4.2">over arbeid naar de ziel en zo naar het Evangelie is op zichzelf niet verkeerd.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat ze ons in de vormen waarin wij ze kennen naar de duivel voert,</seg> <seg n="13.5.2">zoals ik zopas aanwees,</seg> <seg n="13.5.3">bewijst dat de abstractie waartegen ik waarschuwde,</seg> <seg n="13.5.4">reeds heeft plaatsgehad.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Wij weten niet meer wat spel,</seg> <seg n="13.6.2">arbeid en ziel betekenen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wordsworth wist,</seg> <seg n="14.1.2">dat de knaap bij z'n spel het hemelse licht ziet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar <pb n="16" ed="VW"/>z'n kijk op het volwassen leven is donker.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij gelooft dat de ernst des levens het licht dooft.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Ik geloof het niet:</seg> <seg n="14.4.2">Arbeid is vergeestelijkt spel,</seg> <seg n="14.4.3">en ziel is meer vergeestelijkte arbeid.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Om de arbeid zijner ziel zal hij het zien,</seg> <seg n="14.5.2">zegt Jesaja.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Psychologie is bezig ons de schepping gehaat te maken.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Als we onze kinderen horen ontleden naar hun orale,</seg> <seg n="14.7.2">anale en urethrale componenten,</seg> <seg n="14.7.3">zouden wij ze liever met de tang willen vastpakken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Maar we weten beter als ze ons,</seg> <seg n="14.8.2">zes of zeven jaar oud,</seg> <seg n="14.8.3">over de tafel vragen stellen,</seg> <seg n="14.8.4">die Plato en Paulus hebben beziggehouden.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Er zit Evangelie in het spel en in de ziel en in de arbeid ook.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Maar het is er uit geabstraheerd.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Augustinus volgt in het tiende boek van de <hi rend="italic">Confessiones</hi> ook de weg van de buitenwereld over de ziel naar God en hij komt niet zo verkeerd uit als wij,</seg> <seg n="15.1.2">omdat deze voor hem dichter bij God stonden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De Oudheid heeft voorgelovige wetenschap geleverd.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Onze tijd abstraheert bewust van het Evangelie en levert ongelovige wetenschap en doet ongelovige arbeid en speelt goddeloze spelen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar we hebben goed praten.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De dingen liggen er zo toe en we kunnen ze niet zondermeer ongedaan maken.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">"Busspredigen",</seg> <seg n="15.6.2">zegt Rothe,</seg> <seg n="15.6.3">"ist das allerwohlfeilste."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De voorgaande vragen,</seg> <seg n="16.1.2">zegt het programma,</seg> <seg n="16.1.3">zullen ons voeren tot een verdiepte vraag naar de inhoud van het Evangelie en de manier waarop het op onze zielenoden ingaat.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">En zo is het.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De zaak zou hopeloos staan,</seg> <seg n="17.1.2">als het Evangelie absoluut immanent was aan gezelligheid,</seg> <seg n="17.1.3">arbeid en ziel.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Als het gezellige verkeer,</seg> <seg n="17.2.2">de maatschappij,</seg> <seg n="17.2.3">de ziel het als een impuls,</seg> <seg n="17.2.4">een inherente kwaliteit in zich hadden opgenomen,</seg> <seg n="17.2.5">zodat we het konden verkwisten.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dan stonden we met lege handen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Want we hebben het in verregaande mate verkwist.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">We hebben met God gedeeld en zijn naar een ver land getogen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Maar het Evangelie is transcendent.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat is het,</seg> <seg n="18.2.2">wat bij een verdiepte vraag naar de inhoud van het Evangelie als een blijde zekerheid tot ons doordringt en dat ons doet preken met meer gezag en dieper overtuiging dan vroeger.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Dat de ziel van nature christinne is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="18.3.2">klinkt ons niet meer zo dierbaar in de oren als de platonisch gestemde theologen van 100 jaar geleden.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">We zullen het niet helemaal ontkennen.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">We erkennen ook de band tussen schepping en verlossing,</seg> <seg n="18.5.2">Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">We weten ook wel,</seg> <seg n="18.6.2">dat het oog 'Sonnenhaft'moet zijn om de zon te kunnen zien.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Maar we maken nog eenskeer de ontdekking van Augustinus,</seg> <seg n="18.7.2">dat we het brood der sterken,</seg> <seg n="18.7.3">d.i. God,</seg> <seg n="18.7.4">niet te proeven krijgen,</seg> <seg n="18.7.5">als het van de hemel niet nederdaalt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Als Jezus niet laag werd om ons lagen op te nemen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1"><hi rend="italic">Humilis humi</hi>lem.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Het Evangelie blijft transcendent ten opzichte van de schepping.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Wanneer men ons zegt,</seg> <seg n="18.11.2">dat we het geabstraheerd hebben van de schepping en het hebben weggeworpen,</seg> <seg n="18.11.3">dan zeggen we overtuigd:</seg> <seg n="18.11.4">dat kan niet,</seg> <seg n="18.11.5">want het zat er niet in.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Het is geen idee,</seg> <seg n="18.12.2">maar een werkelijkheid,</seg> <seg n="18.12.3">nog veel reëler dan het geschapene.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Het is een goddelijk <hi rend="italic">Woord</hi> in nog veel voller zin dan het <pb n="17" ed="VW"/>Woord waardoor de wereld geschapen werd.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Dat is het nieuwe aspect van de prediking van onze tijd,</seg> <seg n="18.14.2">voor zover hier van nieuw mag gesproken worden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik geloof dat dat niet weinig is.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar ook niet meer dan we nodig hebben.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Men heeft jaren geleden gesproken van het bankroet der wetenschap en christelijke kringen hebben daarbij in de handen geklapt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar in werkelijkheid is het om te huilen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Wetenschap is uit God en het is een huiveringwekkende gedachte,</seg> <seg n="19.5.2">wanneer de speelse gedachte van Descartes werkelijkheid zou blijken dat we met een <hi rend="italic">esprit malin</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n15" rend="superscript">15</ref> te doen zouden hebben voor onze kennis.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wij spreken nu al van het bankroet der beschaving en zelfs orthodoxe mensen houden op zich daarover blij te maken.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De ernst van de zaak komt te voorschijn.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Wat blijft er over als alles bankroet gaat.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Als eerst wetenschap,</seg> <seg n="19.9.2">dan cultuur,</seg> <seg n="19.9.3">straks humaniteit,</seg> <seg n="19.9.4">en eindelijk schepping frauduleus blijken te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wij hebben slechts een antwoord en dat is voldoende:</seg> <seg n="20.1.2">het Evangelie.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wij hebben het niet van de wereld geabstraheerd.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is geen algemeen begrip voor alle bijzondere zaken van de wereld.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het wordt niet mee aangetast als alles ondergaat.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1"><hi rend="italic">God en de ziel.</hi></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1"><hi rend="italic">We kunnen toch zielzorgers zijn.</hi></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De vraag doet zich op of ik hier de zielszorg niet zo radicaal maak,</seg> <seg n="21.1.2">dat het geen zorg meer kan heten.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Is het niet beter een pedagogisch element op te nemen en aan te sluiten bij het bestaande.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Niet te werken met 'Verelendung',</seg> <seg n="21.3.2">maar met 'Veredelung'.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Breekt bier de band tussen Evangelie en schepping tenslotte toch niet en is de schepping niet vatbaar voor verheerlijking?</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Mijn ervaring is,</seg> <seg n="22.1.2">dat wij op de radicale wijze de mensen het beste kunnen helpen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik wil de mogelijkheid toegeven dat de mate van exclusiviteit,</seg> <seg n="22.2.2">waarmee het Evangelie gebracht wordt tegenover wat we schepping noemen,</seg> <seg n="22.2.3">verband moet houden met de omstandigheden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Ook de tijdsomstandigheden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Dat we dat niet altijd in onze macht hebben.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Ik geef toe,</seg> <seg n="22.5.2">dat echt spel-kind zijn:</seg> <seg n="22.5.3">geestelijke handenarbeid als in calvinistische landen,</seg> <seg n="22.5.4">verdieping van 't zieleleven,</seg> <seg n="22.5.5">als sedert Augustinus in Europa bekend is,</seg> <seg n="22.5.6">hun bloei aan het Evangelie ontlenen,</seg> <seg n="22.5.7">zodat het Evangelie tot op zekere hoogte immanentie krijgt,</seg> <seg n="22.5.8">die aanrakingspunten biedt.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Maar ieder kan weten hoe gevaarlijk het aanknopen aan die immanentie voor de Evangelieprediking kan worden.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Hoe wreed zijn juist in calvinistische landen de sociale theorieën geworden,</seg> <seg n="22.7.2">in aansluiting aan arbeidzaamheid,</seg> <seg n="22.7.3">spaarzaamheid,</seg> <seg n="22.7.4">particulier eigendom,</seg> <seg n="22.7.5">rente en welvaart.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Hoe gevaarlijk is de aanknoping aan de psychologische immanentie geworden in het Piëtisme?</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Het Evangelie zelf moet zuiver transcendent blijven ten opzichte van deze dingen en heeft het recht en het vermogen zich telkens weer terug te trekken en uit de 'Veredelung' in de 'Verelendung' over te gaan.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Trouwens,</seg> <seg n="22.10.2">zuiver religieuze documenten als de Heidelbergse catechismus gaan ook uit van de 'Verelendung',</seg><pb n="18" ed="VW"/> <seg n="22.10.3">de ellende,</seg> <seg n="22.10.4">al is het dat daarbij soms een geringe burgerlijke 'Veredelung 'wordt opgenomen in de voortgang.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">De radicale toepassing van het Evangelie op de ziel brengt de verlossende kracht aan het licht.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Wanneer ik enkele malen in m'n pastorale ervaring</seg> <seg n="22.12.2">- pastoraat in wijde zin</seg> <seg n="22.12.3">- heb gemerkt uit vriendelijke erkentelijkheden,</seg> <seg n="22.12.4">soms vrij lang na dato,</seg> <seg n="22.12.5">dat m'n woorden reële hulp hadden gebracht</seg> <seg n="22.12.6">- voor mij zelf alleen beschamend dan was het steeds door radicale toepassing van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De lijn van onze bezinning loopt ook in die richting:</seg> <seg n="23.1.2">We moeten van het spel over de arbeid,</seg> <seg n="23.1.3">de ziel,</seg> <seg n="23.1.4">de persoonlijkheid naar het Evangelie.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Nu gaat het met het spelende kind nog wel.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Jezus zette het in 't midden.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Ook de arbeider kan als afbeelding van God dienen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Rilke zegt:</seg> <seg n="23.5.2">"Du bist der Bauer mit dem Barte."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De ziel gaat ook nog.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Er zijn schöne Seelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Maar dan komen we bij de persoon die het Evangelie moet brengen,</seg> <seg n="23.8.2">waar De Vrijer het over gehad heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Zal iemand het in z'n hoofd krijgen een dominee in 't midden te stellen en te zeggen:</seg> <seg n="23.9.2">Wie niet wordt gelijk een dominee,</seg> <seg n="23.9.3">zal niet ingaan in 't Koninkrijk der hemelen?</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Hier komen we op 't wanhopige punt.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Als we hier niet radicaal worden,</seg> <seg n="23.11.2">zijn we verloren.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Wie zal iets van ons willen weten als we 't niet zijn?</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Calvijn zegt in het begin van boek 4 van <hi rend="italic">z'n Institutie</hi> dat God opzettelijk het Evangelie laat prediken door zo'n homunculus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Des te beter wordt het Evangelie geloofd.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Het wordt als goddelijke boodschap overgebracht.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">Indien ergens dan is het nodig hier te transcenderen en niet stil te houden.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Het symbool van de geestelijkheid</seg> <seg n="23.17.2">- ik zeg niet de geestelijkheid zelf</seg> <seg n="23.17.3">- is zwart.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Al het licht is er aan onttrokken.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Het blijft transcendent.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het is mogelijk,</seg> <seg n="24.1.2">dat er tijden zullen komen,</seg> <seg n="24.1.3">waarin dit in mindere mate het geval zal zijn.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar wij hebben niet abstract maar concreet te zijn in de prediking.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">We kunnen ons niet aanpassen aan sociale toestanden die er geweest zijn,</seg> <seg n="24.3.2">of zullen komen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Een van de gevolgen daarvan zal zijn,</seg> <seg n="24.4.2">dat het vertroostend karakter van het Evangelie sterk op de voorgrond zal staan.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">We leven in een periode van kerkopbouw.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Wat dat is,</seg> <seg n="24.6.2">beseffen we nog nauwelijks.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Het is pas een heel aanvankelijk begin.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Maar de wereldsituatie geeft er aanleiding toe.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Het betekent dat iedere kerk zich opmaakt min of meer een vluchtheuvelkerk te worden.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">De opbouw van individuele persoonlijkheden</seg> <seg n="24.10.2">- Beets voelde het al aankomen,</seg> <seg n="24.10.3">toen hij over karakterschaarste klaagde-<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n20" rend="superscript">20</ref>,</seg> <seg n="24.10.4">staat niet in bloei.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Christus in ons,</seg> <seg n="24.11.2">het Evangelie immanent in de wereld</seg> <seg n="24.11.3">- we durven er niet te luid van spreken.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Laten we 't dan rondom ons hebben.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Als we niet naar het beeld van God kunnen zijn,</seg> <seg n="24.13.2">laten we dan in het beeld geschapen zijn.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">De tegenstelling tussen de civitas terrena en de civitas Dei hebben we in lang niet zo duidelijk gezien.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De Evangelieprediking zal daarvan noodzakelijk de sporen dragen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">We stellen minder voorwaarden voor het geloof.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">We troosten de mensen zoals ze daar zitten.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ze zitten er als vroeger en toch misschien anders.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De Clercq <pb n="19" ed="VW"/>geeft in z'n dagboek het verslag van een paaspreek op deze wijze<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Dominee X toonde ons de lachende beelden der onsterfelijkheid.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Dat wil zeggen:</seg> <seg n="25.7.2">De heer of dame die daar zit is gereed.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Hij of zij wenst slechts te horen,</seg> <seg n="25.8.2">dat z'n persoonlijk leven nooit zal ophouden.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Maar daarvoor moet men een zonnig plaatsje in de schepping hebben;</seg> <seg n="25.9.2">een evenwichtig zieleleven;</seg> <seg n="25.9.3">een gevorderd geloofsleven.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij preken minder de onsterfelijkheid en meer de opstanding.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Daarin zit een belofte niet alleen voor de levenden maar ook voor de doden.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het is een troost juist voor de doden.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dat maakt een groot verschil.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Staat op uit de doden en Christus zal over u lichten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Dat is niet enkel een dogmatisch verschil.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Wij zien het leven en de gemeente onder een heel ander licht dan vroegere generaties.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Een boek als van Remarque<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n23" rend="superscript">23</ref> blijft ons niet in de koude kleren zitten.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Karakterschaarste lijkt ons geen al te ernstige klacht.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Was het dat maar alleen.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">We hebben over erger schaarste te klagen.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Ik denk aan de buitengewoon roerende wijze,</seg> <seg n="26.12.2">waarop Dickens in <hi rend="italic">Dombey and Son</hi> een aan tering lijdende knaap tot z'n zuster laat zeggen:</seg> <seg n="26.12.3">"Are we all dead but you,</seg> <seg n="26.12.4">Florence?"</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Wij horen het onze mensen tot Christus zeggen:</seg> <seg n="26.13.2">"Are we all dead but you?"</seg></s> <s n="26.14"><seg n="26.14.1">Ik bedoel niet dat we dat zo bewust beleven.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">We leven uitwendig vrijwel op dezelfde voet als de mensen uit de tijd van de karakterschaarste<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="26.16"><seg n="26.16.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> probeert flink te zijn en wat vrolijkheid en goede moed om zich heen te verspreiden.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">Hij tracht z'n dingen te doen,</seg> <seg n="26.17.2">en z'n man te staan.</seg></s> <s n="26.18"><seg n="26.18.1">Hij tapt z'n mop en rookt z'n pijp.</seg></s> <s n="26.19"><seg n="26.19.1">Maar er is toch wel wat veranderd.</seg></s> <s n="26.20"><seg n="26.20.1">We zien onszelf en anderen sterker onder 't aspect van de dood.</seg></s> <s n="26.21"><seg n="26.21.1">We doen dat niet opzettelijk.</seg></s> <s n="26.22"><seg n="26.22.1">Helemaal niet onder de indruk van een of andere nieuwere dogmatiek.</seg></s> <s n="26.23"><seg n="26.23.1">Maar het licht dat op de wereld valt is niet anders.</seg></s> <s n="26.24"><seg n="26.24.1">We zullen het niet loven en nog minder aanmoedigen.</seg></s> <s n="26.25"><seg n="26.25.1">Maar het baat niet of we 't loven of laken.</seg></s> <s n="26.26"><seg n="26.26.1">Het is boven onze censuur uit.</seg></s> <s n="26.27"><seg n="26.27.1">Het is kosmisch licht.</seg></s> <s n="26.28"><seg n="26.28.1">Het valt op alle dingen rondom.</seg></s> <s n="26.29"><seg n="26.29.1">Het schijnt op de intiemste dingen van ons bezit.</seg></s> <s n="26.30"><seg n="26.30.1">Niet alleen op een erfsabel uit de Tiendaagse Veldtocht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="26.30.2">die haar aureool verloor,</seg> <seg n="26.30.3">maar ook op de andere dingen,</seg> <seg n="26.30.4">die er bij behoren.</seg></s> <s n="26.31"><seg n="26.31.1">Het valt binnen in ons op gesteldheden als <hi rend="italic">karakter,</hi></seg> <seg n="26.31.2"><hi rend="italic">vroomheid.</hi></seg></s> <s n="26.32"><seg n="26.32.1">Wat betekenen zulke overgeërfde parmantigheden.</seg></s> <s n="26.33"><seg n="26.33.1">We durven ze nauwelijks te noemen of aan te kweken.</seg></s> <s n="26.34"><seg n="26.34.1">Zijn het geen burgerlijke aardigheden,</seg> <seg n="26.34.2">die toch door het leven te schande gemaakt worden.</seg></s> <s n="26.35"><seg n="26.35.1">Wat zal er van blijken echt te zijn in het eschatologisch geweld der tijden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De Evangelieprediking moet met zulke dingen rekenen.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Ze mag niet abstraheren.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Ze moet ook rekenen met het onderbewuste.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Met de gangen en holen van het geheugen,</seg> <seg n="27.4.2">waar de dingen wonen die geweldiger zijn dan ons dagbewustzijn.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Maar waar is de psychiater die deze verdringing kan cureren door haar bewust te maken.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">En welke sociale revolutie kan het schijnsel dat op het leven valt,</seg> <seg n="27.6.2">van kleur doen veranderen?</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Leo Toistoj heeft al lang voor de oorlog dat licht op het leven gezien.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">In <pb n="20" ed="VW"/><hi rend="italic">Anna Karenina en Opstanding</hi> zien we het en het maakt hele reeksen representatieve figuren,</seg> <seg n="28.2.2">karakters en vromen,</seg> <seg n="28.2.3">onwezenlijk naar hun verschijning.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Doodshoven krijgen rechters en advocaten die met ontzettende omhaal en gewichtigheid en langdradigheid bezig zijn een arm,</seg> <seg n="28.3.2">ongelukkig meisje in het gevang te werken.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wij verzetten ons hiertegen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">We vinden het een verlies.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Er gaat veel goeds,</seg> <seg n="29.3.2">veel moois verloren.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">En we proberen de schade weg te werken.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Eerste remedie:</seg> <seg n="29.5.2">de sport.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Die kweekt volharding,</seg> <seg n="29.6.2">gezondheid.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">In één woord:</seg> <seg n="29.7.2">persoonlijkheid,</seg> <seg n="29.7.3">karakter.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Maar het resultaat valt niet mee.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Men kweekt in de meeste gevallen een goedmoedige bruut.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">We proberen het met het sociale en kweken een egoïst.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">We roepen de psychologie te hulp en we drukken onze kinderen op de sexualiteit terug.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Hoe vreemd het moge lijken:</seg> <seg n="31.1.2">We moeten toch terechtkomen bij de homunculus</seg> <seg n="31.1.3">- Calvijn heeft het wel goed gezien</seg> <seg n="31.1.4">- die iets van het Evangelie te vertellen heeft.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Hij is ook veranderd.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij doet aan sport.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Goed.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Kingsley<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n25" rend="superscript">25</ref> deed het ook.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Hij bestudeert de sociale kwestie.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Goed.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Maurice<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n26" rend="superscript">26</ref> deed het ook.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Hij doet aan zielkunde.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Goed.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Paulus deed het ook.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Maar laat hij zo doen als zij:</seg> <seg n="31.12.2">machthebbende als hun aller meester,</seg> <seg n="31.12.3">Jezus.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">Hem is het Evangelie toebetrouwd.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het vale licht op ons leven heeft een realiteit van hogere potentie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wij moeten ons er op instellen met de prediking.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar dan dwars tegenover.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Als wij vragen:</seg> <seg n="32.4.2">Zijn wij allemaal dood,</seg> <seg n="32.4.3">behalve gij?</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dan antwoordt de Heer:</seg> <seg n="32.5.2">Ik ben de Opstanding en het Leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het ene lokt het andere uit.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">De aanknopingspunten die wij zoeken op de verschillende terreinen van het menselijke,</seg> <seg n="33.1.2">bieden weinig houvast voor de prediking.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het zijn juist die dingen van hogere potentie,</seg> <seg n="33.2.2">zo'n kosmisch licht,</seg> <seg n="33.2.3">als waar ik op wees,</seg> <seg n="33.2.4">dat min of meer gelijkwaardig is met het Evangelie.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het houdt ons gevangen en de prediking komt om ons vrij te maken.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Zo'n macht of mogendheid zou zo sterk niet zijn,</seg> <seg n="33.4.2">als ze haar bevoegdheid niet aan God zelf ontleende.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het is een keerzijde,</seg> <seg n="33.5.2">een schaduw van het Evangelie.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het werkt mede.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Er is een tweede omstandigheid die hiermee in verband staat.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">En die werkt corrigerend ten opzichte van de eerste.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De prediking,</seg> <seg n="34.3.2">zoals ik die tot nog toe karakteriseerde,</seg> <seg n="34.3.3">is elementair,</seg> <seg n="34.3.4">bovenpersoonlijk.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Ze vat nauwelijks de mens in 't oog.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Ze is op z'n toestand,</seg> <seg n="34.5.2">z'n doodsstaat gericht.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar als we dan toepasselijk worden in preek of gesprek zal het vergelijkenderwijs gemakkelijker gaan.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Dan kunnen we benedenpersoonlijk zijn.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Laat ik zeggen:</seg> <seg n="34.8.2">Om bij een zo gevormd mens en vroom christen als Beets huisbezoek te doen zou niet meevallen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Ge zoudt niet weten waar te beginnen en te eindigen.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Hij is getroost en dan hebt ge niets te zeggen.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Of hij is het niet en dan is er geen beginnen aan.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De moderne mens ligt opener voor het Evangelie.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Hij is veel minder af.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">De zielszorg kan hier meer gedifferentieerd zijn.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Hij heeft wonde plekken genoeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">Partieel evangeliseren.</seg></s> <pb n="21" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="34.17"><seg n="34.17.1">Troosten.</seg></s> <s n="34.18"><seg n="34.18.1">Dit is steeds ergens over.</seg></s> <s n="34.19"><seg n="34.19.1">Het Evangelie:</seg> <seg n="34.19.2">blinden,</seg> <seg n="34.19.3">kreupelen,</seg> <seg n="34.19.4">doven.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Later in 't Westen is de persoon meer naar voren gekomen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De schuldvraag.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De genade.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Dit zedelijke is wel goed.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Maar het kan te klein worden,</seg> <seg n="35.5.2">te menselijk,</seg> <seg n="35.5.3">persoonlijk.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De mensen kunnen zich niet bekeren,</seg> <seg n="35.6.2">omdat ze te veel op hun eigen bewustzijn worden teruggedreven.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Aus dem Leben eines Unbekehrten.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Inzoverre moet de schuldvraag minder gemaakt.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Luthers gewetensangst = plaatsbekledend.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">De catechismus:</seg> <seg n="35.10.2"><hi rend="italic">ellende</hi> uit de wet Gods.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Dat is:</seg> <seg n="35.11.2">onbekwaam tot alle goed,</seg> <seg n="35.11.3">geneigd tot alle kwaad.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Dat is niet restloos een bewustzijnsdatum.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Daarin had de liberale prediking gelijk.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">De piëtisten,</seg> <seg n="35.14.2">die het bewust wilden maken,</seg> <seg n="35.14.3">hadden ongelijk.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Het is iets veel ergers.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">Dit is de werkelijkheid,</seg> <seg n="35.16.2">waar we mee rekenen moeten.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Wij kunnen aan de schepping niet aanknopen.</seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">Het Evangelie is werkelijkheid.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="21" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Blijkens een aantekening op het manuscript hield N. een lezing over <hi rend="italic">Evangelie en zielszorg</hi> in 1930 te Hardenbroek. Bedoeld zal zijn kasteel Hardenbroek bij Driebergen, van 1917-1932 het centrum van de NCSV. Nadere gegevens ontbreken: Het orgaan van de NCSV., <hi rend="italic">Eltheto,</hi> verschaft deze niet en het archief van de NCSV. (in het Rijksarchief te Utrecht) is nog niet geïnventariseerd. Mogelijk hield N. zijn lezing op een door de NCSV. georganiseerde zgn. praktische theologenconferentie of conferentie voor persoonlijk geestelijk leven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. art. 1 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. James, <hi rend="italic">Pragmatism. A new name </hi><choice><sic>flor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">for</hi></corr></choice><hi rend="italic"> some old ways of thinking. Popular lectures on philosophy.</hi> <choice><sic>Ncw impression</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">New impression</corr></choice>, Londen enz. 1913, p. 109: "The truth of 'God' has to run the gauntlet of all our other truths. It is on trial by them and they on trial by it. Our <hi rend="italic">final</hi> opinion about God can be <choice><sic>settied</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">settled</corr></choice> only <choice><sic>after alt the truths</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">after all the truths</corr></choice> have straightened themselves out together. Let us hope that they shall find a <hi rend="italic">modus vivendi!"</hi> Zie over James p. 154, noot 161.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. ook Jes. 6<choice><sic>6 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">6 : 1</corr></choice>; Matth. 5 : 35; Hand. 7 : 49.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Th. Carlyle (1795-1881), Schots geschiedschrijver, sterk puriteins georiënteerd, zag in de daad, in de praktijk van het leven de zin van het menselijk bestaan. Deze gedachtengang komt reeds in zijn eerste werk <hi rend="italic">Sartor resartus</hi> (1833-1834) naar voren. Zie ook VW., dl. 1, p.223 en 229, noot 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. voor de opvattingen van A. B. Ritschl (1822-1889) diens <hi rend="italic">Unterricht in der christlichen Religion</hi> (1875; vele malen herdrukt). Zie over Ritschl ook VW., dl. 1, p. 75, noot 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Gnostieken en Marcionieten kennen beide een scherpe tegenstelling tussen de Schepper-God en de Verlosser.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n8" type="end" place="end" n="8"><p>In 1926 moest de fameuze Amerikaanse bokser Jack Dempsey (eigenlijk: William Harrison), die in 1919 wereldkampioen in het zwaargewicht werd, deze titel afstaan aan Gene Tunney.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. de ode <hi rend="italic">Intimations of immortality </hi><choice><sic>flrom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">from</hi></corr></choice><hi rend="italic"> recollections of early childhood,</hi> opgenomen <hi rend="italic">in The poetical works </hi><choice><sic>oflWilliam</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of William</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Wordsworth,</hi> E. de Selincourt en H. Darbishire eds., dl. 4, Oxford 1947, p. 279-285. Zie over Wordsworth VW., dl. 2, p. 83, noot 7,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Jes. <choice><sic>53 : 1 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-5">53 : 11</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. <hi rend="italic">Stille Stunden. Aphorismen aus Richard Rothes handschriftlichem Nachlass,</hi> Bremen 1888<hi rend="superscript">2</hi>, p. 224: "Strafpredigen ist das allerwohlfeilste." Zie over Rothe p. 153, noot 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. voor de herkomst van deze uitdrukking Tertullianus, <hi rend="italic">Apologeticum,</hi> hoofdstuk 17.</p><p><pb n="22" ed="VW"/><hi rend="italic">CChrSL. 1,</hi> 117: "O testimonium animae naturaliter Christianae!" De gedachte komt passim voor in <hi rend="italic">De testimonio animae. CChrSL. 1,</hi> 175-183.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. <choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> VII, <hi rend="italic">10. MPL.</hi> 32, 742; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 157 v.; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 27, 103 v. En vgl. <choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> VII, 18. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 745; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 163; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 27, 108. In <choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> VII, 18 komt de zinsnede voor: "non... tenebam deum <choice><sic>meum lesum humilis humilem nee cuius</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">meum Iesum humilis humilem nec cuius</corr></choice> rei magistra esset eius infirmitas noveram."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n14" type="end" place="end" n="14"><p>In het manuscript staat na deze zin ook nog een variant: "Het is nieuwe hemel en aarde. Wanneer de pot van het geschapene verkeerd is, dan heeft het Evangelie nog niets van z'n capaciteit verloren. Dat is het nieuwe aspect van de prediking van onze tijd."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n15" type="end" place="end" n="15"><p>"Het is niet gelukt de term 'esprit malin' bij Descartes terug te vinden. In de Franse uitgave van de <hi rend="italic">Meditationes</hi> spreekt Descartes aan het slot van de eerste meditatie over un mauvais genie' (A. <hi rend="italic">-T.,</hi> <choice><sic>di. 9</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 9</corr></choice>, p. 17), waarmee de bedoelde 'bedriegergod'wordt aangeduid en wat een vertaling is van het 'genium malignum' uit de Latijnse tekst." Aldus VW., <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>, p. 272, noot ij. <hi rend="italic">Vgl. Historische. Wörterbuch der Philosophie,</hi> Joachim Ritter <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice>, <choice><sic>di. 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 3</corr></choice>, Darmstadt 1974, p. 309 v. (sub voce <hi rend="italic">Genius malignus),</hi> waar wordt opgemerkt dat in het werk van kardinaal De Bérulle (1575-1629), die Descartes tot de publikatie van <hi rend="italic">de Meditationes</hi> aanmoedigde, de term 'malin esprit' voorkomt.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. Rainer Maria Rilke, <hi rend="italic">Das Stunden-Buch, enthaltend die drei Bücher Vom mönchischen Leben / Von der Pilgerschaft / Von derarmuth und vom Tode,</hi> Leipzig 19136 boek 1, p.23: "Du bist der Bauer mit dem Barte / von Ewigkeit zu Ewigkeit. " Een exemplaar van deze editie behoorde tot Noordmans' bibliotheek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. de <hi rend="italic">Betrachtungen einerschönen Seele,</hi> in Goethe's roman <hi rend="italic">Wilhelm Meisters Lehrjahre</hi> (1795-1796).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vermoedelijk doelt Noordmans op een lezing van De Vrijer tijdens de conferentie. Waarschijnlijk gaat het over M. J. A. de Vrijer (1881-1969), toenmalig hervormd predikant te Amsterdam, van 1935-1947 hoogleraar vanwege de N.H. Kerk te Utrecht; zie verder VW., dl. 5, p. 225, noot 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 3, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n20" type="end" place="end" n="20"><p><hi rend="italic">Karakter, karakterschaarste, karaktervorming</hi> is de titel van de inaugurele oratie van Nicolaas Beets, gehouden te Utrecht op 16 maart 1875 bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in de kerkgeschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. <hi rend="italic">Willem de Clercq naar zijn dagboek</hi> door A. Pierson met medewerking van De Clercqs jongste kleindochter, dl. 1, Haarlem 1889<hi rend="superscript">3</hi> p. 113. Zie over De Clercq VW., dl. 1, p. 88-101.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Aldus Ef. 5 : 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Erich Maria Remarque, pseudoniem van Erich Paul Remark (1898-1970), Duits-Amerikaans schrijver, werd wereldberoemd met zijn eerste roman <hi rend="italic">Im Westen nichts Neues</hi> (1929; in 1930 en in 1980 verfilmd), waarin hij de zin- en uitzichtloosheid van het oorlogsbedrijf weergeeft via de ogen van een soldaat. Bij de filmpremière in het najaar van 1930 kwam het tot grote ongeregeldheden, aangesticht door Goebbels, die zich namens het opkomend nationaal-socialisme tegen de anti-militaristische tendens van het boek uitsprak.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n24" type="end" place="end" n="24"><p>De Tiendaagse Veldtocht is een militaire operatie van 2-12 augustus 1831 door het Noordnederlandse leger tegen het leger der opstandige Belgen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie over de Britse schrijver en historicus Ch. Kingsley (1819-1875) VW, dl. 1, p. 51, noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Zie over de Engelse theoloog en sociaal-theoreticus F. D. Maurice (1805-1872) VW, dl. 1, p.148, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Aldus Joh. 11 : 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.evangelie-en-zielszorg.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Het volgende, aforistische gedeelte wekt in het manuscript de indruk snel opgeschreven te zijn. Waarschijnlijk is het bedoeld als puntsgewijze 'geheugensteun' bij de afsluiting van de lezing.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="2" xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking" decls="#bibl-noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking">
<pb n="23" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De katholieke bestanddelen in de prediking<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Met het woord katholiek is hier niet een kerkelijke denominatie bedoeld,</seg> <seg n="2.1.2">maar het wil dezelfde dienst bewijzen als het woord algemeen in de Twaalf artikelen,</seg> <seg n="2.1.3">waar het bij de kerk staat,</seg> <seg n="2.1.4">die wij geloven.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zoals er een heilige,</seg> <seg n="2.2.2">algemene christelijke kerk is,</seg> <seg n="2.2.3">zo is er ook een heilige,</seg> <seg n="2.2.4">algemene christelijke prediking.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">En zoals die algemene kerk,</seg> <seg n="2.3.2">de Una Sancta,</seg> <seg n="2.3.3">naar haar wezen gisteren en heden en tot in eeuwigheid dezelfde is,</seg> <seg n="2.3.4">omdat Christus,</seg> <seg n="2.3.5">die aan de rechterhand Gods zit,</seg> <seg n="2.3.6">haar Hoofd is,</seg> <seg n="2.3.7">zo heeft ook de prediking een onbewegelijke zijde.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zij vertolkt de verborgen raad en wil van God omtrent onze zaligheid;</seg> <seg n="2.4.2">die voor de Zoon uit door de profeten in de Oude wereld is uitgedragen;</seg> <seg n="2.4.3">die in Christus volkomen is geopenbaard en door de apostelen,</seg> <seg n="2.4.4">onder de voorlichting des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="2.4.5">is verklaard.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Hoe God van eeuwigheid de verlossing van de wereld en de rechtvaardiging van zondaren heeft voorgedacht,</seg> <seg n="2.5.2">dat kan door wijsgerige bezinning niet worden gevonden.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">De openbaring in de Heilige Schrift is niet te vervangen door eigen vinding,</seg> <seg n="2.6.2">ook niet door vinding van de kerk in haar geheel.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De prediking is in haar wezen algemeen,</seg> <seg n="3.1.2">katholiek.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zij is dezelfde onder de Oude en de Nieuwe Bedeling,</seg> <seg n="3.2.2">ook al moge het voor en na Christus een geweldige insnijding in de volheid des tijds verraden.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij merken dat uit de weerklank die zij gevonden heeft in de Psalmen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Er zijn geen andere liederen die voor iedere tijd,</seg> <seg n="3.4.2">ook de onze,</seg> <seg n="3.4.3">een zo grote actualiteit bezitten.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zij zijn klank-geworden historie.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Zij deden het toen zij ontstonden;</seg> <seg n="3.6.2">zij zingen de bas in de evangeliën;</seg> <seg n="3.6.3">zij vergezellen Paulus op zijn reizen;</seg> <seg n="3.6.4">zij liggen gespikkeld door de geschriften van Augustinus;</seg> <seg n="3.6.5">zij brachten staal in het geloofsleven der gereformeerden bij de Reformatie;</seg> <seg n="3.6.6">en zij zijn ook heden als nieuw.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">De Psalmen kunnen alleen zo bij zijn omdat zij zingen van een onbewegelijk Koninkrijk uit en een weerslag geven op de katholieke prediking der kerk.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Een prediking die ongeschikt is om zich met de Psalmen te paren hoort in de kerk niet thuis.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Deze liederen weten van een gemaakt bestek,</seg> <seg n="3.9.2">waarnaar het vast gebouw van Gods gunstbewijzen in eeuwigheid zal rijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De apostelschaar,</seg> <seg n="3.10.2">de profeten,</seg> <seg n="3.10.3">martelaars uit het Te Deum,</seg> <seg n="3.10.4">konden ze allen zingen op aarde,</seg> <seg n="3.10.5">zoals zij God samen loven in de heerlijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De prediking die daarbij past moet derhalve de karaktertrekken der algemeenheid vertonen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar deze algemeenheid is niet vaag,</seg> <seg n="4.2.2">niet onbepaald,</seg> <seg n="4.2.3">in zekere zin niet universeel.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De gereformeerde kerk heeft op de vraag of de genade universeel is,</seg> <seg n="4.3.2">ontkennend geantwoord.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij zei dat deze <pb n="24" ed="VW"/>particulier was.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De katholiciteit der prediking gaat niet uit in het onbestemde;</seg> <seg n="4.5.2">zij heeft een bepaald adres.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het algemene is hier tegelijk het meest strikt-persoonlijke.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De prediking is in laatste instantie op de uitverkorenen gericht.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De Zone Gods vergadert zich uit het ganse menselijke geslacht door zijn Woord en Geest een gemeente,</seg> <seg n="4.8.2">tot het eeuwige leven uitverkoren.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Niet alleen in algemene zin,</seg> <seg n="4.9.2">maar ook in persoonlijke zin moet er gesproken worden van een vast bestek.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Daarin reiken psalm 89 en gezang 3 elkaar de hand,</seg> <seg n="4.10.2">zoals ze ook op dezelfde wijs gezongen worden.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat iemand tot het geloof komt is geen toevalligheid.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het komt omdat hij behoort tot het katholieke geheel,</seg> <seg n="5.2.2">dat in hemel en op aarde de kerk der uitverkorenen uitmaakt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het vast bestek van het vast gebouw Gods is geen ledige ruimte;</seg> <seg n="5.3.2">geen stelsel van abstracte ideeën.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De algemeenheid van de logische universalia,</seg> <seg n="5.4.2">de algemene begrippen,</seg> <seg n="5.4.3">is er vreemd aan.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Deze katholiciteit is niet abstract,</seg> <seg n="5.5.2">maar concreet.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In Gods vast bestek zijn de individuen mede begrepen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het gaat in de kerk om de mensen,</seg> <seg n="5.7.2">ook wanneer het om God gaat.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dat het er om Gods eer te doen is houdt juist in,</seg> <seg n="5.8.2">dat de zondaar er een plaats mag hebben,</seg> <seg n="5.8.3">als God hem doet naderen.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">God en de zondaar komen in de kerk en in de prediking bij elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat is het grote onderscheid tussen de platonische en de christelijke katholiciteit;</seg> <seg n="6.1.2">de platonische en de christelijke liefde,</seg> <seg n="6.1.3">tussen eros en agapè.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De platonische idee,</seg> <seg n="6.2.2">zoals heel dikwijls het wijsgerige algemene begrip ook,</seg> <seg n="6.2.3">staat met haar rug naar het individu:</seg> <seg n="6.2.4">zij is hoogmoedig en keert aan het concrete en zondige de trotse nek toe.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hoogstens is de idee,</seg> <seg n="6.3.2">zoals in het neoplatonisme,</seg> <seg n="6.3.3">als geest en ziel gematigd,</seg> <seg n="6.3.4">onverschillig,</seg> <seg n="6.3.5">hooghartig royaal voor de concrete en individuele wereld.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Volgens Plotinus laat de wereldziel achter haar rug enkele schone vormen in de stof vallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar zij weet er zelf niet van en de vorm neemt slechts een heel flauwe herinnering mee van haar afkomst.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Heel anders de kerkelijke katholiciteit.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Daar staat God met het aangezicht naar de zondaar gericht.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat is het Evangelie.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij kennen God slechts in Christus.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">In Hem zien wij Gods aangezicht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En bij Christus hoort de zondaar.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Achter Gods rug is niemand een zondaar.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De Farizeeër in de gelijkenis was te ver in de tempel op gelopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hij was God voorbij en stond met de rug naar Hem toe.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De tollenaar staat van verre voor God en alleen dan,</seg> <seg n="7.10.2">voor Gods aangezicht,</seg> <seg n="7.10.3">is schuldbelijdenis mogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De grote ergernis van platonisten in Augustinus' tijd was,</seg> <seg n="8.1.2">dat de kerk zoveel drukte maakte van de zondaren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men kon het niet hebben dat de schoonheid van het geheel daardoor gestoord werd.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zo'n Lazarus voor de poort,</seg> <seg n="8.3.2">zo'n tollenaar op de drempel van de tempel!</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En daarvoor de ene,</seg> <seg n="8.4.2">de Zoon van God van boven laten komen;</seg> <seg n="8.4.3">daarvoor in de bekering de schoonheid der ziel in verwarring laten brengen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het platonisme laat een cent uit het hemelvenster werpen en ziet verder naar de bedelaar niet om.</seg></s></p>
<p><pb n="25" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat is het verschil tussen christelijke en platonische katholiciteit.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar daaruit blijkt dan ook duidelijk,</seg> <seg n="9.2.2">waarom de kerk in haar gereformeerde belijdenis er op staat dat de genade particulier zal heten.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De prediking moet gericht zijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zij wandelt niet tussen de mensen door;</seg> <seg n="9.4.2">zij gaat niet over hen heen,</seg> <seg n="9.4.3">nog minder van hen af.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">- Maar dat niet alleen,</seg> <seg n="9.5.2">want dat kan ook een platonicus.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De bepaaldheid gaat verder.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het wil zeggen dat degene wien de prediking werkelijk aangaat zelf in de algemeenheid der prediking betrokken is.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Het is geen vreemde idee die tot hem thuis gebracht wordt.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Hij staat in het Testament,</seg> <seg n="9.9.2">dat aan hem betekend wordt.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De prediking geldt ten slotte in de volle zin de uitverkorenen alleen.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De algemeenheid der prediking houdt de individuele applicatie in zich besloten.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Er zijn mensen gemoeid met de preek.</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">En weer niet in 't algemeen,</seg> <seg n="9.13.2">maar allerbijzonderst,</seg> <seg n="9.13.3">hun bestaan,</seg> <seg n="9.13.4">hun zaligheid staat op het spel.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">En in het vaste bestek van het godsgebouw der kerk,</seg> <seg n="9.14.2">waarin de prediking haar functie uitoefent worden zij door de Heilige Geest gerechtvaardigd en verheerlijkt.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">De algemeenheid der prediking is dus niet hypothetisch maar categorisch.</seg></s> <s n="9.16"><seg n="9.16.1">De prediking is dynamisch.</seg></s> <s n="9.17"><seg n="9.17.1">Zij is ingeschakeld in het werk Gods,</seg> <seg n="9.17.2">dat bezig is de uitverkorenen te vergaderen.</seg></s> <s n="9.18"><seg n="9.18.1">Preken is zoeken om het honderdste schaap,</seg> <seg n="9.18.2">dat bij God bekend is.</seg></s> <s n="9.19"><seg n="9.19.1">Dat de prediking dit beslissend karakter draagt,</seg> <seg n="9.19.2">zien wij duidelijk in de Handelingen der Apostelen.</seg></s> <s n="9.20"><seg n="9.20.1">Degenen die geloven en gedoopt worden ontvangen de Heilige Geest.</seg></s> <s n="9.21"><seg n="9.21.1">Zij worden,</seg> <seg n="9.21.2">zegt Paulus in Romeinen 8,</seg> <seg n="9.21.3">te voren gekend,</seg> <seg n="9.21.4">dan geroepen,</seg> <seg n="9.21.5">daarna gerechtvaardigd,</seg> <seg n="9.21.6">en eindelijk verheerlijkt.</seg></s> <s n="9.22"><seg n="9.22.1">Als zij de Heilige Geest niet ontvangen heeft de prediking geen zin.</seg></s> <s n="9.23"><seg n="9.23.1">Er ontbreekt iets in.</seg></s> <s n="9.24"><seg n="9.24.1">Zij is niet compleet,</seg> <seg n="9.24.2">zoals die van Apollos het niet was te Efeze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In verband daarmee is er in de brieven van Paulus een verzekerdheid,</seg> <seg n="10.1.2">die wij later in de kerk in die mate zelden kunnen aanwijzen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De prediking heeft altijd de neiging algemeen te worden,</seg> <seg n="10.2.2">hoogstens hypothetisch-individueel.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij gaat dan uit tot de honderd schapen tegelijk met de gedachte dat het éne,</seg> <seg n="10.3.2">het honderdste er wel bij zal wezen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar zo staat het in de gelijkenis niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De herder in de gelijkenis verlaat de 99 en gaat het ene zoeken.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Dat is oneindig veel krachtiger,</seg> <seg n="10.6.2">liefderijker,</seg> <seg n="10.6.3">zorgzamer,</seg> <seg n="10.6.4">herderlijker dan het andere.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Dat ene is het uitverkorene,</seg> <seg n="10.7.2">uit honderd.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Zo ook de verloren penning,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="10.8.2">die geen waarde heeft,</seg> <seg n="10.8.3">maar waarde krijgt,</seg> <seg n="10.8.4">de waarde van een talent,</seg> <seg n="10.8.5">tien talenten,</seg> <seg n="10.8.6">10.000 talenten uit de gelijkenis van de twee schuldenaars.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zo ook de verloren zoon,</seg> <seg n="10.9.2">die zijn broer helemaal in de schaduw stelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Hij is één van de twee,</seg> <seg n="10.10.2">maar als verloren zoon wordt hij de enige zoon,</seg> <seg n="10.10.3">de zoon der liefde des vaders,</seg> <seg n="10.10.4">zoals Christus in het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat is het belang dat onze vaders hadden bij het particuliere van de genade en bij de uitverkiezing.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Daardoor krijgt de prediking reliëf en komt uit het platte vlak uit.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De preek krijgt het affect dat zij hebben moet en dat zij op geen andere wijze kan krijgen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De Heilige Geest houdt in de prediking <pb n="26" ed="VW"/>geen algemene beschouwingen,</seg> <seg n="11.4.2">maar Hij doet zaken.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Zaken,</seg> <seg n="11.5.2">zoals God die verstaat,</seg> <seg n="11.5.3">die alzo lief de wereld heeft gehad,</seg> <seg n="11.5.4">dat Hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het besef daarvan geeft aan de prediking haar katholieke vorm.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De gerichtheid van de verborgen raad en wil op het uitverkorene,</seg> <seg n="11.7.2">het verlorene.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het doet er niet toe in welke tijd de preek gehouden wordt;</seg> <seg n="11.8.2">zij moet deze vorm hebben.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Het is de katholieke,</seg> <seg n="11.9.2">de algemene vorm.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">En dan niet vorm in de moderne zin van het woord,</seg> <seg n="11.10.2">die de vorm bijkomstig stelt tegenover het wezen;</seg> <seg n="11.10.3">maar in de antieke zin van causa formalis,</seg> <seg n="11.10.4">waarmee de zaak zelf gegeven is;</seg> <seg n="11.10.5">het 'to be or not to be' van een ding.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Daarvan heeft De Genestet nog wel geweten:</seg> <seg n="11.11.2">De dogmatiek zei Jan,</seg> <seg n="11.11.3">die geef ik je present,</seg> <seg n="11.11.4">maar wat hij meer gaf bleef tot heden onbekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Wie dit dogma van de preek cadeau geeft,</seg> <seg n="11.12.2">kan geen preek meer geven.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Men merkt het altijd als men zelf of een ander in dat opzicht niet in de vorm is.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Als men de katholiciteit van de kansel verlaten heeft.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het zou een lange zondencatalogus zijn als wij haar moesten opmaken.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Maar deze fouten vallen toch in twee groepen uiteen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Men kan in de prediking gaan idealiseren èn humaniseren.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">In beide gevallen is men buiten de katholieke vorm.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wij kennen allen het speculatieve gevaar,</seg> <seg n="12.7.2">wanneer de Logos als principe van de prediking genomen wordt,</seg> <seg n="12.7.3">zonder rekening te houden met het <hi rend="italic">sarx ekeneto</hi>.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Paulus zei daarom dat hij niets onder de Korinthiërs wilde weten dan Jezus Christus en Die gekruist.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Wanneer wij zouden moeten zeggen waaraan dit gebrek zich verraadt,</seg> <seg n="12.9.2">dan zou ik willen zeggen:</seg> <seg n="12.9.3">Aan het gebrek aan volheid.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Er is een schrielheid,</seg> <seg n="12.10.2">een gebrek aan stof in een prediking die de vleeswording negeert.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Men moet zoeken,</seg> <seg n="12.11.2">bij elkaar zoeken,</seg> <seg n="12.11.3">hier vandaan,</seg> <seg n="12.11.4">daar vandaan,</seg> <seg n="12.11.5">overal vandaan om de preek gevuld te krijgen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">En naarmate de preek zich herhaalt,</seg> <seg n="12.12.2">wordt dit gebrek te nijpender.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Dat is een ervaring die niemand vreemd zal zijn,</seg> <seg n="12.13.2">omdat allen gezondigd hebben.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Allerlei surrogaat moet dan dienst doen.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">Vulsel,</seg> <seg n="12.15.2">waarvan ik hier de aard en kwaliteit niet zal nagaan,</seg> <seg n="12.15.3">omdat het pijnlijk is dat te doen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zodra wij echter de preek in de dienst stellen van het <hi rend="italic">sarx ekeneto,</hi></seg> <seg n="13.1.2">dan vermeerdert de stof onder onze handen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij hebben geen handen genoeg om de stof te verwerken.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Want in de <hi rend="italic">sarx</hi> ontmoeten wij dan de volheid der godheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het duidelijkst is dat uit de aard der zaak op de christelijke feestdagen,</seg> <seg n="14.1.2">wanneer de centrale heilsfeiten gevierd worden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zelf heb ik deze ervaring gemaakt in de eerste tijd van mijn ambtsbediening toen ik mij bewoog op de grenzen van de ergernis aan de concreetheid van het Evangelie.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De ergernis aan de <hi rend="italic">sarx</hi>,</seg> <seg n="14.3.2">het kind (Kerstfeest),</seg> <seg n="14.3.3">het bloed (Goede Vrijdag),</seg> <seg n="14.3.4">het lichaam (Pasen),</seg> <seg n="14.3.5">de taal (Pinksteren).</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De aanvaarding van deze katholieke bestanddelen in de prediking ben ik mij bewust gebleven als een wending uit het ledige naar de stof,</seg> <seg n="14.4.2">de stof nu niet in materiële zin bedoeld,</seg> <seg n="14.4.3">maar als preekstof.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Waar deze ergernis is daar raakt die stof voor de prediking<pb n="27" ed="VW"/> zoek.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En men moet op zoek gaan naar minderwaardige surrogaten,</seg> <seg n="14.6.2">waarvan men zichzelf inwendig de minderwaardigheid bewust is.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">- Wanneer echter de Geest het kindeke,</seg> <seg n="14.7.2">het bloed,</seg> <seg n="14.7.3">het lichaam,</seg> <seg n="14.7.4">de taal niet alleen mag aanraken,</seg> <seg n="14.7.5">maar in zich mag opnemen,</seg> <seg n="14.7.6">dan kan ieder in zijn eigen taal de grote werken Gods horen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Dan vermenigvuldigen zich de toepassingen en de aanraking tussen God en de zondaar kan plaats hebben.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Wij kunnen de bijbel openslaan en daaruit preken en wij kunnen het weer doen en altijd weer.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">In Christus woont al de volheid der godheid lichamelijk.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Men tast daar niet in de schaduwen en de schimmen,</seg> <seg n="14.11.2">maar in de werkelijkheid,</seg> <seg n="14.11.3">al heet die werkelijkheid dan ook zonde en vloek,</seg> <seg n="14.11.4">zoals in het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Sommige boeken hebben in dit opzicht iets van de bijbel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men kan ze altijd weer lezen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zij hebben dat volle,</seg> <seg n="15.3.2">dat concrete,</seg> <seg n="15.3.3">dat door de Geest gedrevene.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zij krijgen altijd iets van het eenvoudige en concrete van de Schrift.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ik ben mij bewust dat het hier een verborgenheid geldt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer wij op Kerstmis spreken over het kindeke,</seg> <seg n="16.2.2">op Goede Vrijdag over het bloed,</seg> <seg n="16.2.3">op Pasen over het lichaam,</seg> <seg n="16.2.4">op Pinksteren over tongen en talen,</seg> <seg n="16.2.5">dan drukken wij het Evangelie niet op de natuur terug.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het Evangelie wordt door de Heilige Geest gepredikt.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Wij drukken het Nieuwe Testament ook niet op het Oude terug.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De Brief aan de Hebreeën maakt onderscheid tussen het offerbloed in de tempel,</seg> <seg n="16.5.2">en dat van Christus,</seg> <seg n="16.5.3">waardoor éénmaal wordt verzoend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En de talen van Pinksteren zijn wat anders dan die van Genesis 11.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar in de verborgenheid blijft het kindeke en het bloed en het lichaam en de taal.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Zij verdwijnen niet.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Het Woord is vlees geworden.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wij mogen er niet wat anders van maken.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Ook niet wat mooiers.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Zo is het ook in de gelijkenissen van Jezus.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Jezus spreekt daar over verborgenheden in het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">In de gelijkenis van de verloren penning blijft de penning een penning.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een cent waarvoor men twee mussen kan kopen,</seg> <seg n="17.4.2">maar meer ook niet.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het is geen stukje van een trouwring,</seg> <seg n="17.5.2">die daaraan zijn waarde ontleent.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dat is idealiseren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Laat de cent cent blijven.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Maar laat haar verloren gaan.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Dan krijgt ze waarde,</seg> <seg n="17.9.2">al meer en al meer.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Dat is de verborgenheid van Gods liefde.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">De waarde ontstaat niet door idealiseren,</seg> <seg n="17.11.2">maar door de barmhartigheid Gods.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">God is de Schepper van het schaap,</seg> <seg n="17.12.2">van de penning,</seg> <seg n="17.12.3">van de zoon in de gelijkenis.</seg></s> <s n="17.13"><seg n="17.13.1">Maar de verborgenheid ligt hierin dat Hij de Herschepper is van het verlorene.</seg></s> <s n="17.14"><seg n="17.14.1">Het is er weer maar anders:</seg> <seg n="17.14.2">verheerlijkt.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Tot deze stof keren wij in als wij de bijbel laten wat hij is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Als wij de dingen die daarin voorkomen laten noemen met de namen die ze daar dragen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het kindeke blijft een kindeke,</seg> <seg n="18.3.2">maar is de Zoon Gods.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het bloed blijft bloed,</seg> <seg n="18.4.2">maar reinigt van de zonden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het graf is ledig en het lichaam stond op,</seg> <seg n="18.5.2">maar Christus wordt gerechtvaardigd in de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Deze katholieke bestanddelen moet de prediking hebben en houden.</seg></s></p>
<p><pb n="28" ed="VW"/><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Anders gaat haar vorm die zij van den beginne af gehad heeft,</seg> <seg n="20.1.2">verloren.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Op het brengen van een ander Evangelie staat het:</seg> <seg n="20.2.2">Anathema sit.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Er is geen macht ter wereld die dat anathema er af kan lichten.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wij hebben dus twee dingen besproken.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Ik zou ze als vorm en materie willen onderscheiden.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wij hebben eerst gezien dat het Woord in de kerk iets heel anders is dan een idee.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wij stelden de christelijke katholiciteit tegenover de platonische.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het universalisme van het christendom,</seg> <seg n="21.5.2">het <choice><sic>algeinene</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">algemene</corr></choice> dat de kerk kenmerkt,</seg> <seg n="21.5.3">was niet onbepaald,</seg> <seg n="21.5.4">maar had een <choice><sic>vast bestek. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vast bestek,</corr></choice></seg><choice><sic>vast bestek. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="21.5.5"><choice><sic>vast bestek. zodat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zodat</corr></choice> de concrete werkelijkheid er in betrokken was.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De kerk is geen theater,</seg> <seg n="21.6.2">waarop in de vorm van een kijkspel ideeën worden opgevoerd of exempels worden voorgesteld;</seg> <seg n="21.6.3">de kerk is ons leven zelf,</seg> <seg n="21.6.4">waarin wij samen met God betrokken zijn,</seg> <seg n="21.6.5">en waarin wij zo direct tegenover God worden gesteld als nergens elders.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">In de kerk gaat het er om of God aan zijn eer zal komen en of de mens zalig zal worden.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het gaat om behouden te worden of verloren te gaan.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Om te zijn of niet te zijn.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">De betrekking tussen God en mens krijgt er de meest bepaalde,</seg> <seg n="21.10.2">de duidelijkst benoemde vorm.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Het is een gepassioneerde verhouding,</seg> <seg n="21.11.2">waarin iedere staat des levens en elke stadie van de weg zijn eigen naam heeft.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Verkiezing,</seg> <seg n="21.12.2">roeping,</seg> <seg n="21.12.3">rechtvaardiging,</seg> <seg n="21.12.4">heiliging,</seg> <seg n="21.12.5">verheerlijking,</seg> <seg n="21.12.6">dat zijn woorden waar alle bleke algemeenheid of lege abstractie uit verdwenen is.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Er laait een paarse gloed in deze woorden,</seg> <seg n="21.13.2">die de felle verhouding tussen God en de mens verraadt.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Verkiezing dat is:</seg> <seg n="21.14.2">het éne schaap uit de honderd;</seg> <seg n="21.14.3">roeping de stem van de Herder in de woestenij;</seg> <seg n="21.14.4">rechtvaardiging betekent verdediging tegen leeuw en beer;</seg> <seg n="21.14.5">heiliging wil zeggen dat Hij het op zijn schouder neemt;</seg> <seg n="21.14.6">en verheerlijking dat Hij het terugbrengt in de kooi.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Wie zich ergert aan een van deze woorden,</seg> <seg n="21.15.2">die ergert zich aan de kerk,</seg> <seg n="21.15.3">aan het Evangelie,</seg> <seg n="21.15.4">aan Christus,</seg> <seg n="21.15.5">aan de liefde Gods des Vaders.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Anathema sit,</seg> <seg n="21.16.2">zegt de bijbel.</seg></s> <s n="21.17"><seg n="21.17.1">Het ware hem beter dat een molensteen om zijn hals gehangen ware en hij ware verzonken in het diepst der zee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit is de katholieke vorm der prediking,</seg> <seg n="22.1.2">die ons hele bestaan,</seg> <seg n="22.1.3">ons wel of wee in zich opneemt.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Eens christen reize naar de eeuwigheid,</seg> <seg n="22.2.2">waarop het persoonlijke het algemene zozeer overtreft,</seg> <seg n="22.2.3">dat naar Bunyans voorstelling christen alleen aan enkele zuchten voor of achter hem hoort dat hij niet alleen op de weg is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Of als bij Elia God het hem zeggen moet dat hij niet alleen is overgebleven,</seg> <seg n="22.3.2">maar dat er nog 7000 anderen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Naast deze vorm noemde ik de materie.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zij ligt vast in het <hi rend="italic">sarx ekeneto</hi>.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Als de Logos,</seg> <seg n="23.3.2">het Woord,</seg> <seg n="23.3.3">geen idee is,</seg> <seg n="23.3.4">ook geen algemeen begrip,</seg> <seg n="23.3.5">geen abstractie,</seg> <seg n="23.3.6">geen kijkspel,</seg> <seg n="23.3.7">geen voorbeeld,</seg> <seg n="23.3.8">dan raakt Hij het onderste,</seg> <seg n="23.3.9">de benedenste delen der aarde.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Christus is nedergedaald ter helle.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Het Woord in de Schriften wordt het kindeke,</seg> <seg n="23.5.2">wordt het lichaam,</seg> <seg n="23.5.3">wordt de tong.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het Evangelie is geschiedenis;</seg> <seg n="23.6.2">hemelse dingen,</seg> <seg n="23.6.3">maar op aarde geschied.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n17" rend="superscript">17</ref><s n="23.7"><seg n="23.7.1">En <pb n="29" ed="VW"/>hier dreigt weer dezelfde ergernis als daarstraks.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Aan de gevulde kribbe,</seg> <seg n="23.8.2">aan het ledige graf,</seg> <seg n="23.8.3">aan de taal en de tong van visserslieden.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Deze ergernis is niet weg te nemen.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Zij moet er zijn als een oordeel der gedachten.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Wanneer dit niet blijft,</seg> <seg n="23.11.2">raakt het Evangelie ons niet.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Het komt niet tot benedenste delen.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Het daalt niet ter helle.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Want wij zijn uit het stof genomen.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">De stof is om zo te zeggen het substraat van ons zondaar-zijn.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">Wij zijn geen gevallen engelen maar gevallen mensen.</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">Daar ligt ook de grens van onze val.</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Een zondaar is geen duivel.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">In het Evangelie worden de duivelen uitgeworpen,</seg> <seg n="23.19.2">maar de zondaren aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Beide,</seg> <seg n="24.1.2">vorm en materie,</seg> <seg n="24.1.3">behoren tot de algemeen-christelijke prediking.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Men mist ze in het platonische denken en in de platonische liefde aller eeuwen.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat denken wil de persoonlijke betrokkenheid op God niet.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Het ziet wel het vaderland,</seg> <seg n="24.4.2">maar wil van de weg daarheen niet weten,</seg> <seg n="24.4.3">zegt Augustinus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">En de platonische liefde wendt zich af van het lelijke,</seg> <seg n="24.5.2">het slechte,</seg> <seg n="24.5.3">het arme,</seg> <seg n="24.5.4">het treurige,</seg> <seg n="24.5.5">in één woord:</seg> <seg n="24.5.6">het kruis.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Zij wil zich niets aantrekken van het huwelijk van de zonde met de stof.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Heel anders dan de bijbel die dadelijk na de zondeval de mens zegt:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="24.7.2">Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren;</seg> <seg n="24.7.3">die de man zegt dat hij in 't zweet zijns aanschijns zijn brood zal eten en de vrouw dat zij met smart kinderen zal baren.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Die de strijd tussen mensheid en slangekop in het stof der aarde laat plaats hebben.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Tot nog toe hebben wij weinig of niet gesproken over het kerkelijk dogma,</seg> <seg n="25.1.2">over triniteit en christologie.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Wij hebben ons eerst bij de beschouwing van de katholieke vorm der prediking georiënteerd aan de leer van de rechtvaardiging door het geloof,</seg> <seg n="25.2.2">de lijn der Reformatie,</seg> <seg n="25.2.3">die getrokken wordt onder de lezing van de Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Daarna,</seg> <seg n="25.3.2">bij het letten op de katholieke materie,</seg> <seg n="25.3.3">hebben wij de vleeswording,</seg> <seg n="25.3.4">het <hi rend="italic">sarx ekeneto,</hi></seg> <seg n="25.3.5">in het oog gehouden,</seg> <seg n="25.3.6">het palladium van de Oude kerk.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Beide vormen niet wat men in engere zin het dogma noemt.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Tegenover het kerkelijk dogma kunnen het sola fide en het <hi rend="italic">sarx ekeneto</hi> eerder de Schrift zelf genoemd worden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Het is Paulus en het is Johannes,</seg> <seg n="25.6.2">waarvan de eerste meer de vorm en de ander de materie des geloofs beschrijft.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Beide,</seg> <seg n="25.7.2">Oude kerk en Reformatie,</seg> <seg n="25.7.3">gebruiken dan ook hun dogmatiek ongeveer als richtlijnen voor Schriftlezing,</seg> <seg n="25.7.4">en de preek als geordende Schriftlezing.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij kunnen er echter toch niet van af om,</seg> <seg n="26.1.2">als er sprake is van de katholieke bestanddelen der prediking,</seg> <seg n="26.1.3">in dit verband naar de betekenis van het klassieke dogma te vragen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wanneer wij dan aan de oppervlakte blijven door bijvoorbeeld te zeggen dat het dogma te danken of</seg> <seg n="27.1.2">- zoals men soms doet</seg> <seg n="27.1.3">- te wijten is aan het Griekse denken,</seg> <seg n="27.1.4">maar als men het laat voor wat het is,</seg> <seg n="27.1.5">nl. resultaat van kerkelijk denken,</seg> <seg n="27.1.6">dan willen wij verder vragen naar het diepste motief van de beslissing van Nicea en van de strijd van Athanasius.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">En dan moet men,</seg> <pb n="30" ed="VW"/><seg n="27.2.2">op grond van het historisch getuigenis der kerk zelve,</seg> <seg n="27.2.3">zeggen dat het om de zaligheid ging.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Bij de katholieke vorm en de katholieke materie des geloofs en der prediking,</seg> <seg n="27.3.2">zoals Paulus en Johannes die hebben gegeven,</seg> <seg n="27.3.3">past alleen de leer van Athanasius en zou die van Arius een gruwelijke wanklank zijn geweest.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Voor zover het dogma richtsnoer der prediking wil zijn,</seg> <seg n="27.4.2">wil het zeggen dat wij in Christus met God zelf te doen hebben.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Daarvan hangt onze zaligheid af.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De directe betrokkenheid van God op de zondaar en van de zondaar op God,</seg> <seg n="27.6.2">die wij in de leer der rechtvaardiging als de katholieke vorm der prediking hebben opgemerkt,</seg> <seg n="27.6.3">vraagt van het kerkelijk dogma dat daarin de Middelaar geen schepsel zal zijn,</seg> <seg n="27.6.4">maar eist de godheid van Christus als belijdenis der kerk.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Wanneer het waar is,</seg> <seg n="27.7.2">wat Gunning meen ik gezegd heeft,</seg> <seg n="27.7.3">dat de gelijkenis van de verloren zoon de Middelaar vooronderstelt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n20" rend="superscript">20</ref></seg> <seg n="27.7.4">dan moet die Middelaar in zoverre transparant zijn,</seg> <seg n="27.7.5">dat Hij ook zelf God is en dus God niet in de weg kan staan.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Het is licht uit licht,</seg> <seg n="27.8.2"><hi rend="italic">homoousios</hi>,</seg> <seg n="27.8.3">zoals het Nicaenum zich uitdrukt.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Dat geldt ook als wij ons herinneren dat het vast bestek van Gods raad en wil de uitverkorenen betreft;</seg> <seg n="28.1.2">hen persoonlijk insluit,</seg> <seg n="28.1.3">hen met name roept,</seg> <seg n="28.1.4">hen tegen dood en duivel in rechtvaardigt en hen verheerlijkt door hen met zijn Geest te overstorten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zulk een door mystieke overmacht bewerkte en bezegelde verlossing,</seg> <seg n="28.2.2">die in Jakobs worsteling<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n21" rend="superscript">21</ref> is afgebeeld,</seg> <seg n="28.2.3">kan er niet zijn als het dogma der kerk niet terecht bestaat.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">En wat Paulus daarvan in zijn brieven heeft uitgelegd,</seg> <seg n="28.3.2">dat is in de evangeliën historie,</seg> <seg n="28.3.3">en in de gelijkenissen verborgenheid.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Zonder de godheid van Christus zijn de evangeliën onleesbaar en de gelijkenissen daarin onverstaanbaar.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het dogma van Nicea is uit het hart daarvan gesneden.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">In de strijd om Nicea gaat het er om of God en mens elkaar in Christus werkelijk ontmoeten,</seg> <seg n="29.1.2">ja dan neen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Griekse filosofie kan daarbij niet veel helpen,</seg> <seg n="29.2.2">want de Griek kent die ontmoeting in bijbelse zin niet.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Dat de zondaar met God in aanraking komt wil Plato niet.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ik heb de dialogen Van Plato de laatste jaren bijna allemaal gelezen en heb het er niet gevonden.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Wel komt de grote ziener soms aan de grenzen van zijn eigen denken,</seg> <seg n="29.5.2">waar tegenkanten zich openbaren,</seg> <seg n="29.5.3">die manen aan de bijbel.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Maar in het latere platonisme zijn deze flitsen niet verdiept,</seg> <seg n="29.6.2">maar uitgezuiverd,</seg> <seg n="29.6.3">tegenover de christelijke kerk.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Griekse filosofie heeft alleen heel formeel,</seg> <seg n="29.7.2">zoals ook de Griekse taal,</seg> <seg n="29.7.3">aan de ontwikkeling van het christelijk dogma kunnen meewerken.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Het dogma van Nicea past echter helemaal,</seg> <seg n="30.1.2">wat de strekking en het laatste belang betreft,</seg> <seg n="30.1.3">bij de bede van de moordenaar aan het kruis.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De ontmoeting met Jezus op die lugubere hoofdschedelplaats is een laatste kans om zalig te worden:</seg> <seg n="30.2.2">een ontmoeting met God.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De laatste discipel van Jezus die na Judas' verraad het twaalftal weer volmaakt weet niets van Jezus' onderwijs,</seg> <seg n="30.3.2">van zijn omgang als mens.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Die zijde blijft geheel afgesloten.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Hij <pb n="31" ed="VW"/>kent Jezus alleen naar zijn godheid.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">- En dit is het eindpunt van de evangelische geschiedenis,</seg> <seg n="30.6.2">waarheen al het andere tendeert.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Maar bij de geraakte die Hij de zonden vergeeft;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="30.7.2">of bij Zacheüs die Hij tot een zoon Abrahams proclameert is het tenslotte niet anders.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Hierbij past het christelijk dogma,</seg> <seg n="31.1.2">en dat is het interesse waarmee de kerk en de prediking er aan hangen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het <hi rend="italic">homoousios</hi> wil de zekerheid geven dat tollenaren en moordenaren als ze in Christus' koninkrijk worden opgenomen,</seg> <seg n="31.2.2">daarmee in het koninkrijk Gods een plaats hebben gekregen.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Dat gaat lijnrecht tegen het Griekse denken in.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De God die ter helle nederdaalt,</seg> <seg n="31.4.2">die zich mengt onder sjacheraars en gauwdieven,</seg> <seg n="31.4.3">die God kent alleen de bijbel.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Dezelfde verborgenheid die in de evangelische geschiedenis geopenbaard is,</seg> <seg n="32.1.2">schuilt ook achter de gelijkenissen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ik denk aan die van de arbeiders in de wijngaard,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="32.2.2">waar de laatkomers in bescherming worden genomen en aan die van de uitnodigingen tot de maaltijd,</seg> <seg n="32.2.3">waar tussen de heggen en op de wegen naar gasten wordt gezocht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Dit geheim wil het Nicaenum vastleggen voor de kerk der eeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daarom hebben de reformatoren het dogma ook vastgehouden.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Dat is geen traditionele houding alleen.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Van de reformatorische houding in de katholieke vorm der christelijke prediking,</seg> <seg n="33.3.2">de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="33.3.3">is het oudkerkelijk dogma het geraamte.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wanneer het in de prediking ernst is met het vast bestek,</seg> <seg n="33.4.2">waarin Gods raad op de uitverkorene betrokken is;</seg> <seg n="33.4.3">als wij een Evangelie hebben,</seg> <seg n="33.4.4">waarin de roeping niet universeel is voor honderd schapen tegelijk,</seg> <seg n="33.4.5">maar het een zoeken is naar het éne verlorene;</seg> <seg n="33.4.6">en als het gepassioneerde dat daarin ligt niet zal opgelost worden in platonische beschouwelijkheid,</seg> <seg n="33.4.7">dan moet er homoiousie bestaan tussen God en de Christus der Schriften.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Wanneer het enkel homoiousie,</seg> <seg n="33.5.2">analogie met Gods werken is,</seg> <seg n="33.5.3">dan verliest de christelijke prediking haar grond.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hetzelfde geldt ook van de materiële zijde waarvan ik sprak,</seg> <seg n="34.1.2">die uitkomt op Kerstmis,</seg> <seg n="34.1.3">Pasen,</seg> <seg n="34.1.4">Pinksteren:</seg> <seg n="34.1.5">de indaling,</seg> <seg n="34.1.6">de uitstorting.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ook hier bedoelt het dogma de bijbelse prediking te steunen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="31" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Het is onbekend waar, wanneer en bij welke gelegenheid N. een lezing over <hi rend="italic">De katholieke bestanddelen in de prediking</hi> heeft gehouden. Blijkens enkele losse aantekeningen aan het Slot van het manuscript reageerden in een discussie na de lezing Van Dorp, Krielen (?), Klein Wassink, Klein, Abbing, Hulsman en Linschoten. In de vermelding van gezang 3 uit de bundel Evangelische Gezangen (1806), op 1 november 1938 vervangen door de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk, zou een aanwijzing gevonden kunnen worden dat N. deze lezing vóór 1 november 1938 gehouden heeft.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. psalm 89 : 1 (oude berijming):</p><p>"'k Zal eeuwig zingen van Gods goedertierenheén, uw waarheid t'allen tijd vermelden door mijn reén. Ik weet hoe 't vast gebouw van uwe gunstbewijzen <pb n="32" ed="VW"/>naar uw gemaakt bestek, in eeuwigheid zal rijzen: zo min de hemel ooit uit zijnen stand zal wijken, zo min zal uwe trouw ooit wank'len of bezwijken."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. gezang 3 uit de bundel Evangelische Gezangen (1806); met kleine wijzigingen opgenomen als gezang 132 in de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938); met aanzienlijke wijzigingen opgenomen als gezang 399 in het Liedboek voor de Kerken (1973).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Deze passage is waarschijnlijk geen letterlijk citaat; hij geeft wel het denken van Plotinus goed weer. In Plotinus, <hi rend="italic">Enneaden</hi> IV, 3, 10 is de gedachte te vinden dat de ziel volgens de natuur en niet volgens de kunst werkt. In VI, 7, 7 wordt dat overigens wel enigszins genuanceerd. Het scheppen van de natuur wordt in 111, 8 uitvoerig beschreven, vooral in hoofdstuk 4 en 5. Het vergeten van de afkomst komt ter sprake in V, 1, 1 en VI, 9, 7 en VI, 9, 9. Noordmans maakte gebruik van <hi rend="italic">Plotin. Ennéades.</hi> Texte établi et traduit par Emile Bréhier, 6 dln., Parijs 1924-1936 (1954-19562).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Luk. 18 : 9-14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl.Hand. 18: 24-28.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. Matth. 18: 12-14; Luk. 15 : 3-7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Luk. 15 : 8-10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. Matth. 25 : 14-30 en 18 : 23-35.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Luk. 15 : 11-32.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">De dichtwerken van P. A. de Genestet,</hi> verzameld en uitgegeven onder toezicht van C. P. Tiele, Arnhem-Nijmegen z.j.10, p. 112 <hi rend="italic">(Leekedichtjes,</hi> nr. CIV, getiteld <hi rend="italic">Vrijgevigheid):</hi> "De Dogmatiek - zegt Jan - die geef ik je present. Doch wat hij meer geeft, bleef, tot heden, onbekend."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. 1 Kor. 2 : 2. Vgl. in verband met de Griekse tekst in de vorige zin Joh. 1 : 14 ("het Woord is vlees geworden").</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. Hebreeën 9 en 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. Matth. 18 : 6; Mark. 9 : 42; Luk. 17 : 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. John Bunyan, <hi rend="italic">The Pilgrim's Progress,</hi> edited with an introduction by Roger Sharrock, Penguin Books, Harmondsworth 1965 (herdruk 1976), p. 98. Zie over Bunyan p.324, noot 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. 1 Kon. 19 : 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n17" type="end" place="end" n="17"><p>N. citeert hier enkele woorden uit het eerste couplet van een gedicht van Beets, <hi rend="italic">Het oude lied,</hi> dat aldus luidt:</p><p>"O zing mij nog eenmaal het oude lied, Van Christus, mijnen Here!</p><p>Van hemelse dingen op aarde geschied, Van zijn liefde, zijn lijden, zijn ere."</p><p><hi rend="italic">Gedichten van Nicolaas Beets.</hi> Volledige uitgave, naar tijdsorde gerangschikt, <choice><sic>di. 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 3</corr></choice>, Leiden Z.j.6 . 251. Zie ook VW., dl. 1, p. 143 v., noot ij.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 32; <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 8, p. 471, noot 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. Gen. 3 : 13-19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten. Een woord tot de gemeente in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Amsterdam z.j., p. 42: "Autonoom, zelfstandig, is hij die door Gods Woord, door Gods genade en levendmaking, tot <hi rend="italic">zichzelve</hi> kwam. De zondige onbekeerde mens is dit <hi rend="italic">niet:</hi> alleen hij die in Jezus Christus is. De 'verloren zoon', tot <hi rend="italic">zichzelve</hi> komende, ging tot de Vader, en het was reeds werking des Vaders, dat hij het deed. God is de Schepper der vrijheid, maar in Christus, Joh. 8 : 36. Dit nu geldt ook voor de gemeente."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. Gen. 32: 22-32.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. Matth. 9: 1-8; Mark. 2 : 3-12; Luk. 5 : 18-26 (St.V.).</p></note>
<pb n="33" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n23" type="end" place="end" n="23"><p><pb n="33" ed="VW"/>Vgl. Luk. 19 : 1-10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Vgl. Matth. 20 : 1-16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-katholieke-bestanddelen-in-de-prediking.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Luk. 14 15-23.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="3" xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking" decls="#bibl-noordmans6.mystiek-en-prediking">
<pb n="34" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Mystiek en prediking<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de verbinding met de christelijke prediking ligt voor de vraag naar het wezen der mystiek een sterke begrenzing opgesloten.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Tal van verschijnselen,</seg> <seg n="2.2.2">die wij onder die naam samenvatten,</seg> <seg n="2.2.3">kunnen daardoor buiten beschouwing blijven.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Verreweg de meeste komen nu niet in aanmerking.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wij mogen dus niet beginnen met een algemene bepaling van mystiek te geven,</seg> <seg n="2.4.2">om daarna te vragen of zij in de prediking een plaats kan vinden.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Veeleer dienen wij uit te gaan van de aard der bijbelse verkondiging,</seg> <seg n="2.5.2">om ons er daarna rekenschap van te geven of daarin elementen kunnen voorkomen,</seg> <seg n="2.5.3">die als mystisch kunnen worden aangeduid.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het karakter van de christelijke prediking is zo duidelijk bepaald,</seg> <seg n="2.6.2">dat daarin een strenge norm gelegen is voor alles wat zich aandient,</seg> <seg n="2.6.3">om daarin te worden opgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Natuurlijk kunnen wij ons daarmee niet ontslagen rekenen van de plicht om het begrip <hi rend="italic">mystiek</hi> enigermate te bepalen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar in dit geval zou het veel te omslachtig zijn,</seg> <seg n="3.2.2">als wij daarmee zouden beginnen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Veel beter lijkt het mij,</seg> <seg n="3.3.2">als wij sommige elementen uit de bedoelde prediking afzonderen en dan vragen of zij als mystisch kunnen of moeten worden betiteld.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Op de zelfde wijze als men wel eens gevraagd heeft of Paulus een mysticus is geweest of dat sommige uitingen van zijn apostolische werkzaamheid ten onrechte aanleiding hebben gegeven,</seg> <seg n="3.4.2">hem zo te noemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De vraag,</seg> <seg n="3.5.2">waarmee wij ons hier bezighouden,</seg> <seg n="3.5.3">houdt dan voorlopig iets zwevends.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Maar dat is veel verkieslijker dan dat wij voor een vooraf bepaald type van mystiek toelating vragen in de christelijke prediking.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Wanneer het zou blijken,</seg> <seg n="3.7.2">dat er mystieke kanten aan het Evangelie zijn,</seg> <seg n="3.7.3">dan zullen dat zulke zijn,</seg> <seg n="3.7.4">waardoor elke andere mystiek geweerd wordt.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De prediking zelve behoort hier de norm te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het Evangelie nu is een boodschap,</seg> <seg n="4.1.2">die door een apostel wordt overgebracht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">God is de Zender.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Jezus wordt ook zelf de <hi rend="italic">Apostel onzer belijdenis</hi> genoemd (Hebr. 3 : 1).</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het apostolaat verschilt hierin van de profetie,</seg> <seg n="4.4.2">dat het spreekt van datgene,</seg> <seg n="4.4.3">wat op aarde gekomen is;</seg> <seg n="4.4.4">wat mensen gezien hebben en waarvan zij getuigen zijn en blijven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men behoeft nu voortaan niet in de hemel op te klimmen of in de afgrond neder te dalen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het Woord is nabij (Rom. 10 : 7 en 8).</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De apostel brengt konde van een gedane zaak,</seg> <seg n="4.7.2">die geen keer kan nemen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zelf moet de hoorder van het Evangelie een keer nemen;</seg> <seg n="4.8.2">hij moet zich bekeren.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het Evangelie laat aan bepaaldheid,</seg> <seg n="4.9.2">aan scherpte van omtrekken niets te wensen over.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Jezus is geboren uit de maagd <pb n="35" ed="VW"/>Maria;</seg> <seg n="4.10.2">Hij heeft geleden onder Pontius Pilatus;</seg> <seg n="4.10.3">Hij is ten derden dage wederom opgestaan van de doden.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">En een ander Evangelie dan dat van de gekruiste wil de apostel niet brengen (1 Kor. 2 : 2).</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze bepaaldheid van de apostolische boodschap wordt nog duidelijker,</seg> <seg n="5.1.2">als wij er op letten,</seg> <seg n="5.1.3">dat de vorm der prediking doorgaans niet bestaat uit een verhaal,</seg> <seg n="5.1.4">maar zich oplost in een aantal scherp belijnde oordelen over de hoorder,</seg> <seg n="5.1.5">waarin de boodschap pas recht als een Evangelie openbaar wordt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik zal er hier enkele aanhalen:</seg> <seg n="5.2.2">Wij dan,</seg> <seg n="5.2.3">gerechtvaardigd uit het geloof,</seg> <seg n="5.2.4">hebben vrede met God (Rom. 5 : 1).</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zo is er dan nu geen verdoemenis voor hen,</seg> <seg n="5.3.2">die in Christus Jezus zijn (Rom. 8: 1).</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Als God voor ons is,</seg> <seg n="5.4.2">wie zal tegen ons zijn (Rom. 8 : 31).</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zo zijt gij dan geen vreemdelingen en bijwoners meer,</seg> <seg n="5.5.2">doch medeburgers der heiligen en huisgenoten Gods (Ef. 2 : 19).</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dit zijn oordelen Gods,</seg> <seg n="5.6.2">die over zondaren worden geveld.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Zij vormen de inhoud van het Evangelie.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">- Het is het werk des Heiligen Geestes ze in de harten der gelovigen waar te maken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zulke oordelen zijn voorlopig niet mystisch van aard te noemen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij gaan niet in de richting van een <hi rend="italic">eenheid,</hi></seg> <seg n="6.2.2">maar in die van een <hi rend="italic">veelheid.</hi></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij bedoelen niet te impliceren,</seg> <seg n="6.3.2">maar te expliceren.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij hebben een kritische functie.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zij scheiden klaar en duidelijk het recht van de zonde,</seg> <seg n="6.5.2">de hemel van de hel,</seg> <seg n="6.5.3">het burgerschap van de vreemdelingschap.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De klove,</seg> <seg n="6.6.2">die er telkens tussen beide bestaat,</seg> <seg n="6.6.3">wordt zo scherp mogelijk aangewezen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">- Ofschoon het in de prediking mogelijk is er op te wijzen,</seg> <seg n="6.7.2">dat zulke oordelen elkaar insluiten en men daarmee zover zou kunnen gaan,</seg> <seg n="6.7.3">ze te identificeren,</seg> <seg n="6.7.4">is dat niet het doel van de apostolische verkondiging.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat zou leiden tot verarming van de boodschap.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Niet de eenvoud,</seg> <seg n="6.9.2">doch de veelvuldigheid (Ef. 3 : 10) is de roem van het Evangelie.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Daarin komt uit,</seg> <seg n="6.10.2">dat God is 'een overvloedige fontein aller goeden' (Ned. geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="6.10.3">art. 1).</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Paulus prijst telkens de rijkdom zijner prediking.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">- De kerk heeft deze rijkdom gehonoreerd door van de eenvoud Gods voort te gaan tot de drie-eenheid en in het <hi rend="italic">Apostolicum</hi> wederom van de drie tot de Twaalf artikelen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo wordt dan de aandacht onder de verkondiging van het Evangelie geboeid,</seg> <seg n="7.1.2">niet allereerst door de verwantschap,</seg> <seg n="7.1.3">die er tussen de goddelijke oordelen bestaat,</seg> <seg n="7.1.4">maar omgekeerd door de kracht,</seg> <seg n="7.1.5">waarmee zij elkaar afstoten.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Deze verhouding is niet een vijandige;</seg> <seg n="7.2.2">natuurlijk niet.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is één Geest,</seg> <seg n="7.3.2">die oordeelt.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Het is een scheppende kracht,</seg> <seg n="7.4.2">die de afstoting bewerkt.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Daardoor wordt een wereld opgebouwd naar de orde des Geestes,</seg> <seg n="7.5.2">waarbij de grenzen niet mogen verflauwen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zulk een pantheïstisch-mystische <choice><sic>'vernauwing der grenzen' (Kuyper)' is in de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6">'vernauwing der grenzen' (Kuyper)</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n3" rend="superscript">3</ref><choice><sic>'vernauwing der grenzen' (Kuyper)' is in de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"> is in de</corr></choice> christelijke prediking een boos ding.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Wij mogen de werken,</seg> <seg n="7.7.2">die God door zijn almachtige kracht buiten zich zet met een zekere definitieve afstoting,</seg> <seg n="7.7.3">niet weer in Hem terugvoeren.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">En hetzelfde geldt nu van de afstoting,</seg> <seg n="7.8.2">die zijn werken onderling op elkaar uitoefenen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">"Het kleed eens mans zal niet zijn aan een vrouw,</seg> <seg n="7.9.2">en een <pb n="36" ed="VW"/>man zal geen vrouwenkleed aantrekken;</seg> <seg n="7.9.3">want al wie zulks doet,</seg> <seg n="7.9.4">is de Here uwe God een gruwel" (Deut. 22 : 5).</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De procreatie,</seg> <seg n="7.10.2">de creatie in het algemeen zou daarbij in gevaar komen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">God heeft voor zijn werk allereerst de afstoting nodig.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Zij is daarvoor nog meer primair dan de vormgeving.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dit alles geldt nu in de hoogste zin voor de oordelen des Geestes,</seg> <seg n="8.1.2">die de wereld van het Evangelie constitueren.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Daarin moet ieder in het hem toegewezen kleed,</seg> <seg n="8.2.2">in de hem toegelegde kwaliteit verschijnen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Elk moet aanzitten in het bruiloftskleed,</seg> <seg n="8.3.2">dat voor hem bestemd is (Matth. 22 : 11-13).</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De zondaar,</seg> <seg n="8.4.2">die om dat kleed vraagt,</seg> <seg n="8.4.3">wordt voor een rechtvaardige gehouden.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">En de rechtvaardige,</seg> <seg n="8.5.2">die het niet doet,</seg> <seg n="8.5.3">geldt als zondaar (Luk. 18 : 914).</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Deze verschillende 'staten',</seg> <seg n="9.1.2">waarin men zich in het koninkrijk Gods kan bevinden,</seg> <seg n="9.1.3">blijven streng gescheiden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De voorgaande is telkens nodig voor de creatie van de volgende.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zo is het bij Christus zelf.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dat zijn de trappen der vernedering en der verhoging volgens Filippenzen 2 : 4-11 en volgens de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Omdat de Heer zich zelf vernedert,</seg> <seg n="9.5.2">heeft God Hem ook uitermate verhoogd.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">- Niet anders gaat het bij de christen toe.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Verordinering,</seg> <seg n="9.7.2">roeping,</seg> <seg n="9.7.3">rechtvaardiging,</seg> <seg n="9.7.4">verheerlijking zijn scheppende oordelen Gods,</seg> <seg n="9.7.5">die elkaar omhoogstoten en daarom niet vermengd mogen worden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dit alles is niet de weg der mystiek,</seg> <seg n="10.1.2">maar de roep der prediking.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Onze vraag is nu of daarbij nog plaats is voor mystiek.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Ons antwoord moet zijn,</seg> <seg n="10.3.2">dat de <hi rend="italic">eigen</hi> functie van de Evangelieverkondiging de mystiek uitsluit.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De apostel,</seg> <seg n="10.4.2">die zich strekt naar hetgeen vóór is (Fil. 3 : 14),</seg> <seg n="10.4.3">heeft andere dingen te bedenken.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij jaagt naar de prijs der roeping Gods,</seg> <seg n="10.5.2">en is verwikkeld in de creatieve oordelen des Geestes,</seg> <seg n="10.5.3">waartussen de verhoudingen bestaan,</seg> <seg n="10.5.4">die wij boven hebben aangewezen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- Mystiek kan er alleen zijn,</seg> <seg n="10.6.2">wanneer de prediking de omgekeerde richting zou kiezen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zij zou dan niet moeten voortgaan van het ene oordeel Gods tot het andere,</seg> <seg n="10.7.2">waarbij telkens een andere,</seg> <seg n="10.7.3">tevoren niet aanwezige wereld zichtbaar wordt.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Zij zou de betrekkelijke eenheid,</seg> <seg n="10.8.2">die er in de evangelische geschiedenis tussen die oordelen valt op te merken,</seg> <seg n="10.8.3">omdat zij samen een verhaal uitmaken,</seg> <seg n="10.8.4">moeten vasthouden en niet voortgaan tot de volledige gebrokenheid en de verscheidenheid,</seg> <seg n="10.8.5">die de uitdeling des Geestes kenmerken.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zij zou het creatieve in het Evangelie moeten verwaarlozen,</seg> <seg n="10.9.2">het afstoten en opstoten onderling van de verschillende delen der nieuwe schepping.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">En zij zou omgekeerd van daar moeten terugvallen op de gebondenheid van het Evangelie als verhaal,</seg> <seg n="10.10.2">waardoor de gescheidenheid en onderscheidenheid van de werken van Christus ten dele worden gecamoufleerd.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En zo zou zij geen eigenlijke boodschap meer zijn van gedane zaken,</seg> <seg n="10.11.2">die elk voor zich scherp bepaald zijn,</seg> <seg n="10.11.3">als de uitspraken van een rechter,</seg> <seg n="10.11.4">maar een lering omtrent een instelling,</seg><pb n="37" ed="VW"/> <seg n="10.11.5">waarin het Evangelie als een herhaalbare handeling zou worden gedacht;</seg> <seg n="10.11.6">een oefening in de herhaling daarvan.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Alleen dan zou de mystiek in de christelijke prediking een belangrijke plaats kunnen krijgen.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">De eenheid,</seg> <seg n="10.13.2">die voor de mystiek zo wezenlijk is,</seg> <seg n="10.13.3">zou macht over de verkondiging krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De eenheid,</seg> <seg n="11.1.2">die daardoor in de prediking zou optreden,</seg> <seg n="11.1.3">moet echter nader worden bepaald.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wanneer op de eenheid van de heilsfeiten uit de evangeliën bijzondere nadruk wordt gelegd en wanneer zij in deze eenheid,</seg> <seg n="11.2.2">in een bepaalde mystieke zin,</seg> <seg n="11.2.3">als herhaalbaar worden voorgesteld,</seg> <seg n="11.2.4">dan hangt de mogelijkheid daarvan niet enkel hieraan,</seg> <seg n="11.2.5">dat de <hi rend="italic">hieros logos,</hi></seg> <seg n="11.2.6">als gebonden verhaal,</seg> <seg n="11.2.7">te zeer prevaleert boven de grote momenten daaruit,</seg> <seg n="11.2.8">waaraan in de raad Gods een afzonderlijke waarde moet worden toegekend.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wanneer dit slechts het geval was,</seg> <seg n="11.3.2">zou men eerder van een humanisering van het Evangelie moeten spreken,</seg> <seg n="11.3.3">dan van een mysterisering<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="11.4"><seg n="11.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> weet hoe een bepaalde 'liberale theologie' met haar Jezusbeeld niet alleen de dogmatiek,</seg> <seg n="11.4.2">maar ook de mystiek uit het Evangelie verdreven heeft.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wanneer er plaats zal blijven voor mystiek,</seg> <seg n="11.5.2">moet de gebondenheid van het evangelisch verhaal,</seg> <seg n="11.5.3">behalve een menselijke,</seg> <seg n="11.5.4">ook een goddelijke grond hebben.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Anders zou ieder karakter van prediking onverbiddelijk verloren gaan.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Maar ook dit is nog niet voldoende.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Zal de mystieke prediking het tegen de verkondiging als boodschap kunnen opnemen,</seg> <seg n="11.8.2">dan moet zij het goddelijk element in de verbinding sterker benadrukken dan dit in de dogmatische of scholastieke prediking het geval behoeft te zijn.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Bij die laatsten zijn het,</seg> <seg n="11.9.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="11.9.3">vooral de goddelijke <hi rend="italic">oordelen,</hi></seg> <seg n="11.9.4"><hi rend="italic">die aan de Christus</hi> worden vervuld.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">In de mystieke prediking,</seg> <seg n="11.10.2">waarin deze afzonderlijke heilsmomenten,</seg> <seg n="11.10.3">ten behoeve van de eenheid,</seg> <seg n="11.10.4">aan betekenis verliezen,</seg> <seg n="11.10.5">zal bovenal de goddelijke <hi rend="italic">tegenwoordigheid in de Christus</hi> (en in de christen) moeten worden aangewezen.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">De openbaring zal daardoor meer het karakter van een verschijning dragen,</seg> <seg n="11.11.2">terwijl de grote momenten in de <hi rend="italic">hieros logos</hi> dan hun betekenis ontlenen aan de verschillende gestalten,</seg> <seg n="11.11.3">die deze verschijning van God in het vlees aanneemt.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Deze gestalten staan niet zelfstandig,</seg> <seg n="11.12.2">in zekere zin elkaar negerend,</seg> <seg n="11.12.3">naast en tegenover elkaar,</seg> <seg n="11.12.4">zodat zij elk op zich zelf in een afzonderlijk geloofsartikel kunnen worden beleden,</seg> <seg n="11.12.5">maar zij impliceren elkaar,</seg> <seg n="11.12.6">waardoor er eigenlijk slechts één artikel van het Credo overblijft,</seg> <seg n="11.12.7">nl. dat,</seg> <seg n="11.12.8">waarin de tegenwoordigheid Gods in de mens Jezus Christus wordt uitgesproken.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Waar wij er vroeger opmerkzaam op geworden zijn,</seg> <seg n="11.13.2">dat de eenvoud Gods in de prediking uitgebouwd wordt tot de drievuldigheid en in het Apostolisch credo tot een twaalfvoud,</seg> <seg n="11.13.3">daar trekt het hier onze aandacht,</seg> <seg n="11.13.4">dat de mystieke prediking de tegenovergestelde weg bewandelt.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">De grondvorm dier verkondiging is de vleeswording des Woords,</seg> <seg n="11.14.2">de incarnatie.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Deze éne goddelijke handeling is het onderwerp <pb n="38" ed="VW"/>der mystische prediking.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Door haar worden alle gestalten,</seg> <seg n="11.16.2">waarin de goddelijke presentie verder toonbaar wordt,</seg> <seg n="11.16.3">omvat.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ik moet er op wijzen,</seg> <seg n="12.1.2">dat wij op deze wijze uitkomen bij een goddelijke <hi rend="italic">handeling.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Niet bij God de Vader of de Zoon of de Heilige Geest.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Derhalve niet bij God zelf of bij één zijner afzonderlijke werken of oordelen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ook niet bij het éne,</seg> <seg n="12.4.2">eenvoudige Wezen uit artikel 1 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Evenmin bij de volbrachte incarnatie,</seg> <seg n="12.5.2">als afgedane zaak,</seg> <seg n="12.5.3">toen Cyrenius over Syrië stadhouder was (Luk. 2 : 2).</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">De menswording wordt hier als duurzaam gepredikt.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Zij gaat voort en de verschijning van God in het vlees houdt ook na de hemelvaart van Jezus niet op.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Door deze belangstelling voor de <hi rend="italic">handeling</hi> Gods en voor de <hi rend="italic">duur</hi> daarvan handhaaft de mystieke prediking zich als prediking.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zou zij de vleeswording van het Woord als een afgedane zaak beschouwen of,</seg> <seg n="13.2.2">nog verder gaande,</seg> <seg n="13.2.3">haar aandacht enkel richten op het Woord in de incarnatie,</seg> <seg n="13.2.4">dan zou zij blote mystiek worden en daarmee tevens haar christelijk karakter inboeten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Maar daarmee kan zij toch niet verhinderen,</seg> <seg n="14.1.2">dat het echte merk der christelijke verkondiging haar ontgaat.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Zij verliest door het inkeren tot de éne duurzame handeling Gods het gezicht op het creatieve van de werking des Heiligen Geestes in de herschepping.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dit leidt tot een zekere steriliteit in de prediking,</seg> <seg n="14.3.2">natuurlijk in mindere mate,</seg> <seg n="14.3.3">maar toch op overeenkomstige wijze,</seg> <seg n="14.3.4">als dat het geval is bij de naturalistische en de humanistische Evangelieverkondiging.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Wij hebben in de gemeente de veelkleurige rijkdom nodig,</seg> <seg n="14.4.2">waarbij elk stuk van de werken Gods,</seg> <seg n="14.4.3">elk oordeel,</seg> <seg n="14.4.4">waarmee Hij een nieuwe wereld schept,</seg> <seg n="14.4.5">in zijn eigen licht mag stralen en in vele talen mag worden geprezen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Anders ontstaat er in de prediking een zekere eentonigheid,</seg> <seg n="14.5.2">die recht evenredig is met de mate van de mystieke vereenvoudiging.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Iedere prediker kan dat aan zijn eigen ervaring toetsen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De mystieke prediking,</seg> <seg n="15.1.2">zoals ik die hierboven heb trachten te kenschetsen,</seg> <seg n="15.1.3">heeft haar zelfstandigheid verloren.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij wordt dienstbaar aan een herkenningsproces,</seg> <seg n="15.2.2">waarin zij de rol van een impressario moet vervullen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zij moet de verschijningen,</seg> <seg n="15.3.2">die in de gemeente plaatsvinden,</seg> <seg n="15.3.3">duiden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zij bazuint niet langer een apostolische boodschap uit.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Zij is niet meer suo iure,</seg> <seg n="15.5.2">maar is horig geworden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hiermee heb ik een verbinding van mystiek en prediking aangeduid,</seg> <seg n="16.1.2">die onder ons niet onbekend is.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik heb namen en citaten vermeden om scherper de tegenstelling tussen een apostolische prediking en dit sacramentele herkenningsproces te kunnen tekenen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ons rest nog de vraag of de apostolische prediking,</seg> <seg n="17.1.2">die niet tot de oorsprongen inkeert,</seg> <seg n="17.1.3">maar de creatieve expansie der goddelijke oordelen met haar aandacht volgt,</seg> <seg n="17.1.4">ook zelve geen weet heeft van de mystiek,</seg> <seg n="17.1.5">zij het dan <pb n="39" ed="VW"/>een van andere aard en misschien beter onder een andere naam.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Dit meen ik te moeten bevestigen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De mystiek,</seg> <seg n="18.1.2">die hier dan zo genoemd moge worden,</seg> <seg n="18.1.3">is er echter niet een,</seg> <seg n="18.1.4">waar de prediking van uitgaat.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zij is,</seg> <seg n="18.2.2">wat ik zou willen noemen,</seg> <seg n="18.2.3">een mystiek-van-gedane-zaken.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Een mystiek der ruste.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Het zijn de randen der wereld,</seg> <seg n="18.4.2">die in de prediking wordt uitgedragen,</seg> <seg n="18.4.3">welke het oog van de zittende apostel door hun glans somtijds geboeid houden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het zijn ook soms de donkere schaduwen,</seg> <seg n="18.5.2">waaruit God zijn werelden roept,</seg> <seg n="18.5.3">die hem biologeren door haar ondoorgrondelijke vreemdheid.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Hebben ze een eigen bestaan?</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Of zijn het blote,</seg> <seg n="18.7.2">door God verworpen mogelijkheden?</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Heeft de mens er iets mee te maken?</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Zijn ze ook nog binnen in hem?</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Heeft God ook achtergronden?</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Heeft de wereld ze?</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Omvat Gods liefde ook de hel?</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Deze randvragen zijn het,</seg> <seg n="19.1.2">die optreden in het mystieke 'licht en donker' rondom de wereld der oordelen Gods,</seg> <seg n="19.1.3">die de apostel ambtelijk uitbazuint.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Paulus wijst naar zulk een rand,</seg> <seg n="19.2.2">als hij schrijft,</seg> <seg n="19.2.3">dat ook de Zoon zelf onderworpen (zal) worden dien,</seg> <seg n="19.2.4">die hem alle dingen onderworpen heeft (1 Kor. <hi rend="italic">15</hi> : 28).</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">- Hij is daarvan eveneens onder de indruk,</seg> <seg n="19.3.2">als hij,</seg> <seg n="19.3.3">aan het slot van zijn theodicee in Romeinen 9-11,</seg> <seg n="19.3.4">de ondoorzoekelijkheid van Gods oordelen prijst en de onnaspeurlijkheid van zijn wegen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">God is zijn eigen raadsman geweest.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Uit Hem en door Hem en tot Hem zijn alle dingen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">- Die mystiek is er ook,</seg> <seg n="19.6.2">wanneer de apostel in 1 Kor. 13 schrijft:</seg> <seg n="19.6.3">Hetzij profetieën,</seg> <seg n="19.6.4">zij zullen te niet gedaan worden;</seg> <seg n="19.6.5">hetzij talen,</seg> <seg n="19.6.6">zij zullen ophouden;</seg> <seg n="19.6.7">hetzij kennis,</seg> <seg n="19.6.8">zij zal te niet gedaan worden.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En als hij daaraan laat voorafgaan:</seg> <seg n="19.7.2">De liefde vergaat nimmermeer.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze mystiek maakt de prediking niet krachteloos.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zij maakt haar niet horig.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Zij verhindert de apostel niet in zijn gaan naar de einden der aarde,</seg> <seg n="20.3.2">zijn brengen van de boodschap aan alle creaturen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het otium staat hier het negotium niet in de weg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er is echter nog een ander element in de prediking,</seg> <seg n="21.1.2">dat nog eerder als mystiek kan worden betiteld.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De oordelen Gods,</seg> <seg n="21.2.2">die de Geest onderzoekt,</seg> <seg n="21.2.3">en die God door die Geest aan de apostelen openbaart (1 Kor. 2 : 10),</seg> <seg n="21.2.4">betekenen een werkelijkheid en zullen ook verschijnen;</seg> <seg n="21.2.5">zij zullen ook een gestalteaannemen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Maar het is nog niet geopenbaard hoe die zijn zal (1 Joh. 3:2).</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wel reinigt een ieder,</seg> <seg n="21.4.2">die deze hoop op hem heeft,</seg> <seg n="21.4.3">zichzelf (1 Joh. 3:3).</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De reiniging is ook aan <hi rend="italic">deze</hi> mystiek eigen,</seg> <seg n="21.5.2">zoals aan iedere andere.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar de gestalte grijpt hier niet op de verschijning vooruit en de verschijning niet op de presentie.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Het is een mystiek in hope,</seg> <seg n="21.7.2">de enige die met de christelijke prediking bestaanbaar is.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Deze eschatologische mystiek is dan echter ook onmisbaar voor de prediking.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Zij vuurt haar aan,</seg> <seg n="22.2.2">zoals omgekeerd de mystiek-van-het-midden,</seg> <seg n="22.2.3">die vooruitloopt op de verschijning en de presentie,</seg> <seg n="22.2.4">haar doet uitdoven.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De prediker moet weten dat er waarheid achter de waarheid is en dat,</seg> <seg n="22.3.2">naarmate<pb n="40" ed="VW"/> hij zich daarin waagt,</seg> <seg n="22.3.3">de werkelijkheid hem te hulp komt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Men merkt het,</seg> <seg n="22.4.2">als de Evangelieverkondiging dit contact mist.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Als zij</seg> <seg n="22.5.2">- zoals prof. Aalders het ergens noemde</seg> <seg n="22.5.3">- van haar voorwerp is afgestorven,</seg> <seg n="22.5.4">geborneerd en zielloos.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat voorwerp is Christus zelf,</seg> <seg n="22.6.2">die de Waarheid zelve is.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Er is dikwijls veel kritiek geweest op een prediking,</seg> <seg n="23.1.2">die zich toelegt op wat juist haar taak is:</seg> <seg n="23.1.3">het uitroepen van de oordelen Gods,</seg> <seg n="23.1.4">als daar zijn:</seg> <seg n="23.1.5">dat God het dwaze,</seg> <seg n="23.1.6">het zwakke en onedele heeft uitverkoren (1 Kor. 1 : 27);</seg> <seg n="23.1.7">dat Jezus niet gekomen is om te roepen rechtvaardigen,</seg> <seg n="23.1.8">maar zondaren tot bekering (Luk. 5 : 32);</seg> <seg n="23.1.9">dat de mens gerechtvaardigd wordt zonder werken (Rom. 4 : 6);</seg> <seg n="23.1.10">dat niet de Rijke Man,</seg> <seg n="23.1.11">maar de Arme Lazarus verheerlijkt wordt (Luk. 16 : 22-23).</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Men vindt zulk een verkondiging te juridisch,</seg> <seg n="23.2.2">te weinig vragend naar een werkelijkheid,</seg> <seg n="23.2.3">waarop de uitspraak kan rusten.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Men zoekt dit gebrek aan te vullen door een sacramentele of mystische heiligingsleer,</seg> <seg n="23.3.2">die eist dat de ontbrekende gronden zullen worden aangebracht.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Newman zegt dat niet de zondaar,</seg> <seg n="23.4.2">maar de heilige wordt gerechtvaardigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.mystiek-en-prediking.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dat deze oordelen,</seg> <seg n="24.1.2">die samen het Evangelie vormen,</seg> <seg n="24.1.3">zo kunnen worden gepredikt,</seg> <seg n="24.1.4">dat men terecht iets mist,</seg> <seg n="24.1.5">moet worden toegegeven.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Dat dit samenhangt met een tekort aan werkelijkheidsbesef is eveneens juist.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En eindelijk is ook niet tegen te spreken,</seg> <seg n="24.3.2">dat het contact met die werkelijkheid op mystieke wijze moet worden gelegd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar het tasten naar deze werkelijkheid mag niet uit de prediking zelve worden weggenomen en overgebracht naar een instelling daarnaast,</seg> <seg n="24.4.2">zodat de prediking haar vleugels kwijtraakt.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De werkelijkheid die men zoekt en die men zo gaarne als tegenwoordigheid van het heil zou beleven,</seg> <seg n="24.5.2">is verderaf en de mystiek,</seg> <seg n="24.5.3">die in de prediking aanwezig moet zijn,</seg> <seg n="24.5.4">om daarmee in verbinding te kunnen treden,</seg> <seg n="24.5.5">is spiritueler,</seg> <seg n="24.5.6">meer door de werking en de bemiddeling des Heiligen Geestes beademd,</seg> <seg n="24.5.7">dan die welke zich om een reële presentie van Christus bemoeit.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Haar werkelijkheidsgehalte is echter hoger.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Deze mystiek,</seg> <seg n="24.7.2">die het in de prediking waagt met de schijnbaar ijle,</seg> <seg n="24.7.3">onwerkelijke oordelen Gods,</seg> <seg n="24.7.4">weet dat zij het met een wereld te doen heeft,</seg> <seg n="24.7.5">die geschapen wordt juist door de spanningen,</seg> <seg n="24.7.6">die in en rondom die oordelen optreden.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Deze prediking vraagt minder naar aanwijsbare gestalten en aperte verschijningen,</seg> <seg n="24.8.2">maar is in ruil daarvoor ook niet belast met het conjecturale,</seg> <seg n="24.8.3">dat deze gestalten en verschijningen aan zich hebben.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Zij kan spreken met de zekerheid,</seg> <seg n="24.9.2">zonder welke geen verkondiging zin heeft.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Haar werkelijkheidsbesef is een ander dan dat van de sacramentele mystiek,</seg> <seg n="24.10.2">maar zij weet beter rekenschap te geven van de verbinding tussen waarheid en werkelijkheid.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Zij weet daarvan op mystieke wijze,</seg> <seg n="24.11.2">maar haar uitspraak in de waarheid levert haar bij elke wending een hoog gehalte aan werkelijkheid op:</seg> <seg n="24.11.3">Zij verkrijgt die echter niet op magische wijze,</seg> <seg n="24.11.4">zoals bij de sacramentele mystiek,</seg> <seg n="24.11.5">maar nuchter,</seg> <seg n="24.11.6">geestelijk,</seg> <seg n="24.11.7">naar de aard van de apostolische ruimte,</seg> <pb n="41" ed="VW"/><seg n="24.11.8">waarin zij zich beweegt,</seg> <seg n="24.11.9">en in overeenstemming met het karakter van een <hi rend="italic">tijding,</hi></seg> <seg n="24.11.10">die het Evangelie is.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De wereld,</seg> <seg n="25.1.2">waarmee deze mystiek der prediking te doen heeft,</seg> <seg n="25.1.3">is wijd.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daarin zal alles tot één vergaderd worden in Christus (Ef. 1 : 10).</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Daarvan weet de rechte prediking en met deze omtrekken,</seg> <seg n="25.3.2">deze laatste en definitieve werkelijkheden staat zij mystisch in verbinding.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Dat is haar macht,</seg> <seg n="25.4.2">die dwingend en onweerstaanbaar kan inwerken.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De <hi rend="italic">eschata</hi> staan haar ten dienste.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Op de schaal der overtuiging van de hoorder legt zij ten slotte de hele wereld.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">En om de contouren van die wereld speelt in de prediking de heiligheid Gods.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="41" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Mystiek en Prediking in Vox Th.</hi> 20 (dec. 1949), p. 25-31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 154, noot 157.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">De verflauwing der grenzen.</hi> Rede bij de overdracht van het rectoraat aan de Vrije Universiteit op 20 october 1892, Amsterdam 1892.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 647 v.; <hi rend="italic">CSEL. 4011,407; CChrSL.</hi> 48,687: "Quam ob rem otium sanctum quaerit caritas veritatis; negotium iustum suscipit necessitas caritatis." Zie p. 131, noot w.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928, p. 308 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.mystiek-en-prediking.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie over deze kwestie C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestanische christendom,</hi> Wageningen 1939.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>II. Liturgie</head>
<div type="publication" n="4" xml:id="noordmans6.liturgie" decls="#bibl-noordmans6.liturgie">
<pb n="45" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Liturgie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Woord vooraf<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Aanleiding tot het schrijven van dit werkje is een voordracht geweest,</seg> <seg n="3.1.2">die ik op 4 januari 1938 hield op de jaarlijkse Liturgische Conferentie te Hemmen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het bestuur der vereniging die deze bijeenkomst organiseert,</seg> <seg n="3.2.2">had mij daartoe niet uitgenodigd als 'insider',</seg> <seg n="3.2.3">maar zeer bepaald als 'outsider'.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Derhalve niet omdat ik bijgedragen zou hebben tot een herleefde belangstelling in de liturgie der Hervormde Kerk,</seg> <seg n="3.3.2">maar juist wijl ik wel eens een enkele bedenking had geopperd tegen de aard van de bemoeiingen in de Liturgische Kring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarom kon ik er ook niet toe besluiten mijn lezing te publiceren,</seg> <seg n="3.4.2">toen enkelen mij dat vroegen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ik meende dat mijn opmerkingen beter in een referaat dan in een artikel op haar plaats waren.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat ik nu toch ben ingegaan op een uitnodiging van de uitgever vindt zijn oorzaak in een dubbele overweging.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">- De eerste is dat de liturgische vragen ten slotte geen zaak van een vereniging,</seg> <seg n="4.2.2">maar van de kerk zelve zijn.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dit besef te wekken was juist het doel van de Hemmense conferenties.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">- En in de tweede plaats lijkt het mij wel de tijd te zijn om,</seg> <seg n="4.4.2">in een korte studie,</seg> <seg n="4.4.3">gelegenheid tot bezinning te geven aan wat ik het naïeve liturgisch besef zou willen noemen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ik bedoel daarmee de gewone belangstelling van een hervormd mens,</seg> <seg n="4.5.2">die niet gewekt is door de moderne liturgische beweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Inleiding</seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Toen ik op mij nam over <hi rend="italic">Liturgie</hi> te schrijven,</seg> <seg n="6.1.2">heb ik dat gedaan onder voorbehoud,</seg> <seg n="6.1.3">dat ik geheel vrij zou blijven ten opzichte van de manier waarop.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het eerste gebruik dat ik daarvan ga maken bestaat in de verzekering dat men hierachter geen <hi rend="italic">Liturgiek,</hi></seg> <seg n="6.2.2">geen handboek met regels zal aantreffen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dat is wel ongeveer het laatste wat mijn bedoeling zou kunnen zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">In de eerste plaats,</seg> <seg n="6.4.2">omdat dit niet op mijn weg zou liggen;</seg> <seg n="6.4.3">maar dan ook wijl de stand van de desbetreffende vragen daarvoor wel heel ongeschikt is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor dogmatiek en kerkorde heeft onder onze kerkelijke mensen altijd goede belangstelling bestaan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Voor de eerste is die,</seg> <seg n="7.2.2">wat ons land betreft,</seg> <seg n="7.2.3">zelfs spreekwoordelijk.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij delen die voorliefde met de Schotten.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar <pb n="46" ed="VW"/>daarnaast viel een bijna totale afwezigheid van aandacht op te merken,</seg> <seg n="7.4.2">wanneer het ging om de liturgie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Beter zou men nog kunnen zeggen dat het nooit om de liturgie ging.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Men kon er onkundig van zijn dat er iets bestond,</seg> <seg n="7.6.2">dat met die naam werd aangeduid.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Of erger nog:</seg> <seg n="7.7.2">als de zaak genoemd werd,</seg> <seg n="7.7.3">meende men op zijn hoede te moeten zijn;</seg> <seg n="7.7.4">het woord had een hatelijke klank.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Men kan deze feiten heel verschillend waarderen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Robert Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n7" rend="superscript">7</ref> verklaart boudweg dat de Reformatie de morele en culturele vragen verwaarloosd had;</seg> <seg n="8.2.2">dat het Piëtisme de eerste aan de orde heeft gesteld en dat het wel schijnt dat het huidige protestantisme bézig is datzelfde met de liturgie te doen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Met zo'n oordeel kunnen we niet veel beginnen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Hier wordt te veel en daarom niets bewezen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Beter doet Hans Asmussen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f3" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="8.5.2">die vaststelt dat de gereformeerde kerken begonnen met af te zien van de rijkdom der Oude kerk,</seg> <seg n="8.5.3">om dan later ook nog een groot deel van het bezit uit de tijd der Kerkhervorming te verliezen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Dit zijn eenvoudig feiten.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Maar voor de beoordeling daarvan blijft dan nog de eigen bezinning van het hervormde kerkelijk bewustzijn nodig.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Een lutheraan,</seg> <seg n="8.8.2">een anglicaan en een gereformeerde zullen daarover niet gelijk denken.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">En wanneer een aanhanger van de moderne liturgische beweging er eenvoudig van uitgaat,</seg> <seg n="8.9.2">dat wij de schatten der kerk weer moeten delven,</seg> <seg n="8.9.3">dan is dat een 'petitio principii'.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Het gaat er juist om of aan de vereenvoudiging in de eredienst,</seg> <seg n="8.10.2">de afschaffing van de,</seg> <seg n="8.10.3">ceremoniën',</seg> <seg n="8.10.4">zoals de hervormers het noemden,</seg> <seg n="8.10.5">niet een beginsel ten grondslag ligt,</seg> <seg n="8.10.6">waarop men niet mag terugkomen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Aangaande het tweede punt dat Asmussen aanroert,</seg> <seg n="9.1.2">de verwaarlozing van liturgisch goed na de Reformatie,</seg> <seg n="9.1.3">kan reeds meer overeenstemming bestaan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ook Kuyper<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f4" rend="superscript">d</ref> legt daar nadruk op,</seg> <seg n="9.2.2">als hij het heeft over een 'vals spiritualisme'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hij wijst er dan op dat beiden,</seg> <seg n="9.3.2">Calvijn en a Lasco,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n10" rend="superscript">10</ref></seg> <seg n="9.3.3">een brede liturgie hadden;</seg> <seg n="9.3.4">dat de preek bleef ingevoegd in een stelsel van eredienst.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Hij wijt het aan de invloed der Engelse puriteinen,</seg> <seg n="9.4.2">dat de vorm bijna tot niets werd herleid en stelt in dat opzicht de Franse kerken hoger dan de Nederlandse.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De preek dreigde een soort lezing te worden.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Kuyper komt dan tot de slotsom,</seg> <seg n="9.6.2">dat onze liturgische bundel ons heeft gered.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Hier dient dus wel te worden onderscheiden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Het gesprek over liturgie tussen gereformeerden onder elkaar zal heel anders gevoerd worden dan een oecumenische discussie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Bij het eerste zal er in hoofdzaak sprake zijn van de invloeden,</seg> <seg n="10.3.2">die zich na de Kerkhervorming hebben laten gelden,</seg> <seg n="10.3.3">zoals wij die bij Kuyper zagen aangewezen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De oecumenische overweging <pb n="47" ed="VW"/>kan daarbij niet blijven staan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij gaat terug op de Oude kerk en heeft te maken met alles wat de christenheid in de loop der eeuwen aan vormenrijkdom op dit gebied had aan te wijzen.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De Griekse liturgie,</seg> <seg n="10.6.2">de Roomse mis,</seg> <seg n="10.6.3">het Common Prayer Book<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n12" rend="superscript">12</ref> en de Duitse Agenda<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n13" rend="superscript">13</ref> zullen daarbij ter sprake komen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Toch zal het ook weer niet zo heel eenvoudig blijken deze beide gesprekken gescheiden te houden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik denk aan het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="11.2.2">uitgegeven door de Liturgische.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Kring,</seg> <seg n="11.3.2">dat men gerust tot het oecumenische type kan rekenen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Men zie bijv. de opstellen van dr. Boissevain<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n15" rend="superscript">15</ref> en dr. Van de Pol.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Toch verklaart dr. Bakhuizen van den Brink<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n17" rend="superscript">17</ref> in datzelfde boek,</seg> <seg n="11.5.2">dat hij niet achter de Reformatie wil teruggaan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="11.5.3">een verklaring die te Hemmen,</seg> <seg n="11.5.4">op de conferentie van 4 januari 1938,</seg> <seg n="11.5.5">voor tweeërlei uitlegging vatbaar bleek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Omgekeerd zullen beschouwingen die zich meer binnen het hervormde kader houden,</seg> <seg n="12.1.2">niet kunnen volstaan met een beroep op de reformatoren.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De protestant zal als zodanig juist op de Schrift willen teruggrijpen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1"><choice><sic>Maai hij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maar hij</corr></choice> zal dat niet kunnen,</seg> <seg n="12.3.2">zonder de Oude kerk er in te betrekken.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En waar de grenzen tussen Oude kerk en Roomse kerk niet precies zijn aan te geven,</seg> <seg n="12.4.2">zal ook de verdere ontwikkeling van de eredienst vanzelf in de discussie betrokken worden.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">- Dit is niet enkel onvermijdelijk,</seg> <seg n="12.5.2">maar tevens een eis die we ons gaarne laten stellen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het karakter van onze tijd brengt mee,</seg> <seg n="12.6.2">dat de algemene kerk sterker naar voren komt.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De algemene nood der christenheid en de roep der zending werken daartoe mee.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Zij herinneren ons er aan dat de kerk <choice><sic>niet-van-één-volkf is en niet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7">niet-van-één-volk</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f6" rend="superscript">f</ref><choice><sic>niet-van-één-volkf is en niet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-7"> is en niet</corr></choice> van één eeuw,</seg> <seg n="12.8.2">maar van alle.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Dit besef hebben de afzonderlijke kerken broodnodig.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">Maar daarbij mag men twee dingen nimmer vergeten.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">In de eerste plaats zullen wij goed doen er aan te denken,</seg> <seg n="12.11.2">dat de Kerkhervorming er geweest is.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Dat grote oecumenisch gesprek heeft plaatsgehad.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">In zeker opzicht zullen wij toch niet achter de Reformatie willen teruggaan.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">In ieder geval zullen wij,</seg> <seg n="12.14.2">als we de paapse mis en de ceremoniën weer willen invoeren,</seg> <seg n="12.14.3">het niet stilzwijgend moeten doen,</seg> <seg n="12.14.4">maar,</seg> <seg n="12.14.5">als Newman,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="12.14.6">het duidelijk moeten zeggen.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">De zondagsafdelingen die daarover handelen,</seg> <seg n="12.15.2">staan nog altijd in de Catechismus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het tweede dat we ons steeds moeten blijven herinneren is,</seg> <seg n="13.1.2">dat de liturgie nooit constructie mag zijn.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">"Orde is geen constructie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit geldt zeker wel allereerst voor de orde in de godsdienstoefening.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Van het korte amen af tot het lange avondmaalsformulier toe draagt alles hier de kleur der overlevering.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar dat geldt niet alleen van de onderdelen der liturgie,</seg> <seg n="13.5.2">maar eveneens van het geheel,</seg> <seg n="13.5.3">dat een eigen type vertegenwoordigt.</seg></s></p>
<p><pb n="48" ed="VW"/><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het wil mij voorkomen dat de moderne liturgische beweging daaraan te weinig gedacht heeft.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Ook wanneer het eigen en het oecumenisch gesprek op dit gebied niet geheel uiteen te houden zijn;</seg> <seg n="14.2.2">en al is het waar dat de algemene kerk ten opzichte van de bijzondere krachtig meespreekt,</seg> <seg n="14.2.3">dan mag men toch nimmer uit het oog verliezen dat vermenging verwarring kan stichten.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Er zijn omstandigheden die in verband met dit gevaar wel genoemd mogen worden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De liturgie als dreiging,</seg> <seg n="15.2.2">maar ook als bekoring,</seg> <seg n="15.2.3">verzoeking,</seg> <seg n="15.2.4">is tot de gereformeerde kerken gekomen van de Engelse kerk uit.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wat 't laatste betreft onder invloed van het <hi rend="italic">Oxford Movement.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">In't midden der vorige eeuw ontstond daar een sterk gevoel van verantwoordelijkheid voor de vormen van de eredienst.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het droeg een streng religieus karakter,</seg> <seg n="15.5.2">zodat het bewustzijn van verplichting op één lijn kwam te staan met de gebondenheid tegenover de geloofsleer.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Dit is te begrijpen in deze kerk,</seg> <seg n="15.6.2">waar het Common Prayer Book in rang vrijwel gelijk staat met de Confessie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">In de lutherse kerken,</seg> <seg n="15.7.2">waar na de Reformatie de liturgie eveneens veel rijker is gebleven dan bij ons,</seg> <seg n="15.7.3">is de verhouding heel anders.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Daar had men liturgie uit toegeeflijkheid;</seg> <seg n="15.8.2">in de Engelse kerk uit beginsel.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Iemand als Laud<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n24" rend="superscript">24</ref> kan men zich in Duitsland niet voorstellen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo is dan de nieuwere belangstelling voor liturgie van Engeland uitgegaan.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Hier was een gereformeerde kerk wat de geloofsbelijdenis betrof,</seg> <seg n="16.2.2">die een veel nauwer verband scheen te hebben behouden met de Oude kerk dan de presbyteriale kerken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dit kan onder omstandigheden een ontzaglijk voordeel schijnen te zijn.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het heeft deze kerk een zelfbewustzijn en een aantal pretenties bijgebracht,</seg> <seg n="16.4.2">ook soms wel een prestige gegeven,</seg> <seg n="16.4.3">dat niet geheel van nationale maar ook van oecumenische aard is.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Maar het brengt gevaren mee,</seg> <seg n="17.1.2">waarvoor de presbyteriale kerken steeds op haar hoede zijn geweest.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ook de Engelse kerk zelve weet,</seg> <seg n="17.2.2">sedert Newman zijn <hi rend="italic">Tract</hi> 90<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n25" rend="superscript">25</ref> schreef,</seg> <seg n="17.2.3">dat men de 39 Artikelen,</seg> <seg n="17.2.4">de anglicaanse geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="17.2.5">verschillend kan lezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Deze kerk is een mengvorm.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Haar liturgie staat niet los van haar belijdenis en omgekeerd.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Het verband met de Oude kerk is er reeds op een bepaalde wijze gegeven en het is een ander dan bij de presbyteriale kerken.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De oudkerkelijke vooronderstellingen zijn er veel meer uitgestoeld en ook de natuurlijke basis voor de openbaring is er,</seg> <seg n="17.6.2">naar rooms voorbeeld,</seg> <seg n="17.6.3">veel breder gedacht.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De analogie bekleedt er een grotere plaats en zo komt er veel meer ruimte voor liturgie.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">De vormen uit de natuur en het mensenleven hebben van zich zelf reeds een symbolische betekenis en ze bieden zich als 't ware aan om in een heilig systeem te worden ingevoegd.</seg></s> <pb n="49" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="17.9"><seg n="17.9.1">Hebben de gereformeerde kerken in vroeger tijd deze vermenging van oudheid en kerk,</seg> <seg n="17.9.2">en van natuur en openbaring instinctmatig of meer bewust als een gevaar gevoeld,</seg> <seg n="17.9.3">thans hebben velen het orgaan voor die bedreiging verloren.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Men reageert op de verwaarlozing van de liturgische vormen en de verslapping van het cultisch besef,</seg> <seg n="17.10.2">maar vergeet daarbij dikwijls,</seg> <seg n="17.10.3">dat een liturgische hervorming allereerst met het geheel,</seg> <seg n="17.10.4">het cultische type moet rekenen,</seg> <seg n="17.10.5">omdat belijdenis en liturgie nauw samenhangen.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Veranderingen in de eredienst kunnen onderstellingen meebrengen,</seg> <seg n="17.11.2">die storend op de prediking werken,</seg> <seg n="17.11.3">omdat ze aan een ander credo ontleend zijn.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">Zo kan er in de hervormde kerken verwarring worden gesticht,</seg> <seg n="17.12.2">die meewerkt aan haar oplossing.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daarom moet de studie der liturgie hand in hand gaan met die van de dogmatiek.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Wij moeten weten wat wij bedoelen met <hi rend="italic">Gods Woord,</hi></seg> <seg n="18.2.2"><hi rend="italic">met sacramenten,</hi></seg> <seg n="18.2.3"><hi rend="italic">met incarnatie.</hi></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">In verband daarmee zullen wij ons er rekenschap van hebben te geven wat we hebben te verstaan onder de tegenwoordigheid Gods in de eredienst.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Want dat laatste bepaalt het karakter van de liturgie.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">- We moeten ook weten hoe het met de analogie,</seg> <seg n="18.5.2">de overeenstemming van natuur en openbaring staat,</seg> <seg n="18.5.3">om te kunnen beoordelen welke rol het liturgisch symbool kan spelen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">- Op die wijze heeft dan ook Asmussen,</seg> <seg n="18.6.2">in zijn bovengenoemd werk,</seg> <seg n="18.6.3">zijn taak opgevat.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De omstandigheden der Duitse kerk leren,</seg> <seg n="18.7.2">dat liturgie geen spelletje,</seg> <seg n="18.7.3">maar zuivere ernst is;</seg> <seg n="18.7.4">praktische theologie in volle zin.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik kan de vrees niet van mij afzetten,</seg> <seg n="19.1.2">dat dit niet gezegd kan worden van de liturgische beweging in haar geheel.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Waarschijnlijk wel 't minst van wat zich in hetzelfde Duitsland sedert 1918 als 'Hochkirche'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n26" rend="superscript">26</ref> aandiende.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De prediking werd daarin achtergesteld bij de aanbidding en deze laatste zo opgevat dat er reden was om van syncretisme te spreken.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1"><choice><sic>Een sacrament der stiltes dreigde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8">Een sacrament der stilte</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f9" rend="superscript">i</ref><choice><sic>Een sacrament der stiltes dreigde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-8"> dreigde</corr></choice> hier aan de Evangelieprediking het zwijgen op te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wij hebben nu echter vooral te maken met de liturgische beweging in het gereformeerd protestantisme.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In Frankrijk heeft Eugène Bersier<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n28" rend="superscript">28</ref> een halve eeuw geleden <choice><sic>de stoot gegevens die sedert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9">de stoot gegeven</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f10" rend="superscript">j</ref><choice><sic>de stoot gegevens die sedert</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-9"> die sedert</corr></choice> de volle aandacht van de Franse kerken heeft gehad.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ook hier kreeg de adoratie een bredere plaats,</seg> <seg n="20.3.2">zonder dat daarbij echter het protestants of zelfs het christelijk karakter zulke gevaren liep als bij de 'Hochkirche'.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Bij ons zijn terzelfder tijd als in Frankrijk ook reeds de eerste stemmen vernomen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Een der eersten die zich liet horen was dr. J. H. Gunning J.Hzn.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="21.2.2">met zijn <hi rend="italic">Onze Eeredienst.</hi></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1"><hi rend="italic">Opmerkingen over het liturgische element in den gereformeerden cultus,</hi></seg> <seg n="21.3.2">1890.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Later (1911) schreef Kuyper zijn <hi rend="italic">Onze Eeredienst.</hi></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">In deze publikaties is het oecumenisch interesse echter <pb n="50" ed="VW"/>nog niet in die mate werkzaam als dat thans het geval is.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Gunning was een malcontent in de Hervormde Kerk en Kuyper zocht de gescheiden kerken op zijn magistrale en voorzichtige wijze op te voeden tot strenger bezinning op dit punt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Pas de <hi rend="italic">Liturgische Kring</hi> heeft in ons land de herleefde belangstelling voor de eredienst tot een beweging gemaakt.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Een beweging die in de Liturgische Vereeniging thans haar verdere organisatie heeft gekregen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De Kring is begonnen met het publiceren van een reeks <hi rend="italic">Liturgische Handboekjes</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f11" rend="superscript">k</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Daarna kwam <hi rend="italic">Eeredienst,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="22.4.2">waarin de liturgie wordt gegeven van wat men naar analogie van een 'Hoogmis' een 'Hoogdienst' noemt,</seg> <seg n="22.4.3">een naam die een hervormde met gereformeerd besef niet prettig in de oren klinkt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1"><hi rend="italic">Een Handboek voor den Eeredienst</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n32" rend="superscript">32</ref> volgde,</seg> <seg n="22.5.2">waarin de onderdelen van de hoogdienst achtereenvolgens werden behandeld.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Een tekstboek voor alle diensten en een gebedenboek behoren nog tot de wensen .<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Over <hi rend="italic">Het Wezen van den Eeredienst</hi> verscheen een <hi rend="italic">Rapport</hi> betreffende punt B. 4 van het werkprogram van Kerkopbouw (Het Liturgisch Vraagstuk),</seg> <seg n="23.1.2">dat volgens de verklaring van prof. Van der Leeuw in de <hi rend="italic">Inleiding</hi> van het <hi rend="italic">Handboek,</hi></seg> <seg n="23.1.3">ook de inzichten binnen de Liturgische Kring weergeeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Onder het hoofd <hi rend="italic">Totstandkomen van Liturgie</hi> lezen wij daar 't volgende:</seg> <seg n="23.2.2">"Een liturgie wordt niet gemaakt.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De christelijke kerk <hi rend="italic">heeft</hi> een liturgie,</seg> <seg n="23.3.2">in verschillende kerken in verschillende,</seg> <seg n="23.3.3">maar in wezen toch in dezelfde vorm.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Onze Ned.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Herv.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Kerk behoeft echter een herstel der liturgie,</seg> <seg n="23.6.2">welker resten wij nog slechts bezitten.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Daarbij neme zij ten voorbeeld die kerken,</seg> <seg n="23.7.2">die beproefd hebben na de Reformatie de eredienst der christelijke kerk vast te stellen en neme zij,</seg> <seg n="23.7.3">evenals de reformatoren,</seg> <seg n="23.7.4">zich allereerst de oud-christelijke eredienst als norm.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">De Hervormde Kerk trede aldus de christelijke eredienst binnen langs de wegen van haar eigen liturgie,</seg> <seg n="23.8.2">die zij nog bezit,</seg> <seg n="23.8.3">maar voor het grootste deel niet gebruikt.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Zij <hi rend="italic">richte zich naar de oud-christelijke eredienst.</hi></seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Voorts staat de ganse,</seg> <seg n="23.10.2">oecumenische schat der kerk tot haar beschikking."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Tot zover het <hi rend="italic">Rapport.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hiermee is de kwestie op een wijze gesteld die wij niet geheel kunnen aanvaarden.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dat de liturgie in verschillende kerken in wezen dezelfde vorm zou hebben,</seg> <seg n="24.3.2">is moeilijk vol te houden.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De afschaffing van de mis en de vaart van de 'Mayflower'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n36" rend="superscript">36</ref> naar de Nieuwe Wereld waren dan vergissingen.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dergelijke identificeringen komen er op neer dat men alle omtrekken in de kerkgeschiedenis doet verflauwen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">- Wij kunnen niet naar believen over de grenzen tussen de verschillende liturgieën heen en weer lopen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Dat zou een soort cultische smokkelhandel betekenen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Evenals achter het dogma schuilt er ook achter de liturgie een beslissing.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">En die drukt een reële macht uit,</seg> <seg n="24.9.2">waarmee wij hebben te rekenen.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">De kerk,</seg> <seg n="24.10.2">waarvan<pb n="51" ed="VW"/> wij lid zijn,</seg> <seg n="24.10.3">kan daarop niet zo zonder vorm van proces terugkomen.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Wij hebben dat te eerbiedigen en mogen particulier of in een vereniging niet doen,</seg> <seg n="24.11.2">alsof er niets had plaats gehad.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Dat geldt van de liturgie weer op andere wijze dan van de leer,</seg> <seg n="24.12.2">maar het geldt toch ook.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Oecumenisch contact mag niet leiden tot relativisme en nog minder tot syncretisme.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">De vormen behoren ons niet lief te zijn om hun vele relaties,</seg> <seg n="24.14.2">maar om hun eigen betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De Reformatie is een teruggaan op de bijbel geweest.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En de Roomse en zelfs de Oude kerk staan ons daarna niet als oudere zusters op te wachten,</seg> <seg n="25.2.2">alsof wij ons onvoorzichtig wat te ver hadden gewaagd en nu tot haar moeten terugkeren.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De beslissing die achter onze hervormde liturgie ligt,</seg> <seg n="25.3.2">vertegenwoordigt een mening des Geestes.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De reformatoren hebben er zich wel degelijk rekenschap van gegeven,</seg> <seg n="25.4.2">dat ze zich niet op de Oudheid,</seg> <seg n="25.4.3">maar op de waarheid beriepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Ook in de huidige kerkstrijd leggen degenen die het nauwst daarbij betrokken zijn er als vanzelfsprekend weer de nadruk op,</seg> <seg n="25.5.2">dat God door de bijbelse boodschap van Woord en sacrament onze ruimtelijke en tijdelijke verwijderdheid van Christus overwint.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De gelijktijdigheid met Christus is volgens Asmussen niet enkel psychologisch te verstaan;</seg> <seg n="25.6.2">ze is reëel.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Maar toch ook weer niet zo,</seg> <seg n="25.7.2">dat wij er niets van zouden merken;</seg> <seg n="25.7.3">zij is een bewuste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Maw. zij brengt een besliste overtuiging mee en eigen vormen.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Alles lost zich niet van zelf weer,</seg> <seg n="25.9.2">op mystisch-realistische wijze,</seg> <seg n="25.9.3">op in het medium,</seg> <seg n="25.9.4">de tussenruimte of de tussentijd,</seg> <seg n="25.9.5">die ons van Christus scheidt.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De Heilige Geest spreekt nu.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Daarom is er niet één liturgie.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En de kerkelijke ruimte tussen ons en de bijbel is niet homogeen,</seg> <seg n="26.2.2">niet onderscheidsloos.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Er liggen geestelijke knooppunten,</seg> <seg n="26.3.2">tijdsgewrichten<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f14" rend="superscript">n</ref> in,</seg> <seg n="26.3.3">die niet weg te denken zijn.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Deze brengen veranderingen,</seg> <seg n="26.4.2">waarop men niet kan terugkomen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wie daarmee niet rekent bederft de liturgie der kerk.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Uit de zgn. 'schatten' der kerk worden dan vaten geroofd,</seg> <seg n="27.2.2">die bij ons interieur niet horen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En de leer ondervindt daarvan de terugslag.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Over incarnatie,</seg> <seg n="27.4.2">sacramenten,</seg> <seg n="27.4.3">praesentia realis,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="27.4.4">offerande worden dingen gezegd die bij onze geloofsbelijdenis niet passen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">- Daarom komt het er op aan vooral op dit gebied wel te onderscheiden.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">In dogmatische vragen zijn we dat gewend.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Aan liturgische vragen zijn we ontwend.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wij zijn daarin misschien te royaal of misschien ook te schriel.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">In ieder geval moeten wij ook hier met verantwoordelijkheid te rade gaan.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Liturgie is een soort populaire dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head><pb n="52" ed="VW"/><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Liturgie</seg></s></head>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Liturgie is in het klassieke Grieks de naam voor bepaalde diensten,</seg> <seg n="29.1.2">die de burgers aan de staat hebben te verrichten.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De Septuagint gebruikt het woord in verband met de Joodse tempeldienst en zo komt het ook wel voor in het Nieuwe Testament (bijv. Luk. 1 : 23).</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Maar verder heeft het daar een algemeen-geestelijke betekenis.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Het heeft er geen betrekking op een kerkelijk ambt.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Het algemene begrip voor dit laatste is <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>diaconia'.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Liturgische handelingen worden aan Jezus en Paulus toegeschreven (Hebr. 8 : 2 en Fil. 2 : 17),</seg> <seg n="29.6.2">in verband met het middelaarswerk en het apostolaat.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De betrekking op de tempeldienst gaat daarbij niet helemaal verloren,</seg> <seg n="29.7.2">maar wordt toch niet regelrecht overgebracht.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">Eer wordt het verdwijnen van die dienst daarbij voorondersteld.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Liturgie is een wijd begrip,</seg> <seg n="29.9.2">waarmee Paulus' zendingswerk onder de heidenen wordt betiteld (Rom. 15 : 16) en dat ook op de roeping der wereldlijke overheid wordt toegepast (Rom. 13 : 6).</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Alleen in Hand. 13 : 2 heeft het woord een meer kerkelijke kleur.</seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Men heeft het daar vertaald met 'godsdienstoefening houden' (vert. Brouwer).</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Maar ook dan nog geldt het een zendingsbijeenkomst,</seg> <seg n="29.12.2">waar Paulus en Barnabas worden afgevaardigd.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Het woord heeft in de Griekse kerk al spoedig weer een cultische betekenis gekregen;</seg> <seg n="29.13.2">men ging er mee op het O.T. terug.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Het werd in de eerste plaats toegepast op de zondagse dienst met avondmaalsviering,</seg> <seg n="29.14.2">maar verder ook gebruikt voor de ambtelijke dienst van de kerkelijke waardigheidsbekleders.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f17" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Het woord behield daar dus,</seg> <seg n="29.15.2">ofschoon er een priesterlijk handelen mee bedoeld werd,</seg> <seg n="29.15.3">naast de engere,</seg> <seg n="29.15.4">ook nog een ruimere zin.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Maar belangrijker is,</seg> <seg n="29.16.2">dat de hoofdgodsdienstoefening eenvoudig <hi rend="italic">de liturgie</hi> heet.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Het wezen van die dienst wordt met die naam helemaal uitgedrukt en omgekeerd krijgt het begrip 'liturgie' daardoor een zeer rijke inhoud.</seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Het omvat de dienst van God geheel en al;</seg> <seg n="29.18.2">mystisch naar zijn innerlijke heiligheid en institutair naar de volle omvang der openbaring.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Alles wat daar buiten valt,</seg> <seg n="29.19.2">is profaan.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In 't Westen heeft men ook wel van liturgie gesproken.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Maar het woord is er voorlopig toch niet ingeburgerd.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De geschiedenis van het begrip schijnt daar nog niet voldoende te zijn opgehelderd.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Men sprak hier meer van officium,</seg> <seg n="30.4.2">ordo,</seg> <seg n="30.4.3">ministerium,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f18" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="30.4.4">woorden die tot de Romeinse sfeer behoren en die goede aansluiting hebben bij de latere terminologie der protestanten,</seg> <seg n="30.4.5">wanneer deze spreken van ambten,</seg> <seg n="30.4.6">kerkorde en dienst des Woords.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Pas langs een omweg,</seg> <seg n="30.5.2">door de Renaissance heen,</seg> <seg n="30.5.3">kwam de term 'liturgie' bij roomsen en ook protestanten eerst spaarzamelijk in gebruik.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Bij Melanchton<pb n="53" ed="VW"/><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f19" rend="superscript">c</ref> staat het wat onwennig als de Griekse naam voor de mis.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Luther heeft voor de hoofdgodsdienstoefening in 1523 in 't Latijn en in 1526 in 't Duits de woorden 'Missa' en 'Messe' gebruikt.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">In de kerkelijke regelingen der zestiende eeuw wordt,</seg> <seg n="30.8.2">ook als ze van liturgische aard zijn,</seg> <seg n="30.8.3">meestal het woord 'orde' gebruikt.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Soms wordt gesproken van 'Ceremoniën';</seg> <seg n="30.9.2">later ook van 'Agende'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f20" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Alleen die welke Valerandus Pollanus in 1551 voor de Straatsburgse vluchtelingengemeente te Londen opstelde,</seg> <seg n="30.10.2">heet <hi rend="italic">Liturgia Sacra.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Calvijn,</seg> <seg n="30.11.2">die in 1542 dezelfde kerkorde overnam spreekt van <hi rend="italic">Prières ecclésiastiques.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n45" rend="superscript">45</ref></seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Rietschel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f21" rend="superscript">e</ref> wijst er op dat Gottfried Arnold,</seg> <seg n="30.12.2">in zijn grote <hi rend="italic">Kirchen- und Ketzerhistorie</hi> (1700),</seg> <seg n="30.12.3">de Engelse eredienst liturgie noemt.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">In de Pruisische <hi rend="italic">Agende</hi> van 1817 echter,</seg> <seg n="30.13.2">heet de orde van de godsdienstoefening ook liturgie.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Rietschel vermoedt dat het woord in Duitsland is ingeburgerd door Engelse literatuur.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Bij ons spreekt Vondel van de 'Grieksche Liturgye' en de <hi rend="italic">Holl.</hi></seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1"><hi rend="italic">Merc.</hi> van 1662 van de 'Liturgie' in verband met de Engelse kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f22" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Uit dit doopceel blijkt dat het woord zeer bijzonder naar de Griekse en de Engelse kerk wijst.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Althans in zijn meer pregnante betekenis als sacramentele orde van de eredienst,</seg> <seg n="31.2.2">in onderscheiding van een tweede betekenis,</seg> <seg n="31.2.3">die een verzameling van vaste formulieren aanduidt.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze omstandigheid is niet zonder betekenis.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wel is waar gaat het niet om de naam doch om de zaak en lijkt het daarom onverschillig of men nu liturgie zegt of mis of eredienst.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar dat is toch niet het geval.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wij wensen de betiteling 'mis' niet,</seg> <seg n="32.4.2">omdat daarmee een zeer bepaalde eredienst wordt aangewezen,</seg> <seg n="32.4.3">waartegen wij ernstige godsdienstige bezwaren hebben.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Wij zijn bang dat het woord,</seg> <seg n="32.5.2">als wij het gingen gebruiken,</seg> <seg n="32.5.3">ons kwaad zou doen,</seg> <seg n="32.5.4">omdat het zou 'afverven' op onze godsdienstoefening.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">En omdat de leer die er bij hoort,</seg> <seg n="32.6.2">zich bij ons zou kunnen inburgeren.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Het zou ook niet gemakkelijk gebeuren,</seg> <seg n="32.7.2">want onze Catechismus staat daartegen op wacht.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Met 'liturgie' is dat niet het geval.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">De naam is eeuwenlang bij ons in 't vergeetboek geweest.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Tegen de Griekse kerk en de Griekse liturgie,</seg> <seg n="33.3.2">die Vondel zo prijst,</seg> <seg n="33.3.3">de cultische dramatiek van het Oosten,</seg> <seg n="33.3.4">het mysterie-wezen,</seg> <seg n="33.3.5">behoefden wij niet op onze hoede te zijn.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Dat was te ver af.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Alleen de Engelse kerk hield dit soort katholicisme in herinnering.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Zij onderhield en onderhoudt een betrekking tot de Oude kerk,</seg> <seg n="33.6.2">die verschilt van de manier waarop Rome en het protestantisme beide dat doen.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">De Presbyterianen<pb n="54" ed="VW"/> hebben daarvoor altijd een oog gehad.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Zij zijn er voor uitgeweken naar de Nieuwe Wereld.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">En ook in de negentiende eeuw hebben calvinisten als Kuyper steeds gewaarschuwd voor de Liturgie (met een hoofdletter),</seg> <seg n="33.9.2">zoals die zich in Engeland roerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit besef is bezig te verzwakken.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De liturgie,</seg> <seg n="34.2.2">die zich in Engeland verbonden had met de gereformeerde leer,</seg> <seg n="34.2.3">heeft lang een afwachtende houding aangenomen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Maar ze heeft,</seg> <seg n="34.3.2">ook in de Engelse kerk,</seg> <seg n="34.3.3">nooit geheel op voet van vrede geleefd met het calvinisme.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Sedert het <hi rend="italic">Oxford Movement</hi> bevindt zij zich op het oorlogspad.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De liturgische beweging van onze tijd heeft zich op deze situatie ernstig te bezinnen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De mis schrikt ons af;</seg> <seg n="34.6.2">de liturgie trekt ons aan.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Deze vreemdelinge in het gereformeerde huis betovert ons met haar charme.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Wij hebben door onze Engelse zusterkerk onze behoedzaamheid leren afleggen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Wij hebben reden de liturgie meer te vrezen dan de mis.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Wij zijn met Rome meer van enen huize dan met Byzantium.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Met Rome hebben wij gemeen de Latijnse nuchterheid,</seg> <seg n="34.11.2">de discipline,</seg> <seg n="34.11.3">het officium (het ambt),</seg> <seg n="34.11.4">de ordo (de sobere regel),</seg> <seg n="34.11.5">het ministerium (de aardse dienst).</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De liturgie vermengt hemel en aarde;</seg> <seg n="34.12.2">zij concentreert het leven in de cultus en maakt wat daarbuiten is profaan;</seg> <seg n="34.12.3">zij mystificeert de historie en verwart leven en sacrament.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dit gevaar is te ernstiger,</seg> <seg n="35.1.2">omdat de protestantse eredienst in tegenstelling staat met de mis.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Zij kan,</seg> <seg n="35.2.2">zonder rooms te worden,</seg> <seg n="35.2.3">het priesterlijk offer niet weer opnemen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Luther is begonnen met dat uit de mis uit te snijden.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Wie dan toch de ceremoniën wil behouden,</seg> <seg n="35.4.2">is,</seg> <seg n="35.4.3">als hij de liturgie niet uit toegeeflijkheid drijft,</seg> <seg n="35.4.4">zoals de luthersen,</seg> <seg n="35.4.5">maar uit beginsel,</seg> <seg n="35.4.6">op het mysterie aangewezen.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Als het zichtbare middelpunt uit de ceremoniën verwijderd wordt,</seg> <seg n="35.5.2">ondergaat de eredienst een vergoddelijking,</seg> <seg n="35.5.3">die al haar vooronderstellingen wijzigt en haar tot de eigenlijke liturgie-zonder-meer maakt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Deze bestaat dan om zich zelve,</seg> <seg n="35.6.2">dwz. voor God.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Het 'voor zondaren' gaat verloren en daarmee het Evangelie.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Asmussen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f23" rend="superscript">g</ref> verwijt dit aan Rome.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Maar het geldt in volle zin slechts van de 'liturgie'.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">De mis is een vlucht voor de liturgie.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Haar materialisme en haar kerkelijk jaar binden de eredienst aan ruimte en tijd.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">In de 'liturgie' wordt de hele heilsgeschiedenis ineens opgevoerd.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Ook in de Engelse kerk heeft het kerkelijke jaar minder betekenis.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">- Rome zet het altaar midden onder de mensen.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Wij hebben het verwijderd en daarom is onze eredienst <choice><sic>zo sober. Kuyper' wijst er op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">zo sober.</corr></choice></seg></s><choice><sic>zo sober. Kuyper' wijst er op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> </corr></choice><s n="35.16"><seg n="35.16.1"><choice><sic>zo sober. Kuyper' wijst er op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11">Kuyper</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f24" rend="superscript">h</ref><choice><sic>zo sober. Kuyper' wijst er op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-11"> wijst er op</corr></choice> dat Christus' altaar niet meer op aarde is.</seg></s> <s n="35.17"><seg n="35.17.1">Ook hij merkt op dat de roomsen consequenter zijn dan de Episcopalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="35.18"><seg n="35.18.1">Zij hebben een altaar,</seg> <seg n="35.18.2">maar offeren dan ook.</seg></s> <s n="35.19"><seg n="35.19.1">- Wie in de eredienst een altaar onderstelt en niet met Rome offert,</seg> <seg n="35.19.2">moet de eredienst vergoddelijken en hem doen plaats hebben alsof <pb n="55" ed="VW"/>de gemeente met de zaligen voor Gods troon staat,</seg> <seg n="35.19.3">in zijn heilige presentie,</seg> <seg n="35.19.4">nedervallende om te aanbidden.</seg></s> <s n="35.20"><seg n="35.20.1">Dat is het wezen der 'liturgie'.</seg></s> <s n="35.21"><seg n="35.21.1">Maar dan staat het volk ten slotte van verre.</seg></s> <s n="35.22"><seg n="35.22.1">- Om dit te voorkomen heeft Rome het altaar onder de mensen gezet en laat Christus telkens voor hen geofferd worden.</seg></s> <s n="35.23"><seg n="35.23.1">En omdat wij dat afgoderij vinden,</seg> <seg n="35.23.2">hebben wij het altaar op aarde afgeschaft en daarmee de ceremoniën,</seg> <seg n="35.23.3">die er bij horen.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ik heb over liturgie gesproken op een manier,</seg> <seg n="36.1.2">die menig lezer misschien bevreemdt.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zulk een lezer was gewend de <choice><sic>1iturgie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">liturgie</corr></choice> als een spelletje te beschouwen;</seg> <seg n="36.2.2">althans als iets bijkomstigs,</seg> <seg n="36.2.3">dat het wezen van de eredienst niet raakt.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Immers,</seg> <seg n="36.3.2">men zet ze vaak in elkaar voor een bijzondere gelegenheid,</seg> <seg n="36.3.3">een jeugddienst,</seg> <seg n="36.3.4">een wijding of een andere plechtigheid.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De liturg schijnt dan wel iemand te zijn,</seg> <seg n="36.4.2">die helemaal de vrije hand heeft en zich aan de buitenkant van de eredienst beweegt.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">- En nu leek het bij mijn beschouwing wel alsof het ging om het allerheiligste,</seg> <seg n="36.5.2">het binnenste,</seg> <seg n="36.5.3">het wezen van de zaak.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Liturgie kondigde zich daar aan als een zeer bepaalde godsdienstoefening,</seg> <seg n="36.6.2">met zeer bepaalde leerbegrippen verbonden,</seg> <seg n="36.6.3">zodat een liturgische hervorming een kerkhervorming in gevolg zou kunnen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f25" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Opzettelijk heb ik mijn onderwerp op die wijze aangepakt.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Niet omdat ik meen,</seg> <seg n="37.2.2">dat de voorstanders der liturgische beweging ketterijen bedektelijk zoeken in te voeren.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Maar toch wel omdat ik geloof dat er heel wat achter liturgische veranderingen schuilt,</seg> <seg n="37.3.2">waarvan men zich niet steeds voldoende rekenschap geeft.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Ik ben begonnen met de associaties aan te wijzen,</seg> <seg n="37.4.2">die de naam alleen reeds meebrengt.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">En verder trachtte ik duidelijk te maken,</seg> <seg n="37.5.2">dat onder die naam zich een eredienst bij ons zoekt in te burgeren,</seg> <seg n="37.5.3">die ons verder van de Reformatie zou kunnen afbrengen dan de roomse mis.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Dat de grondslagen van ons geloof bij de vaste inrichting van de eredienst betrokken zijn,</seg> <seg n="38.1.2">is overigens algemene overtuiging bij de vooraanstaande leiders in deze dingen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Maar dat maakt,</seg> <seg n="38.2.2">dat we ons des te meer verantwoordelijk moeten voelen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Wanneer het woord 'liturgie' hier gebruikt werd in z'n tweede betekenis,</seg> <seg n="38.3.2">als aanduiding van 'een verzameling van liederen,</seg> <seg n="38.3.3">gebeden enz.,</seg> <seg n="38.3.4">zoals er bij de eredienst... in gebruik zijn',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f26" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="38.3.5">of desnoods als 'de vaste bestanddelen in de eredienst',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f27" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="38.3.6">in onderscheiding van de preek,</seg> <seg n="38.3.7">dan zouden we betrekkelijk rustig kunnen toezien.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar dat is juist niet het geval.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De lijnen van een bepaalde liturgie worden tot in het hart van de dienst,</seg> <seg n="38.5.2">tot Woord en sacramenten doorgetrokken.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Er is in vele gevallen een verabsolutering van de liturgie,</seg> <seg n="38.6.2">waarbij de prediking en de bediening der <pb n="56" ed="VW"/>sacramenten worden ingesloten in een cultisch systeem van eigen heiligheid en macht,</seg> <seg n="38.6.3">zodat ze van daaruit moeten worden verstaan en in hun uitoefening worden bepaald.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De eredienst in zijn geheel draagt dan de naam van <hi rend="italic">liturgie</hi> en deze heeft een mystisch karakter en bezit een hoger graad van goddelijkheid dan elk der onderdelen,</seg> <seg n="38.7.2">ook dan Woord en sacrament,</seg> <seg n="38.7.3">die zich naar het geheel moeten voegen.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Om haar wezen en structuur te bepalen is een soort filosofie van de cultus nodig.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Bij de uitwerking daarvan dreigt het gevaar van syncretisme.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Goethe's antroposofie en de romantiek van Novalis kunnen mee gaan spreken,</seg> <seg n="38.10.2">als men probeert de moderne mens een eredienst toe te bereiden,</seg> <seg n="38.10.3">zoals hij die gaarne heeft.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Of wanneer men al in de modern-katholieke sfeer blijft,</seg> <seg n="38.11.2">zal er toch een 'Geist der Liturgie' kunnen ontstaan,</seg> <seg n="38.11.3">die heel anders geaard is dan de werking des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Voor het eerste,</seg> <seg n="39.1.2">het gevaar voor antropofosie of romantiek,</seg> <seg n="39.1.3">herinner ik aan wat Duitsland op dit gebied reeds heeft te zien gegeven.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Ik denk aan Otto,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n50" rend="superscript">50</ref></seg> <seg n="39.2.2">Smend,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n51" rend="superscript">51</ref></seg> <seg n="39.2.3">Rittelmeyer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ten onzent houdt men zich strenger aan de katholieke sfeer,</seg> <seg n="39.3.2">al mag men zich,</seg> <seg n="39.3.3">zoals Van der Leeuw in de <hi rend="italic">Inleiding op het Handboek,</hi></seg> <seg n="39.3.4">een enkele keer op Goethe beroepen om te betogen dat geest en vorm in de eredienst één zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Maar wat dezelfde schrijver in dat boek geeft over <hi rend="italic">De Prediking in de Liturgie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n54" rend="superscript">54</ref> en over <hi rend="italic">Kerkmuziek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n55" rend="superscript">55</ref> en wat hier en daar in 't <hi rend="italic">Rapport</hi> van Kerkopbouw staat,</seg> <seg n="39.4.2">brengt ons wel in aanraking met een opvatting van onze godsdienstoefening waarbij de ambtelijke orde en dienst,</seg> <seg n="39.4.3">die wij met Rome gemeen hebben,</seg> <seg n="39.4.4">moet wijken voor een liturgisch <hi rend="italic">stelsel,</hi></seg> <seg n="39.4.5">waarin elk onderdeel zijn betekenis aan het geheel ontleent.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Wanneer de roomse Thalhofer<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n56" rend="superscript">56</ref> in zijn <hi rend="italic">Liturgik</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f28" rend="superscript">l</ref> de liturgie bepaalt als 'wesentlich gottesdienstliches Thun eines Liturgen als sichtbaren Steilvertreters Christi,</seg> <seg n="39.5.2">des mittlerischen Hauptes,</seg> <seg n="39.5.3">für die Glieder und im Zusammenschluss mit ihnen... und zwar nach den von der Kirche auctoritativ und darum officiell festgesteliten Normen',</seg> <seg n="39.5.4">dan kunnen wij ons zulk een bepaling onder zekere reserves toeëigenen,</seg> <seg n="39.5.5">ook al verbiedt Thalhofer ons dat,</seg> <seg n="39.5.6">omdat we niet van priester en offer willen weten.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Wij hebben toch ambt en orde en dienst.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Maar wanneer het <hi rend="italic">Rapport</hi> van Kerkopbouw een onderzoek instelt naar het <hi rend="italic">wezen</hi> van de eredienst en wanneer Van der Leeuw in de <hi rend="italic">Inleiding</hi> van 't <hi rend="italic">Handboek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n58" rend="superscript">58</ref> zegt,</seg> <seg n="39.7.2">dat dit boek zich keert tegen de opvatting,</seg> <seg n="39.7.3">dat de liturgie de buitenkant zou raken,</seg> <seg n="39.7.4">dan merken we dat we op zoek zijn naar de 'Geist der Liturgie'.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">En als Van der Leeuw dan zegt<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f29" rend="superscript">m</ref> dat de eredienst liturgie is;</seg> <seg n="39.8.2">dat de preek zich naar de liturgie heeft te richten;</seg> <seg n="39.8.3">dat zij een wakker-worden is van wat in de eredienst sluimert en daar latent aanwezig is;</seg> <seg n="39.8.4">en dat de preek een soort opwaken van de incarnatie<pb n="57" ed="VW"/> is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f30" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="39.8.5">dan horen wij daarin de proclamatie van een dogma van de cultus,</seg> <seg n="39.8.6">dat ons oosters aandoet.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Daarachter komt dan nog een kosmische achtergrond te staan door de inschakeling van de muziek als derde naast Woord en sacrament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f31" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Zij doordringt de hele liturgie door de toon,</seg> <seg n="39.10.2">ook die van de preek,</seg> <seg n="39.10.3">te 'verhogen',</seg> <seg n="39.10.4">maar voegt ook,</seg> <seg n="39.10.5">concerterend,</seg> <seg n="39.10.6">de delen van de eredienst samen.</seg></s> <s n="39.11"><seg n="39.11.1">Er is</seg> <seg n="39.11.2">- aldus Van der Leeuw</seg> <seg n="39.11.3">- een rest die in het mensenwoord niet opgaat.</seg></s> <s n="39.12"><seg n="39.12.1">Van die diepte,</seg> <seg n="39.12.2">die laatste gronden,</seg> <seg n="39.12.3">spreekt de muziek.</seg></s> <s n="39.13"><seg n="39.13.1">Zij is geen christinne;</seg> <seg n="39.13.2">kan ook niet prediken,</seg> <seg n="39.13.3">maar laat de mystieke achtergrond horen,</seg> <seg n="39.13.4">waartegen het drama van de ontmoeting met God uitkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f32" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wanneer op deze wijze de eredienst opgevoerd wordt als een mysterie,</seg> <seg n="40.1.2">dan komt inderdaad alles aan op het geheel,</seg> <seg n="40.1.3">op de achtergrond waartegen,</seg> <seg n="40.1.4">de sfeer waarin alles gezet wordt en op de toon waarop alles gezegd wordt.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De minste geste is van betekenis.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Men leze wat Robert Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f33" rend="superscript">q</ref> over dat laatste zegt in verband met de Russische kerk.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hij wijst er ook op,</seg> <seg n="40.4.2">dat deze liturgie geen boodschap brengt,</seg> <seg n="40.4.3">maar een fenomeen laat zien.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Beeld en werkelijkheid lopen daarbij in elkaar.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Er zijn,</seg> <seg n="40.6.2">zoals we bij Van der Leeuw zagen,</seg> <seg n="40.6.3">gronden en achtergronden.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">De preek heeft dan minder werkelijkheid dan de liturgie.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">De eerste vertolkt alleen wat realiteit is in de laatste,</seg> <seg n="40.8.2">maar daar slaapt.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Hier ontmoeten wij inderdaad essentiële trekken van wat men in de Griekse liturgie magisch ritualisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f34" rend="superscript">r</ref> of magisch realisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f35" rend="superscript">s</ref> genoemd heeft.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Ik denk er natuurlijk niet aan om te beweren,</seg> <seg n="40.10.2">dat deze liturgische uitspraken bij onze moderne schrijvers over liturgie ook filosofisch en dogmatisch reeds geheel zijn vastgelegd of onderbouwd.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Ik wijs alleen op de wijsbegeerte en de dogmatiek die met de liturgie meekomen en waartegen men,</seg> <seg n="40.11.2">naar ik meen,</seg> <seg n="40.11.3">niet voldoende op zijn hoede is in de Liturgische Vereeniging.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="41.1"><seg n="41.1.1">De Reformatie</seg></s></head>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">De Reformatie heeft de eredienst van een heel andere zijde benaderd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zij ging niet uit van een harmonisch geheel,</seg> <seg n="42.2.2">een stelsel van woorden,</seg> <seg n="42.2.3">symbolen,</seg> <seg n="42.2.4">gestes,</seg> <seg n="42.2.5">geluiden,</seg> <seg n="42.2.6">die samen de ontmoeting van de hemelse en de aardse kerk dramatisch opvoeren.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Daarbij komt het Woord noodzakelijkerwijze in de verdrukking,</seg> <seg n="42.3.2">omdat het in zijn kwaliteit van beeld het geringste<pb n="58" ed="VW"/> gehalte aan realiteit schijnt te bezitten.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">De handeling bijv. schijnt wezenlijker dan het gesprokene.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">De kerkhervormers hebben,</seg> <seg n="42.5.2">toen ze de mis afschaften en het offer van het altaar verwijderden of het altaar ook met de grond gelijk maakten,</seg> <seg n="42.5.3">hun heil niet gezocht in een liturgische aanvulling van de daardoor ontstane ledige plaats in de dienst.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Zij lieten de dienaar <hi rend="italic">ambtelijk,</hi></seg> <seg n="42.6.2"><hi rend="italic">in goede orde,</hi></seg> <seg n="42.6.3">in een <hi rend="italic">dienst</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f36" rend="superscript">a</ref> optreden.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar hij moest dat doen toch ook met overname van de volle verantwoordelijkheid,</seg> <seg n="42.7.2">in mogelijk conflict met de hem omringende aardse werkelijkheid.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">De bisschop kan regent worden;</seg> <seg n="42.8.2">de pastor mag nooit zijn erfopvolging van de martelaar verloochenen.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Wanneer hij met Woord en sacrament uitkomt,</seg> <seg n="42.9.2">is hij niet verzekerd van een harmonisch geheel van krachten om zich heen.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Hij springt niet in een liturgische dans en doet niet mee aan een spel der tekenen.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Het blijft mogelijk,</seg> <seg n="42.11.2">dat het Woord de schrilste wanklanken zal wakker roepen en dat de tekenen de werkelijkheid niet vertolken,</seg> <seg n="42.11.3">maar er tegen vloeken.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Ook passen Woord en teken niet zo bij elkaar,</seg> <seg n="42.12.2">dat ze een gesloten geheel uitmaken.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Men is van een met zich zelf in alle delen overeenstemmende eredienst nooit verzekerd.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In de protestantse eredienst passen de dingen ook niet bij elkaar in een logisch verband,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f37" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="43.1.2">zodat men door redenering de betekenis en de waarde van het ene uit het andere zou kunnen afleiden.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Er blijft ruimte tussen de delen,</seg> <seg n="43.2.2">niet alleen plaatselijk en tijdelijk,</seg> <seg n="43.2.3">maar ook logisch,</seg> <seg n="43.2.4">dogmatisch,</seg> <seg n="43.2.5">psychologisch,</seg> <seg n="43.2.6">pastoraal,</seg> <seg n="43.2.7">kerkrechtelijk.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Elk der delen rust op een afzonderlijke wilsuiting van God.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En wij mogen die ruimten niet opvullen met andere handelingen en tekenen,</seg> <seg n="43.4.2">waaraan wij gelijke of misschien reeds hogere betekenis zouden toekennen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Wij hebben er dus niet voor te zorgen dat een goed sluitend stelsel van eredienst ontstaat,</seg> <seg n="43.5.2">zodat wij bij onze godsdienstoefening zouden kunnen menen dat het hemelleven begonnen was.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Zo laten wij Woord en sacramenten als pijlers in de kerkdienst onverbonden staan.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Wij maken de preek niet sacramenteel en wij wissen,</seg> <seg n="44.2.2">ook als wij het sacrament met Augustinus,</seg> <seg n="44.2.3">Luther en Calvijn <hi rend="italic">verbum visibile</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f38" rend="superscript">c</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n60" rend="superscript">60</ref> noemen,</seg> <seg n="44.2.4">het onderscheid tussen Woord en sacrament niet uit ten bate van het eerste.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Wij laten ze van Christuswege uitgaan in deze zondige wereld,</seg> <seg n="44.3.2">zonder dat wij zien hoe daaruit een hogere werkelijkheid zou kunnen ontstaan,</seg> <seg n="44.3.3">die nu reeds,</seg> <seg n="44.3.4">lang voordat geopenbaard is,</seg> <seg n="44.3.5">wat wij zijn zullen,</seg> <seg n="44.3.6">door een soort magisch ritualisme op ons zou kunnen inwerken.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Wij laten dat aan God over.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Wij construeren het niet,</seg> <seg n="44.5.2">ook niet door lied en gebed of muziek.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Wij kunnen het niet samenvatten in de aanbidding.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Ook als we zingen en bidden blijft de cultus Gods zaak en staan de deuren der kerk <pb n="59" ed="VW"/>ongegrendeld.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De Liturgie (met een hoofdletter) betrekken wij met het N.T. op Christus' middelaarswerk of met Paulus op het zendingswerk;</seg> <seg n="44.8.2">desnoods ook op de taak der overheid.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Maar altijd weten wij daarbij,</seg> <seg n="44.9.2">dat zij wordt uitgeoefend op het opene,</seg> <seg n="44.9.3">eschatologische toneel van het komende Koninkrijk.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">En al weten wij dat de kerk een dak moet hebben en een deur,</seg> <seg n="44.10.2">toch harmoniseren wij ons daarin geen eigengemaakte hemel;</seg> <seg n="44.10.3">en wat God opengelaten heeft sluiten wij niet toe.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Op die wijze hebben de reformatoren deze dingen beschouwd.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij hebben gezegd dat de kerk daar is,</seg> <seg n="45.2.2">waar Gods Woord recht gepredikt wordt en de sacramenten bediend naar de instelling van Christus.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Wel hebben zij hun aandacht gewijd aan de orde in de godsdienstoefening,</seg> <seg n="45.3.2">maar de hervorming of afschaffing van de mis droeg overal het karakter van een naar voren brengen van de prediking èn de sacramenten uit het geheel der ceremoniën.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Dat ze daarin slaagden was mede te danken aan de aard van de roomse eredienst.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">We hebben reeds vroeger opgemerkt,</seg> <seg n="45.5.2">dat de mis een heel ander karakter draagt dan de Griekse liturgie.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Daaruit zou Luther zijn Duitse mis heel moeilijk hebben kunnen afzonderen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">In zijn <hi rend="italic">Von Ordnung Gottesdiensts in der Gemeine</hi> van 1523 noemt hij de drie grote misbruiken,</seg> <seg n="45.7.2">die in de godsdienstoefening waren ingeslopen.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Het eerste is,</seg> <seg n="45.8.2">dat men Gods Woord alleen heeft gelezen en gezongen,</seg> <seg n="45.8.3">niet gepredikt.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Verder was er op die manier allerlei ingedrongen,</seg> <seg n="45.9.2">omdat het Woord zweeg.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">En eindelijk was men de godsdienstoefening als een goed werk gaan beschouwen,</seg> <seg n="45.10.2">zodat het geloof verloren ging;</seg> <seg n="45.10.3">ieder wou aan de kerk geven of monnik of non worden.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Hij verklaart dat het aan het Woord en niet aan de cultus (messe) ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f39" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Het is duidelijk dat de hervormer hier uit het geheel van de dienst een element naar voren brengt,</seg> <seg n="45.12.2">dat een eigen macht heeft.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Hij geeft het Woord,</seg> <seg n="45.13.2">dat ingesponnen was in een rijk liturgisch weefsel,</seg> <seg n="45.13.3">aan God terug;</seg> <seg n="45.13.4">op deze plaats zelfs met een zekere terugzetting van het H. Avondmaal.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">Luther wil,</seg> <seg n="45.14.2">zoals vooral blijkt uit zijn <hi rend="italic">Deutsche Messe</hi> van 1526,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n62" rend="superscript">62</ref></seg> <seg n="45.14.3">de cultus als zodanig wel laten gelden,</seg> <seg n="45.14.4">maar hij wil die niet met het zaligmakend geloof vermengd hebben.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">Hij zet</seg> <seg n="45.15.2">- tegenover Rome</seg> <seg n="45.15.3">- geloof en cultus uit elkaar.</seg></s> <s n="45.16"><seg n="45.16.1">De eredienst heeft een meer uitwendige,</seg> <seg n="45.16.2">pedagogische betekenis en geeft niet de eigenlijke ontmoeting met God,</seg> <seg n="45.16.3">die de christen in de geest heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f40" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="45.17"><seg n="45.17.1">Dit slaat op het liturgisch geheel,</seg> <seg n="45.17.2">het 'lezen,</seg> <seg n="45.17.3">zingen,</seg> <seg n="45.17.4">prediken' in 't verband met het 'luiden met klokken' en 'pijpen met orgels',</seg> <seg n="45.17.5">dat hij wel goed vindt.</seg></s> <s n="45.18"><seg n="45.18.1">En zo is het duidelijk dat Luther iets anders zoekt dan de 'geest der liturgie'.</seg></s> <s n="45.19"><seg n="45.19.1">Hij zoekt de Heilige Geest.</seg></s> <s n="45.20"><seg n="45.20.1">Tegenover de Wederdopers heeft Luther later in de geest van zijn boven aangehaald geschrift van 1523,</seg> <seg n="45.20.2">meer de nadruk gelegd op de objectieve betekenis van de dienst des Woords.</seg></s> <s n="45.21"><seg n="45.21.1">In <pb n="60" ed="VW"/>1526 dreigde hij de steun van het officium,</seg> <seg n="45.21.2">de ordo en het ministerium,</seg> <seg n="45.21.3">de grondslagen van de Westerse kerk,</seg> <seg n="45.21.4">te verliezen.</seg></s> <s n="45.22"><seg n="45.22.1">Luther is daarvan later ten dele teruggekomen.</seg></s> <s n="45.23"><seg n="45.23.1">Woord en sacrament kwamen als de beide pijlers,</seg> <seg n="45.23.2">waarop de kerk rustte,</seg> <seg n="45.23.3">vast te staan.</seg></s> <s n="45.24"><seg n="45.24.1">De mis,</seg> <seg n="45.24.2">de rijk geïnstrumenteerde cultische dienst,</seg> <seg n="45.24.3">heeft Luther daarbij laten bestaan.</seg></s> <s n="45.25"><seg n="45.25.1">Maar het middelpunt,</seg> <seg n="45.25.2">de offerdienst,</seg> <seg n="45.25.3">sneed hij uit.</seg></s> <s n="45.26"><seg n="45.26.1">De liturgie werd 'un rituel démantelé' (Dom Festugière).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f41" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="45.27"><seg n="45.27.1">De eigenlijke contacten van Woord en sacrament liggen niet in de liturgie,</seg> <seg n="45.27.2">maar in het verborgen geloofsleven.</seg></s> <s n="45.28"><seg n="45.28.1">In de fragmentarische ceremoniën kan geen <hi rend="italic">geest</hi> ontstaan.</seg></s> <s n="45.29"><seg n="45.29.1">De lutheraan komt niet in verleiding een filosofie van de cultus op te stellen.</seg></s> <s n="45.30"><seg n="45.30.1">Doet hij het toch,</seg> <seg n="45.30.2">dan wordt hij syncretistisch en voegt profane bestanddelen in.</seg></s> <s n="45.31"><seg n="45.31.1">Woord en sacrament blijven bij Luther afzonderlijk van hun omgeving en afzonderlijk van elkaar;</seg> <seg n="45.31.2">handelingen Gods en als zodanig voorwerp van aparte theologische bezinning.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De gereformeerden hebben daaruit de consequenties getrokken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f42" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Van Straatsburg begint in dit opzicht de victorie.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Dat de kerkelijke tucht als derde kenmerk van de ware kerk wordt opgesteld toont duidelijker dan iets anders,</seg> <seg n="46.3.2">dat men de godsverering niet tot een liturgisch stelsel maakt.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Men laat Woord en sacrament niet opgaan in cultische mystiek,</seg> <seg n="46.4.2">maar houdt de kerk open naar het leven toe.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Dat hun werking niet harmonisch is afgesloten blijkt uit de tuchtoefening.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Niet de roomse maar de protestantse kerk staat altijd open.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Deze afbraak van de ceremoniën kan een vernietiging van de godsdienstoefening schijnen.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Tegen de gereformeerden is dezelfde beschuldiging van goddeloosheid gericht als tegen de eerste christenen.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">De afschaffing van het offer in de mis scheen de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in de vergadering der gelovigen te niet te doen en met de terzijdestelling van de ceremoniën in de eredienst,</seg> <seg n="46.9.2">waarin de gereformeerden 't verst gingen,</seg> <seg n="46.9.3">leek het numen praesens,</seg> <seg n="46.9.4">de goddelijke tegenwoordigheid,</seg> <seg n="46.9.5">uit de godsdienstoefening te verdwijnen.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Het kerkgebouw kwam de mensen voor,</seg> <seg n="46.10.2">leeg te zijn en de hervormden,</seg> <seg n="46.10.3">die daar samenkwamen,</seg> <seg n="46.10.4">leken hun zonder God te wezen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Daarom is het niet toevallig dat de kerkorde,</seg> <seg n="47.1.2">die in 1551 door Valerandus Pollanus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n65" rend="superscript">65</ref> voor de Franse vluchtelingen en als hun apologie werd beschreven,</seg> <seg n="47.1.3"><hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f43" rend="superscript">h</ref> heet.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">In de eerste plaats is het wel te verklaren waarom hier,</seg> <seg n="47.2.2">- wat een uitzondering is</seg> <seg n="47.2.3">- het woord liturgie voor een kerkorde gebruikt wordt.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Naast het Common Prayer Book van 1549,</seg> <seg n="47.3.2">de grote Engelse liturgie,</seg> <seg n="47.3.3">presenteert zich hier in 1551 een miniatuurliturgie,</seg> <seg n="47.3.4">in tien korte hoofdstukjes,</seg> <seg n="47.3.5">waarin een beschrijving gegeven wordt van de plechtigheden <pb n="61" ed="VW"/>in de gereformeerde gemeente te Straatsburg;</seg> <seg n="47.3.6">terwijl in het elfde iets wordt gezegd over de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Het geschriftje was,</seg> <seg n="47.4.2">zoals meerdere symbolische en liturgische geschriften in die dagen,</seg> <seg n="47.4.3">een apologie.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Het wilde laten zien,</seg> <seg n="47.5.2">dat een eredienst,</seg> <seg n="47.5.3">waarin Woord en sacramenten van alle bijkomstige ceremoniën waren ontdaan,</seg> <seg n="47.5.4">toch heilig mocht heten,</seg> <seg n="47.5.5">ook al paste het woord liturgie er slechts op in negatieve zin.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Hoe eenvoudiger de liturgie werd,</seg> <seg n="47.6.2">des te meer kwamen Woord en sacrament naar voren om samen voor God te staan.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Zo'n dienst was zeker niet zonder de tegenwoordigheid van God en Christus,</seg> <seg n="47.7.2">al kwam deze niet uit op zo'n numineuze en magische wijze als in de liturgie en in de mis.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">De sacramenten</seg> <seg n="47.8.2">- zo wordt naar aanleiding van de Doop gezegd</seg> <seg n="47.8.3">- moesten <hi rend="italic">met het Woord</hi> worden bediend,</seg> <seg n="47.8.4">want zonder dat waren ze niets.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">In de <hi rend="italic">Epistola dedicatoria</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f44" rend="superscript">i</ref> aan de koning van Engeland,</seg> <seg n="48.1.2">Eduard Vl,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n68" rend="superscript">68</ref></seg> <seg n="48.1.3">zegt de schrijver:</seg> <seg n="48.1.4">"Als ze zeggen,</seg> <seg n="48.1.5">dat de waardigheid van de dienst des Woords bij ons wordt neergehaald,</seg> <seg n="48.1.6">dan lijkt dat zo,</seg> <seg n="48.1.7">maar 't is zo niet.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Want wat de waardigheid van de eredienst betreft,</seg> <seg n="48.2.2">staat het,</seg> <seg n="48.2.3">voor zover wij ons herinneren,</seg> <seg n="48.2.4">vast,</seg> <seg n="48.2.5">dat die pronk en praal is geweest.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Wanneer de predikanten echter hun ambt eerlijk vervullen,</seg> <seg n="48.3.2">zal de Heilige Geest overvloedig waardigheid,</seg> <seg n="48.3.3">lof,</seg> <seg n="48.3.4">glorie en alle eer verlenen...</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Want er is geen waardigheid van oudheid zo groot,</seg> <seg n="48.4.2">noch gezag van oude vaderen,</seg> <seg n="48.4.3">die iets vermag tegen Gods gezag en de opbouw der kerk."</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Evenmin als de eredienst der gereformeerden zonder God was,</seg> <seg n="49.1.2">waren zij zelf ook goddelozen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het elfde hoofdstukje van deze liturgie,</seg> <seg n="49.2.2">die geen liturgie meer is,</seg> <seg n="49.2.3">gaat over de kerkelijke tucht en de inrichting daarvan.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Ik heb reeds eerder gewezen op de betekenis daarvan naast Woord en sacrament,</seg> <seg n="49.3.2">en hoe deze de aanwijzing is,</seg> <seg n="49.3.3">dat de eredienst zich niet in zich zelf opsluit,</seg> <seg n="49.3.4">maar in verband staat met het leven.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">In dat opzicht spreekt echter de aanwezigheid van dit laatste kapitteltje in de <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> van Pollanus boekdelen.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Dat God in de eredienst is zal 't meest moeten blijken in het leven;</seg> <seg n="49.5.2">dat Hij er op de zondag was,</seg> <seg n="49.5.3">zal moeten uitkomen door-de-week.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Ik heb aan dit zeldzame boekje,</seg> <seg n="50.1.2">dat in regelrecht verband staat met het werk van Calvijn te Straatsburg en te Genève,</seg> <seg n="50.1.3">wat uitvoeriger aandacht geschonken,</seg> <seg n="50.1.4">omdat het door z'n apologetische bedoeling,</seg> <seg n="50.1.5">zijn parafraserende weergave,</seg> <seg n="50.1.6">door zijn voorrede,</seg> <seg n="50.1.7">de plaats waar,</seg> <seg n="50.1.8">en de omstandigheden waaronder het geschreven werd,</seg> <seg n="50.1.9">ons de liturgische veranderingen als 't ware op het leven laat betrappen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">De Engelse kerk staat op dat ogenblik,</seg> <seg n="50.2.2">gedurende enkele jaren slechts,</seg> <seg n="50.2.3">op de tweesprong.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Zal de anglicaanse of de gereformeerde eredienst het winnen?</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">De gereformeerde eredienst schijnt echter zo onkerkelijk!</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Waren dit nog wel christenen?</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Welnu,</seg> <seg n="50.6.2">Pollanus zal zegt hij in zijn voorrede aan de <choice><sic>koning- alleen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">koning</corr></choice></seg><choice><sic>koning- alleen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="50.6.3"><choice><sic>koning- alleen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- alleen</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n69" rend="superscript">69</ref> maar iets <hi rend="italic">vertellen,</hi></seg> <seg n="50.6.4">zoals men <pb n="62" ed="VW"/>van vreemde landen en volken vertelt.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Reizigers hebben toch ook wel over de Turken geschreven.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Waarom hij niet over de gereformeerden?</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Deze eigenaardige vorm van apologie staat ongetwijfeld mede in verband met de etiquette,</seg> <seg n="51.1.2">waaraan de balling zich houdt tegenover de monarch-gastheer.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Maar toch blijft hij merkwaardig.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De Turken waren in de zestiende eeuw de anti-christenen.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Wij kennen dat uit het 'liever Turks dan paaps'.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Hier staan de gereformeerden nu naast hen in die hoek en dienen van daar uit hun apologie in.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">De Engelse kerk heeft zich gehouden aan het <hi rend="italic">Common Prayer Book</hi> van 1549.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">De <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> van 1551 houdt nauw verband met de oorsprongen van onze Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Zij houdt zich weinig op met gestes en geluiden,</seg> <seg n="52.3.2">maar houdt zich aan de woorden en zoekt naar een sobere en redelijke godsdienstoefening,</seg> <seg n="52.3.3">die door lering,</seg> <seg n="52.3.4">regering en tucht regelrecht aansluiting aan het leven heeft.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het is liturgie in negatieve zin en zij is heilig in negatieve zin,</seg> <seg n="52.4.2">deze regeling van de eredienst,</seg> <seg n="52.4.3">die zich bijna als een Turkse tegenover de paapse aandient.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zij wil een eenvoudige weergave zijn van de eenvoudige riten der kerken te Straatsburg en Genève,</seg> <seg n="52.5.2">die de openbaring Gods niet zoeken te omzwachtelen met orgelklank en wierookwalm,</seg> <seg n="52.5.3">maar de liturgie reële uitgangen verschaft in pastoraal en zending,</seg> <seg n="52.5.4">kerkelijke discipline en burgerlijke regering,</seg> <seg n="52.5.5">zoals Paulus die in de plaats stelde van de dagorde der Levieten.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Deze eredienst der zestiende-eeuwse 'goddelozen',</seg> <seg n="53.1.2">zonder 'numen praesens',</seg> <seg n="53.1.3">zonder rituele en realistische magie,</seg> <seg n="53.1.4">met een aanbidding in geest en in waarheid in eschatologische zin,</seg> <seg n="53.1.5">heeft aanvankelijk nauwelijks gelegenheid tot uitoefening gekregen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">De vluchtelingengemeente te Londen moest bij de dood van Eduard VI haar zwerftochten voortzetten.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Ik kan die geschiedenis hier niet in bijzonderheden in herinnering brengen.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het zou tegelijk een beschrijving van het ontstaan der hervormde liturgie moeten zijn.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Na Londen komen Emden en Frankfort.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">En wat de personen betreft a Lasco,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n70" rend="superscript">70</ref></seg> <seg n="53.6.2">Utenhove,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n71" rend="superscript">71</ref></seg> <seg n="53.6.3">Micronius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n72" rend="superscript">72</ref></seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Het schijnt niet zo gemakkelijk die vroege historie van onze liturgie te ontwarren.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Met name het ontstaan te Londen,</seg> <seg n="53.8.2">het aandeel dat de beide laatsten in opstelling of vertaling hebben gehad,</seg> <seg n="53.8.3">is ook na de onderzoekingen van Mensinga,</seg> <seg n="53.8.4">Kuyper,</seg> <seg n="53.8.5">Gobius du Sart e.a. niet volkomen opgehelderd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n73" rend="superscript">73</ref></seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">- Ons interesseert hier nog even het eveneens zeldzame boekje van 1554,</seg> <seg n="53.9.2">dat de titel draagt:</seg> <seg n="53.9.3"><hi rend="italic">Christelijke Ordinantiën,</hi></seg> <seg n="53.9.4">door Marten Micron.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f45" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Het is een (gedeeltelijke) Nederlandse vertaling van de kerkorde,</seg> <seg n="53.10.2">die a Lasco opstelde voor de Nederlandse gemeente te Londen,</seg> <seg n="53.10.3">in 1555 in 't Latijn te Frankfort uitgegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f46" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Volgens de voorrede<pb n="63" ed="VW"/> gaf de ouderling Utenhove de vertaling en bezorgde Micron de uitgave.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n76" rend="superscript">76</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Wij merken allereerst op dat de liturgie hier midden in de kerkorde staat.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Nadat door Luther het offer van het altaar genomen was en het altaar door Calvijn uit de kerk verwijderd,</seg> <seg n="54.2.2">had de liturgie geen eigenlijk middelpunt meer.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Zij verbrokkelde tot een bundel formulieren,</seg> <seg n="54.3.2">die aanvankelijk nog een plaats kregen tussen de hoofdstukken der kerkorde,</seg> <seg n="54.3.3">maar later op zich zelf kwamen te staan.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">De idee die ze samenhield was niet zozeer de waarheid,</seg> <seg n="54.4.2">als bij de geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="54.4.3">of het recht zoals bij de kerkorde,</seg> <seg n="54.4.4">maar <hi rend="italic">het gebruik.</hi></seg></s> <s n="54.5"><seg n="54.5.1">De kerkelijke handeling vindt plaats 'naar het formulier daarvan zijnde'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f47" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="54.6"><seg n="54.6.1">Wanneer de liturgie is 'gottesdienstliches Thun eines Liturgen... nach auctoritativ und darum officiell festgestellten Normen' (Thalhofer),<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n78" rend="superscript">78</ref></seg> <seg n="54.6.2">dan schept die autoriteit en dat officiële bij ons een andere binding dan bij het dogma en de kerkorde,</seg> <seg n="54.6.3">en de afleiding uit de Schrift is van eigen aard.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Ik leg verder nog de vinger bij een zinsnede uit de voorrede van Micronius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n79" rend="superscript">79</ref></seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Daar heet het dat wij niet vele ceremoniën hebben.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Die uit Gods Woord leven hebben "alle purichheit... ghesocht in alle oeffeninghen".</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">"Miscleideren,</seg> <seg n="55.4.2">Autaren,</seg> <seg n="55.4.3">Kersen,</seg> <seg n="55.4.4">Bilden,</seg> <seg n="55.4.5">'s' Duyvels sacramenthuyskens,</seg> <seg n="55.4.6">Bellen,</seg> <seg n="55.4.7">Biechten,</seg> <seg n="55.4.8">Orghelen,</seg> <seg n="55.4.9">Knielen,</seg> <seg n="55.4.10">wtsweren der duyulen,</seg> <seg n="55.4.11">Latyns ghesanck,</seg> <seg n="55.4.12">ende andere ouerghebleuen superstitien" zijn in de ban gedaan.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Toch zal men</seg> <seg n="55.5.2">- zo schrijft Micronius</seg> <seg n="55.5.3">- als men dit boek leest,</seg> <seg n="55.5.4">bevinden "dat wy gheen Sacramentschenders sijn".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n80" rend="superscript">80</ref></seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Nietwaar,</seg> <seg n="55.6.2">het zijn 'christlicke ordinancien'.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Men hoort in de titel ook weer de apologie.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Deze Turken zijn geen goddelozen.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Geen sacramentschenders.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Maar als men deze christelijke ordinantiën leest zal men ook bevinden "dat wy niet te slap teghen de sonde gheweist sijn.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Noch dat wy in 't straffen der sonde eeneghe heerschappie oft tyrannie tegen iemandt ghebruyct hebben".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n81" rend="superscript">81</ref></seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Men hoort het hoe rondom het sacrament hier,</seg> <seg n="56.4.2">in plaats van de ceremoniën,</seg> <seg n="56.4.3">de pastoraal en de tucht,</seg> <seg n="56.4.4">de liturgie-Gods-in-het-leven,</seg> <seg n="56.4.5">haar werk moeten doen.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Ten slotte sta hier nog een gedeelte van het <hi rend="italic">Privilegie,</hi></seg> <seg n="57.1.2">waarbij Eduard VI de Nederlandse gemeente vrije godsdienstoefening toestond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n82" rend="superscript">82</ref></seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Men kan het de stichtingsoorkonde der Hervormde Kerk noemen:</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">"Willen wy,</seg> <seg n="58.1.2">laten toe,</seg> <seg n="58.1.3">ende ordineren,</seg> <seg n="58.1.4">dat nu voortaen eenen Tempel sal wesen in onse Stadt Londen,</seg> <seg n="58.1.5">de welcken gbeheeten sal wesen den Tempel Jesu,</seg> <seg n="58.1.6">daer dat de vergaderinghen der Duytschen ende andere wtlandische ghehouden ende onderhouden sullen wesen" op conditie van ongeschonden uitlegging van 't H. Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Onze eredienst is,</seg> <seg n="59.1.2">ook al heeft ze weinig ceremoniën,</seg> <seg n="59.1.3">niet zonder God,</seg> <seg n="59.1.4">zolang ze Jezus en het Evangelie heeft.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="5">
<head><pb n="64" ed="VW"/><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Woord en sacrament</seg></s></head>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Wanneer het Evangelie en niet de ceremoniën de eigenlijke omtuining is van het sacrament,</seg> <seg n="61.1.2">zodat wij onze eredienst niet,</seg> <seg n="61.1.3">zoals de Grieks-katholieke kerk dat doet,</seg> <seg n="61.1.4">liturgie moeten noemen,</seg> <seg n="61.1.5">maar,</seg> <seg n="61.1.6">met de gereformeerden,</seg> <seg n="61.1.7">bediening des Woords,</seg> <seg n="61.1.8">dan hebben wij nauwgezet te vragen naar de verhouding van Woord en sacrament.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Wij hebben daarover in het vorige hoofdstuk reeds enkele dingen gezegd,</seg> <seg n="61.2.2">toen wij opmerkten,</seg> <seg n="61.2.3">dat Woord en sacrament bij de Reformatie uit de ceremoniën naar voren traden en hoe het Woord daarbij in zekere zin de rol van de ceremoniën overnam,</seg> <seg n="61.2.4">door rondom het sacrament te doen wat deze laatste gewend waren te doen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">En we zagen dat de kerk daarbij een meer geopende deur kreeg naar het leven.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Wij moeten nu de onderlinge verhouding tussen Woord en sacrament nader bezien.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Dr. Bakhuizen van den Brink heeft er in het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst</hi> een beschouwing aan gewijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n83" rend="superscript">83</ref></seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Ook hij is daarbij op z'n hoede tegen vernauwing van de grenzen tussen Rome en de Reformatie.</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Hij wil niet achter de Reformatie terug,</seg> <seg n="62.4.2">want het sacrament kan niet worden afgesneden van de werkende Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f48" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n84" rend="superscript">84</ref></seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Een magisch realisme wijst bij daarmee terug.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">De protestantse eredienst mag de Geest niet uitschakelen;</seg> <seg n="62.6.2">ook niet bij de bediening der sacramenten,</seg> <seg n="62.6.3">evenmin als bij het Woord.</seg></s> <s n="62.7"><seg n="62.7.1">Het sacramentele moet dus op andere wijze bepaald.</seg></s> <s n="62.8"><seg n="62.8.1">Dr. Bakhuizen doet dat door het geestelijke van het Woord met het zinnelijke van het sacrament in verbinding te brengen.</seg></s> <s n="62.9"><seg n="62.9.1">Dit zinnelijke brengt een accent van realiteit mee;</seg> <seg n="62.9.2">maar de verbinding met het Woord wordt daardoor niet opgeheven;</seg> <seg n="62.9.3">want ook dit laatste heeft het zintuig nodig om gehoord te worden.</seg></s> <s n="62.10"><seg n="62.10.1">Zo krijgt de hele eredienst een sacramenteel karakter.</seg></s> <s n="62.11"><seg n="62.11.1">Geen onderdeel mag onbelangrijk worden geacht.</seg></s> <s n="62.12"><seg n="62.12.1">De geringste geste krijgt dus ook hier betekenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f49" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="62.13"><seg n="62.13.1">Want er heeft een 'reële' ontmoeting tussen God en de gemeente plaats.</seg></s> <s n="62.14"><seg n="62.14.1">Bakhuizen beroept zich voor deze beschouwing op Luther en Calvijn.</seg></s> <s n="62.15"><seg n="62.15.1">Luther moet daarbij waar maken dat het Woord evenzeer de zinnen vooronderstelt als het sacrament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n85" rend="superscript">85</ref></seg></s> <s n="62.16"><seg n="62.16.1">En Calvijn wordt aangehaald om te doen zien dat 't sacrament ook Woord is en dus niet van de Geest wordt afgesneden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n86" rend="superscript">86</ref></seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">De aangehaalde plaats bij Luther staat in diens <hi rend="italic">Grote Catechismus</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f50" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Luther leert daar,</seg> <seg n="63.2.2">dat het water van de Doop in Gods Woord en gebod wordt opgenomen en daardoor heilig water wordt,</seg> <seg n="63.2.3">dat we niet mogen verachten.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Hij beroept zich op Augustinus die schrijft:</seg> <seg n="63.3.2">"Als het Woord bij het element komt,</seg> <seg n="63.3.3">dan ontstaat een sacrament."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f51" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Luther waarschuwt er tegen om <pb n="65" ed="VW"/>het geloof en de zaak,</seg> <seg n="63.4.2">waarin 't geloof rust,</seg> <seg n="63.4.3">te scheiden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f52" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Want het hele Evangelie is in zekere zin een uitwendige en lichamelijke prediking.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">God werkt altijd met uitwendige middelen;</seg> <seg n="63.6.2">dus niet alleen in 't sacrament.</seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Twee dingen gebeuren er bij de Doop:</seg> <seg n="63.7.2">het lichaam wordt met water besprenkeld,</seg> <seg n="63.7.3">omdat het niets anders kan begrijpen dan zulke taal;</seg> <seg n="63.7.4">en daarbij worden woorden gesproken,</seg> <seg n="63.7.5">opdat de ziel daarnaar juistere.</seg></s> <s n="63.8"><seg n="63.8.1">Zo worden beide zalig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f53" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Zo laat Luther het Woord tot het sacrament naderen.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Voor het omgekeerde beroept Bakhuizen zich op Calvijn.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Deze laatste noemt,</seg> <seg n="64.3.2">met Augustinus,</seg> <seg n="64.3.3">het sacrament een <hi rend="italic">zichtbaar Woord.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f54" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Wanneer men 't Woord,</seg> <seg n="64.4.2">in onderscheiding van het sacrament,</seg> <seg n="64.4.3">geestelijk zou willen noemen,</seg> <seg n="64.4.4">dan moet men volgens Calvijn wel bedenken,</seg> <seg n="64.4.5">dat het evenzeer als het sacrament de Geest nodig heeft om de weg naar de ziel te vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f55" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">De parallel tussen Woord en sacrament is hier wel volkomen! roept dr. Bakhuizen van den Brink uit.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Hij haalt verder Tillich en Barth aan,</seg> <seg n="64.6.2">om ze op één lijn te kunnen stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n91" rend="superscript">91</ref></seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Barth noemde de onderschikking van het sacrament onder het Woord slechts een betrekkelijke.</seg></s> <s n="64.8"><seg n="64.8.1">Het Woord was ook niet onontbeerlijk.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">En de menselijke geest was ook vlees.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f56" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Wij moeten deze aanhalingen een beetje op de keper beschouwen om over deze dingen tot klaarheid te komen.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">En daartoe wil ik beginnen met er op te wijzen,</seg> <seg n="65.2.2">dat men het verband,</seg> <seg n="65.2.3">waarin zulke uitlatingen staan,</seg> <seg n="65.2.4">wel in acht moet nemen.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">Luther spreekt zoals wij hem hoorden doen,</seg> <seg n="65.3.2">wanneer hij</seg> <seg n="65.3.3">- Bakhuizen merkt het zelf op<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n92" rend="superscript">92</ref></seg> <seg n="65.3.4">- tegen de Wederdopers opkomt.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Hij stelt tegen het valse spiritualisme dat de uiterlijke tekenen versmaadt,</seg> <seg n="65.4.2">het historisch spiritualisme,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f57" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="65.4.3">dat dit niet doet.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">En omdat deze lieden 't Woord het langst vasthouden,</seg> <seg n="65.5.2">argumenteert hij van daar naar het sacrament.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Dat wil echter nog niet zeggen,</seg> <seg n="66.1.2">dat Woord en sacrament gelijkgeschakeld worden.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Dat wil Luther juist niet.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Hij kent het verschil tussen die beide nog op een andere wijze dan wij.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Hij kent ook een andere wijze om lichaam en ziel te <hi rend="italic">verenigen</hi> dan wij.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">De beide naturen verbinden zich met elkander door wat de 'communicatie idiomatum'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n93" rend="superscript">93</ref> heet,</seg> <seg n="66.5.2">zonder dat ze daarbij in elkaar overgaan.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Wanneer de hervormer zegt dat lichaam en ziel de Doop elk op zijn eigen wijze aannemen,</seg> <seg n="66.6.2">het eerste als water en de tweede als Woord,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n94" rend="superscript">94</ref></seg> <seg n="66.6.3">dan is dat geen sofisme of uitvlucht,</seg> <seg n="66.6.4">maar berust op zijn dogmatische vooronderstellingen.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Beide zijn verenigd of liever zijn samen;</seg> <seg n="66.7.2">beide <pb n="66" ed="VW"/>worden samen zalig.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Maar ieder op eigen manier en met eigen middelen.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Dat is typisch luthers.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Het lichaam heeft zijn eigen kenleer;</seg> <seg n="66.10.2">bijna zei ik:</seg> <seg n="66.10.3">zijn eigen geloofsleer.</seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">In ieder geval zijn eigen eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Maar dat geldt dan ook alleen van 't sacrament;</seg> <seg n="67.1.2">niet van 't Woord.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Ten opzichte daarvan kan de onderscheiding van lichaam en ziel niet gelden.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Want Luther heeft zo pas gezegd dat de ziel het Woord aanneemt.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">En nu kan hij daarna niet zeggen dat het lichaam dat ook doet.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Dan zou hij eerst weer een onderscheid moeten maken tussen Woord en Geest en vaststellen dat het lichaam het Woord en de ziel de Geest ontvangt.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">En dan was de hervormer spiritualist geweest,</seg> <seg n="67.6.2">wat hij juist niet zijn wil.</seg></s> <s n="67.7"><seg n="67.7.1">Op zijn standpunt moet hij blijven bij de eerste tegenstelling tussen lichaam en ziel,</seg> <seg n="67.7.2">elk met een eigen kenleer.</seg></s> <s n="67.8"><seg n="67.8.1">Deze gaat wel op voor 't sacrament maar niet voor de prediking.</seg></s> <s n="67.9"><seg n="67.9.1">Bij deze laatste is er eenheid van Woord en Geest.</seg></s> <s n="67.10"><seg n="67.10.1">Het Woord is er het lichaam van de Geest.</seg></s> <s n="67.11"><seg n="67.11.1">En het is onluthers deze nog eens weer te scheiden.</seg></s> <s n="67.12"><seg n="67.12.1">De <hi rend="italic">realiteit,</hi></seg> <seg n="67.12.2">die aan het sacrament wordt toegekend,</seg> <seg n="67.12.3">staat in tegenstelling met Woord en Geest beide.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Daarom geldt het beroep op Calvijn <hi rend="italic">ook</hi> niet.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Deze heeft geen kenleer van 't lichaam,</seg> <seg n="68.2.2">zoals Luther.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Zo realistisch is deze Latijnse theoloog,</seg> <seg n="68.3.2">die bijna op iedere bladzijde Augustinus aanhaalt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n95" rend="superscript">95</ref></seg> <seg n="68.3.3">niet.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">De kernspreuk van zijn Institutie is:</seg> <seg n="68.4.2"><hi rend="italic">loco rei in verbo acquiescimus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f58" rend="superscript">k</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n96" rend="superscript">96</ref></seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Wanneer de hervormer met Augustinus zegt,</seg> <seg n="68.5.2">dat het sacrament <hi rend="italic">verbum visibile</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n97" rend="superscript">97</ref> is,</seg> <seg n="68.5.3">dan bedoelt hij niet,</seg> <seg n="68.5.4">het verschil tussen Woord en sacrament op te heffen.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Wel is het waar dat,</seg> <seg n="68.6.2">door het ontbreken van het krasse realisme van Luther,</seg> <seg n="68.6.3">het parallellisme van prediking en sacrament,</seg> <seg n="68.6.4">ten opzichte van het uiterlijke en zinnelijke,</seg> <seg n="68.6.5">waarmee de Duitse hervormer soms ook argumenteert,</seg> <seg n="68.6.6">beter tot zijn recht kan komen.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Maar bij Calvijn breekt het verschil tussen beide zich dan weer op een andere wijze baan.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Dat begint al dadelijk als hij in de <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="69.1.2">sprekende over het woord,</seg> <seg n="69.1.3">sacrament',</seg> <seg n="69.1.4">dit als een vertaling van het Griekse 'mysterie' verklaart.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f59" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het heeft een functie,</seg> <seg n="69.2.2">die het Woord niet kan vervullen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f60" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De prediking moet het sacrament daarbij tot tolk dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f61" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">Van een eigen kenleer voor het lichaam,</seg> <seg n="69.4.2">een sacrament der stilte,</seg> <seg n="69.4.3">waarvan Luther in de taal van het water tegen het lichaam nog een <choice><sic>rudirnent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rudiment</corr></choice> heeft,</seg> <seg n="69.4.4">weet Calvijn niet.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Het gebruik van het Latijn in de mis,</seg> <seg n="69.5.2">dat ook een stilzwijgen betekent,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f62" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="69.5.3">veroordeelt hij daarom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f63" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="69.6"><seg n="69.6.1">"Laat het Woord bij het element komen",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f64" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="69.6.2">hoorden wij hem reedszeggen.</seg></s><pb n="67" ed="VW"/> <s n="69.7"><seg n="69.7.1">Want de kracht van het water op het lichaam en het hart beide,</seg> <seg n="69.7.2">ligt in het Woord .</seg></s> <s n="69.8"><seg n="69.8.1">En dan niet het geprevelde,</seg> <seg n="69.8.2">maar het gepredikte Woord,</seg> <seg n="69.8.3">dat men aannemen kan in het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f65" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="69.9"><seg n="69.9.1">Zo dient het Woord het sacrament tot tolk.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Maar dit neemt het verschil tussen beide niet weg.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">De sacramenten stellen ons,</seg> <seg n="70.2.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="70.2.3">de beloften 'ad vivum' voor;</seg> <seg n="70.2.4">dwz. God tekent ze als een schoolmeester voor zijn kinderen op het bord,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f66" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="70.2.5">zoals Augustinus reeds zei.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Daarom wil Calvijn het sacrament met deze kerkvader een zichtbaar Woord noemen.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Toverspreuken zijn het echter niet;</seg> <seg n="70.4.2">evengoed als bij de prediking moet het geloof er bij te pas komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f67" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Toch moet men de dingen niet door elkaar halen.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">God gaf ons niet één gave,</seg> <seg n="70.6.2">zoals de geestdrijvers zeggen,</seg> <seg n="70.6.3">maar drie:</seg> <seg n="70.6.4">Woord,</seg> <seg n="70.6.5">sacrament en Geest.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">De laatste opent het hart voor de beide eerste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f68" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Calvijn legt dus gewicht op de onderscheiding.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Wel lijken Woord en sacrament bij hem meer op elkaar dan bij Luther.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Beide hebben ze de Geest nodig om in het hart te komen en geloofd te worden.</seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">Luther weet dat ook wel,</seg> <seg n="71.4.2">als hij zegt dat de prediking in zeker opzicht ook een uitwendig ding is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n101" rend="superscript">101</ref></seg> <seg n="71.4.3">maar bij hem voert het Woord toch,</seg> <seg n="71.4.4">in tegenstelling bijv. met het water dat in de Doop tot het <hi rend="italic">lichaam</hi> spreekt,</seg> <seg n="71.4.5">een eigen taal tegenover de <hi rend="italic">ziel.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n102" rend="superscript">102</ref></seg></s> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">Bij Luther zijn Woord en Geest nauwer verbonden.</seg></s> <s n="71.6"><seg n="71.6.1">Het Woord heeft soms een eigen hypostase<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f69" rend="superscript">v</ref> en is dan één met de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Calvijn is angstiger dan Luther om aan Woord en sacrament een eigen kracht,</seg> <seg n="72.1.2">een zelfstandige bestaanswijze,</seg> <seg n="72.1.3">een demonisch wezen toe te kennen.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Het zijn instellingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f70" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Het sacrament is een dienst,</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f71" rend="superscript">x</ref><seg n="72.3.2">een instrument.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f72" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Maar daardoor wordt het dan,</seg> <seg n="72.4.2">als Woord,</seg> <seg n="72.4.3">sacrament en Geest drie zullen blijven en Woord en sacrament twee,</seg> <seg n="72.4.4">weer noodzakelijk om ze te onderscheiden.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">Het wordt ook gemakkelijker.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Zij delen niet in de goddelijkheid van de Geest,</seg> <seg n="72.6.2">mar bestaan door Gods wil en dienen Hem.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">En die diensten zijn verschillend.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Het is nodig op dat verschil de nadruk te leggen en te vragen waar het ligt.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Men houdt er geen rekening mee als men,</seg> <seg n="72.9.2">zoals Bakhuizen doetm spreekt van de sacramentele aard van de eredienst.</seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">Of men een dramatisch karakter toeschrijft,</seg> <seg n="72.10.2">zoals B. ter Haar Romeny,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f73" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="72.10.3">waarom dan de liturgie sacramenteel<pb n="68" ed="VW"/> moet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f74" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="72.11"><seg n="72.11.1">Of voor de eredienst een priesterlijk karakter opeist,</seg> <seg n="72.11.2">zoals dr. Boissevain.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f75" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Wie Woord en sacramenten wil onderscheiden,</seg> <seg n="73.1.2">moet dat niet doen aan de hand van de tekenspraak,</seg> <seg n="73.1.3">die zij voeren,</seg> <seg n="73.1.4">maar in verband met de geestelijke taal,</seg> <seg n="73.1.5">waarmee zij zich richten tot het hart.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">Men moet niet in de eerste plaats letten op de vorm,</seg> <seg n="73.2.2">waaronder zij tot ons komen,</seg> <seg n="73.2.3">maar op de boodschap die zij overbrengen.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Daarom is de leer der sacramenten bij Calvijn beter dan die van Luther.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Wanneer Luther door zijn kras<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f76" rend="superscript">c</ref> realisme aan de sacramenten een eigen bestaanswijze schijnt toe te kennen,</seg> <seg n="73.4.2">dan hangt dit samen met het teken en niet met wat men de 'betekende' zaak noemt.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">Het water heeft een andere manier van spreken dan het Woord en het lichaam alleen verstaat die taal.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">- Bij Calvijn is dat anders.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Beide,</seg> <seg n="73.7.2">Woord en sacrament,</seg> <seg n="73.7.3">spreken tot het hart;</seg> <seg n="73.7.4">beide moeten worden gehoord en geloofd.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">Beide moeten door de Geest tot de ziel worden gebracht.</seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">De sprake van het sacrament is de belofte,</seg> <seg n="73.9.2">die met duidelijke stem door de dienaar gepredikt wordt<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f77" rend="superscript">d</ref> en dus niet een stille taal van bijv. het water tot het lichaam.</seg></s> <s n="73.10"><seg n="73.10.1">Een geheime kracht,</seg> <seg n="73.10.2">van welke aard dan ook,</seg> <seg n="73.10.3">schuilt er niet in.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f78" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="73.11"><seg n="73.11.1">Zonder het Woord is het sacrament bijna niets.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Wanneer er dus bij de gereformeerden verschil tussen Woord en sacrament zal worden vastgesteld,</seg> <seg n="74.1.2">dan moet dat niet bij de tekenspraak worden gezocht,</seg> <seg n="74.1.3">zoals het onderscheid tussen horen en zien;</seg> <seg n="74.1.4">want dan valt het onderscheid weg.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Maw.:</seg> <seg n="74.2.2">men mag ze niet van de schepping uit benaderen,</seg> <seg n="74.2.3">wat eigenlijk ook wel vanzelf spreekt.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Ze moeten geestelijk onderscheiden worden,</seg> <seg n="74.3.2">naar de wil,</seg> <seg n="74.3.3">de wijsheid en de barmhartigheid Gods,</seg> <seg n="74.3.4">die zijn kinderen op twee manieren de beloften aan het hart legt.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Wanneer Calvijn,</seg> <seg n="75.1.2">in aansluiting aan Augustinus,</seg> <seg n="75.1.3">zegt,</seg> <seg n="75.1.4">dat God als een schoolmeester zijn beloften voor zijn kinderen op het bord schrijft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n104" rend="superscript">104</ref></seg> <seg n="75.1.5">dan moeten wij ontwikkelen wat daarin opgesloten ligt,</seg> <seg n="75.1.6">ook al trekt hij er zelf geen verdere conclusies uit.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Het is niet alleen maar een verschil tussen oog en oor,</seg> <seg n="75.2.2">wat vrijwel op gelijkstelling zou uitkomen.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Neen,</seg> <seg n="75.3.2">waar het op aankomt moeten wij zoeken,</seg> <seg n="75.3.3">niet in het genademiddel,</seg> <seg n="75.3.4">maar in de genade zelf,</seg> <seg n="75.3.5">die het middel kiest.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Calvijn geeft dat zelf ook aan.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Horen en zien is slechts een beeld van wat Christus,</seg> <seg n="75.5.2">boven de maat der natuur uit,</seg> <seg n="75.5.3">door een bijzondere genade<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f79" rend="superscript">f</ref> in onze harten werkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f80" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Niet van de schepping uit,</seg> <seg n="76.1.2">maar van Pinksteren uit moeten wij dus spreken<pb n="69" ed="VW"/> over de verhouding tussen Woord en sacrament.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Zo gebeurt het ook in de bijbelse geschiedenis.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">- Doen we dat,</seg> <seg n="76.3.2">dan ontdekken wij een onderscheid in het bijzondere,</seg> <seg n="76.3.3">het speciale van Gods genade.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Dwz. in Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="76.5"><seg n="76.5.1">Want de aard van de bijzondere genade,</seg> <seg n="76.5.2">in onderscheiding van de genade in de schepping en de natuur,</seg> <seg n="76.5.3">is juist,</seg> <seg n="76.5.4">dat de barmhartigheid Gods daarin op de voorgrond <choice><sic>staat. liet verschil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">staat.</corr></choice></seg></s><choice><sic>staat. liet verschil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><s n="76.6"><seg n="76.6.1"><choice><sic>staat. liet verschil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Het verschil</corr></choice> tussen Woord en sacrament zal dus daarin gezocht moeten worden,</seg> <seg n="76.6.2">dat Gods barmhartigheid zich er op verschillende wijze in betoont.</seg></s> <s n="76.7"><seg n="76.7.1">Er moeten redenen zijn waarom Gods genade zich nu eens zó,</seg> <seg n="76.7.2">dan weer op andere wijze doet merken.</seg></s> <s n="76.8"><seg n="76.8.1">Het onderscheid tussen horen en zien of smaken is niet voldoende om daarvan rekenschap te geven.</seg></s> <s n="76.9"><seg n="76.9.1">Dat ligt niet in de sfeer van de bijzondere genade en kan hoogstens een verre analogie zijn.</seg></s> <s n="76.10"><seg n="76.10.1">De zaak zelf moet anders liggen.</seg></s> <s n="76.11"><seg n="76.11.1">Wanneer er verscheidenheid is op het gebied van de bijzondere genade,</seg> <seg n="76.11.2">dan moet de zonde er mee gemoeid zijn;</seg> <seg n="76.11.3">dan zal de mens als zondaar er in betrokken moeten worden.</seg></s> <s n="76.12"><seg n="76.12.1">Want als zodanig en niet als bezitter van oor en oog wekte hij Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="76.13"><seg n="76.13.1">Welk onderscheid schept het nu in de eredienst,</seg> <seg n="76.13.2">of God door het Woord tot ons komt of door het sacrament?</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">In de eerste plaats moet het feit,</seg> <seg n="77.1.2">dat het verschil tussen Woord en sacrament aan Gods barmhartigheid en aan onze zondige staat gemeten moet worden,</seg> <seg n="77.1.3">ons tot de erkenning brengen,</seg> <seg n="77.1.4">dat wij bij het sacrament niet met <hi rend="italic">een plus</hi> maar met een <hi rend="italic">minus</hi> te doen hebben.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">Wanneer er hier sprake zal zijn van een <hi rend="italic">veel meer overvloedig,</hi></seg> <seg n="77.2.2">dan is het alleen omdat <hi rend="italic">de zonde meerder geworden is</hi> (Rom. 5 : 20).</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">Het sacramentele in de eredienst zal dus niet tot expansie,</seg> <seg n="77.3.2">maar eerder tot ascese aanleiding geven.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Het zal,</seg> <seg n="77.4.2">evenmin als het kruis,</seg> <seg n="77.4.3">een motief zijn voor esthetische uitbouw,</seg> <seg n="77.4.4">maar voor uiterste soberheid.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">En dit raakt,</seg> <seg n="77.5.2">waar de hele Liturgie (met een hoofdletter) eigenlijk staat en valt met de ceremoniën,</seg> <seg n="77.5.3">het wezen van de zaak.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Er bestaat wel reden hierop de nadruk te leggen.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Het is een der klippen waarop een liturgische beweging gevaar loopt te stranden.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">In het <hi rend="italic">Rapport</hi> van Kerkopbouw wordt het wezen van de eredienst als een verborgenheid beschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f81" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Dit mysterie wordt dan verder bepaald als 'de vorm van het leven des geloofs',</seg> <seg n="78.4.2">parallel van de incarnatie,</seg> <seg n="78.4.3">'waardoor de belofte werkelijkheid wordt'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f82" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">Er wordt aan herinnerd dat ook het lichaam,</seg> <seg n="78.5.2">de voeten,</seg> <seg n="78.5.3">de mond,</seg> <seg n="78.5.4">de knieën meedoen in de liturgie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f83" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">Dat er voor de dienstvaten' nodig zijn en dat als vaatwerk 'niets goed genoeg'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f84" rend="superscript">k</ref> is.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Wel wordt erkend dat het niet aankomt op 'het tonen van de schat in de vaten'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f85" rend="superscript">l</ref> en dat <pb n="70" ed="VW"/>God de schat der genade uit de vaten moet vrijmaken,</seg> <seg n="78.7.2">maar dadelijk daarop wordt de onderscheiding van Woord en sacrament weer uitsluitend op het verschil tussen oog en oor teruggebracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f86" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="78.8"><seg n="78.8.1">Ten slotte wordt de eredienst liturgisch leven (cursivering van mij) genoemd.</seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Uit dit alles blijkt,</seg> <seg n="79.1.2">dat de schrijvers zich hier hoofdzakelijk niet bewegen in de categorieën van de bijzondere genade.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Er is sprake van vorm,</seg> <seg n="79.2.2">werkelijkheid,</seg> <seg n="79.2.3">handen,</seg> <seg n="79.2.4">voeten,</seg> <seg n="79.2.5">ogen,</seg> <seg n="79.2.6">oren,</seg> <seg n="79.2.7">liturgische vaten en liturgisch leven.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Dit alles wijst naar de schepping of de voleinding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f87" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Het Rapport wist zelf wel dat het er op aankomt dat God de schat der genade uit de vaten vrijmaakt.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Had men daarmee ernst gemaakt,</seg> <seg n="79.5.2">dan zou er veel meer sprake geweest zijn van zonde en genade,</seg> <seg n="79.5.3">schuld en boete,</seg> <seg n="79.5.4">bekering en geloof.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Dat zijn de categorieën uit het rijk der bijzondere genade.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">In het licht van het <hi rend="italic">Rapport</hi> leze men ook sommige passages uit het <hi rend="italic">Handboek.</hi></seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Belijdenis</seg> <seg n="80.2.2">- schrijft Van der Leeuw in de <hi rend="italic">Inleiding</hi></seg> <seg n="80.2.3">- belijdenis moet een levende akte van het geloof zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f88" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">En in een ander hoofdstuk zegt dezelfde schrijver,</seg> <seg n="80.3.2">dat de activiteit van de liturgie de gemeente bereidt tot de daad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f89" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Ook Bakhuizen betaalt soms de tol aan deze voorstelling,</seg> <seg n="80.4.2">die hem overigens minder goed ligt.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">Bij de bespreking van de Doop zegt hij dat het werk Gods daarbij levend zichtbaar wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f90" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Dit zijn allemaal bekende klanken die beter passen bij de oosterse en anglicaanse opvattingen omtrent de eredienst,</seg> <seg n="81.1.2">dan bij de gereformeerde en zelfs de roomse beschouwingen.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Wanneer Rome heden ten dage zich ook in die toon laat horen,</seg> <seg n="81.2.2">dan is anglicaanse invloed,</seg> <seg n="81.2.3">door bemiddeling van Newman,</seg> <seg n="81.2.4">daaraan niet vreemd.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Wanneer op deze wijze de eredienst tot een mysterie gemaakt wordt,</seg> <seg n="82.1.2">dan dreigen inderdaad de gevaren van de grote Liturgie,</seg> <seg n="82.1.3">met het antieke mysterie-wezen daarachter.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Gestalte en leven worden dan de leidende ideeën;</seg> <seg n="82.2.2">de Griekse tweeëenheid van vorm en activiteit.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Krasser nog en vollediger geeft W. H. van de Pol dit alles in zijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek over Het kerkelijk jaar.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n105" rend="superscript">105</ref></seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Hij noemt daar de chr. liturgie de concretisering van het gebedsleven der gemeente.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Het verborgen leven der kerk is ook nieuwe werkelijkheid.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">De vorm is van belang,</seg> <seg n="83.4.2">omdat hij levenswerkelijkheid openbaart.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f91" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Liturgie is een objectief gegeven iets;</seg> <seg n="83.5.2">schatten der kerk,</seg> <seg n="83.5.3">met 't sacrament als concreet brandpunt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f92" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">De liturgie is de ruimtevorm der kerk.</seg></s> <s n="83.7"><seg n="83.7.1">Zelfs in de kleuren van 't kerkgebouw weerspiegelt<pb n="71" ed="VW"/> zich de liturgie. 't Leven van de liturgie is de verlossing door Christus.</seg></s> <s n="83.8"><seg n="83.8.1">"De incarnatie van Christus,</seg> <seg n="83.8.2">dwz. het heilswerk van Christus zoals het eenmaal in de geschiedenis der mensheid een historische werkelijkheid geworden is,</seg> <seg n="83.8.3">zet zich voort in de kerk van Christus,</seg> <seg n="83.8.4">waar het bij voortduring nieuwe vruchten draagt in het leven der heiligen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f93" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Dit dynamisch realisme,</seg> <seg n="84.1.2">dat men in zijn ruimtelijke vorm 'magisch realisme' kan noemen,</seg> <seg n="84.1.3">waarbij geen geste zonder betekenis is en dat zich etheriseert in de kleuren van het kerkgebouw,</seg> <seg n="84.1.4">dreigt de liturgie tot een <hi rend="italic">mysteriespel</hi> te maken.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">De dramatiek doet haar intrede,</seg> <seg n="84.2.2">met als kosmische achtergrond de muziek,</seg> <seg n="84.2.3">die tegelijk de delen verbindt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f94" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="84.2.4">geheel parallel met de ontwikkeling van het wereldlijk hoorspel.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">De esthetiek laat zich sterk gelden.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Het vaatwerk is nooit 'goed genoeg'.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Hoog liggende altaren,</seg> <seg n="84.5.2">waarheen brede middenpaden opleiden,</seg> <seg n="84.5.3">behoren tot de eis van de nieuwe bouworde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f95" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">Ter Haar Romeny wil langs dit pad de kinderen ten Doop laten dragen en de aannemelingen in plechtige processie tot hun eerste Avondmaal laten opgaan,</seg> <seg n="84.6.2">voor de ogen van de ganse gemeente.</seg></s> <s n="84.7"><seg n="84.7.1">Vaandels zullen er langs gedragen worden en het schrijden van de geestelijkheid langs zo'n eindeloos' middenpad is een der visioenen van deze hervormde liturg.</seg></s> <s n="84.8"><seg n="84.8.1">Ter Haar Romeny is in het <hi rend="italic">Handboek</hi> min of meer het 'enfant terrible' van de Liturgische Kring geworden.</seg></s> <s n="84.9"><seg n="84.9.1">Er is bij hem een zekere liturgische wellust op te merken.</seg></s> <s n="84.10"><seg n="84.10.1">"Als zulk een complete protestantse kerk zal ingewijd worden",</seg> <seg n="84.10.2">roept hij aan 't slot van zijn opstel uit,</seg> <seg n="84.10.3">"zal dat [als] een teken zijn van de nieuwe tijd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f96" rend="superscript">w</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n107" rend="superscript">107</ref></seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Ik hoop dat deze dag nooit zal aanbreken.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Wij moeten terug naar de vrijmaking van de schat der genade uit de vaten door God zelf.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Daarop zal de eredienst zich hebben in te richten.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">En daarmee komen wij terug op datgene wat God,</seg> <seg n="85.4.2">boven de natuur uit,</seg> <seg n="85.4.3">door een bijzondere genade in onze harten werkt.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Op de barmhartigheid Gods die het wezen is van die bijzondere genade.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Op de boete en de bekering die van die barmhartigheid het gevolg zijn en de zonde,</seg> <seg n="85.6.2">die daartoe aanleiding heeft gegeven.</seg></s> <s n="85.7"><seg n="85.7.1">En op de ascese in de eredienst,</seg> <seg n="85.7.2">die met dit alles samenhangt.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Wanneer wij zoeken naar het verschil tussen Woord en sacrament,</seg> <seg n="86.1.2">dan zullen wij dat in verband met dit alles hebben te bepalen.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Hier is ten minste ruimte om naar zo'n onderscheid te zoeken,</seg> <seg n="86.2.2">een ruimte die helemaal ontbreekt,</seg><pb n="72" ed="VW"/> <seg n="86.2.3">als wij enkel letten op de zinnelijke zijde,</seg> <seg n="86.2.4">het verschil tussen oog en oor.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Wanneer het sacrament zijn karakter aan zonde en genade zal kunnen openbaren,</seg> <seg n="86.3.2">dan is er reden om te denken dat het een eigen plaats zal hebben naast het Woord.</seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">Het zal dan wel blijken nog dieper in de nood en de zonde te staan dan het Woord.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Er is aanleiding om te verwachten dat wij hier het eigenlijke onderscheidingsteken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f97" rend="superscript">x</ref> der kerk zullen aantreffen,</seg> <seg n="86.5.2">waardoor deze verschilt van de andere terreinen,</seg> <seg n="86.5.3">waar het Woord eveneens zijn loop heeft:</seg> <seg n="86.5.4">het gezin,</seg> <seg n="86.5.5">de wereldakker.</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">De kerk zal dan blijken te zijn,</seg> <seg n="86.6.2">waarvoor de kerkvaders haar hebben gehouden:</seg> <seg n="86.6.3">de ark,</seg> <seg n="86.6.4">waarvan 'het tegenbeeld"ons nu ook behoudt' (1 Petr. 3 : 21).</seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">Zo leert het ook ons doopformulier,</seg> <seg n="86.7.2">als het spreekt van 'Noach zijn achtster',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n108" rend="superscript">108</ref></seg> <seg n="86.7.3">die door Gods grote barmhartigheid werd behouden.</seg></s> <s n="86.8"><seg n="86.8.1">Zo heeft het de hele Westerse kerk gezien,</seg> <seg n="86.8.2">die vóór de Reformatie geen eigenlijk leerstuk van de kerk had,</seg> <seg n="86.8.3">maar,</seg> <seg n="86.8.4">wat wij daartoe rekenen,</seg> <seg n="86.8.5">behandelde bij de leer der sacramenten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n109" rend="superscript">109</ref></seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">De sacramenten brengen dan in het bijzonder tot uitdrukking dat er een plaats is,</seg> <seg n="87.1.2">waar God zijn kinderen verzamelt.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Vraag 54 van de Heid. catechismus legt er bijzondere nadruk op,</seg> <seg n="87.2.2">dat Hij hen daar beschermt en onderhoudt,</seg> <seg n="87.2.3">alsof hij tot uitdrukking wilde brengen,</seg> <seg n="87.2.4">dat zulks heel nodig is.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Wij denken daarbij nog eens aan het doopformulier,</seg> <seg n="87.3.2">waar gesproken wordt van de Rode Zee,</seg> <seg n="87.3.3">waar Farao verdronk,</seg> <seg n="87.3.4">maar Israël droogvoets daardoor werd geleid.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Ook het avondmaalsformulier is in die toon gesteld.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Zowel in het eerste gedeelte,</seg> <seg n="87.5.2">waarin de zelfbeproeving wordt beschreven,</seg> <seg n="87.5.3">als in het laatste,</seg> <seg n="87.5.4">waarin de wijze van gedachtenisviering aan het lijden van Christus omstandig wordt verduidelijkt.</seg></s></p>
<p><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Zo is dan het sacrament,</seg> <seg n="88.1.2">tot op zekere hoogte in onderscheiding van het Woord,</seg> <seg n="88.1.3">het Evangelie,</seg> <seg n="88.1.4">een aanwijzing daarvan,</seg> <seg n="88.1.5">dat de rechtvaardige nauwelijks zalig wordt en dat God toch door een zeer bijzondere genade door teken en zegel bevestigt,</seg> <seg n="88.1.6">dat Hij hem niet zal laten omkomen.</seg></s> <s n="88.2"><seg n="88.2.1">Het <choice><sic>nietgearticuleerde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">niet-gearticuleerde</corr></choice> spreken en het zwijgen vergezellen soms de sacramenten als om te betuigen,</seg> <seg n="88.2.2">dat de mening des Geestes hier op een andere wijze tot uiting komt dan in het Woord.</seg></s> <s n="88.3"><seg n="88.3.1">En dat die mening betrekking heeft op een staat van ons bestaan,</seg> <seg n="88.3.2">die niet geheel bereikt kan worden door de gewone prediking.</seg></s> <s n="88.4"><seg n="88.4.1">Dit blijft ook van kracht,</seg> <seg n="88.4.2">wanneer de sprake van het sacrament,</seg> <seg n="88.4.3">de belofte,</seg> <seg n="88.4.4">door de dienaar met luider stem<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f98" rend="superscript">y</ref> gepredikt wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f99" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="88.5"><seg n="88.5.1">Het sacrament gaat toch in die prediking niet geheel op. Het blijft zijn eigen taal voeren,</seg> <seg n="88.5.2">ook al wordt het vertolkt.</seg></s> <s n="88.6"><seg n="88.6.1">En het doet dat,</seg> <seg n="88.6.2">omdat het betrekking heeft op een staat van ons zondaar-zijn,</seg> <seg n="88.6.3">die psychologisch voor de prediking moeilijk te benaderen is.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">En hier staan wij nu diametraal tegenover de moderne liturgische beweging,</seg><pb n="73" ed="VW"/> <seg n="89.1.2">die de aard van het sacramentele hierin zoekt dat het leven daarin doorbreekt.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">En die dat leven laat uitkomen in de activiteit van de liturgie,</seg> <seg n="89.2.2">welke de gemeente bereidt tot de daad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f100" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Dit dynamisch realisme,</seg> <seg n="90.1.2">dat z'n oorsprong vindt in de Griekse liturgie,</seg> <seg n="90.1.3">behoort het veld te ruimen voor een ander realisme,</seg> <seg n="90.1.4">zoals het volk dat verstaat,</seg> <seg n="90.1.5">als het de dingen bij de naam noemt.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Het sacrament moet daarom niet onder de categorieën van leven,</seg> <seg n="90.2.2">kracht,</seg> <seg n="90.2.3">activiteit betrokken worden.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Het blijft een spreken,</seg> <seg n="90.3.2">een noemen.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">In de Doop ontvangen wij onze naam.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">En in het Avondmaal spreekt Jezus ons toe in de inzettingswoorden.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">In zoverre is het goed dat wij Woord en sacrament bijeenhouden.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Alleen maar,</seg> <seg n="90.7.2">wij moeten het verschil niet enkel op het gebied van het zinnelijke zoeken,</seg> <seg n="90.7.3">alsof het alleen hierin bestond dat het Woord tot het oor en het sacrament tot het oog sprak.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">Het onderscheid in het spreken is van geestelijke aard.</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">De Geest spreekt in het sacrament realistisch;</seg> <seg n="90.9.2">Hij zegt de dingen zoals ze zijn.</seg></s> <s n="90.10"><seg n="90.10.1">Het Woord zou men nog,</seg> <seg n="90.10.2">om z'n scheppende functie,</seg> <seg n="90.10.3">met leven en activiteit in verband kunnen brengen.</seg></s> <s n="90.11"><seg n="90.11.1">Bij het sacrament is dit geheel onmogelijk.</seg></s> <s n="90.12"><seg n="90.12.1">Het realisme,</seg> <seg n="90.12.2">dat hier in 't gezicht komt,</seg> <seg n="90.12.3">ligt geheel op het gebied van de naam.</seg></s> <s n="90.13"><seg n="90.13.1">De Doop noemt de staat der geboorte:</seg> <seg n="90.13.2"><hi rend="italic">erfzonde</hi> en het Avondmaal noemt de staat des doods:</seg> <seg n="90.13.3"><hi rend="italic">offerande;</hi></seg> <seg n="90.13.4">verbroken lichaam en vergoten bloed.</seg></s> <s n="90.14"><seg n="90.14.1">Hier is geen sprake van een doorbraak van het leven,</seg> <seg n="90.14.2">maar wel van het tegendeel.</seg></s> <s n="90.15"><seg n="90.15.1">De Roomse Kerk staat hier met de gereformeerden aan de rechte zijde,</seg> <seg n="90.15.2">niettegenstaande haar dwalingen ten opzichte van de <choice><sic>werkingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">werking van</corr></choice> 't sacrament in betrekking tot deze erfzonde en deze offerande.</seg></s> <s n="90.16"><seg n="90.16.1">Wanneer wij Calvijn dan ook horen zeggen,</seg> <seg n="90.16.2">dat de sacramenten hierin van het Woord verschillen,</seg> <seg n="90.16.3">dat ze ons de beloften 'ad vivum' voorstellen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n111" rend="superscript">111</ref></seg> <seg n="90.16.4">dan betekent dat hetzelfde wat ik zopas realistisch in populaire zin heb genoemd.</seg></s> <s n="90.17"><seg n="90.17.1">De mening des Geestes over de erfzonde en over de offerande van Christus wordt in de sacramenten gegeven.</seg></s> <s n="90.18"><seg n="90.18.1">De werkelijkheid breekt niet door in het sacrament,</seg> <seg n="90.18.2">maar wordt bij haar namen genoemd.</seg></s> <s n="90.19"><seg n="90.19.1">En wat de filosofie en de moderne liturgie werkelijkheid noemt,</seg> <seg n="90.19.2">de dynamische realiteit,</seg> <seg n="90.19.3">met haar activiteit en vormen,</seg> <seg n="90.19.4">haar liturgisch leven,</seg> <seg n="90.19.5">is ver te zoeken.</seg></s> <s n="90.20"><seg n="90.20.1">Wij zijn hier in een andere wereld,</seg> <seg n="90.20.2">de bijbelse.</seg></s> <s n="90.21"><seg n="90.21.1">De zonde wordt met de vinger aangewezen en de barmhartigheid Gods in de offerande van Christus getoond.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">In zoverre zou men kunnen zeggen dat de sacramenten nog meer <hi rend="italic">waar</hi> zijn dan het Woord.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Ze zijn als het <hi rend="italic">Amen</hi> na het <hi rend="italic">Onze Vader,</hi></seg> <seg n="91.2.2">zoals de Heid. catechismus dat verklaart en waarbij de Geest de beloften Gods 'boven de mate der natuur'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f101" rend="superscript">b</ref> en boven de psychologische bemiddeling van het Woord verheft.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Maar tegelijk zou men dan moeten zeggen dat ze minder <pb n="74" ed="VW"/>werkelijkheid bezitten.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Het zijn,</seg> <seg n="91.4.2">in nog vollere zin dan dat bij het Woord het geval is,</seg> <seg n="91.4.3">beloften.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Ze zijn nog meer woord,</seg> <seg n="91.5.2">in onderscheiding van leven,</seg> <seg n="91.5.3">realiteit,</seg> <seg n="91.5.4">activiteit,</seg> <seg n="91.5.5">dan het Woord zelf.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">De erfzonde en de offerande van Christus betekenen dat de rechtvaardige nauwelijks zalig wordt;</seg> <seg n="91.6.2">en op die beide hebben de sacramenten betrekking.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Daarom schrijft God deze beloften voor zijn kinderen op het bord,</seg> <seg n="91.7.2">opdat ze uit angst en nood de ogen er op kunnen slaan.</seg></s> <s n="91.8"><seg n="91.8.1">Luther zegt:</seg> <seg n="91.8.2">Als onze zonde en ons geweten ons aanklagen,</seg> <seg n="91.8.3">moeten wij bij ons zelf zeggen:</seg> <seg n="91.8.4">ik ben toch gedoopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f102" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="91.9"><seg n="91.9.1">Het sacrament heeft een sterk eschatologische zijde.</seg></s> <s n="91.10"><seg n="91.10.1">De hoop gaat hier aan de zijde van het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f103" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">Dit eschatologische stelt ons ook in staat de sacramenten duidelijk te onderscheiden.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Evenmin als wij Woord en sacrament mogen vereenzelvigen,</seg> <seg n="92.2.2">is dat ook bij de sacramenten onderling geoorloofd.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Men hoort in modern-liturgische kringen zomaar verzekeren dat er eigenlijk maar één sacrament is of,</seg> <seg n="92.3.2">wat op 't zelfde neerkomt,</seg> <seg n="92.3.3">een oneindig aantal.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Dat is onbijbels.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Het is verkeerd om het sacrament symbolisch te vervagen tot 'het sacramentele',</seg> <seg n="92.5.2">waaronder dan de hele eredienst zou vallen.</seg></s> <s n="92.6"><seg n="92.6.1">Hans Asmussen schrijft dat de christenheid dit bij de Reformatie als een dwaalweg heeft getekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f104" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Onder eschatologisch licht zien wij dat er maar twee sacramenten kunnen zijn en wij zien het verschil tussen die beide.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Zij hebben betrekking op de uitersten<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f105" rend="superscript">f</ref> van het leven,</seg> <seg n="93.2.2">de geboorte en de dood;</seg> <seg n="93.2.3">de erfzonde en de offerande van lichaam en bloed.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Deze beide mogen wij niet op de manier van de oude Egyptenaren en Grieken met elkaar vereenzelvigen.</seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Dat is een heidens,</seg> <seg n="93.4.2">dynamisch realisme,</seg> <seg n="93.4.3">waarbij het leven uit de dood geboren wordt,</seg> <seg n="93.4.4">zodat het twee namen zijn voor éénzelfde zaak.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">De bijbel is realistisch in andere zin.</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">Hij noemt de dingen bij hun naam,</seg> <seg n="93.6.2">zodat ze te onderscheiden zijn.</seg></s> <s n="93.7"><seg n="93.7.1">De erfzonde heet dood en de offerande van lichaam en bloed heet leven;</seg> <seg n="93.7.2">en beide staan scherp tegenover elkaar,</seg> <seg n="93.7.3">zoals avond en morgen bij de schepping.</seg></s> <s n="93.8"><seg n="93.8.1">Het is onmogelijk ze te vermengen of te vereenzelvigen.</seg></s> <s n="93.9"><seg n="93.9.1">"Dat zelve zal u de kop vermorzelen en gij zult het de verzenen vermorzelen" (Gen. 3 : 15).</seg></s> <s n="93.10"><seg n="93.10.1">En in Kaïn en Abel staan erfzonde en offerande reeds uitgebeeld.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Zo zijn de sacramenten dragers van de barmhartigheid Gods naar de uitersten,</seg> <seg n="94.1.2">waar 'rede bezwijkt'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f106" rend="superscript">g</ref> en waar de Geest zich voor de ziel nauwelijks<pb n="75" ed="VW"/> verstaanbaar kan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f107" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Het zijn fakkels in de nacht.</seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Daarom is het ook juist wat Asmussen zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f108" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="95.1.2">dat het verband tussen Woord en sacrament niet systematisch is.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Het laatste is geen noodzakelijke aanvulling van het Woord en geen kroon op de prediking.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Een logisch verband is volgens hem niet aan te wijzen.</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Men kan de eredienst niet als een piramide inrichten,</seg> <seg n="95.4.2">met het sacrament als top. 't Sacrament is ook niet het allerheiligste achter het Woord als het heilige.</seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">Dit is volkomen juist.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Het onderscheid tussen Woord en sacrament berust op de wil van God en is voor ons onafleidbaar.</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">Het is onjuist om die wil in de zelfmededeling Gods te laten opgaan en hem zo in een dynamisch realisme te betrekken,</seg> <seg n="96.3.2">zoals het Rapport van Kerkopbouw doet.</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Dit is een ongeoorloofde manier om voor de sacramentele eenheid van de eredienst een fundament te scheppen.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Tegenover Gods wil moet onze systematiek stil houden.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Uit deze opvatting van de verhouding van Woord en sacrament volgt voor de liturgie een ascetische houding.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">En <hi rend="italic">liturgisch leven,</hi></seg> <seg n="97.2.2">waarin alles samenvloeit en dat in eigen vormen uitbreekt om zo een machtige stuwing te krijgen waarvan de hoop het verlengstuk vormt,</seg> <seg n="97.2.3">is ons niet van God gegeven.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">De delen van de eredienst laten zich niet samenvoegen tot een gesloten geheel.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">En het sacramentele,</seg> <seg n="97.4.2">dat daarvoor zou moeten dienen,</seg> <seg n="97.4.3">blijkt een foutieve abstractie van de beide,</seg> <seg n="97.4.4">op de wil van Christus berustende instellingen,</seg> <seg n="97.4.5">die wij Doop en Avondmaal noemen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="98.1"><seg n="98.1.1">De tegenwoordigheid Gods in de eredienst</seg></s></head>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">In de vorige hoofdstukken heb ik trachten duidelijk te maken,</seg> <seg n="99.1.2">hoe Woord en sacrament bij de Reformatie afzonderlijk,</seg> <seg n="99.1.3">elk voor zich,</seg> <seg n="99.1.4">naar voren zijn gekomen.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Terwijl de liturgie geen kans meer kreeg om zich breed te ontplooien,</seg> <seg n="99.2.2">omdat het offer van het altaar,</seg> <seg n="99.2.3">ook waar dit nog stond,</seg> <seg n="99.2.4">was weggedaan.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">Wilde men haar voortaan nog vieren,</seg> <seg n="99.3.2">dan zou ze daardoor een eigenheerlijkheid verkrijgen,</seg> <seg n="99.3.3">die haar tot <hi rend="italic">liturgie</hi> zou maken en haar een Grieks karakter geven.</seg></s> <s n="99.4"><seg n="99.4.1">De cultische dramatiek met de daaraan verbonden associaties zouden haar intrede doen.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Wij hebben verder gelet op de verhouding van Woord en sacrament en gevonden dat het laatste de specifiek-kerkelijke sfeer bepaalt.</seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">En dat het <pb n="76" ed="VW"/>als zodanig,</seg> <seg n="100.2.2">minder nog dan het Woord,</seg> <seg n="100.2.3">aanleiding geeft tot liturgische expansie.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Van hier uit moeten wij nu vragen naar wat men de 'praesentia realis'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f109" rend="superscript">a</ref>,</seg> <seg n="101.1.2">in de eredienst noemt.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Immers,</seg> <seg n="101.2.2">wanneer hier een <hi rend="italic">zaak</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f110" rend="superscript">b</ref> (of element) is,</seg> <seg n="101.2.3">die samen met het Woord tot sacrament wordt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f111" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="101.2.4">dan is er,</seg> <seg n="101.2.5">als dit juist het kenmerk van kerk is,</seg> <seg n="101.2.6">reden om te geloven,</seg> <seg n="101.2.7">dat God dan ook in de kerk op een bijzondere,</seg> <seg n="101.2.8"><hi rend="italic">zakelijke,</hi></seg> <seg n="101.2.9">reële wijze tegenwoordig zal zijn,</seg> <seg n="101.2.10">die zich onderscheidt van de manier waarop God elders aanwezig is.</seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Zo zegt dr. L. D. Terlaak Poot<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n115" rend="superscript">115</ref> in zijn dissertatie:,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f112" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="101.3.2">"Waar het objectief moment der praesentia realis gemist wordt,</seg> <seg n="101.3.3">kan immers van actuele cultus geen sprake zijn."</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">Nu zijn er,</seg> <seg n="102.1.2">ieder gelovige weet dat,</seg> <seg n="102.1.3">in de tegenwoordigheid Gods,</seg> <seg n="102.1.4"><hi rend="italic">in religieuze zin</hi> genomen,</seg> <seg n="102.1.5">graden,</seg> <seg n="102.1.6">die lopen van de staat der verlatenheid tot de mystieke gemeenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f113" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">De volkomen afwezigheid <hi rend="italic">in deze zin</hi> heet in de bijbel 'buitenste duisternis' en de volkomen tegenwoordigheid wordt daarmee aangeduid,</seg> <seg n="102.2.2">dat God is 'alles in allen'.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Er is echter ook een andere manier om over de aanwezigheid Gods te spreken en wij doen dat als wij God het attribuut der alomtegenwoordigheid toeschrijven.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Daarbij denken wij dan minder aan verschillen in Gods tegenwoordigheid.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Hierbij komt nog iets anders.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Ik heb boven gesproken van een bijzondere en van een zakelijke,</seg> <seg n="103.2.2">reële presentie Gods.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">Daarbij heb ik tussen die beide niet onderscheiden.</seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Dat is echter wel nodig.</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Bij de zgn. praesentia realis spreekt de mystiek,</seg> <seg n="103.5.2">dan ook de theologie en dan de filosofie mee.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Hier is een vaststellen van Gods aanwezigheid door middel van de zielegrond,</seg> <seg n="103.6.2">het dogma en de rede,</seg> <seg n="103.6.3">waarbij in de kerk het dogma op de voorgrond staat.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">De mystiek en de wijsbegeerte spreken echter krachtig mee.</seg></s> <s n="103.8"><seg n="103.8.1">De praesentia realis roept om alzijdige bepaling.</seg></s> <s n="103.9"><seg n="103.9.1">Zij kan 'vervloekte afgoderij' betekenen of magie.</seg></s> <s n="103.10"><seg n="103.10.1">Luther heeft er de subtiele theorie van de <hi rend="italic">communicatio idiomatum</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f114" rend="superscript">f</ref> voor opgesteld en zelfs Descartes heeft er zijn krachten aan beproefd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n116" rend="superscript">116</ref></seg></s> <s n="103.11"><seg n="103.11.1">Men zal willen weten wat dat 'realis',</seg> <seg n="103.11.2">dat reële in de tegenwoordigheid Gods nu precies betekent en wat 'zaak' in onderscheiding van 'woord' hier zeggen wil.</seg></s> <s n="103.12"><seg n="103.12.1">Als God hier nog anders tegenwoordig is dan in het woord,</seg> <seg n="103.12.2">voor het gehoor,</seg> <seg n="103.12.3">voor het geloof,</seg> <seg n="103.12.4">op welke wijze dan?</seg></s> <s n="103.13"><seg n="103.13.1">Is hij er sacramenteel in deze zin,</seg> <seg n="103.13.2">dat hij er is voor het oog,</seg> <seg n="103.13.3">in onderscheiding van het oor?</seg></s> <s n="103.14"><seg n="103.14.1">In de liturgie,</seg> <seg n="103.14.2">in de geste,</seg> <seg n="103.14.3">in de kleuren van het kerkgebouw?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f115" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="103.15"><seg n="103.15.1">Of nog dieper gedoken,</seg> <seg n="103.15.2">zodat de donkerste der zinnen,</seg> <seg n="103.15.3">de tastzin het orgaan<pb n="77" ed="VW"/> is,</seg> <seg n="103.15.4">waaraan een zekere 'presentie' althans verraden wordt,</seg> <seg n="103.15.5">wanneer ieder ander zintuig heeft afstand gedaan?</seg></s> <s n="103.16"><seg n="103.16.1">En dan nog zó negatief,</seg> <seg n="103.16.2">dat men er zich toe moet beperken vast te stellen,</seg> <seg n="103.16.3">dat het kerkgebouw 'niet leeg',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f116" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="103.16.4">is?</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1">Augustinus heeft van deze cultische sfeer zijn psychisch-pneumatische visies gegeven,</seg> <seg n="104.1.2">toen hij in zijn <hi rend="italic">Confessiones</hi> het zinnelijke in het Godsbeeld loochende en dan schreef dat,</seg> <seg n="104.1.3">als hij God liefhad,</seg> <seg n="104.1.4">er toch een zeker licht en een zeker geluid en een zekere geur en een zekere smaak en een zekere aanraking aanwezig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f117" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Men kan er over verschillen,</seg> <seg n="104.2.2">wat hier 't meest aan 't woord is;</seg> <seg n="104.2.3">een fijn materialisme van de neoplatonici of de liturgische mystiek der kerk.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Aan de laatste is waarschijnlijk vaak te weinig gedacht.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Deze zakelijke bepaling van Gods tegenwoordigheid is het,</seg> <seg n="105.1.2">die we boven hadden aangeduid.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Maar tegelijk spraken we toen,</seg> <seg n="105.2.2">zonder beide te onderscheiden,</seg> <seg n="105.2.3">van de bijzondere tegenwoordigheid.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Het is echter duidelijk dat daarmee iets anders wordt bedoeld.</seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">De naam 'reële,</seg> <seg n="105.4.2">of zakelijke tegenwoordigheid' brengt ons regelrecht in het onderscheid tussen woord en zaak,</seg> <seg n="105.4.3">gehoor en gezicht,</seg> <seg n="105.4.4">dat we boven tegenkwamen toen we anderen bezig zagen de eredienst van de schepping uit te benaderen en het onderscheid tussen Woord en sacrament met het oog op de zintuigen vast te stellen.</seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">De laatste bepaling bleek daarbij op het terrein van de tastzin te liggen en een ontologische vraag te scheppen,</seg> <seg n="105.5.2">waarbij mystieke visie,</seg> <seg n="105.5.3">dogmatische behoedzaamheid en wijsgerige begripsbepaling gezamenlijk aan een antwoord hadden te arbeiden.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">De lezer herinnert zich echter tevens dat wij bij de bespreking van het wezen van het sacrament deze manier hebben afgewezen om daarvoor een onderscheiding in de bijzondere genade in de plaats te stellen.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Daarbij sluiten we ons nu weer aan.</seg></s> <s n="106.3"><seg n="106.3.1">De tegenwoordigheid Gods in de eredienst ligt in de lijn van de bijzondere genade,</seg> <seg n="106.3.2">de praesentia realis in religieuze zin,</seg> <seg n="106.3.3">waarin men de graden van het meer of minder door het geloof moet aflezen,</seg> <seg n="106.3.4">en waarbij men niet tot mystieke aanvoeling of wijsgerige bespiegeling de toevlucht behoeft te nemen.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Dit meer of minder van Gods genade is in het geloofsleven toch niets ongewoons,</seg> <seg n="106.4.2">hoe wonderlijk het tenslotte voor een mens ook moge blijven.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">De tegenwoordigheid Gods in de eredienst staat op één lijn met onze andere ontmoetingen met God,</seg> <seg n="106.5.2">al is deze anders.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Het verschil berust evenals bij Woord en sacrament op Gods wil.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">Daarom kunnen wij niet zeggen</seg> <seg n="106.7.2">- het zij met eerbied gezegd</seg> <seg n="106.7.3">- dat God ook naar de kerk gaat als wij er naar toe gaan.</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Zo reëel,</seg> <seg n="106.8.2">in mystische of ontologische zin,</seg> <seg n="106.8.3">is zijn presentie niet,</seg> <seg n="106.8.4">evenmin als in 't sacrament.</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">Voor Luther was de werkelijke tegenwoordigheid Gods een antwoord van God op het geloof <pb n="78" ed="VW"/>van de mens.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">In de nieuwe mis bezat men een Christus,</seg> <seg n="106.10.2">die het heil schonk en niet een Christus,</seg> <seg n="106.10.3">die men dwong om zich als offer aan te bieden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f118" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="106.11"><seg n="106.11.1">Het karakter van het geloof,</seg> <seg n="106.11.2">dat wel gemeenschap schept,</seg> <seg n="106.11.3">maar nooit massaal kan zijn,</seg> <seg n="106.11.4">blijft daarbij bewaard.</seg></s> <s n="106.12"><seg n="106.12.1">- Zo brengt de bijzondere genade Gods door zijn tegenwoordigheid in de eredienst ook wel gemeenschap tot stand,</seg> <seg n="106.12.2">maar is toch evenmin beantwoording van een massale daad der gemeente.</seg></s> <s n="106.13"><seg n="106.13.1">Zo mechanisch<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f119" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="106.13.2">- sit venia verbo</seg> <seg n="106.13.3">- werkt de eredienst niet;</seg> <seg n="106.13.4">anders was hij,</seg> <seg n="106.13.5">onder dezelfde of een andere naam,</seg> <seg n="106.13.6">voortzetting van de mis.</seg></s> <s n="106.14"><seg n="106.14.1">De dienst kan niet gezegd worden te functioneren.</seg></s> <s n="106.15"><seg n="106.15.1">Hij is wel een instelling maar geen inrichting.</seg></s> <s n="106.16"><seg n="106.16.1">Geestelijk hapert er van alles naar alle kanten.</seg></s> <s n="106.17"><seg n="106.17.1">De cultus blijft openstaan naar het leven en vindt zijn complement in de kerkelijke tucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f120" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="106.18"><seg n="106.18.1">Er blijven toegangen voor de zonde.</seg></s> <s n="106.19"><seg n="106.19.1">- Daartegenover is ook de tegenwoordigheid Gods een vrijmachtige en daardoor een bijzondere.</seg></s> <s n="106.20"><seg n="106.20.1">Al is Hij hier ook,</seg> <seg n="106.20.2">in verband met zijn instelling,</seg> <seg n="106.20.3">op andere wijze tegenwoordig dan bijv. in de huiselijke godsdienstoefening,</seg> <seg n="106.20.4">toch is zijn presentie niet vanzelfsprekend of zakelijk;</seg> <seg n="106.20.5">zij blijft een betoning van genade.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Daarom kan ze ook niet homogeen,</seg> <seg n="107.1.2">in één bepaalde zin worden opgevat.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Deze tegenwoordigheid heeft haar graden en verscheidenheden.</seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1">Zij is anders in het Woord en weer anders in het sacrament.</seg></s> <s n="107.4"><seg n="107.4.1">Ze is verschillend op Kerstmis,</seg> <seg n="107.4.2">Pasen en Pinksteren.</seg></s> <s n="107.5"><seg n="107.5.1">Ze is er de ene keer meer dan de andere.</seg></s> <s n="107.6"><seg n="107.6.1">Ze is niet voor allen dezelfde.</seg></s> <s n="107.7"><seg n="107.7.1">- Een gelijkmatige indruk van of een gelijktijdig zwijgen voor het <hi rend="italic">numen praesens,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f121" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="107.7.2">zoals het heidendom die kent,</seg> <seg n="107.7.3">kan er ook niet zijn.</seg></s> <s n="107.8"><seg n="107.8.1">De tegenwoordigheid Gods wekt alle deugden des geloofs,</seg> <seg n="107.8.2">van de diepste verslagenheid tot de hoogste blijdschap toe.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Uit dit alles volgt,</seg> <seg n="108.1.2">dat de liturgie een geheel ander karakter zal dragen wanneer de tegenwoordigheid Gods als een betoning van Gods bijzondere genade wordt geloofd,</seg> <seg n="108.1.3">dan wanneer ze mystisch wordt doorleefd en ontologisch wordt begrepen.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">In 't laatste geval alleen zal er een 'liturgische geest' wakker kunnen worden,</seg> <seg n="108.2.2">omdat dan de mogelijkheid van een compleet liturgisch stelsel in 't gezicht komt,</seg> <seg n="108.2.3">een uitbeelding van het christelijk leven als model van het hemelleven.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">Want de 'liturgie is de regel van alle christelijke en kerkelijke mystiek<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f122" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">Deze laatste is niet vormloos,</seg> <seg n="108.4.2">extatisch,</seg> <seg n="108.4.3">maar vraagt om regels voor denken en doen.</seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Zo was het in de middeleeuwen en zo is het nog.</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">Zij eist echter een gesloten scholastisch stelsel;</seg> <seg n="108.6.2">en zo ook een gesloten eredienst,</seg> <seg n="108.6.3">zodat daarin een 'Geist der Liturgie' kan ontstaan en de mysticus niet door de invallen van het leven en de zonde wordt gestoord.</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">Dit is de uiterste concessie,</seg> <seg n="108.7.2">die de mysticus kan doen.</seg></s> <s n="108.8"><seg n="108.8.1">Wat hij dan verliest in <pb n="79" ed="VW"/>de diepte,</seg> <seg n="108.8.2">wint hij in de breedte.</seg></s> <s n="108.9"><seg n="108.9.1">Deze liturgie is gekanaliseerde mystiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f123" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Zien we daarentegen de tegenwoordigheid Gods niet als een zakelijke,</seg> <seg n="109.1.2">die zich met een zekere noodwendigheid aan alle aanwezigen opdringt en in de minste geste van de liturgie,</seg> <seg n="109.1.3">de geringste nuancering in de tinten van de kerkruimte en het kortste uur<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f124" rend="superscript">p</ref> van het kerkelijk jaar openbaar wordt,</seg> <seg n="109.1.4">dan zal de godsdienstoefening ook een ander karakter dragen.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Wanneer de goddelijke aanwezigheid een bijzondere gunst is van zijn genadige wil,</seg> <seg n="109.2.2">dan zal de liturgie noodwendigerwijze dat fragmentarisch aanzien krijgen,</seg> <seg n="109.2.3">dat zij van 't eerste begin af aan in de Hervormde Kerk heeft gehad.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Een organisch samenpassend geheel met een vaste mystieke kern,</seg> <seg n="109.3.2">waarin de aanwezigheid Gods onverbrekelijk samenhangt met bepaalde liturgische handelingen van de gemeente,</seg> <seg n="109.3.3">is dan ondenkbaar.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Zulk een <hi rend="italic">levende,</hi></seg> <seg n="109.4.2">zelf ademende eredienst,</seg> <seg n="109.4.3">die tot een biologische beschrijving uitlokt,</seg> <seg n="109.4.4">hebben wij niet.</seg></s> <s n="109.5"><seg n="109.5.1">Deze beschrijving wordt nu in het <hi rend="italic">Handboek</hi> van de Liturgische Kring tot op zekere hoogte</seg> <seg n="109.5.2">- en vrij grote hoogte</seg> <seg n="109.5.3">- toch toegepast.</seg></s> <s n="109.6"><seg n="109.6.1">Men heeft zich daarbij laten inspireren enerzijds door de moderne liturgische <hi rend="italic">geest,</hi></seg> <seg n="109.6.2">bij roomsen zowel als protestanten.</seg></s> <s n="109.7"><seg n="109.7.1">En andererzijds door de jonge <hi rend="italic">wetenschap</hi> der liturgie,</seg> <seg n="109.7.2">die zoals Will,</seg> <seg n="109.7.3">bewust uitgaat van biologische principes.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f125" rend="superscript">q</ref></seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">Wij moeten ons nu nader bezinnen op de aard der tegenwoordigheid Gods,</seg> <seg n="110.1.2">zoals de gereformeerden de eredienst daarnaar ingericht hebben.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">Want men zal Robert Will moeten toegeven,</seg> <seg n="110.2.2">dat het ongeoorloofd is God in de eredienst als een afwezige te behandelen,</seg> <seg n="110.2.3">bjv. door Hem enkel als een geschikt voorwerp voor meditatie te beschouwen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f126" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Maar deze schrijver gebruikt op dezelfde bladzijde een uitdrukking,</seg> <seg n="110.3.2">die beter dan de uitdrukking:</seg> <seg n="110.3.3">'praesentia realis' vertolkt hoe God tegenwoordig is.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Hij <choice><sic>spreekt ni. van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spreekt nl. van</corr></choice> <choice><sic>confrontation reëlle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">confrontation réelle</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f127" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="110.4.2">waarbij duidelijker uitkomt,</seg> <seg n="110.4.3">dat de ontmoeting-met-God van zijn wil,</seg> <seg n="110.4.4">zijn bijzondere genade afhangt.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">God kan onder de dienst absent zijn en onder de preek zwijgen.</seg></s> <s n="110.6"><seg n="110.6.1">Hij kan ook doof zijn voor het gebed en het koraalgezang.</seg></s> <s n="110.7"><seg n="110.7.1">Natuurlijk is God dan,</seg> <seg n="110.7.2">krachtens zijn alomtegenwoordigheid,</seg> <seg n="110.7.3">wel in de kerk,</seg> <seg n="110.7.4">maar daarop letten wij hier niet.</seg></s> <s n="110.8"><seg n="110.8.1">Het gaat om de religieuze zin der tegenwoordigheid;</seg> <seg n="110.8.2">om het bijzondere met z'n oneindig getal graden.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Luther heeft in <hi rend="italic">De Vrijheid van een Christenmens</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n121" rend="superscript">121</ref> voor allerlei terrein en op allerlei wijze geleerd,</seg> <seg n="111.1.2">dat de ontmoeting,</seg> <seg n="111.1.3">de confrontatie met God,</seg> <seg n="111.1.4">niet met uitwendige middelen kan tot stand worden gebracht.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">En onder die middelen behoort ook de cultus,</seg> <seg n="111.2.2">voor zover deze een stelsel van ceremoniën wil zijn,</seg> <seg n="111.2.3">waarin enige verdienste zou kunnen schuilen,</seg> <seg n="111.2.4">althans enig <pb n="80" ed="VW"/>werk,</seg> <seg n="111.2.5">dat het geloof zou kunnen vervangen,</seg> <seg n="111.2.6">evenals bijv. het monnikenleven.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">- Nu beweegt Luther zich in dit geschrift hier en daar wel heel dicht op de grenzen der mystiek,</seg> <seg n="111.3.2">maar de kern er van is een zuivere prediking des geloofs.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Een <hi rend="italic">exercitie,</hi></seg> <seg n="111.4.2">of wat daarop lijkt,</seg> <seg n="111.4.3">mag de liturgie nooit worden.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">God en mens ontmoeten elkaar in het geloof en de tegenwoordigheid Gods is,</seg> <seg n="111.5.2">zoals we Luther vroeger hoorden zeggen,</seg> <seg n="111.5.3">een antwoord op 't geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n122" rend="superscript">122</ref></seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">Zij kan nooit resultaat van het uitoefenen van een aantal riten zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f128" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="111.6.2">of daarmee op een of andere wijze noodzakelijkerwijze samenhangen.</seg></s> <s n="111.7"><seg n="111.7.1">Ook als wij de middelen niet verachten,</seg> <seg n="111.7.2">dan blijven het toch genademiddelen.</seg></s> <s n="111.8"><seg n="111.8.1">Geloven is verwachten dat God het doet.</seg></s> <s n="111.9"><seg n="111.9.1">En de middelen,</seg> <seg n="111.9.2">die Hij daarbij gebruikt,</seg> <seg n="111.9.3">zijn zijn middelen,</seg> <seg n="111.9.4">en niet de onze.</seg></s> <s n="111.10"><seg n="111.10.1">Wij kunnen ze ook niet naar willekeur vermeerderen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f129" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="111.10.2">zoals de Farizeeën het met de geboden deden.</seg></s> <s n="111.11"><seg n="111.11.1">Wij kunnen God in de liturgie niet gevangen nemen.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Hier ligt een der grenzen van de hervormde liturgie.</seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Het is gevaarlijk om de sacramenten,</seg> <seg n="112.2.2">zoals Thomas deed,</seg> <seg n="112.2.3">wel van de sacramentalia<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n125" rend="superscript">125</ref> te onderscheiden,</seg> <seg n="112.2.4">maar ze toch met een verwante naam te noemen.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">Woord en sacramenten gaan van God uit en het baat ons niets als we daarnaast een aantal sacramentalia opstellen.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Dat is een verzwakking en geen versterking van de eredienst.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">Zullen wij God ontmoeten,</seg> <seg n="112.5.2">dan moet het toch van zijn kant komen.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">En Hij heeft zijn middelen eenmaal gekozen.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">De christelijke kerk heeft daaraan dan ook van het begin af getuigenis gegeven in de zgn. <hi rend="italic">epiclese,</hi></seg> <seg n="113.1.2">de aanroeping van de Heilige Geest,</seg> <seg n="113.1.3">waarin de ontmoeting met God wordt afgesmeekt.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">De aanroeping is 'n de roomse mis weggevallen,</seg> <seg n="113.2.2">omdat men door de consecratie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n126" rend="superscript">126</ref> zeker meende te zijn van de praesentia realis van Christus.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">Erger is echter nog dat in de Griekse kerk de bede om de H. Geest praktisch verdrongen werd door de 'Geist der Liturgie'.</seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">Dat is het ergste wat een kerk overkomen kan.</seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">In dat opzicht staan we weer nader bij Rome.</seg></s> <s n="113.6"><seg n="113.6.1">Het verschil tussen Rome en ons ligt niet in de eerste plaats in de liturgie.</seg></s> <s n="113.7"><seg n="113.7.1">Luther heeft die voor een groot deel behouden,</seg> <seg n="113.7.2">zonder een liturgische <hi rend="italic">geest</hi> te erven.</seg></s> <s n="113.8"><seg n="113.8.1">Wat ons van Rome scheidt is het altaar met het offer.</seg></s> <s n="113.9"><seg n="113.9.1">De gereformeerde eredienst</seg> <seg n="113.9.2">- aldus Kuyper<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f130" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="113.9.3">- wordt door de afwezigheid van 't altaar beheerst.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">De tegenwoordigheid Gods is dus een antwoord op het geloof.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">Eigenlijk zouden wij 't andersom moeten zeggen.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Maar wij doen het,</seg> <seg n="114.3.2">met Luther,</seg> <seg n="114.3.3">in de eerste vorm,</seg> <seg n="114.3.4">omdat het geloof hier in tegenstelling staat met de consecratie en niet met de werking Gods.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">Rome is er zeker van dat Christus op een gegeven ogenblik onder de wijding,</seg> <seg n="114.4.2">omtrent welks juiste plaatsing men <pb n="81" ed="VW"/>verschilde,</seg> <seg n="114.4.3">op het altaar aanwezig zou zijn.</seg></s> <s n="114.5"><seg n="114.5.1">Zo zeker,</seg> <seg n="114.5.2">dat de consecratie door de H. Geest,</seg> <seg n="114.5.3">in tegenstelling met die door de priester en als antwoord op de epiclese,</seg> <seg n="114.5.4">in de mis bijna werd uitgeschakeld.</seg></s> <s n="114.6"><seg n="114.6.1">In de mis-liturgie van de Frankische kerk komt die nog voor.</seg></s> <s n="114.7"><seg n="114.7.1">In de Roomse klinkt ze enkel nog na in <hi rend="italic">het:</hi></seg> <seg n="114.7.2"><hi rend="italic">Veni Creator Spiritus,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f131" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="114.7.3">dat hier echter niet meer is dan een rudiment.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f132" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="114.8"><seg n="114.8.1">Ook in het <hi rend="italic">sursum corda,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f133" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="114.8.2">dwz.:</seg> <seg n="114.8.3">"laat ons met onze harten niet aan het uiterlijke brood en de wijn blijven hangen;</seg> <seg n="114.8.4">maar dezelve opwaarts in de hemel verheffen,</seg> <seg n="114.8.5">waar Christus Jezus is" (hervormd avondmaalsformulier),</seg> <seg n="114.8.6">klinkt ons nog de wetenschap tegen dat het altaar in de hemel staat.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Door deze afwezigheid van het altaar wordt dus inderdaad het karakter van onze eredienst bepaald.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Wij mogen in onze liturgie niet doen 'alsof' het er stond en wij mogen aan de avondmaalstafel niet het karakter en de plaats van een altaar geven.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">Daarbij zouden wij zeker meer liturgisch worden dan Rome,</seg> <seg n="115.3.2">omdat we de leegte met ceremoniën zouden moeten vullen.</seg></s></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">In tegenstelling daarmee zeggen wij dat de ontmoeting met God een antwoord is op het <hi rend="italic">geloof.</hi></seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">Objectiever gezegd betekent zulks:</seg> <seg n="116.2.2">1. dat wij onze harten opwaarts moeten heffen naar de hemel als wij aan Christus gedenken en 2. dat wij ernst moeten maken met het <hi rend="italic">veni</hi> in het 'Veni Creator Spiritus'.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Met beide wordt uitgedrukt,</seg> <seg n="116.3.2">dat de tegenwoordigheid Gods in de eredienst een betoning is van Gods bijzondere genade en alleen met geloof correspondeert.</seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Dat zij op geen enkele andere wijze,</seg> <seg n="116.4.2">van priesterlijke of liturgische aard,</seg> <seg n="116.4.3">zeker kan <choice><sic>worden esteld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">worden gesteld</corr></choice>.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">Het numineuze blijft geweerd.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Ook de bekende opvatting van Calvijn en de gereformeerden over het geestelijk eten en drinken bij het Avondmaal<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n128" rend="superscript">128</ref> moet,</seg> <seg n="117.1.2">meer dan dat gewoonlijk gebeurt,</seg> <seg n="117.1.3">hiermee in verband worden gebracht.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Ook daarin hebben wij een herstel te zien van het 'Veni Creator Spiritus'.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Het is meer een gebedshouding dan een dogmatische of metafysische bespiegeling.</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">In Luthers geloofswereld is nog plaats voor een sacramentele communie naast die in 't geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f134" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Maar ik geloof niet dat van Calvijn ten opzichte van de transsubstantiatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n130" rend="superscript">130</ref> gezegd kan worden,</seg> <seg n="117.5.2">dat hij die heeft:</seg> <seg n="117.5.3">'légèrement spiritualisé'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f135" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">Tussen de transsubstantiatie en een bloot herinneringsmaal is ruimte genoeg,</seg> <seg n="117.6.2">maar deze wordt niet opgevuld door de consubstantiatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n131" rend="superscript">131</ref> of door een lichte vergeestelijking weer van deze.</seg></s> <s n="117.7"><seg n="117.7.1">Het verschil tussen transsubstantiatie en consubstantiatie is religieus indifferent.</seg></s> <s n="117.8"><seg n="117.8.1">Maar alles wordt anders als het altaar verdwijnt of althans het offer daarop en wanneer het herstel van de epiclese niet meer betrekking heeft op de tekenen,</seg> <pb n="82" ed="VW"/><seg n="117.8.2">maar op de ziel van de gelovige.</seg></s> <s n="117.9"><seg n="117.9.1">Als de Heilige Geest gebeden wordt,</seg> <seg n="117.9.2">niet om nu op het lege altaar neer te dalen,</seg> <seg n="117.9.3">zodat de liturgie zich van Hem kan meester maken,</seg> <seg n="117.9.4">maar om de gemeenschap met het lichaam van Christus,</seg> <seg n="117.9.5">die in de hemel is,</seg> <seg n="117.9.6">aan onze harten te openbaren,</seg> <seg n="117.9.7">zodat wij geloven.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Zo lezen wij in het avondmaalsformulier van de <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> van 1551:</seg> <seg n="118.1.2">"Ofschoon wij echter niets zien dan brood en wijn,</seg> <seg n="118.1.3">behoren wij er echter niet aan te twijfelen,</seg> <seg n="118.1.4">of hier wordt geestelijk <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f136" rend="superscript">b</ref><hi rend="italic">dat is voor onze zielen</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f137" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="118.1.5">voorgesteld,</seg> <seg n="118.1.6">al wat deze uiterlijke zaken en zichtbare tekenen willen zeggen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n132" rend="superscript">132</ref></seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">De spiritualisering is hier dus geen altaargeheimenis,</seg> <seg n="118.2.2">maar een openbaar verkeer tussen Christus en de gelovige door de gemeenschap des H. Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="119.1"><seg n="119.1.1">Wanneer dan toch nog in de avondmaalsleer en vooral in de avondmaalsliturgie der gereformeerde kerken een mysterieuze toon doorklinkt,</seg> <seg n="119.1.2">dan betekent dat niet dat Calvijn een mindere graad van de transsubstantiatie geleerd zou hebben.</seg></s> <s n="119.2"><seg n="119.2.1">De gebeden in de desbetreffende formulieren zijn geen offertoria<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f138" rend="superscript">d</ref> maar aanroepingen van de H. Geest om aan de gelovigen de bijzondere genade te willen deelachtig maken,</seg> <seg n="119.2.2">die God,</seg> <seg n="119.2.3">anders dan door het Woord,</seg> <seg n="119.2.4">in het sacrament verlenen wil.</seg></s> <s n="119.3"><seg n="119.3.1">Deze genade is minder psychologisch bemiddeld;</seg> <seg n="119.3.2">het pastorale ontbreekt daarin wel niet,</seg> <seg n="119.3.3">maar ze is sterker eschatologisch bepaald<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f139" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="119.4"><seg n="119.4.1">En met dit laatste staat het mysterie in Doop en Avondmaal in verband.</seg></s> <s n="119.5"><seg n="119.5.1">Het heeft betrekking op erfzonde en oordeel en is daarom van historische en niet van metafysische aard.</seg></s></p>
<p><s n="120.1"><seg n="120.1.1">De tegenwoordigheid Gods in de eredienst blijft alzo een antwoord op het geloof.</seg></s> <s n="120.2"><seg n="120.2.1">Daarmee is het moeilijke,</seg> <seg n="120.2.2">zo men wil het hachelijke van een hervormde godsdienstoefening uitgesproken.</seg></s> <s n="120.3"><seg n="120.3.1">Want het geloof schept wel gemeenschap,</seg> <seg n="120.3.2">maar kan nooit massaal zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f140" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="120.4"><seg n="120.4.1">Het blijft persoonlijk.</seg></s> <s n="120.5"><seg n="120.5.1">Hoe moet men nu 'in het huis Gods verkeren',</seg> <seg n="120.5.2">als men aan die waarheid niet ontrouw wil worden?</seg></s> <s n="120.6"><seg n="120.6.1">Hoe zal er liturgie mogelijk zijn,</seg> <seg n="120.6.2">als deze afhankelijk is,</seg> <seg n="120.6.3">niet van een reële presentie,</seg> <seg n="120.6.4">in zakelijke zin,</seg> <seg n="120.6.5">maar van een reële ontmoeting in persoonlijke zin.</seg></s> <s n="120.7"><seg n="120.7.1">En als de wijze van die ontmoeting alle mogelijke verscheidenheid kan vertonen en het bijzondere van Gods genade alle graden kan doorlopen.</seg></s> <s n="120.8"><seg n="120.8.1">Is er dan nog een gemeenschappelijk handelen mogelijk?</seg></s></p>
<p><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Deze vraag heb ik gedeeltelijk reeds beantwoord.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">Daarbij bleek dat de <pb n="83" ed="VW"/>liturgie bij de gereformeerden inderdaad ook geen gesloten geheel vormt en dat dit in elk opzicht geldt.</seg></s> <s n="121.3"><seg n="121.3.1">Woord en sacrament treden samen naar voren en laten zich in het geheel van de dienst niet zo inkapselen,</seg> <seg n="121.3.2">dat ze daarmee een levend organisme zouden vormen.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Onderling bleken ze ook weer te verschillen in taaleigen en werkingssfeer,</seg> <seg n="121.4.2">ofschoon beide hierin overeen bleken te komen,</seg> <seg n="121.4.3">dat ze het spreken Gods moeten dienen,</seg> <seg n="121.4.4">zoals de Zoon en de profeten (Hebr. 1 : 1).</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Ook hield ieder hart onder de dienst een eigen toegang tot Gods genadetroon en met name de sacramenten,</seg> <seg n="121.5.2">waarin de namen genoemd werden,</seg> <seg n="121.5.3">waren zeer particulier.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">God behield zich voor,</seg> <seg n="121.6.2">een hart te openen waar Hij wilde (Hand. 16 : 14).</seg></s> <s n="121.7"><seg n="121.7.1">De kerk bleef opén naar de zijde van het leven en storingen van die zijde bleven te allen tijde mogelijk.</seg></s> <s n="121.8"><seg n="121.8.1">De kerkelijke tucht bewees,</seg> <seg n="121.8.2">dat de eenheid der liturgie in alle richtingen doorbroken werd geacht.</seg></s> <s n="121.9"><seg n="121.9.1">En zo konden de voorwaarden voor het vieren van een mysterie zich niet verwezenlijken.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">Toch hebben wij op de vraag naar de mogelijkheid van liturgie,</seg> <seg n="122.1.2">als gemeenschappelijke handeling en als gemeente-vormende beweging,</seg> <seg n="122.1.3">hier nog nader in te gaan.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Wanneer Gods tegenwoordigheid er is voor het geloof alleen,</seg> <seg n="122.2.2">hoe kan het dan tot eenparig handelen komen?</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Kan het geloof zich wel projecteren in de liturgie?</seg></s> <s n="122.4"><seg n="122.4.1">Maw. zal er buiten het innerlijke van de mens een <hi rend="italic">plaats</hi> te vinden zijn,</seg> <seg n="122.4.2">waar God en mens elkaar ontmoeten?</seg></s> <s n="122.5"><seg n="122.5.1">En zal God dan op deze plaats aanwezig zijn op een wijze,</seg> <seg n="122.5.2">die voor alle aanwezigen min of meer dezelfde is,</seg> <seg n="122.5.3">zodat daarin het beginsel der liturgie te vinden is?</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Deze vragen zijn dikwijls,</seg> <seg n="123.1.2">met een beroep op Johannes 4 : 24,</seg> <seg n="123.1.3">beslist ontkennend beantwoord.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Rietschel schrijft in zijn <hi rend="italic">Liturgik:</hi></seg> <seg n="123.2.2">"Diese Anbetung hat darum keinen äusseren Ort.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Wo eine Seele... das 'Abba' ruft... da wird der Vater im Geist und in der Wahrheit angebetet."</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">Hij spreekt verder van een opheffing van iedere cultus door Christus en stelt daarvoor,</seg> <seg n="123.4.2">met een beroep op Luther,</seg> <seg n="123.4.3">het leven,</seg> <seg n="123.4.4">het geloofs- en beroepsleven,</seg> <seg n="123.4.5">in de plaats.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f141" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="123.5"><seg n="123.5.1">Dit is een gewone opvatting in de negentiende eeuw in Duitsland en ook wel ten onzent.</seg></s> <s n="123.6"><seg n="123.6.1">Zij komt voor rekening van het idealisme en spiritualisme dat toen heersende was.</seg></s> <s n="123.7"><seg n="123.7.1">Ten onrechte heeft men haar soms gereformeerd genoemd en beweerd,</seg> <seg n="123.7.2">dat de gereformeerden niet aan een ontmoeting met God geloven dan alleen in de ziel.</seg></s> <s n="123.8"><seg n="123.8.1">Wij zullen zien dat dit onjuist is.</seg></s> <s n="123.9"><seg n="123.9.1">Wanneer de tegenwoordigheid Gods voor de reformatoren een antwoord is op het geloof,</seg> <seg n="123.9.2">dan is daarmee nog niet gezegd dat de ontmoeting geen uitwendige plaats heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f142" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="123.10"><seg n="123.10.1">In dat opzicht blijft er ook steeds nog een principieel onderscheid tussen het theologisch spiritualisme,</seg> <seg n="123.10.2">waarover wij Kuyper<pb n="84" ed="VW"/> hoorden klagen,</seg> <seg n="123.10.3">dat van puriteinse huize,</seg> <seg n="123.10.4">waardoor de liturgie bijna tot niets werd her i leid,</seg> <seg n="123.10.5">en het wijsgerig spiritualisme,</seg> <seg n="123.10.6">meer van Duitse origine.</seg></s> <s n="123.11"><seg n="123.11.1">Het eerste voert tot een overdreven versobering van de liturgie;</seg> <seg n="123.11.2">het andere is de negatie daarvan.</seg></s> <s n="123.12"><seg n="123.12.1">Het eerste is religieus;</seg> <seg n="123.12.2">het tweede filosofisch.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Dat wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="124.1.2">dat de negatie hier radicaler zal te werk gaan dan de versobering.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Het omgekeerde is het geval.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Het wijsgerig spiritualisme zal kunnen leiden tot rijke vormen in de eredienst;</seg> <seg n="124.3.2">alleen maar,</seg> <seg n="124.3.3">deze zullen geen eigenlijke liturgie meer zijn,</seg> <seg n="124.3.4">maar slechts 'liturgie',</seg> <seg n="124.3.5">terwijl de gereformeerde spiritualist,</seg> <seg n="124.3.6">ook bij een minimum van ceremoniën,</seg> <seg n="124.3.7">toch nog echte liturgie zal overhouden.</seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Schleiermacher heeft hier,</seg> <seg n="125.1.2">zoals zo dikwijls,</seg> <seg n="125.1.3">een treffende formulering gevonden,</seg> <seg n="125.1.4">toen hij de onderscheiding maakte tussen 'wirksames' en 'darstellendes Handeln'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n133" rend="superscript">133</ref></seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Hij ontkent,</seg> <seg n="125.2.2">dat de eigenlijke ontmoeting in de eredienst plaatsvindt.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Zij heeft reeds plaatsgevonden in de ziel.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">De liturgie brengt haar slechts tot uitdrukking;</seg> <seg n="125.4.2">beeldt haar uit.</seg></s> <s n="125.5"><seg n="125.5.1">Richard Rothe<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n134" rend="superscript">134</ref> spreekt in zijn <hi rend="italic">Theologische Ethik</hi> over liturgische <hi rend="italic">virtuositeit</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f143" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="125.5.2">waarmee hij bedoelt,</seg> <seg n="125.5.3">dat de liturg een kunstenaar is,</seg> <seg n="125.5.4">die in de eredienst,</seg> <seg n="125.5.5">in prediking en gebed,</seg> <seg n="125.5.6">de gemeente haar eigen leven in ideale vormen voorhoudt.</seg></s> <s n="125.6"><seg n="125.6.1">Rothe gaat daarbij wel tot de uiterste grens.</seg></s> <s n="125.7"><seg n="125.7.1">Ook een nieuwere schrijver over liturgie als R. Will doet nog enigszins <choice><sic>zo, als bij, met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zo,</corr></choice></seg><choice><sic>zo, als bij, met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="125.7.2"><choice><sic>zo, als bij, met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">als hij,</corr></choice></seg><choice><sic>zo, als bij, met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="125.7.3"><choice><sic>zo, als bij, met</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">met</corr></choice> een beroep op 2 Kor. 1 : 24,</seg> <seg n="125.7.4">i <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>liturg <choice><sic>een 'artisan'j noemt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12">een 'artisan'</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f144" rend="superscript">j</ref><choice><sic>een 'artisan'j noemt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-12"> noemt</corr></choice>,</seg> <seg n="125.7.5">die in zijn gebed 'een meesterstuk van tact' moet leveren,</seg> <seg n="125.7.6">in 't belang van de cultuele orde.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Bij Schleiermacher en Rothe werd de liturgie religieuze kunst.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">De eredienst bedoelt echter een ware ontmoeting met God tot stand te brengen.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">En de liturgie is wél een 'wirksames Handeln'.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">Ik ben het meer met Thalhofer eens,</seg> <seg n="126.4.2">wanneer hij de liturg plaatsbekleder van Christus noemt,</seg> <seg n="126.4.3">die handelt naar autoritatief en daarom officieel vastgestelde normen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n136" rend="superscript">136</ref> dan met Rietschel als hij de vormen van de eredienst 'freie Schöpfungen des in der Gemeinde waltenden Geistes' noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n137" rend="superscript">137</ref></seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">Thalhofer heeft gelijk als hij daarvan zegt,</seg> <seg n="126.5.2">dat het geen liturgie is.</seg></s> <s n="126.6"><seg n="126.6.1">Hij heeft ongelijk als hij meent dat de <hi rend="italic">protestanten</hi> geen liturgie hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n138" rend="superscript">138</ref></seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Wie de liturgie ziet als vrije schepping of virtuositeit,</seg> <seg n="127.1.2">moet daarvoor een andere afleiding zoeken dan die uit de autoriteit der Schrift en der kerk.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">Men spreekt dan van een uit de sfeer van het natuurlijk-zedelijk leven stammende functie,</seg> <seg n="127.2.2">die indaalt in de werkingssfeer van het leven des Geestes,</seg> <seg n="127.2.3">om daar vormen en orde te scheppen .<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f145" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">Of van 'kultischer Trieb'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f146" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">Of men spreekt van psychische en metafysische noodzaak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f147" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">- Dit is de tol die men <pb n="85" ed="VW"/>betalen moet,</seg> <seg n="127.5.2">als men Joh. 4 : 24 enkel betrekt op de innerlijke mens,</seg> <seg n="127.5.3">zoals Rietschel doet.</seg></s> <s n="127.6"><seg n="127.6.1">Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f148" rend="superscript">n</ref> weet van de eschatologische betekenis van deze tekst,</seg> <seg n="127.6.2">maar hij beperkt er zich toe daaruit een semi-realisme voor het Johannesevangelie af te leiden.</seg></s> <s n="127.7"><seg n="127.7.1">Op die wijze krijgen wij nog geen grond onder de voeten voor de ontmoeting van God en de gemeente in de cultus.</seg></s> <s n="127.8"><seg n="127.8.1">Wij moeten daarvoor een <hi rend="italic">plaats</hi> kunnen aanwijzen buiten het innerlijke van de gelovige.</seg></s> <s n="127.9"><seg n="127.9.1">Anders is de eredienst een overtolligheid en is de liturgie een leervorm of kunstvorm,</seg> <seg n="127.9.2">die slechts dient voor onderlinge stichting.</seg></s> <s n="127.10"><seg n="127.10.1">Een bijzondere genade wordt dan in de kerk niet geschonken.</seg></s> <s n="127.11"><seg n="127.11.1">En daarom is het toch ook de meest ascetische puritein te doen.</seg></s> <s n="127.12"><seg n="127.12.1">De gereformeerde wil <hi rend="italic">echte</hi> liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Voor het aanwijzen van die <hi rend="italic">plaats</hi> is het nu nodig dat wij teruggrijpen op de tweeëenheid van Woord en sacrament,</seg> <seg n="128.1.2">die samen de eredienst constitueren.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Men kan die rol aan het Credo toedelen,</seg> <seg n="128.2.2">zoals de Oosterse kerk dat deed,</seg> <seg n="128.2.3">door het aan het begin van de 'missa fidelium'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f149" rend="superscript">o</ref> te plaatsen,</seg> <seg n="128.2.4">zodat ketters er niet aan konden deelnemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f150" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Of men kan,</seg> <seg n="128.3.2">zoals Will doet,</seg> <seg n="128.3.3">zeggen dat het koraal de protestantse gemeente schept en,</seg> <seg n="128.3.4">meer misschien dan het Credo,</seg> <seg n="128.3.5">kerkelijk bewustzijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f151" rend="superscript">q</ref> vormt,</seg> <seg n="128.3.6">waarin een basis voor een geestelijke eenheid gevonden wordt.</seg></s> <s n="128.4"><seg n="128.4.1">Maar,</seg> <seg n="128.4.2">hoe treffend daarmee ook een liturgische grond voor gemeentevorming wordt aangewezen,</seg> <seg n="128.4.3">men mag niet zeggen dat daarmee de heilige stede der ontmoeting precies is aangewezen.</seg></s> <s n="128.5"><seg n="128.5.1">Dat doet Luther als hij zegt dat het voornaamste stuk in de eredienst de prediking van Gods Woord is<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f152" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="128.6"><seg n="128.6.1">Heel precies wijst hij het aan in zijn <hi rend="italic">Grote Catechismus.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f153" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="128.7"><seg n="128.7.1">Waar men niet van Christus predikt,</seg> <seg n="128.7.2">daar is geen Heilige Geest,</seg> <seg n="128.7.3">die de christelijke kerk <hi rend="italic">constitueert.</hi></seg></s> <s n="128.8"><seg n="128.8.1"><hi rend="italic">Kerk</hi> is voor Luther geen heilige plaats op zich zelf,</seg> <seg n="128.8.2">die zich spontaan met liturgie vult,</seg> <seg n="128.8.3">maar:</seg> <seg n="128.8.4">"Wir... geben dem Hause nach dem Haufen ein Namen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n141" rend="superscript">141</ref>En die gemeente is alleen waar de Heilige Geest is en de Heilige Geest alleen waar men Christus predikt.</seg></s> <s n="128.9"><seg n="128.9.1">Zo komt de plaats der ontmoeting in het Woord te liggen.</seg></s> <s n="128.10"><seg n="128.10.1">Zij wordt niet helemaal verinnerlijkt en gespiritualiseerd.</seg></s> <s n="128.11"><seg n="128.11.1">Er blijft een stede der <hi rend="italic">ontmoeting.</hi></seg></s> <s n="128.12"><seg n="128.12.1">Maar het begrip 'plaats' wordt uit de schepping naar het Evangelie verschoven en krijgt dus een eschatologische betekenis.</seg></s> <s n="128.13"><seg n="128.13.1">In de kerk hebben wij geen rechte <hi rend="italic">bodem</hi> meer onder de voeten.</seg></s> <s n="128.14"><seg n="128.14.1">Wij staan er op het fundament van apostelen en profeten en wat we daar doen moeten,</seg> <seg n="128.14.2">dienen we meer te <hi rend="italic">horen,</hi></seg> <seg n="128.14.3">dan dat we 't zouden weten.</seg></s> <s n="128.15"><seg n="128.15.1">Een 'liturgische geest' kan niet anders dan deze plaats ontheiligen.</seg></s> <s n="128.16"><seg n="128.16.1">Hij moet uitgedreven worden.</seg></s> <s n="128.17"><seg n="128.17.1">- Zo <pb n="86" ed="VW"/>komt ook Joh. 4 : 24 tot zijn recht,</seg> <seg n="128.17.2">waar de aanbidding in geest en in waarheid gesteld wordt tegenover die in Samaria en Jeruzalem.</seg></s> <s n="128.18"><seg n="128.18.1">De plaats der ontmoeting is,</seg> <seg n="128.18.2">waar men met Jezus samenkomt,</seg> <seg n="128.18.3">zoals de Samaritaanse vrouw op dat ogenblik doet.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Het 'Kom,</seg> <seg n="129.1.2">Here Jezus' drukt de sfeer in de kerk beter uit dan de gedachte aan een numineuze praesentia realis.</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Zo krijgt bij Luther <hi rend="italic">het Woord dat</hi> sacrale karakter,</seg> <seg n="129.2.2">dat het bij Rome nooit kon hebben,</seg> <seg n="129.2.3">omdat alles zich daar beweegt om het cultische offer.</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Dat hij het altaar behoudt,</seg> <seg n="129.3.2">doet daaraan niets af en heeft voor het wezen van zijn liturgie geen beslissende betekenis,</seg> <seg n="129.3.3">al heeft het de vorm beïnvloed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f154" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Waar het Woord is,</seg> <seg n="129.4.2">daar ontstaat de kerk;</seg> <seg n="129.4.3">al zouden het alleen kinderen in de wieg zijn.</seg></s> <s n="129.5"><seg n="129.5.1">Ook het sacrament wordt onder het Woord gesubsumeerd en niet omgekeerd,</seg> <seg n="129.5.2">ook al spreekt God daarin op bijzondere wijze.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f155" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="129.6"><seg n="129.6.1">Aanvankelijk wordt het Woord sterk geestelijk gedacht,</seg> <seg n="129.6.2">als een zaad,</seg> <seg n="129.6.3">al ontbreekt ook dan het uiterlijke niet.</seg></s> <s n="129.7"><seg n="129.7.1">Later komt meer nadruk te vallen op het vocale,</seg> <seg n="129.7.2">de viva vox,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f156" rend="superscript">v</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n143" rend="superscript">143</ref></seg> <seg n="129.7.3">waarbij de geestelijke werking echter nooit vergeten wordt.</seg></s> <s n="129.8"><seg n="129.8.1">Dat het Woord,</seg> <seg n="129.8.2">dat God innerlijk met de adem van zijn Geest tot het hart brengt,</seg> <seg n="129.8.3">ook <hi rend="italic">buiten</hi> klinken moet,</seg> <seg n="129.8.4">berust op zijn wil en wij hebben dat niet verder te onderzoeken.</seg></s> <s n="129.9"><seg n="129.9.1">Tegenover de Zwitsers<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n144" rend="superscript">144</ref> legt hij daarop de nadruk.</seg></s> <s n="129.10"><seg n="129.10.1">- Toch houdt ook het vocale Woord bij hem,</seg> <seg n="129.10.2">zoals gezegd,</seg> <seg n="129.10.3">een geestelijk karakter,</seg> <seg n="129.10.4">ook hierin,</seg> <seg n="129.10.5">dat het van het geschrevene verschilt.</seg></s> <s n="129.11"><seg n="129.11.1">Christus zelf heeft niet geschreven,</seg> <seg n="129.11.2">maar gesproken.</seg></s> <s n="129.12"><seg n="129.12.1">Ook dit verschil drijft Luther echter niet op de spits.</seg></s> <s n="129.13"><seg n="129.13.1">Bij dat uiterlijke,</seg> <seg n="129.13.2">dat op de man afgaande<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f157" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="129.14"><seg n="129.14.1">Woord Gods moet men blijven,</seg> <seg n="129.14.2">om de rede geen kans te geven.</seg></s> <s n="129.15"><seg n="129.15.1">- Eindelijk vat hij Woord en sacrament samen onder het begrip van het <hi rend="italic">gestaltelijke</hi> als hij ze samen 'zichtbare vormen' noemt,</seg> <seg n="129.15.2">met de herinnering dat Christus ook gestalte heeft gehad.</seg></s> <s n="129.16"><seg n="129.16.1">- Bij dit alles treden</seg> <seg n="129.16.2">- in tegenstelling met de mis</seg> <seg n="129.16.3">- de sacramenten wat terug achter de prediking,</seg> <seg n="129.16.4">het vocale Evangelie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f158" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Geven we ons van dit alles rekenschap,</seg> <seg n="130.1.2">dan mogen wij gerust zeggen dat voor ons,</seg> <seg n="130.1.3">protestanten,</seg> <seg n="130.1.4">het uitwendige Woord in de eredienst de plaats der ontmoeting met God is en wel in het bijzonder het vocale Woord,</seg> <seg n="130.1.5">waarbij echter de sacramenten ook een soort van woorden blijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f159" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Daarmee blijft dan de tegenwoordigheid Gods antwoord op het geloof,</seg> <seg n="130.2.2">maar niet in modern-spiritualistische zin.</seg></s> <s n="130.3"><seg n="130.3.1">Wij ontmoeten God <hi rend="italic">op een plaats,</hi></seg> <seg n="130.3.2">die buiten ons ligt.</seg></s> <s n="130.4"><seg n="130.4.1">Wel is het begrip 'plaats' hier ook geestelijk verschoven,</seg> <seg n="130.4.2">in evangelisch-eschatologische zin.</seg></s> <s n="130.5"><seg n="130.5.1">De presentie Gods is niet vanzelfsprekend;</seg> <seg n="130.5.2">niet <pb n="87" ed="VW"/>'realis' in zakelijke zin;</seg> <seg n="130.5.3">wel reëel.</seg></s> <s n="130.6"><seg n="130.6.1">God gaat niet naar de kerk zoals wij er heengaan.</seg></s> <s n="130.7"><seg n="130.7.1">Zijn aanwezigheid is ook niet massaal te vieren.</seg></s> <s n="130.8"><seg n="130.8.1">De een zal aangenomen en de ander zal verlaten worden.</seg></s> <s n="130.9"><seg n="130.9.1">- Maar in het Woord ligt toch de mogelijkheid der ontmoeting met God buiten ons zelf.</seg></s> <s n="130.10"><seg n="130.10.1">Wij moeten uit ons zelf uitgaan om Hem daar te vinden.</seg></s> <s n="130.11"><seg n="130.11.1">En dat is nog iets anders dan wanneer de mystieken zeggen:</seg> <seg n="130.11.2">"Gij moet uitgaan,</seg> <seg n="130.11.3">dan zal Hij ingaan"(Tauler).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n146" rend="superscript">146</ref></seg></s> <s n="130.12"><seg n="130.12.1">Er zit mogelijkheid van gemeentevorming in,</seg> <seg n="130.12.2">al is die niet massaal.</seg></s> <s n="130.13"><seg n="130.13.1">"Wir... geben dem Hause (kerk) nach dem Haufen ein Namen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n147" rend="superscript">147</ref></seg></s> <s n="130.14"><seg n="130.14.1">Het Woord Gods constitueert de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="131.1"><seg n="131.1.1">Door dit eschatologisch karakter heeft het gepredikte Woord dan ook reeds aansluiting aan eenzelfde aard der sacramenten,</seg> <seg n="131.1.2">die reeds vroeger ter sprake kwam.</seg></s> <s n="131.2"><seg n="131.2.1">Daarmee is niet gezegd dat wij het Woord,</seg> <seg n="131.2.2">en verder de hele eredienst,</seg> <seg n="131.2.3">sacramenteel maken.</seg></s> <s n="131.3"><seg n="131.3.1">Eer het omgekeerde is het geval.</seg></s> <s n="131.4"><seg n="131.4.1">Het eschatologische van het Woord is van wijder en algemener strekking dan dat van Doop en Avondmaal.</seg></s> <s n="131.5"><seg n="131.5.1"><hi rend="italic">De plaats</hi> is er breder.</seg></s> <s n="131.6"><seg n="131.6.1">Het Woord constitueert de gemeente in ruimer zin dan de sacramenten,</seg> <seg n="131.6.2">zoals de pastoraal dat steeds bewijst.</seg></s> <s n="131.7"><seg n="131.7.1">Doop en Avondmaal zijn in strikte zin eigen aan de kerk,</seg> <seg n="131.7.2">tegenover gezin en wereldakker.</seg></s> <s n="131.8"><seg n="131.8.1">De plaats der ontmoeting met God is er nauwer.</seg></s> <s n="131.9"><seg n="131.9.1">De genade is hier nog meer bijzonder dan in het Woord en ze raken nog meer de laatste dingen.</seg></s> <s n="131.10"><seg n="131.10.1">In de Doop worden wij bij name genoemd en in het Avondmaal wordt Christus ons toegereikt.</seg></s></p>
<p><s n="132.1"><seg n="132.1.1">Wanneer wij dus het Woord reeds een eschatologisch karakter toekennen,</seg> <seg n="132.1.2">dan volgt daaruit niet dat de hele dienst sacramenteel wordt,</seg> <seg n="132.1.3">maar wel dat de sacramenten geen 'Fremdkörper' in de dienst zijn.</seg></s> <s n="132.2"><seg n="132.2.1">Doch niet zij,</seg> <seg n="132.2.2">maar het Woord bepaalt de liturgie,</seg> <seg n="132.2.3">voorzover deze een algemene inrichting duldt.</seg></s> <s n="132.3"><seg n="132.3.1">De plaats der ontmoeting in het Woord is wijder en de gemeenschapsvorming is er breder.</seg></s> <s n="132.4"><seg n="132.4.1">De sacramenten moeten staan in de sfeer van het vocale Woord en niet andersom.</seg></s> <s n="132.5"><seg n="132.5.1">Luther heeft dat uitgedrukt door te zeggen dat "de kracht van de eredienst bestaat in de woorden van Christus".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f160" rend="superscript">z</ref></seg></s></p>
<p><s n="133.1"><seg n="133.1.1">Deze dingen zijn bij moderne schrijvers over liturgie niet onopgemerkt gebleven.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Robert Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f161" rend="superscript">a</ref> schrijft,</seg> <seg n="133.2.2">dat Luther van het Woord een soort hypostase maakte,</seg> <seg n="133.2.3">waarin God en de ziel in een mystieke unie werden verbonden.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">- Nu zijn er aan het traktaat over 'de vrijheid van een christenmens',</seg> <seg n="133.3.2">waar Luther dit zegt,</seg> <seg n="133.3.3">mystieke kanten,</seg> <seg n="133.3.4">die niet geheel reformatorisch zijn.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Maar Will maakt beslist scheiding tussen de Hervorming en onze tijd.</seg></s> <s n="133.5"><seg n="133.5.1">Hij meent dat wij aan het Woord die autoriteit niet meer toekennen.</seg></s> <s n="133.6"><seg n="133.6.1">Hij klaagt er over dat het Woord en niet het gebed de plaats der ontmoeting tussen God en de ziel werd en dat het de centrale pool van de eredienst was<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f162" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="133.7"><seg n="133.7.1">Heel <pb n="88" ed="VW"/>treffend merkt hij op,</seg> <seg n="133.7.2">dat de protestantse cultus oorspronkelijk rustte op <hi rend="italic">de voorstelling van een verschijning van God</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f163" rend="superscript">c</ref> in het Woord.</seg></s> <s n="133.8"><seg n="133.8.1">Hij constateert dat deze door het Schriftprincipe werd gelegaliseerd,</seg> <seg n="133.8.2">maar wenst het oorspronkelijke niet terug.</seg></s> <s n="133.9"><seg n="133.9.1">Volgens hem moet de protestantse eredienst onder het gezichtspunt van het gebed gesteld worden en was dit het alleroorspronkelijkste cultische ideaal van Luther.</seg></s> <s n="133.10"><seg n="133.10.1">Het Woord zou dan spoedig met het gebed hebben moeten delen en het later hebben verdrongen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f164" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Deze voorstelling is,</seg> <seg n="134.1.2">meer of minder exclusief,</seg> <seg n="134.1.3">in modern-liturgische kringen zeer verbreid.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Men wenst zich te dekken tegen een slechte preek door het wezen van de eredienst te zoeken in aanbidding,</seg> <seg n="134.2.2">offer,</seg> <seg n="134.2.3">stichting.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f165" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">Het Woord wordt daarbij niet vervangen,</seg> <seg n="135.1.2">maar in de schaduw gesteld.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Het wordt eenzijdig tot aanbidding en offerande herleid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f166" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Soms geschiedt dit met een beroep op Luthers eerste periode.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f167" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Daartegenover komt nu de reformatorische opvatting weer in ere,</seg> <seg n="136.1.2">al is het in verschillende nuanceringen.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Asmussen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f168" rend="superscript">h</ref> noemt <hi rend="italic">de bijeenkomst der gelovigen</hi> de plaats,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f169" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="136.2.2">waar de kracht van Gods Woord zich in de prediking kan betonen.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">De voorstelling die ik boven gaf,</seg> <seg n="136.3.2">schijnt hier omgekeerd;</seg> <seg n="136.3.3">maar een absoluut verschil is er niet;</seg> <seg n="136.3.4">Asmussen bedoelt niet,</seg> <seg n="136.3.5">dat de ontmoeting alleen innerlijk en persoonlijk is.</seg></s></p>
<p><s n="137.1"><seg n="137.1.1">Dat de omkering niet zonder bezwaar is blijkt echter als hij:</seg> <seg n="137.1.2">1. bij een recht gebruik van de Schrift,</seg> <seg n="137.1.3">de betrekking tussen de mensen onderling laat verdwijnen en 2. prediking en gebed in elkaar doet opgaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f170" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="137.2"><seg n="137.2.1">Dat is weer een van die generaliseringen in de liturgie,</seg> <seg n="137.2.2">waardoor de scherpe omtrekken in de eredienst worden afgeslepen,</seg> <seg n="137.2.3">zodat de 'liturgische geest' dreigt binnen te komen.</seg></s> <s n="137.3"><seg n="137.3.1">Wanneer men reformatorische en moderne liturgie uiteen wil houden,</seg> <seg n="137.3.2">dient men met name de grens tussen prediking en aanbidding niet uit het oog te verliezen.</seg></s> <s n="137.4"><seg n="137.4.1">1 en 2 van Asmussens mening houden verband met elkaar;</seg> <seg n="137.4.2">ontkent,</seg> <seg n="137.4.3">dat het Woord de gemeente <hi rend="italic">constitueert</hi> en 2 moet daarom de gelovige,</seg> <seg n="137.4.4">die God in het Woord zou ontmoeten,</seg> <seg n="137.4.5">weer in de gebedssfeer en daarmee in de meer innerlijke ontmoetingsplaats terugzetten.</seg></s></p>
<p><s n="138.1"><seg n="138.1.1">Beter doet Karl Barth<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f171" rend="superscript">k</ref> wanneer hij</seg> <seg n="138.1.2">- weliswaar niet in verband met eredienst,</seg> <seg n="138.1.3">doch met kerkregering</seg> <seg n="138.1.4">- de rechte uitlegging van de Schrift,</seg> <seg n="138.1.5">door <pb n="89" ed="VW"/>profeten en apostelen,</seg> <seg n="138.1.6">de <hi rend="italic">plaats</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f172" rend="superscript">l</ref> noemt,</seg> <seg n="138.1.7">waar Jezus Christus zelf altijd en door iedereen gezocht en gevonden kan worden.</seg></s> <s n="138.2"><seg n="138.2.1">Wat Barth in de achttiende lezing van zijn boek over de eredienst zegt,</seg> <seg n="138.2.2">hoop ik in 't laatste hoofdstuk te behandelen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Dat er,</seg> <seg n="139.1.2">uit de hoek van de moderne liturgische beweging,</seg> <seg n="139.1.3">waar men de eredienst gehuld wil zien in een etherisch fluïdum,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f173" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="139.1.4">een geestelijke wierookwalm,</seg> <seg n="139.1.5">en naar een numineuze presentie verlangt,</seg> <seg n="139.1.6">die zich verraadt in een 'symfonie van kleuren'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f174" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="139.1.7">- dat er uit die hoek bezwaren zullen bestaan tegen een scherpere,</seg> <seg n="139.1.8">reformatorische begrenzing van de verschillende liturgische handelingen,</seg> <seg n="139.1.9">is geen wonder.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">R. Will ziet ook in de protestantse cultus,</seg> <seg n="139.2.2">evengoed als in de roomse,</seg> <seg n="139.2.3">de mogelijkheid,</seg> <seg n="139.2.4">dat niet alleen aan de periferie,</seg> <seg n="139.2.5">maar ook binnenin,</seg> <seg n="139.2.6">de omtrekken <choice><sic>verva gen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vervagen</corr></choice> en tenslotte de hemelse Christus,</seg> <seg n="139.2.7">de Jezus der evangeliën en de gelovige in mystieke unie samenkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f175" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Hij verwijt de protestanten dat zij lijden aan een 'horreur du vide'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f176" rend="superscript">p</ref> en dat het Woord,</seg> <seg n="139.3.2">gebeden,</seg> <seg n="139.3.3">gezongen of gepreekt,</seg> <seg n="139.3.4">hen voortjaagt zonder hen rust te laten voor aanbidding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f177" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="139.4"><seg n="139.4.1">Hij wijst op de paradoxale omstandigheid,</seg> <seg n="139.4.2">dat de openbaring die,</seg> <seg n="139.4.3">in beginsel,</seg> <seg n="139.4.4">de gelovigen met elkaar moest verbinden,</seg> <seg n="139.4.5">de protestantse eredienst ontvolkt.</seg></s> <s n="139.5"><seg n="139.5.1">Daarom nodigt hij Barth uit,</seg> <seg n="139.5.2">het irrationele dat hij in de leer heeft ingevoerd,</seg> <seg n="139.5.3">ook voor de eredienst te hulp te roepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f178" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="139.6"><seg n="139.6.1">Hij verwijt Barth,</seg> <seg n="139.6.2">dat deze geen begrip voor de incarnatie heeft en dat hij aan het Woord ook niet wil toelaten zich in ervaring van prediker en hoorder te incarneren,</seg> <seg n="139.6.3">zodat de preek als een meteoor uit de hemel schijnt te vallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f179" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="139.7"><seg n="139.7.1">Will meent dat de moderne mens deze conceptie van het Woord Gods mist en niet altijd onder beslag kan komen van een stotterende<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f180" rend="superscript">t</ref> bedienaar.</seg></s> <s n="139.8"><seg n="139.8.1">Hij waarschuwt dat het protestantisme wel op mag passen,</seg> <seg n="139.8.2">omdat de liturgie de wapenrusting der kerk moet zijn en haar stabiliteit moet garanderen.</seg></s> <s n="139.9"><seg n="139.9.1">Hij wijst daarvoor op Rome en de Engelse kerk.</seg></s> <s n="139.10"><seg n="139.10.1">Het bestaan der protestantse kerken zou bedreigd zijn als ze er niet in slagen een culturele inrichting te vinden met in 't middelpunt een zinnelijk onderpand van Gods praesentia realis,</seg> <seg n="139.10.2">een beeld van de levende Christus,</seg> <seg n="139.10.3">zoals het goddelijk Woord dat was in de tijden der Kerkhervorming.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f181" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="139.11"><seg n="139.11.1">De zielen onzer tijdgenoten</seg> <seg n="139.11.2">- aldus Will</seg> <seg n="139.11.3">- verlangen een meer strikte<pb n="90" ed="VW"/> ervaring van de tegenwoordigheid Gods in de eredienst,</seg> <seg n="139.11.4">dan het romantisch subjectivisme der moderne protestanten en de sentimentele mystiek der moderne roomsen hun aanbieden.</seg></s> <s n="139.12"><seg n="139.12.1">Wanneer daarom de nieuwere protestantse theologie een minder zielkundige en humanistische prediking vraagt en de Benedictijnen van Maria Laach<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n155" rend="superscript">155</ref> een strengere,</seg> <seg n="139.12.2">authentieke liturgie eisen,</seg> <seg n="139.12.3">dan willen ze daarmee hechter grond aan onze stichting en zekerder doel aan onze aanbidding geven.</seg></s> <s n="139.13"><seg n="139.13.1">Maar,</seg> <seg n="139.13.2">zo vraagt Will,</seg> <seg n="139.13.3">zijn er dan,</seg> <seg n="139.13.4">ter vervanging van het sentiment,</seg> <seg n="139.13.5">meer zakelijke bekledingen van de Goddelijke transcendentie te vinden,</seg> <seg n="139.13.6">gestalten,</seg> <seg n="139.13.7">die analoge dienst bewijzen als het vlees,</seg> <seg n="139.13.8">waarin Christus gekomen is?</seg></s> <s n="139.14"><seg n="139.14.1">Brood,</seg> <seg n="139.14.2">wijn,</seg> <seg n="139.14.3">metaal,</seg> <seg n="139.14.4">linnen?</seg></s> <s n="139.15"><seg n="139.15.1">Will bevestigt dat,</seg> <seg n="139.15.2">op voorwaarde dat men die dingen,</seg> <seg n="139.15.3">gestalten,</seg> <seg n="139.15.4">wezens ontmoet in een staat des gebeds.</seg></s> <s n="139.16"><seg n="139.16.1">En ze liefheeft zoals de starets bij Dostojewski;</seg> <seg n="139.16.2">als Franciscus,</seg> <seg n="139.16.3">als Augustinus,</seg> <seg n="139.16.4">als Paulus (Kol. 1 : 17).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f182" rend="superscript">v</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing v (met eindnootverwijzing 156) afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Er is in die laatste reeks namen,</seg> <seg n="140.1.2">van Dostojewski tot Paulus,</seg> <seg n="140.1.3">een opklimming.</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Maar het komt mij voor dat er een daaraan geëvenredigde afdaling in de bewijskracht valt op te merken.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">Paulus' mysticisme en <choice><sic>sacramentalisrne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sacramentalisme</corr></choice> hebben het onderwerp van talrijke studies uitgemaakt in de laatste tijd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n157" rend="superscript">157</ref></seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Maar wij kunnen ons de apostel der heidenen,</seg> <seg n="140.4.2">de prediker op de <choice><sic>wereidakker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldakker</corr></choice> moeilijk als de vader van de moderne liturgische beweging denken.</seg></s> <s n="140.5"><seg n="140.5.1">Ook hij heeft met zijn aangezicht op de aarde gelegen,</seg> <seg n="140.5.2">maar niet om haar te kussen,</seg> <seg n="140.5.3">zoals de jongste van de gebroeders Karamazov,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n158" rend="superscript">158</ref></seg> <seg n="140.5.4">doch om zich voor Jezus neer te werpen.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">De moderne liturgische beweging moet op haar hoede zijn tegen het syncretisme van een 'Hochkirche',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n159" rend="superscript">159</ref></seg> <seg n="141.1.2">dat een vlucht uit de werkelijkheid in de romantiek zou kunnen betekenen.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Wanneer de zielen onzer tijdgenoten behoefte hebben aan panden van de nabije tegenwoordigheid Gods in de eredienst,</seg> <seg n="141.2.2">dan zal God daarvoor nog wel niet in de eerste plaats de speling der kleuren en de glanzen van het metaal uitkiezen.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">Die kunnen en zullen ook daarvoor dienen.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Eens zal de heiligheid des Heren op de bellen der paarden staan (Zach. 14 : 20).</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">Maar de Evangelieprediking is niet apocalyptisch,</seg> <seg n="141.5.2">doch eschatologisch.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Dwz. zij betrekt het leven en de geschiedenis in haar werking op de harten.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">Wanneer wij een aankleding van de prediking nodig hebben,</seg> <seg n="141.7.2">een 'aandoen' van Christus,</seg> <seg n="141.7.3">dan zorgt God daarvoor Zelf door het eschatologisch gehalte van het leven en daardoor ook van de preek te versterken.</seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">Wat daarmee bedoeld is,</seg> <seg n="141.8.2">behoef ik niet uit te leggen;</seg> <seg n="141.8.3">iedereen verstaat het.</seg></s> <s n="141.9"><seg n="141.9.1">In de kerken der liturgie is de toestand niet beter dan in die van 't Woord.</seg></s> <s n="141.10"><seg n="141.10.1">Will zegt zelf dat de kerk van Byzantium een vergulde mummie was geworden en dat de Islam een providentieel werk verrichtte,</seg> <seg n="141.10.2">toen hij deze steriele formaties wegbezemde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f183" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="141.11"><seg n="141.11.1">Ik wil hem dat niet nazeggen.</seg></s> <pb n="91" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="141.12"><seg n="141.12.1">Maar zullen wij het nu daarin moeten gaan zoeken?</seg></s></p>
<p><s n="142.1"><seg n="142.1.1">Liever zullen wij ons opnieuw rekenschap moeten geven van de verhouding tussen eredienst en leven,</seg> <seg n="142.1.2">zondag en werkdag.</seg></s> <s n="142.2"><seg n="142.2.1">Wij zullen de vraag moeten overwegen of het Woord enkel van sacrament tot sacrament gaat,</seg> <seg n="142.2.2">of dat het wijdere verbindingen heeft.</seg></s> <s n="142.3"><seg n="142.3.1">In 't eerste geval zal men de 'sacramentalia',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n160" rend="superscript">160</ref></seg> <seg n="142.3.2">de liturgische gemeenmaking van Doop en Avondmaal in de dienst moeilijk kunnen ontgaan.</seg></s> <s n="142.4"><seg n="142.4.1">In 't andere heeft het Woord ook een eigen ernst en heiligheid,</seg> <seg n="142.4.2">en zullen de sacramenten kringen blijven binnen de wijdere cirkels,</seg> <seg n="142.4.3">die de prediking beschrijft.</seg></s></p>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">Daarover zullen wij in 't volgend hoofdstuk moeten spreken.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Liturgie en leven</seg></s></head>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">William James<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n161" rend="superscript">161</ref> spreekt ergens<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f184" rend="superscript">a</ref> over het voor en tegen van het nemen van wat hij een 'moral holiday'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f185" rend="superscript">b</ref> noemt.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Hij overweegt dan of wij het recht hebben om zo nu en dan de wereld te laten draaien zoals ze wil en uit te rusten in de gedachte dat de uitkomst in goede handen is.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">- Dezelfde vraag houdt ons in concreter vorm bezig als wij nadenken over het wezen van onze godsdienstoefeningen.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">In hoeverre mogen of moeten wij ons dan liturgisch inspannen en wat wordt er intussen van onze verbondenheid aan het soms zo ruwe leven en de rauwe werkelijkheid daarbuiten?</seg></s> <s n="145.5"><seg n="145.5.1">Wat is de verhouding van liturgie en leven?</seg></s> <s n="145.6"><seg n="145.6.1">Van Woord en wereld?</seg></s> <s n="145.7"><seg n="145.7.1">Sacrament en aardse werkelijkheid?</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Ik heb op die vragen reeds ten halve een antwoord gegeven,</seg> <seg n="146.1.2">toen ik een complete geslotenheid van de liturgie afwees in verband met het vrijmachtige van Gods tegenwoordigheid in de dienst en er opmerkzaam op maakte dat,</seg> <seg n="146.1.3">blijkens de kerkelijke tucht,</seg> <seg n="146.1.4">de grens tussen cultus en leven niet gesloten is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f186" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Hier zullen wij nu nader op deze dingen hebben in te gaan.</seg></s> <s n="146.3"><seg n="146.3.1">Daarbij zal dan ter sprake dienen te komen of de prediking geheel sacramenteel bepaald is en zich van de Doop naar het Avondmaal beweegt òf dat het Woord een eigen meesterschap bezit,</seg> <seg n="146.3.2">dat zich ook in andere richting laat gelden.</seg></s> <s n="146.4"><seg n="146.4.1">Ook zullen wij er ons op moeten bezinnen of er verwantschap bestaat tussen het liturgische en het profane leven en zo ja,</seg> <seg n="146.4.2">hoever deze betrekking gaat.</seg></s></p>
<p><s n="147.1"><seg n="147.1.1">Daarbij zullen wij vooral voor één ding op onze hoede moeten zijn.</seg></s> <s n="147.2"><seg n="147.2.1">De <pb n="92" ed="VW"/>moderne liturgische <choice><sic>bèweging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">beweging</corr></choice> is ongetwijfeld van kerkelijke huize.</seg></s> <s n="147.3"><seg n="147.3.1">Het Oxford Movement in de Anglicaanse Kerk heeft er de grote stoot aan gegeven.</seg></s> <s n="147.4"><seg n="147.4.1">Maar zij onderhoudt ook betrekkingen met de godsdienstwetenschap,</seg> <seg n="147.4.2">met name de fenomenologie der religie en met de 'uit het natuurlijk-zedelijk leven stammende functie',</seg> <seg n="147.4.3">die hier in de sfeer van het pneumatische leven zou nederdalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f187" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="147.5"><seg n="147.5.1">Ook Rietschel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f188" rend="superscript">e</ref> ziet dit als een gevaar.</seg></s> <s n="147.6"><seg n="147.6.1">Hij wil niet dat men van een algemeen begrip van cultus uitgaat,</seg> <seg n="147.6.2">zoals Schleiermacher met z'n 'Lehnsätze'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n162" rend="superscript">162</ref> maar eist dat men in de christelijke theologie van de openbaring in Christus zal uitgaan.</seg></s></p>
<p><s n="148.1"><seg n="148.1.1">Dat dit gevaar niet denkbeeldig is,</seg> <seg n="148.1.2">kan ieder zien,</seg> <seg n="148.1.3">die bijv. de geschriften van prof. Van der Leeuw over de <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n163" rend="superscript">163</ref> en het driedelig werk van Robert Will,</seg> <seg n="148.1.4"><hi rend="italic">Le Culte,</hi></seg> <seg n="148.1.5">naast elkaar legt.</seg></s> <s n="148.2"><seg n="148.2.1">Bij beiden is de bronnenstudie gemengd,</seg> <seg n="148.2.2">deels 'religionswissenschaftlich' en deels kerkelijk,</seg> <seg n="148.2.3">ofschoon natuurlijk de verhouding zeer verschilt.</seg></s> <s n="148.3"><seg n="148.3.1">Zo ontstaat er wederzijdse aanvulling en uitwisseling.</seg></s> <s n="148.4"><seg n="148.4.1">Er vormen zich vaste voorstellingen,</seg> <seg n="148.4.2">waarvan de herkomst niet altijd is na te gaan.</seg></s> <s n="148.5"><seg n="148.5.1">Ze kunnen stammen uit de bijbel,</seg> <seg n="148.5.2">maar het is ook mogelijk dat ze aan de religie-zonder-meer ontleend zijn.</seg></s> <s n="148.6"><seg n="148.6.1">Zo kan,</seg> <seg n="148.6.2">wat er groeit op de akker van de primitieven,</seg> <seg n="148.6.3">na op de liturgische molen gemalen en gemengd te zijn,</seg> <seg n="148.6.4">in een <hi rend="italic">Handboek</hi> voor liturgie als dagelijks brood aan een hervormd mens worden voorgezet.</seg></s> <s n="148.7"><seg n="148.7.1">Zo,</seg> <seg n="148.7.2">wanneer Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Phänomenologie</hi> het sacrament 'de sublimering ener eenvoudigste levensuiting'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f189" rend="superscript">f</ref> noemt.</seg></s> <s n="148.8"><seg n="148.8.1">Of ons vertelt van de liturgische dans,</seg> <seg n="148.8.2">die bij de Indianen in Mexico de zenuw is van de arbeid bij de oogst,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f190" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="148.8.3">zodat de <hi rend="italic">ware</hi> arbeid verricht wordt door de éne danser die thuisblijft,</seg> <seg n="148.8.4">meer dan door de velen die op het veld werken.</seg></s> <s n="148.9"><seg n="148.9.1">- Wanneer wij nu daarop in het <hi rend="italic">Handboek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f191" rend="superscript">h</ref> lezen,</seg> <seg n="148.9.2">dat dezelfde schrijver de liturgische handeling belegt met het epitheton <hi rend="italic">waarlijk</hi> en er tegen opkomt,</seg> <seg n="148.9.3">dat wat de kerk in andere formatie,</seg> <seg n="148.9.4">in vereniging,</seg> <seg n="148.9.5">bijv. op het zendingsveld doet,</seg> <seg n="148.9.6">als <hi rend="italic">in ernst gedaan</hi> daarboven worde gesteld,</seg> <seg n="148.9.7">dan denken wij onwillekeurig terug aan die beide bladzijden uit de <hi rend="italic">Phänomenologie</hi> en we vragen ons af,</seg> <seg n="148.9.8">uit welke hoek hier de inspiratie komt.</seg></s> <s n="148.10"><seg n="148.10.1">Misschien zou de schrijver zelf moeite hebben daarop een antwoord te geven.</seg></s> <s n="148.11"><seg n="148.11.1">Daarvoor liggen de algemene en de kerkelijke bezinning bij hem te veel dooreengestrengeld.</seg></s></p>
<p><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Maar genoeg om duidelijk te maken waarop ik hier het oog heb.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Wanneer er bij primitieve verhoudingen een directe betrekking tussen cultus en leven bestaat,</seg> <seg n="149.2.2">dan kunnen wij die niet zo maar overbrengen op de christelijke kerk en de wereld,</seg> <seg n="149.2.3">zoals Van der Leeuw doet als hij zegt dat,</seg> <seg n="149.2.4">zo wij maar <pb n="93" ed="VW"/>ernst maken in de gemeente,</seg> <seg n="149.2.5">het andere vanzelf komt.</seg></s> <s n="149.3"><seg n="149.3.1">Wanneer de liturgie oorspronkelijk de vormen van het leven heeft bepaald,</seg> <seg n="149.3.2">dan heeft dat toch in de christelijke kerk in die mate nooit gegolden.</seg></s> <s n="149.4"><seg n="149.4.1">Daartoe is het eschatologisch element in het Evangelie te geweldig.</seg></s> <s n="149.5"><seg n="149.5.1">Wij kunnen onze <hi rend="italic">ethiek</hi> ook met behulp van de liturgie niet tot een sluitend geheel maken,</seg> <seg n="149.5.2">evenmin als de liturgie zelve gesloten kan zijn.</seg></s> <s n="149.6"><seg n="149.6.1">Daarom heb ik er ernstige bedenkingen tegen als Van der Leeuw in zijn Inleiding tot de Theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n165" rend="superscript">165</ref> de liturgie uitbreidt tot een ethisch grondbeginsel,</seg> <seg n="149.6.2">zoals hij het sacrament door de sacramentalia algemeen maakt voor de eredienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f192" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="149.7"><seg n="149.7.1">De liturgiek wordt op die wijze verabsoluteerd op een wijze,</seg> <seg n="149.7.2">die in strijd komt met de beginselen van de christelijke ethiek.</seg></s> <s n="149.8"><seg n="149.8.1">Deze onderscheidt zich van de filosofische en moderne zedenleer juist daardoor,</seg> <seg n="149.8.2">dat ze de verleiding om de eis der geslotenheid en der continuïteit te stellen,</seg> <seg n="149.8.3">weerstaat.</seg></s> <s n="149.9"><seg n="149.9.1">Wanneer nu Van der Leeuw op de in de noot genoemde bladzijden de grondvorm</seg> <seg n="149.9.2">- let wel:</seg> <seg n="149.9.3">de <hi rend="italic">vorm</hi></seg> <seg n="149.9.4"><hi rend="italic">-</hi> der incarnatie aan de dag laat treden in het sacrament;</seg> <seg n="149.9.5">als bij dan daarop het sacrament algemeen maakt in het sacramentele van de hele eredienst;</seg> <seg n="149.9.6">als hij verder aan die dienst kosmische strekking geeft en aan de liturgiek opdraagt daaruit gevolgtrekkingen te maken door een beschrijving van de incarnatie te geven in liturgische vorm;</seg> <seg n="149.9.7">en als hij dan ten slotte daarin de uitdrukking wil zien van het christelijk leven,</seg> <seg n="149.9.8">dan herkennen wij onze sobere en gebroken christelijke zedenleer,</seg> <seg n="149.9.9">die zich nauwelijks van de dogmatiek laat onderscheiden,</seg> <seg n="149.9.10">niet meer.</seg></s> <s n="149.10"><seg n="149.10.1">Gezin en maatschappij worden dan eindelijk nog naar de liturgiek verwezen en zo wordt een afronding bereikt,</seg> <seg n="149.10.2">waarin Van der Leeuw ook de engelen uit de Prefatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f193" rend="superscript">j</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing j afgeleid uit de inhoud van de noot</note> betrekt.</seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">Deze liturgische ethiek kan uitdrukking zijn van een hypermodern,</seg> <seg n="150.1.2">esthetisch romanticisme,</seg> <seg n="150.1.3">onderbouwd met behulp van materiaal uit primitieve religies.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Ze kan echter evengoed</seg> <seg n="150.2.2">- en dat is hier het verwarrende openbaring zijn van een monastieke gezindheid,</seg> <seg n="150.2.3">die de ethiek op drastische wijze vereenvoudigt.</seg></s> <s n="150.3"><seg n="150.3.1">Ik denk aan het fresco op de Athos,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f194" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="150.3.2">waarnaar R. Will verwijst<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f195" rend="superscript">l</ref> en waar 'de Heilige Liturgie' wordt voorgesteld onder de gedaante van verschillende engelen,</seg> <seg n="150.3.3">die de doorgaande werking der incarnatie voorstellen.</seg></s> <s n="150.4"><seg n="150.4.1">De monniken op de berg zijn ook liturgen,</seg> <seg n="150.4.2">maar gezin en maatschappij gaan hier restloos op in de liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Nu weet Van der Leeuw ook wel dat wij "geen ethiek hebben los van de dogmatiek".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f196" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Hij kent de dialectiek van 'zonde en heiliging'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f197" rend="superscript">n</ref>,</seg> <seg n="151.2.2">in de theologische<pb n="94" ed="VW"/> ethiek.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">Maar de liturgische vormgeving is bij hem voor de zedenleer veel meer bepalend dan de kritische doorbreking van het dogma.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">Wel wil hij ze beide tegelijk als het werk van de Heilige Geest vasthouden,</seg> <seg n="151.4.2">'de vorm en de kritiek daarop',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f198" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="151.4.3">maar daarin zie ik een theologische onmogelijkheid De vorm zet zich door of de kritiek overweegt.</seg></s> <s n="151.5"><seg n="151.5.1">Bij Van der Leeuw wint de vorm het verreweg.</seg></s> <s n="151.6"><seg n="151.6.1">Het begint al dadelijk als hij in de dogmatische wortel der ethiek,</seg> <seg n="151.6.2">de tegenstelling van zonde en heiliging,</seg> <seg n="151.6.3">de grondvorm der incarnatie herkent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f199" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="151.7"><seg n="151.7.1">Waarom hier van een vorm gesproken?</seg></s> <s n="151.8"><seg n="151.8.1">Hier of nergens was nu de plaats om over kritiek te spreken.</seg></s> <s n="151.9"><seg n="151.9.1">Op Golgotha vergaan alle gestalten en alle vormen.</seg></s> <s n="151.10"><seg n="151.10.1">- Maar het dogma zelf is bij Van der Leeuw reeds een liturgische formatie;</seg> <seg n="151.10.2">het is 'de levende werkelijkheid der communicatie tussen Christus en zijn kerk'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f200" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="151.11"><seg n="151.11.1">Het kritische wijkt hier voor het concrete.</seg></s> <s n="151.12"><seg n="151.12.1">De levende werkelijkheid zoekt haar vormen die in gesloten overgangen,</seg> <seg n="151.12.2">de communicatie,</seg> <seg n="151.12.3">één geheel uitmaken.</seg></s> <s n="151.13"><seg n="151.13.1">De beweging,</seg> <seg n="151.13.2">die door deze communicatie wordt opgewekt,</seg> <seg n="151.13.3">is de liturgie.</seg></s> <s n="151.14"><seg n="151.14.1">Zij is de dans waarbij hemel en aarde elkaar de hand geven.</seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Als beginsel van ethiek kan dit leiden tot zeer verschillende levenshoudingen.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">De Athos-monnik zal genoeg hebben aan de absolute kerkelijke liturgie,</seg> <seg n="152.2.2">die-met-een-hoofdletter,</seg> <seg n="152.2.3">de goddelijke.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f201" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Hij zal voor het profane leven geen belangstelling hebben,</seg> <seg n="152.3.2">omdat het aan de eisen der communicatie,</seg> <seg n="152.3.3">der deelneming aan de communie,</seg> <seg n="152.3.4">niet voldoet.</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Eigenlijk is dat in 't algemeen in de Oosterse landskerken het geval,</seg> <seg n="152.4.2">omdat ze het gewone leven aan de volkszede overlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f202" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">In laatstgenoemd opzicht is men eigenlijk passief;</seg> <seg n="152.5.2">men ondergaat de zede.</seg></s> <s n="152.6"><seg n="152.6.1">Deelnemer is men alleen in de liturgie;</seg> <seg n="152.6.2">hier leeft men <hi rend="italic">waarlijk.</hi></seg></s></p>
<p><s n="153.1"><seg n="153.1.1">Deze opvatting hoorden we ook nog doorklinken in het stuk van prof Van der Leeuw in het <hi rend="italic">Handboek.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f203" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="153.2"><seg n="153.2.1">Alleen hij blijft daarbij niet staan.</seg></s> <s n="153.3"><seg n="153.3.1">Hij breidt de liturgie uit tot gezin en maatschappij en van daar tot cultuur en staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f204" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="153.4"><seg n="153.4.1">Op zich zelf is deze overschrijding van de grens tussen kerk en wereld normaal voor de westerse mens.</seg></s> <s n="153.5"><seg n="153.5.1">Bij de roomsen en bij ons legt de kerk wel beslag op de volkszede.</seg></s> <s n="153.6"><seg n="153.6.1">Maar alles komt er op aan,</seg> <seg n="153.6.2">hoe men deze grens overschrijdt.</seg></s> <s n="153.7"><seg n="153.7.1">De grote vraag is of men het zal doen met het Woord of met de liturgie.</seg></s> <s n="153.8"><seg n="153.8.1">Wanneer men eenmaal,</seg> <seg n="153.8.2">op Griekse wijze,</seg> <seg n="153.8.3">de liturgie tot een gesloten geheel heeft gemaakt,</seg> <seg n="153.8.4">waarin het sacrament zich zelf verbreedt tot <pb n="95" ed="VW"/>het sacramentele en het sacramentele gaat werken in de liturgie;</seg> <seg n="153.8.5">en als er dan vormen ontstaan die met elkander blijven communiceren in een universele kosmische dans,</seg> <seg n="153.8.6">dan zal dat voor de zedenleer gevolgen hebben.</seg></s> <s n="153.9"><seg n="153.9.1">De gebrokenheid,</seg> <seg n="153.9.2">die het dogma naar algemeen westerse opvatting in de ethiek teweegbrengt,</seg> <seg n="153.9.3">zal daarbij veel te veel uit het oog worden verloren.</seg></s></p>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">En hier moet ik nu nog wijzen op een andere zedelijke onderscheiding,</seg> <seg n="154.1.2">die Van der Leeuw maakt.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">Ik bedoel die tussen de mens als 'ja-zegger' en als 'neen-zegger'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f205" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">Hij zegt dat de mens als 'neen-zegger' geest heet.</seg></s> <s n="154.4"><seg n="154.4.1">Dit heeft wat weg van de idealistische persoonlijkheidsfilosofie bijv. van Schleiermacher en Rothe,</seg> <seg n="154.4.2">maar ik wil het hier laten gelden.</seg></s> <s n="154.5"><seg n="154.5.1">Het kan ook in de zin der <hi rend="italic">Tien geboden</hi> worden verstaan.</seg></s> <s n="154.6"><seg n="154.6.1">Maar daarom behoeft de mens als 'ja-zegger' nog niet 'animal'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f206" rend="superscript">w</ref> te heten,</seg> <seg n="154.6.2">zoals Van der Leeuw wil.</seg></s> <s n="154.7"><seg n="154.7.1">Wil men voor de ja-zegger een duidelijke figuur,</seg> <seg n="154.7.2">dan moet men denken aan de <hi rend="italic">deelnemer</hi> in de liturgie.</seg></s> <s n="154.8"><seg n="154.8.1">In de dans der liturgie komt geen 'neen' te pas;</seg> <seg n="154.8.2">men zou er de grootste verwarring mee stichten.</seg></s> <s n="154.9"><seg n="154.9.1">Dat is de grondovertuiging van alle liturgische stelsels,</seg> <seg n="154.9.2">van het neoplatonisme van Plotinus af tot de moderne cultische beweging toe.</seg></s> <s n="154.10"><seg n="154.10.1">En 'deelnemen' is in het bijzonder de kunstterm voor het liturgische handelen,</seg> <seg n="154.10.2">die men telkens weer tegenkomt bij degenen die de kerk,</seg> <seg n="154.10.3">of soms ook kerk en wereld,</seg> <seg n="154.10.4">willen begrijpen naar de 'grondvorm der incarnatie',</seg> <seg n="154.10.5">waarbij zij dan denken aan een concrete,</seg> <seg n="154.10.6">levende werkelijkheid,</seg> <seg n="154.10.7">die zich voortzet in de kerk,</seg> <seg n="154.10.8">bij anderen van de kerk ook in de cultuur.</seg></s> <s n="154.11"><seg n="154.11.1">Ook bij Aalders,</seg> <seg n="154.11.2">die de incarnatie niet,</seg> <seg n="154.11.3">op de manier van sommige schrijvers in het <hi rend="italic">Handboek</hi> voor liturgie,</seg> <seg n="154.11.4">laat doorgaan<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f207" rend="superscript">x</ref> komt men de figuur van de 'deelnemer' tegen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f208" rend="superscript">y</ref>,</seg> <seg n="154.11.5">in verband met zijn tegemoetkomende houding tegenover een realisme,</seg> <seg n="154.11.6">zoals de anglicanen dat <choice><sic>zo sterk hebben gecultiveerde En Bakhuizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">zo sterk hebben gecultiveerd.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f209" rend="superscript">z</ref></seg></s><choice><sic>zo sterk hebben gecultiveerde En Bakhuizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13"> </corr></choice><s n="154.12"><seg n="154.12.1"><choice><sic>zo sterk hebben gecultiveerde En Bakhuizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-13">En Bakhuizen</corr></choice> van den Brink,</seg> <seg n="154.12.2">die prijs stelt op aansluiting aan de reformatoren,</seg> <seg n="154.12.3">heeft in het <hi rend="italic">Handboek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f210" rend="superscript">a</ref> éénmaal deze voorstelling.</seg></s> <s n="154.13"><seg n="154.13.1">Zijn geweten klopt daarbij,</seg> <seg n="154.13.2">want hij merkt in parenthesi op,</seg> <seg n="154.13.3">dat hij geen synergist is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n173" rend="superscript">173</ref></seg></s> <s n="154.14"><seg n="154.14.1">Men behoeft geen ogenblik te twijfelen,</seg> <seg n="154.14.2">hoe hij er aan komt.</seg></s> <s n="154.15"><seg n="154.15.1">Want vlak in de buurt vindt men in zijn artikel de ons reeds bekende voorstelling<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f211" rend="superscript">b</ref> dat 'het werk Gods nu<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f212" rend="superscript">c</ref> levend zichtbaar'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n174" rend="superscript">174</ref> wordt;</seg> <seg n="154.15.2">en dan weten wij dat hij hier onder de liturgische profeten is geraakt.</seg></s> <s n="154.16"><seg n="154.16.1">Het is de bekende formule,</seg> <seg n="154.16.2">bijna zei ik:</seg> <seg n="154.16.3">het liturgische dogma van de grondvorm der incarnatie,</seg> <seg n="154.16.4">van de gesloten communicatie.</seg></s></p>
<p><pb n="96" ed="VW"/><s n="155.1"><seg n="155.1.1">Met dit liturgische,</seg> <seg n="155.1.2">dit ware of waarlijke,</seg> <seg n="155.1.3">dit deelnemende,</seg> <seg n="155.1.4">communicatieve leven,</seg> <seg n="155.1.5">waarin geen neen-zeggen te pas komt,</seg> <seg n="155.1.6">kan men nu al of niet over de kerkelijke grenzen gaan.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">De Athos-monnik weigert het;</seg> <seg n="155.2.2">hij heeft genoeg aan de grote liturgie.</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Evenzo doet de Griekse christen in 't algemeen,</seg> <seg n="155.3.2">zoals we reeds opmerkten;</seg> <seg n="155.3.3">in de zede blijft het neen-zeggen een grote plaats innemen.</seg></s> <s n="155.4"><seg n="155.4.1">De westerling verdraagt echter zulk een dualisme niet.</seg></s> <s n="155.5"><seg n="155.5.1">Bij ons is de grens tussen kerk en leven veel minder versterkt.</seg></s> <s n="155.6"><seg n="155.6.1">Maar dan worden we daarmede ook voor de eis gesteld om aan het 'neen',</seg> <seg n="155.6.2">dat in het leven zulk een grote plaats inneemt,</seg> <seg n="155.6.3">ook ruimte te geven in de liturgie.</seg></s> <s n="155.7"><seg n="155.7.1">De categorieën van communicatie en deelnemen mogen er niet zulk een overheersende functie oefenen dat de vorm gesloten en áf raakt en de aard der beweging nadert tot het type van de dans.</seg></s> <s n="155.8"><seg n="155.8.1">De eredienst moet sober blijven en de geest nuchter,</seg> <seg n="155.8.2">zoals de preek,</seg> <seg n="155.8.3">die 'in het morgenlicht thuis hoort'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f213" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="155.9"><seg n="155.9.1">De verschillende handelingen behoren elk voor zich hun eigen karakter en strekking te houden,</seg> <seg n="155.9.2">waartoe God ze heeft ingesteld.</seg></s> <s n="155.10"><seg n="155.10.1">De bijzonderheid in Gods genade,</seg> <seg n="155.10.2">waaruit ze voortvloeien,</seg> <seg n="155.10.3">moeten wij in haar eigenheid dan ook laten gelden en wij mogen er niet willekeurig één geheel van maken.</seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Doen we dat toch en gaan wij dan,</seg> <seg n="156.1.2">naar westerse eis,</seg> <seg n="156.1.3">met onze liturgie over naar het leven,</seg> <seg n="156.1.4">naar gezin en maatschappij,</seg> <seg n="156.1.5">cultuur en staat,</seg> <seg n="156.1.6">dan dreigt het zeer ernstige gevaar dat ook hier het 'neen-zeggen' zal ophouden.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">In de levensleer van Van der Leeuw,</seg> <seg n="156.2.2">die nu in omtrekken wel voor ons ligt,</seg> <seg n="156.2.3">tekent zich dit vrij duidelijk af.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Dat hij met de liturgie naar het leven overgaat hebben wij reeds gezien.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">Hij spreekt het ook zo duidelijk mogelijk uit in het <hi rend="italic">Handboek</hi>:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f214" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="156.4.2">"De activiteit van de liturgie bereidt de gemeente tot de daad,</seg> <seg n="156.4.3">die straks buiten de kerkmuren van ons zal worden gevraagd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n176" rend="superscript">176</ref></seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Het is niet oninteressant zich af te vragen,</seg> <seg n="156.5.2">welke invloed dat op de zedenleer zal hebben bij degenen die,</seg> <seg n="156.5.3">zoals hij,</seg> <seg n="156.5.4">aan de liturgie een min of meer absoluut karakter geven.</seg></s> <s n="156.6"><seg n="156.6.1">En dan denk ik aan sommige uitingen van deze schrijver van <hi rend="italic">In den hemel is eenen dans.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n177" rend="superscript">177</ref></seg></s> <s n="156.7"><seg n="156.7.1">Deze titel zal op aarde wel niet veel misverstand wekken;</seg> <seg n="156.7.2">Gods naam wordt in de hemel toch wel geheiligd.</seg></s> <s n="156.8"><seg n="156.8.1">En wanneer in de hemelse heerlijkheid de liturgie met een hoofdletter geschreven moet worden,</seg> <seg n="156.8.2">dan zal ze iets hebben van het karakter van de dans,</seg> <seg n="156.8.3">al blijft de kerkelijke verbeelding meestal soberder door zich de zaligheid te denken naar analogie van het kerklied.</seg></s> <s n="156.9"><seg n="156.9.1">- Maar Van der Leeuw heeft zich in een van zijn kleinere opstellen ook over het leven op aarde uitgelaten,</seg> <seg n="156.9.2">toen hij schreef,</seg> <seg n="156.9.3">dat men,</seg> <seg n="156.9.4">als men theologie wil studeren,</seg> <seg n="156.9.5">moet beginnen met dansen te leren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n178" rend="superscript">178</ref></seg></s> <s n="156.10"><seg n="156.10.1">Ik ben niet geneigd iemand zo'n daarheen geworpen 'bon mot' na te roepen.</seg></s> <s n="156.11"><seg n="156.11.1">Maar in dit geval moet het mij toch dienen.</seg></s> <s n="156.12"><seg n="156.12.1">Het klinkt <pb n="97" ed="VW"/>in een gereformeerde mond toch wel wat vreemd.</seg></s> <s n="156.13"><seg n="156.13.1">Het doet ons frivool aan,</seg> <seg n="156.13.2">zolang wij er niet aan denken,</seg> <seg n="156.13.3">dat het de voorzitter van de Liturgische Vereeniging in ons land is,</seg> <seg n="156.13.4">die het schreef.</seg></s> <s n="156.14"><seg n="156.14.1">Dan begrijpen wij dat het eenvoudig de consequentie is van een liturg.</seg></s> <s n="156.15"><seg n="156.15.1">Een grensoverschrijding,</seg> <seg n="156.15.2">waarbij wat voor hem van de heilige liturgie geldt,</seg> <seg n="156.15.3">op de heilige godgeleerdheid wordt overgebracht.</seg></s> <s n="156.16"><seg n="156.16.1">Een zedelijke propaedeuse voor de studie,</seg> <seg n="156.16.2">zoals Augustinus zich die geeft in zijn eerste geschriften.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n179" rend="superscript">179</ref></seg></s> <s n="156.17"><seg n="156.17.1">Eenmaal uit de kerk in de pastorie</seg> <seg n="156.17.2">- want we zijn geen kloosterlingen als Augustinus</seg> <seg n="156.17.3">- zal deze <choice><sic>Ievensleer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">levensleer</corr></choice> dan wel verder tot boer en burger doordringen.</seg></s> <s n="156.18"><seg n="156.18.1">Van het puriteinse 'neen-zeggen' gaat daarmee een flink stuk af en natuurlijk zal dat niet alleen op dit punt het geval zijn.</seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Men ziet dat de gevolgen niet uitblijven,</seg> <seg n="157.1.2">als men het liturgisch element in de eredienst overspant ten koste van het dogmatische en dan,</seg> <seg n="157.1.3">zoals wij westerlingen,</seg> <seg n="157.1.4">roomsen en protestanten gewoon zijn te doen,</seg> <seg n="157.1.5">de kerkdeuren openzet naar het leven.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">Dit laatste is ook alleen maar verstandig,</seg> <seg n="157.2.2">als men een sobere,</seg> <seg n="157.2.3">dat wil in dit geval zeggen een fragmentarische,</seg> <seg n="157.2.4">niet eigenheerlijke liturgie heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f215" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">De Griekse kerk met haar absolute liturgie,</seg> <seg n="157.3.2">is zo wijs de deuren naar het leven toe gesloten te houden.</seg></s> <s n="157.4"><seg n="157.4.1">De uitroep van de diaken,</seg> <seg n="157.4.2">na de 'Grote Processie':</seg> <seg n="157.4.3">"De deuren,</seg> <seg n="157.4.4">de deuren!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n180" rend="superscript">180</ref> is meer dan een overblijfsel uit een oud gebruik;</seg> <seg n="157.4.5">hij heeft symbolische betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Omgekeerd zullen wij dan ook,</seg> <seg n="158.1.2">bij Rome evengoed als bij het protestantisme,</seg> <seg n="158.1.3">iets van de ascese van het 'neen-zeggen' in de eredienst moeten aantreffen,</seg> <seg n="158.1.4">die verband houdt met het feit dat de kerk wel beslag legt op het leven.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Wij zullen moeten kunnen zien,</seg> <seg n="158.2.2">dat het dogma,</seg> <seg n="158.2.3">en niet de liturgie,</seg> <seg n="158.2.4">de grote inspiratie geeft.</seg></s> <s n="158.3"><seg n="158.3.1">Inderdaad kan men dat ook.</seg></s> <s n="158.4"><seg n="158.4.1">In de Griekse kerk vergezelt de dogmatische ontwikkeling ook de <choice><sic>uitbouw vara de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uitbouw van de</corr></choice> eredienst;</seg> <seg n="158.4.2">maar de liturgie beheerst de gang van zaken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f216" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="158.5"><seg n="158.5.1">Johannes Damascenus stelt liturgische proclamaties leerstelling vast.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f217" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="158.6"><seg n="158.6.1">Deze verhoudingen bestaan voor de Roomse Kerk niet,</seg> <seg n="158.6.2">althans niet in die mate.</seg></s> <s n="158.7"><seg n="158.7.1">Reeds het feit dat de mis meer offer is dan de liturgie en minder mysterie,</seg> <seg n="158.7.2">schept een ander geval.</seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Het cultisch mysterie gaat op in een aantal handelingen,</seg> <seg n="159.1.2">die één leer inhouden.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Het cultische offer is één handeling,</seg> <seg n="159.2.2">waarvan de betekenis door een aantal leerstukken wordt bepaald.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">De verhouding is precies omgekeerd.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Er is plaats voor de preek,</seg> <seg n="159.4.2">die zich bij de Reformatie dan ook in volle kracht doorzet.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">De geste,</seg> <seg n="159.5.2">die in de Griekse liturgie zo belangrijk is,</seg> <seg n="159.5.3">dat ze in Rusland tot een schisma aanleiding kon geven,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f218" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="159.5.4">kan in de preek in <pb n="98" ed="VW"/>sommige gevallen geheel worden verwaarloosd.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">De handeling treedt dan geheel achter het Woord terug.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Al kan men dus in het algemeen zeggen dat de lex orandi<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f219" rend="superscript">j</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing j afgeleid uit de inhoud van de noot</note> ook de lex <hi rend="italic">credendi</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f220" rend="superscript">k</ref> is en omgekeerd,</seg> <seg n="160.1.2">dan zal dat toch niet altijd in gelijke zin gelden.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">De geloofsregel heeft van het begin af te Rome een overheersende plaats ingenomen en in verband daarmee behoudt de liturgie daar,</seg> <seg n="160.2.2">hoe rijk ook,</seg> <seg n="160.2.3">vergeleken met het Oosten,</seg> <seg n="160.2.4">eenvoud en soberheid.</seg></s> <s n="160.3"><seg n="160.3.1">Wij hebben uit de tijd van ± 150 een beschrijving van de zondagse dienst met Avondmaal,</seg> <seg n="160.3.2">die Justinus Martyr in zijn <hi rend="italic">Apologie</hi> ons heeft nagelaten.</seg></s> <s n="160.4"><seg n="160.4.1">Dr. Terlaak Poot zegt daarvan het volgende:</seg> <seg n="160.4.2">"Zijn liturgie komt in grote lijnen overeen met het schema van een hedendaagse avondmaalsdienst in de kerken der Reformatie."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f221" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="160.5"><seg n="160.5.1">En hij noemt dat verder een 'sobere vorm van eredienst,</seg> <seg n="160.5.2">omgekeerd evenredig met de geweldige,</seg> <seg n="160.5.3">geestelijke scheppingskracht van het christendom' en spreekt van een 'eenvoudig raam' waaraan alle latere veranderingen als ranken zijn opgebonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n182" rend="superscript">182</ref></seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">Het zijn deze soberheid en deze eenvoud,</seg> <seg n="161.1.2">die met name de gereformeerden weer hebben willen herstellen,</seg> <seg n="161.1.3">inzonderheid de vaders van onze Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Zij hebben daarbij de nadruk gelegd op de suprematie van de leer en de Schrift ten opzichte van de liturgie;</seg> <seg n="161.2.2">ze hebben in dit opzicht de rechte verhouding,</seg> <seg n="161.2.3">in de geest van het oude Rome,</seg> <seg n="161.2.4">willen herstellen.</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">A Lasco,</seg> <seg n="161.3.2">in <hi rend="italic">de Opdracht</hi> voor zijn <hi rend="italic">Forma ac Ratio</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f222" rend="superscript">m</ref> van 1555,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f223" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="161.3.3">acht het een geluk,</seg> <seg n="161.3.4">dat we uit de eerste tijd na de apostelen geen kerkorde hebben,</seg> <seg n="161.3.5">die voor allen met zekerheid vaststaat.</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">Want als we nu al zoveel te stellen hebben met het gezag van de kerkvaders,</seg> <seg n="161.4.2">wat zouden we dan wel te doen gehad hebben met de apostolische vaders.</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">Wij hebben daarin geen nalatigheid van de orthodoxe vaders te zien,</seg> <seg n="161.5.2">maar een weldaad Gods.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">Want zoals wij in alle stukken van de leer te rade moeten gaan met de analogie des geloofs,</seg> <seg n="161.6.2">zo moeten wij,</seg> <seg n="161.6.3">wijl alle riten van de heilige dienst in de kerk deel uitmaken van de leer en daarmee ook uitvloeisels zijn van het Woord,</seg> <seg n="161.6.4">ook hierbij de geloofsregel in acht nemen.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">Wij mogen voor de liturgie niet uit een andere bron putten dan voor de leer.</seg></s> <s n="161.8"><seg n="161.8.1">Paulus leert ons dat wij 't moeten hebben,</seg> <seg n="161.8.2">niet van menseninzettingen,</seg> <seg n="161.8.3">maar van het gehoor van het Woord Gods.</seg></s> <s n="161.9"><seg n="161.9.1">Stemt de Oude kerk daarmee overeen,</seg> <seg n="161.9.2">dan volgen wij haar niet om haar gewoonten,</seg> <seg n="161.9.3">maar om de waarheid daarvan.</seg></s></p>
<p><s n="162.1"><seg n="162.1.1">Duidelijker kan de dogmatische en bijbelse bepaaldheid van de eredienst wel niet worden uitgedrukt dan door deze vader der hervormde liturgie.</seg></s> <s n="162.2"><seg n="162.2.1">De <pb n="99" ed="VW"/>riten worden hier aanhangsels van het gepredikte Woord<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f224" rend="superscript">o</ref> genoemd.</seg></s> <s n="162.3"><seg n="162.3.1">Welk een soberheid en eenvoud daarvan de gevolgen zijn,</seg> <seg n="162.3.2">weten wij allen uit de eerste hand.</seg></s></p>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Wanneer we nu van Londen en Embden op Straatsburg en Genève teruggaan en van Genève op het oude Rome met z'n <hi rend="italic">regula fidei</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f225" rend="superscript">p</ref> en van Rome op Paulus,</seg> <seg n="163.1.2">dan vinden wij daar de oorsprongen van onze liturgische eenvoud en van de daarmee samenhangende westerse verhouding tussen liturgie en leven.</seg></s> <s n="163.2"><seg n="163.2.1">Men<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f226" rend="superscript">q</ref> heeft onlangs voor de vroegste tijd onderscheid gemaakt tussen een petrinische en een paulinische eredienst<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f227" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="163.3"><seg n="163.3.1">De eerste zou een meer blij karakter hebben gedragen,</seg> <seg n="163.3.2">omdat men Jezus' leven,</seg> <seg n="163.3.3">en niet zijn dood vierde.</seg></s> <s n="163.4"><seg n="163.4.1">Over dergelijke hypothesen zal ik hier natuurlijk niet spreken.</seg></s> <s n="163.5"><seg n="163.5.1">Wij hebben in ieder geval</seg> <seg n="163.5.2">- daarover is men 't eens</seg> <seg n="163.5.3">- bijna uitsluitend met Paulus te maken.</seg></s> <s n="163.6"><seg n="163.6.1">Bij hem komt dan de invloed der mysteriën ter sprake.</seg></s> <s n="163.7"><seg n="163.7.1">Tegen die achtergrond nu kan men de gezonde 'soberheid'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f228" rend="superscript">s</ref> van de heidenapostel aflezen.</seg></s> <s n="163.8"><seg n="163.8.1">Het geheim daarvan verraadt ons 1 Kor. 13.</seg></s> <s n="163.9"><seg n="163.9.1">Paulus vertelt altijd weer van zijn ontmoeting met Christus op de weg naar Damascus.</seg></s> <s n="163.10"><seg n="163.10.1">Toen heeft hij auditief en visueel de 'praesentia realis' van Christus beleefd.</seg></s> <s n="163.11"><seg n="163.11.1">Woord en sacrament stonden naast elkaar in zijn leven.</seg></s> <s n="163.12"><seg n="163.12.1">Ongescheiden,</seg> <seg n="163.12.2">maar ook onvermengd.</seg></s> <s n="163.13"><seg n="163.13.1">Want de mannen die met hem reisden hoorden wel de stem,</seg> <seg n="163.13.2">maar zagen niemand.</seg></s> <s n="163.14"><seg n="163.14.1">Het <hi rend="italic">verbum visibile</hi> staat hier naast het verbum.</seg></s> <s n="163.15"><seg n="163.15.1">Maar ook nu is het niet enkel een zinnelijk onderscheid;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f229" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="163.15.2">is een verschil in graad in de bijzondere genade.</seg></s> <s n="163.16"><seg n="163.16.1">Het licht is voor Paulus nog meer particulier bedoeld dan het Woord.</seg></s> <s n="163.17"><seg n="163.17.1">Hij wordt wel blind,</seg> <seg n="163.17.2">maar niet doof.</seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Het sacramentalisme van Paulus is geheel doortrokken van de grote liturgische motieven,</seg> <seg n="164.1.2"><choice><sic>waarover ik vroeger heb gesprokene Allereerst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">waarover ik vroeger heb gesproken.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f230" rend="superscript">u</ref></seg></s><choice><sic>waarover ik vroeger heb gesprokene Allereerst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14"> </corr></choice><s n="164.2"><seg n="164.2.1"><choice><sic>waarover ik vroeger heb gesprokene Allereerst</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-14">Allereerst</corr></choice> de liturgie van Christus' werk.</seg></s> <s n="164.3"><seg n="164.3.1">Dan ook van zijn eigen apostolische bediening en opoffering (Fil. 2 : 17).</seg></s> <s n="164.4"><seg n="164.4.1">En wat ons hier bijzonder interesseert,</seg> <seg n="164.4.2">van zijn zending onder de heidenen (Rom. 15 : 16).</seg></s> <s n="164.5"><seg n="164.5.1">- Bij de stichter van de wereldkerk is geen spoor van een in zich zelf opgaande eredienst.</seg></s> <s n="164.6"><seg n="164.6.1">De eerste kerken,</seg> <seg n="164.6.2">zoals die van Hand. 13 : 2,</seg> <seg n="164.6.3">waar Barnabas en Saulus afgezonderd werden,</seg> <seg n="164.6.4">en waar men in het Grieks ook het woord liturgie vindt,</seg> <seg n="164.6.5">hadden open deuren naar de wereld toe.</seg></s> <s n="164.7"><seg n="164.7.1">En in overeenstemming daarmee</seg> <seg n="164.7.2">- want dat was ik bezig aan te wijzen</seg> <seg n="164.7.3">- een sobere liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Alleen op die wijze kan de concurrentie tussen spel in de kerk en ernst in <pb n="100" ed="VW"/>het leven,</seg> <seg n="165.1.2">waarover Van der Leeuw klaagt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f231" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="165.1.3">vermeden worden.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Anders zal men de mensen er niet van kunnen overtuigen dat de dingen in de eredienst 'waarlijk' gedaan worden.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">Een in zich zelf opgesloten en zich zelf absoluterende liturgie zal toch de indruk maken een spel te zijn,</seg> <seg n="165.3.2">waartegenover dan in het leven de dingen pas in ernst plaats hebben.</seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">Degenen die in de eerste kerken aan de liturgie deelnamen,</seg> <seg n="166.1.2">waren tevens degenen die in het leven de slagen opvingen.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">Het waren allereerst de martelaren,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f232" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="166.2.2">die de liturgie van Christus nadeden.</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">Hun mimen in de dienst waren bittere werkelijkheid in het leven.</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">In meer of mindere mate is dit ook met de anderen het geval.</seg></s> <s n="166.5"><seg n="166.5.1">De weduwen en de ouderlingen hebben hun plaats aan de avondmaalstafel te danken aan hun druk in het leven of hun staat van dienst in de christenheid.</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Paulus heeft deze verhouding tussen cultus en leven voor altijd vastgelegd in Rom. 12 : 1.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">Daar wordt niet gezegd dat in de gemeenten,</seg> <seg n="167.2.2">die <choice><sic>Panlus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Paulus</corr></choice> heeft gesticht,</seg> <seg n="167.2.3">geen eredienst zou zijn,</seg> <seg n="167.2.4">maar wèl dat er geen scheiding tussen dienst en leven moet wezen.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Wij hebben hier een sobere,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f233" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="167.3.2">spirituele<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f234" rend="superscript">y</ref> eredienst,</seg> <seg n="167.3.3">die aansluit bij het christelijk leven.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">De offerande,</seg> <seg n="167.4.2">die men volgens de ritus van Joden en heidenen beide in de dienst zou verwachten,</seg> <seg n="167.4.3">kan men bij de christenen elke dag in het leven vinden.</seg></s> <s n="167.5"><seg n="167.5.1">Daarom heet het ook een 'levende'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f235" rend="superscript">z</ref> offerande.</seg></s> <s n="167.6"><seg n="167.6.1">- Reeds bij Israël lagen de cultische handelingen en voorschriften met de zedelijke nauw verbonden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f236" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="167.6.2">veel meer dan bij de heidenen.</seg></s> <s n="167.7"><seg n="167.7.1">De moderne bijbelkritiek heeft dit vaak als een grief tegen gedeelten van het O.T. ingebracht,</seg> <seg n="167.7.2">terwijl de grote profeten,</seg> <seg n="167.7.3">Amos,</seg> <seg n="167.7.4">Jesaja,</seg> <seg n="167.7.5">Jeremia,</seg> <seg n="167.7.6">er tegen hebben getoornd als het niet het geval was.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Dat Paulus in Rom. 12 : 1 alles onder het gezichtspunt van het offer stelt,</seg> <seg n="168.1.2">is mede van grote betekenis.</seg></s> <s n="168.2"><seg n="168.2.1">En niet minder,</seg> <seg n="168.2.2">dat het rooms-katholicisme zich daarbij heeft aangesloten.</seg></s> <s n="168.3"><seg n="168.3.1">Daarbij zie ik hier af van de wijze,</seg> <seg n="168.3.2">waarop Rome het offer nader heeft bepaald en van de plaats die het in verband daarmee in de eredienst heeft gekregen.</seg></s> <s n="168.4"><seg n="168.4.1">Maar op zich zelf ligt in het op de voorgrond staan van het offer een garantie voor de verbinding met het leven.</seg></s> <s n="168.5"><seg n="168.5.1">De aandacht wordt er door op de hoofdzaak gericht.</seg></s> <s n="168.6"><seg n="168.6.1">Godsdienst zonder offer is onwezenlijk.</seg></s> <s n="168.7"><seg n="168.7.1">Ik heb er boven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f237" rend="superscript">b</ref> reeds op gewezen,</seg> <seg n="168.7.2">dat mis en liturgie in hun verhouding tot het dogma tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="168.8"><seg n="168.8.1">Hier wijs ik nog eens op het verschil,</seg> <seg n="168.8.2">in verband met het 'gekunstelde' dat Calvijn in <pb n="101" ed="VW"/>zijn verklaring van Rom. 12 : 1 plaatst tegenover het 'sobere' van de dienst der offerande.</seg></s> <s n="168.9"><seg n="168.9.1">In de liturgie zullen de bijkomstigheden veel eerder de overhand krijgen dan in de mis.</seg></s> <s n="168.10"><seg n="168.10.1">- Ten slotte staat dat alles met elkaar in <choice><sic>nauw erband</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nauw verband</corr></choice>.</seg></s> <s n="168.11"><seg n="168.11.1">Offer,</seg> <seg n="168.11.2">dogma,</seg> <seg n="168.11.3">soberheid en gebrokenheid van de eredienst met aansluiting aan het leven,</seg> <seg n="168.11.4">enerzijds;</seg> <seg n="168.11.5">en liturgie,</seg> <seg n="168.11.6">handeling,</seg> <seg n="168.11.7">weelde en eenheid van dienst,</seg> <seg n="168.11.8">met verabsolutering van de cultus,</seg> <seg n="168.11.9">anderzijds.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">De fout van Rome is geweest,</seg> <seg n="169.1.2">dat het de offerande te uitsluitend cultisch heeft opgevat.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">Bij Paulus ligt het zwaartepunt in het geloofsleven in zijn volle breedte en diepte.</seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Apostelen,</seg> <seg n="169.3.2">profeten,</seg> <seg n="169.3.3">martelaars zijn de rechte liturgen der offerande.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">Daarvan zingt het Te -Deum.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">Rome heeft het pneumatisch Evangelie van Paulus in de mis realistisch gemaakt,</seg> <seg n="169.5.2">in plaats van het,</seg> <seg n="169.5.3">naar de 'gezonde soberheid' van de apostel,</seg> <seg n="169.5.4">reëel te laten,</seg> <seg n="169.5.5">zoals het het bedoeld was.</seg></s></p>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Hierop is de Reformatie nu teruggekomen.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">Luther kon in zijn eerste tijd voor de uiterlijke cultus niet recht plaats vinden in zijn theologie,</seg> <seg n="170.2.2">evenmin als voor de kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Maar zijn terugkeer tot Paulus' brief aan de Romeinen is voor de eredienst even belangrijk als voor de geloofsleer.</seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1">Hij heeft het offer uit de mis verwijderd en het weer naar het leven overgebracht.</seg></s> <s n="171.3"><seg n="171.3.1">Dit valt te meer op,</seg> <seg n="171.3.2">waar hij veel van de ceremoniën,</seg> <seg n="171.3.3">de bijvoegsels,</seg> <seg n="171.3.4">liet bestaan.</seg></s> <s n="171.4"><seg n="171.4.1">Maar op één punt is hij onverbiddelijk;</seg> <seg n="171.4.2">al wat zweemt naar een cultisch offer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f238" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="171.4.3">vindt geen genade in zijn ogen.</seg></s> <s n="171.5"><seg n="171.5.1">Dergelijke zelfbedachte en op eigen goeddunken gegronde handelingen kan hij niet waarderen.</seg></s> <s n="171.6"><seg n="171.6.1">Des te meer legt hij de nadruk op de aanbidding in geest en in waarheid.</seg></s> <s n="171.7"><seg n="171.7.1">Hij heeft dit gedaan niet in spiritualistische,</seg> <seg n="171.7.2">maar in eschatologische zin.</seg></s> <s n="171.8"><seg n="171.8.1">De cultus moet voor hem zijn spanning van buiten krijgen,</seg> <seg n="171.8.2">uit het leven zelf en zich niet aan eigen handelingen inspireren.</seg></s> <s n="171.9"><seg n="171.9.1">De drie grote eisen van de redelijke godsdienst zijn geloof,</seg> <seg n="171.9.2">gebed en belijdenis,</seg> <seg n="171.9.3">en kruisdragen,</seg> <seg n="171.9.4">welke drie Luther afleidt uit de eerste drie geboden van de eerste tafel der wet.</seg></s> <s n="171.10"><seg n="171.10.1">Men vindt ze bij Calvijn,</seg> <seg n="171.10.2">in het derde boek van de <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="171.10.3">in aparte hoofdstukken terug.</seg></s> <s n="171.11"><seg n="171.11.1">Een van de meest treffende dingen uit dat geweldige boek is de wijze waarop de gelovige daarin wordt opgeroepen <hi rend="italic">hostie Gods</hi> te zijn in het leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n190" rend="superscript">190</ref></seg></s> <s n="171.12"><seg n="171.12.1">De liturgie in de nieuwtestamentische zin,</seg> <seg n="171.12.2">die wij hebben leren kennen als heilige dienst in de wereld,</seg> <seg n="171.12.3">als missionaire arbeid,</seg> <seg n="171.12.4">als broederlijk hulpbetoon,</seg> <seg n="171.12.5">als theocratische regering,</seg> <seg n="171.12.6">is in moderne tijden nooit zo krachtig ingezet als in de eerste gemeenten van gereformeerde confessie.</seg></s> <s n="171.13"><seg n="171.13.1">Wanneer men klaagt over het verlies aan schatten der kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f239" rend="superscript">d</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing d afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <seg n="171.13.2">dat toen geleden is,</seg> <seg n="171.13.3">dan mag men niet uit het oog verliezen,</seg> <seg n="171.13.4">welk een betekenis de offergedachte toen voor het christelijk leven kreeg en welk een zedelijke uitslag de liturgie ging vertonen.</seg></s><pb n="102" ed="VW"/> <s n="171.14"><seg n="171.14.1">Het leven en lichaam van Calvijn zelf kan men een gebroken hostie noemen en zijn arbeid een oecumenische liturgie.</seg></s> <s n="171.15"><seg n="171.15.1">En een van Calvijns biografen merkt op,</seg> <seg n="171.15.2">dat hij van het libertijnse Genève in een paar tientallen jaren een lopferwillige' stad heeft gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n191" rend="superscript">191</ref></seg></s> <s n="171.16"><seg n="171.16.1">Inderdaad is het een moeder der christenheid geworden;</seg> <seg n="171.16.2">een tweede Rome.</seg></s></p>
<p><s n="172.1"><seg n="172.1.1">Zelfs wanneer men dan nog dieper zuchten slaakt over het feit dat puriteins spiritualisme er aanleiding toe heeft gegeven,</seg> <seg n="172.1.2">dat ook van het reformatorisch bezit aan liturgie nog veel verloren ging,</seg> <seg n="172.1.3">dan moet men tevens bedenken,</seg> <seg n="172.1.4">dat nooit in de historie de huiselijke sfeer zozeer is verinnigd en geheiligd,</seg> <seg n="172.1.5">het Woord Gods zo priesterlijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f240" rend="superscript">e</ref> door de huisvader werd bediend,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f241" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="172.1.6">de psalmen zo sacraal binnen de muren van iedere woning hebben geklonken en hun echo's hebben gehad in de diepste schuilhoeken van het hart,</seg> <seg n="172.1.7">als juist toen.</seg></s></p>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">En nu wenst de moderne liturgische beweging het offer in de eredienst te herstellen.</seg></s> <s n="173.2"><seg n="173.2.1">Zij doet dit reeds door aan de collecte meer reliëf te verlenen.</seg></s> <s n="173.3"><seg n="173.3.1">Men kent de liturgische handeling,</seg> <seg n="173.3.2">de heffing van de offerschaal:</seg> <seg n="173.3.3">een hefoffer.</seg></s> <s n="173.4"><seg n="173.4.1">Inderdaad is de aanbrenging van gaven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f242" rend="superscript">g</ref> van de eerste tijden af een vast bestanddeel van de godsdienstoefening geweest.</seg></s> <s n="173.5"><seg n="173.5.1">De Heid. catechismus,</seg> <seg n="173.5.2">in zondag 38,</seg> <seg n="173.5.3">noemt de 'christelijke handreiking' ook als één van de vier delen van de dienst.</seg></s> <s n="173.6"><seg n="173.6.1">De ouderling met de schaal houdt nog in iedere hervormde (gereformeerde) gemeente de herinnering wakker aan de functie,</seg> <seg n="173.6.2">die hij als ontvanger en beheerder van gaven met de bisschop in de Oude kerk bekleedde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f243" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="173.7"><seg n="173.7.1">- Dr. Bakhuizen van den Brink,</seg> <seg n="173.7.2">in zijn bijdrage over <hi rend="italic">Het Heilig Avondmaal</hi> in het <hi rend="italic">Handboek,</hi></seg> <seg n="173.7.3">wijst er ook op dat wij hier met een rudiment te doen hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n194" rend="superscript">194</ref></seg></s> <s n="173.8"><seg n="173.8.1">De collecte is dat ook vaak geworden.</seg></s> <s n="173.9"><seg n="173.9.1">Bakhuizen interesseert zich blijkbaar minder voor een herstel door een levitische heffing.</seg></s> <s n="173.10"><seg n="173.10.1">Hij zou een aparte dag voor de handreiking willen reserveren,</seg> <seg n="173.10.2">bijv. voor 't H.Avondmaal.</seg></s> <s n="173.11"><seg n="173.11.1">Dit voorstel lijkt mij reeds meer paulinisch.</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">Dieper wordt de kwestie,</seg> <seg n="174.1.2">die ons hier bezighoudt,</seg> <seg n="174.1.3">echter geraakt door Blaauw,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n195" rend="superscript">195</ref></seg> <seg n="174.1.4">in zijn bijdrage De dienst der offerande<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n196" rend="superscript">196</ref></seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Hij is er voor op z'n hoede dat het in de liturgische beweging zou gaan om dingen,</seg> <seg n="174.2.2">die er in de werkelijkheid niet zijn.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">Ook hij wil liturgie en leven in elkaar over laten gaan en daarbij het laatste laten overwegen.</seg></s> <s n="174.4"><seg n="174.4.1">De diaconie moet niet enkel voor eigen armen,</seg> <seg n="174.4.2">maar voor de lijdenden in 't algemeen zorgen.</seg></s> <s n="174.5"><seg n="174.5.1">Ook de in- en uitwendige zending moet aan de christelijke handreiking achtergrond geven.</seg></s> <s n="174.6"><seg n="174.6.1">Ja,</seg> <seg n="174.6.2">het hele leven moet offer zijn.</seg></s> <s n="174.7"><seg n="174.7.1">Daarom mag ook de armenzorg <pb n="103" ed="VW"/>nooit technisch worden.</seg></s> <s n="174.8"><seg n="174.8.1">De liturgie mag niet uitsluitend symbolisch zijn;</seg> <seg n="174.8.2">de gaven moeten reëel zijn.</seg></s> <s n="174.9"><seg n="174.9.1">Maar,</seg> <seg n="174.9.2">schrijft Blaauw<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f244" rend="superscript">i</ref> onder aanhaling van Odo Casel:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f245" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="174.9.3">"... de apologeten hebben ons geleerd,</seg> <seg n="174.9.4">dat uitdrukkingen als 1 Petr. 2 : 5<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f246" rend="superscript">k</ref> een cultische handeling niet zowat<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f247" rend="superscript">l</ref> uitsluiten,</seg> <seg n="174.9.5">want voor de christenen is ook de liturgie een geestelijk werk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f248" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="174.10"><seg n="174.10.1">Voor hen bestaat er geen onderscheid tussen riten en leven,</seg> <seg n="174.10.2">cultische handeling en zedelijke reinheid."</seg></s> <s n="174.11"><seg n="174.11.1">Blaauw wijst er dan verderop,</seg> <seg n="174.11.2">dat het offer in de mis werd geconcentreerd en hoe de liefdegaven dientengevolge aalmoezen werden.</seg></s> <s n="174.12"><seg n="174.12.1">De hengel deed zijn intrede.</seg></s> <s n="174.13"><seg n="174.13.1">In het model van een hoogdienst,</seg> <seg n="174.13.2">dat de Liturgische Kring onder de titel Eeredienst uitgaf,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f249" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="174.13.3">werd daarom een poging tot herstel gedaan,</seg> <seg n="174.13.4">waarbij de gemeente onder gepaste liturgische handelingen de gaven aanbrengt,</seg> <seg n="174.13.5">als bij de avondmaalstafel.</seg></s> <s n="174.14"><seg n="174.14.1">De heffing vormt het slot en het hoogtepunt.</seg></s></p>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">De voorstelling van een vertegenwoordiger van de moderne rooms-katholieke liturgische beweging,</seg> <seg n="175.1.2">Odo Casel,</seg> <seg n="175.1.3">die van dr. Blaauw uit het <hi rend="italic">Handboek</hi> en die,</seg> <seg n="175.1.4">welke ik als de gereformeerde gaf,</seg> <seg n="175.1.5">vertonen punten van overeenkomst.</seg></s> <s n="175.2"><seg n="175.2.1">Daardoor wordt bevestigd wat ik boven schreef,</seg> <seg n="175.2.2">dat in het hele Westen het offer op de voorgrond staat,</seg> <seg n="175.2.3">waardoor verhinderd wordt dat de liturgie absoluut wordt,</seg> <seg n="175.2.4">omdat ze samenhangt met het leven.</seg></s></p>
<p><s n="176.1"><seg n="176.1.1">Maar binnen deze overeenkomstigheid vertonen deze ideeën richtingsverschillen.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1">De Benedictijn stelt rite en leven eenvoudig gelijk.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">Hij geeft aan het cultisch voorwerp en de cultische handeling zelfs zelfstandigheid tegenover en boven bewustzijn en leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f250" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="176.4"><seg n="176.4.1">Het reële wordt hier verdrongen door het realistische.</seg></s> <s n="176.5"><seg n="176.5.1">En de cultische dingen komen buiten de sfeer van het <hi rend="italic">Woord</hi> te staan.</seg></s> <s n="176.6"><seg n="176.6.1">De liturgie doet 'waarlijk',</seg> <seg n="176.6.2">wat in het leven slechts ten dele geschiedt.</seg></s> <s n="176.7"><seg n="176.7.1">Zoals Madame Curie met haar man als in aanbidding nederzat in haar laboratorium,</seg> <seg n="176.7.2">toen het radium voor 't eerst z'n prachtige stralen uitzond uit de glazen cilinder,</seg> <seg n="176.7.3">waar nu waarlijk <hi rend="italic">was en gebeurde,</hi></seg> <seg n="176.7.4">wat alle proefnemingen en berekeningen slechts <hi rend="italic">zochten,</hi></seg> <seg n="176.7.5">zo beschouwt ook de Benedictijn van Maria Laach het cultisch fenomeen.</seg></s> <s n="176.8"><seg n="176.8.1">De richtingspijl wijst van het leven naar de cultus.</seg></s> <s n="176.9"><seg n="176.9.1">En deze beweging is bezig in de liturgie de mis te transcenderen.</seg></s></p>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">Dr. Blaauw aarzelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n199" rend="superscript">199</ref></seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">Hij begint zijn bijdrage met te zeggen,</seg> <seg n="177.2.2">dat het der is der gereformeerde kerk,</seg> <seg n="177.2.3">dat zij de nood in haar midden het sterkst gevoeld heeft.</seg></s> <s n="177.3"><seg n="177.3.1">Hij herinnert dan aan de poging van Monod,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n200" rend="superscript">200</ref></seg> <seg n="177.3.2">die in zijn <pb n="104" ed="VW"/>'Veilleurs' een protestantse orde zocht te scheppen,</seg> <seg n="177.3.3">als de Tertiarissen bij de Franciscanen,</seg> <seg n="177.3.4">die midden in het leven doen,</seg> <seg n="177.3.5">wat de anderen in 't klooster doen.</seg></s> <s n="177.4"><seg n="177.4.1">Zo zouden de ordebroeders en -zusters van Monod de liturgie in het leven uitdragen.</seg></s> <s n="177.5"><seg n="177.5.1">Blaauw waarschuwt tegen het technische in de dienst.</seg></s> <s n="177.6"><seg n="177.6.1">Het hele leven moet offer zijn.</seg></s> <s n="177.7"><seg n="177.7.1">Maar toch wordt ten slotte de levitische heffing van de offerschaal een hoogtepunt.</seg></s> <s n="177.8"><seg n="177.8.1">Ten opzichte van de richting van de pijl ben ik hier nog niet helemaal gerust.</seg></s> <s n="177.9"><seg n="177.9.1">De weg van de gereformeerden naar de Tertiarissen en van deze weer naar de Levieten lijkt mij geen opklimming.</seg></s> <s n="177.10"><seg n="177.10.1">Is de Liturgische Vereeniging ten onzent bezig Genève te transcenderen in de richting van Rome of van Byzantium?</seg></s> <s n="177.11"><seg n="177.11.1">De liturgie zonder meer voert naar het laatste.</seg></s> <s n="177.12"><seg n="177.12.1">- Ten opzichte van dr. Blaauw behoeft in dit opzicht weinig zorg te bestaan.</seg></s> <s n="177.13"><seg n="177.13.1">Geldt dit van ieder lid van genoemde vereniging?</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">Dat de relevering van het offer in de eredienst op moeilijkheden stuit,</seg> <seg n="178.1.2">is overigens geen wonder.</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">Wij zullen moeten oppassen,</seg> <seg n="178.2.2">dat we daarmee niet op een gevaarlijk spoor lopen.</seg></s> <s n="178.3"><seg n="178.3.1">De heffing van de offerschaal brengt een sacraal element in de kerkdienst,</seg> <seg n="178.3.2">dat mij toeschijnt daarbij niet te passen.</seg></s> <s n="178.4"><seg n="178.4.1">Het behoort tot het zelfbedachte en gekunstelde;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f251" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="178.4.2">en met de offerande in het leven moet juist soberheid in de eredienst corresponderen.</seg></s> <s n="178.5"><seg n="178.5.1">Maar overigens brengt ons dit nog niet buiten de christelijk-joodse lijn.</seg></s> <s n="178.6"><seg n="178.6.1">- Van andere pogingen tot herstel van het offer kan dat misschien niet worden gezegd.</seg></s> <s n="178.7"><seg n="178.7.1">Wanneer men aparte dagen voor het aanbrengen van giften in geld of naturalia instelt,</seg> <seg n="178.7.2">met een godsdienstige wijding en onder kerkelijke leiding,</seg> <seg n="178.7.3">dan behoeft dat nog niet noodzakelijkerwijze van een gewone collecte,</seg> <seg n="178.7.4">bijv. langs de huizen,</seg> <seg n="178.7.5">te verschillen.</seg></s> <s n="178.8"><seg n="178.8.1">Maar het omgekeerde kan toch ook het geval zijn.</seg></s> <s n="178.9"><seg n="178.9.1">Het geval-Leiden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n202" rend="superscript">202</ref></seg> <seg n="178.9.2">met de dankstond voor het gewas,</seg> <seg n="178.9.3">heeft bewezen,</seg> <seg n="178.9.4">dat hier principieel verschil kan bestaan.</seg></s> <s n="178.10"><seg n="178.10.1">De offerschaal in de kerk,</seg> <seg n="178.10.2">hoe prozaïsch ook,</seg> <seg n="178.10.3">heeft in ieder geval dit voor,</seg> <seg n="178.10.4">dat het geen naturalia zijn die zich daarin bevinden en dat men niet in de vrije natuur is.</seg></s> <s n="178.11"><seg n="178.11.1">De folklore en daarmee de romantiek van het heidendom liggen rondom de kerk op de loer.</seg></s> <s n="178.12"><seg n="178.12.1">De Levieten staan ons ten slotte nader dan de Druïden.</seg></s></p>
<p><s n="179.1"><seg n="179.1.1">De zwarigheid van een herstel van de offerande in onze kerkdienst hangt samen met het karakter van die dienst die,</seg> <seg n="179.1.2">zoals we Kuyper hoorden zeggen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n203" rend="superscript">203</ref></seg> <seg n="179.1.3">gekarakteriseerd is door de afwezigheid van het altaar.</seg></s> <s n="179.2"><seg n="179.2.1">Waar zal men nu het offer een plaats geven?</seg></s> <s n="179.3"><seg n="179.3.1">Daarin schuilt de moeilijkheid.</seg></s> <s n="179.4"><seg n="179.4.1">- Want wanneer wij met Paulus spreken van onze sobere eredienst,</seg> <seg n="179.4.2">die daarom zo eenvoudig is,</seg> <seg n="179.4.3">omdat het offer daarbuiten,</seg> <seg n="179.4.4">in het leven gebracht wordt,</seg> <seg n="179.4.5">dan weten wij wel dat het eigenlijke,</seg> <seg n="179.4.6">grote Offer een ander is en niet door ons zelf wordt gebracht.</seg></s> <s n="179.5"><seg n="179.5.1">Daarvoor is de eredienst echter niet de ware plaats;</seg> <seg n="179.5.2">het <pb n="105" ed="VW"/>is éénmaal gebracht en wordt in de hemel opgedragen.</seg></s> <s n="179.6"><seg n="179.6.1">Wij mogen het niet met Rome in de kerk terugbrengen en herhalen.</seg></s> <s n="179.7"><seg n="179.7.1">- In de cultus is deze leegte niet te vervangen.</seg></s> <s n="179.8"><seg n="179.8.1">Dat is de grootste liturgische zonde,</seg> <seg n="179.8.2">die er mogelijk is.</seg></s> <s n="179.9"><seg n="179.9.1">Wij mogen aan Levi niet geven wat aan Christus toekomt.</seg></s></p>
<p><s n="180.1"><seg n="180.1.1">Het wezen van de eredienst,</seg> <seg n="180.1.2">voor zover daarvan sprake kan zijn,</seg> <seg n="180.1.3">moet worden bepaald in verband met de verhouding tussen offer en liturgie.</seg></s> <s n="180.2"><seg n="180.2.1">Men kan deze betrekking echter niet vinden binnen het kader van de godsdienstoefening.</seg></s> <s n="180.3"><seg n="180.3.1">Integendeel;</seg> <seg n="180.3.2">beide,</seg> <seg n="180.3.3">offer en liturgie,</seg> <seg n="180.3.4">gaan in betekenis en strekking verre boven en buiten de cultus uit.</seg></s> <s n="180.4"><seg n="180.4.1">Deze laatste is zelf de resultante geweest van de werking van Christus' eeuwige offerande en Paulus' tijdomspannende liturgische dienst op de wereldakker.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Het wezen van de eredienst</seg></s></head>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Als het wezen van de eredienst ter sprake komt,</seg> <seg n="182.1.2">dan is het na al het voorafgaande nu wel duidelijk,</seg> <seg n="182.1.3">dat ik niet zal trachten een bepaling daarvan te geven op een wijze,</seg> <seg n="182.1.4">die tot het opstellen van een langere of kortere formule zou kunnen leiden.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">Intuïtieve vaststelling van de aard van het innerlijk leven en bewegen in de liturgie lijkt mij uitgesloten,</seg> <seg n="182.2.2">ja ongeoorloofd.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Wij mogen haar niet behandelen als een enkelvoudig gegeven,</seg> <seg n="182.3.2">waarvan we door verminking het geheim zouden kunnen te weten komen.</seg></s></p>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Zulk een mystisch-realistische benadering van het wezen der liturgie is niet bijbels.</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">Ook wanneer een enkel onderdeel,</seg> <seg n="183.2.2">bijv. het psalmgezang,</seg> <seg n="183.2.3">ons tot een fenomenologische beschouwing in moderne zin zou kunnen verleiden,</seg> <seg n="183.2.4">dan mogen we toch zeker niet ten opzichte van een zo samengesteld geheel als onze godsdienstoefening in haar geheel is,</seg> <seg n="183.2.5">te werk gaan met een methode als deze.</seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">De fenomenologie schijnt soms de afstand,</seg> <seg n="184.1.2">die ons denken,</seg> <seg n="184.1.3">uit een logisch oogpunt,</seg> <seg n="184.1.4">van de werkelijkheid scheidt,</seg> <seg n="184.1.5">te kunnen verkleinen,</seg> <seg n="184.1.6">zodat wij komen tot een voorstelling,</seg> <seg n="184.1.7">die wel niet meer zo scherp is als een begrip,</seg> <seg n="184.1.8">maar toch nog <hi rend="italic">klaar</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f252" rend="superscript">a</ref> genoeg om ons wat meer van de werkelijkheid te leren dan wat Plato<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n205" rend="superscript">205</ref> een 'mening' en de moderne wijsbegeerte<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n206" rend="superscript">206</ref> en het dagelijks leven 'geloof' noemen.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Zij kan dat echter slechts in zeer gunstige gevallen,</seg> <seg n="184.2.2">bij eenvoudige denkbeelden.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Zodra men,</seg> <seg n="184.3.2">zoals Harnack<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n207" rend="superscript">207</ref> vroeger eens en vele anderen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n208" rend="superscript">208</ref> met hem,</seg> <seg n="184.3.3">bijv. gaat spreken van het wezen van het christendom of met Tiele<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n209" rend="superscript">209</ref> e.a.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n210" rend="superscript">210</ref> van het wezen van de godsdienst,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f253" rend="superscript">b</ref></seg> <pb n="106" ed="VW"/><seg n="184.3.4">dan voert dat tot grenzenloze willekeur,</seg> <seg n="184.3.5">ook al heeft de moderne fenomenologie daarvoor nieuwe logische onderzoekingen gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n211" rend="superscript">211</ref></seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Op die manier zouden wij Jacob Böhme<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n212" rend="superscript">212</ref> gaan nadoen,</seg> <seg n="184.4.2">zonder over diens mystisch orgaan te beschikken.</seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">Of gaan lijken op die andere schoenmaker,</seg> <seg n="184.5.2">uit Raa<hi rend="italic">be's Hungerpastor,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n213" rend="superscript">213</ref></seg> <seg n="184.5.3">die filosofeerde door in een glazen kogel te staren,</seg> <seg n="184.5.4">die boven zijn werktafel heen en weer slingerde.</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">Paulus heeft zich,</seg> <seg n="185.1.2">als briefschrijver aan de gemeenten,</seg> <seg n="185.1.3">wijselijk daarvan onthouden.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">Hij kende ook wel een opgetrokken-worden;</seg> <seg n="185.2.2">een mystischliturgische extase;</seg> <seg n="185.2.3">een gegrepen worden door het 'leven,</seg> <seg n="185.2.4">bewegen en zijn' in God,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n214" rend="superscript">214</ref></seg> <seg n="185.2.5">de dans der hele kerk,</seg> <seg n="185.2.6">'daarboven,</seg> <seg n="185.2.7">hier beneden',</seg> <seg n="185.2.8">in één belijden,</seg> <seg n="185.2.9">zodat hij onuitsprekelijke dingen zag.</seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Maar hij wilde daarvan niet spreken.</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">Hij keert altijd weer in tot de gebroken liturgie van zijn apostolaat,</seg> <seg n="185.4.2">tot het stukwerk van zijn levende,</seg> <seg n="185.4.3">Gode welbehaaglijke offerande,</seg> <seg n="185.4.4">zijn redelijke,</seg> <seg n="185.4.5">sobere godsdienstoefening.</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">Daarnaar wil hij geoordeeld worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f254" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="186.1"><seg n="186.1.1">Daarom is het gevaarlijk om over de liturgie als geheel een theorie op te stellen of het wezen daarvan in een formule of een enkel woord uit te drukken.</seg></s> <s n="186.2"><seg n="186.2.1">Toch was men in de nieuwere tijd zeer geneigd dit te doen.</seg></s> <s n="186.3"><seg n="186.3.1">- Schleiermacher<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f255" rend="superscript">d</ref> is hier nog niet de meest schuldige geweest.</seg></s> <s n="186.4"><seg n="186.4.1">Wel maakt hij,</seg> <seg n="186.4.2">zoals ik boven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n216" rend="superscript">216</ref> reeds aangaf,</seg> <seg n="186.4.3">de fatale onderscheiding van 'wirksames und darstellendes Handeln',</seg> <seg n="186.4.4">waarbij de eredienst verlaagd wordt tot een demonstratie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f256" rend="superscript">e</ref> maar daarbij bewaart hij toch voor <hi rend="italic">wat</hi> er gedemonstreerd wordt,</seg> <seg n="186.4.5">nauwe aansluiting aan de gereformeerde voorstelling.</seg></s> <s n="186.5"><seg n="186.5.1">Het geheel blijft <hi rend="italic">dienst des Woords</hi> heten en deze dienst wordt het middelpunt van alles genoemd.</seg></s> <s n="186.6"><seg n="186.6.1">De eenvoudige tweeledigheid van presbyteraat en diaconaat wordt daarbij gehandhaafd.</seg></s> <s n="186.7"><seg n="186.7.1">Voor de preek wordt een tekst of een direct uit de Schrift genomen belijdenis als stof geëist.</seg></s> <s n="186.8"><seg n="186.8.1">Een nieuwe fenomenologie wordt er dus in Schleiermachers <hi rend="italic">Glaubenslehre</hi> van de eredienst niet gegeven.</seg></s> <s n="186.9"><seg n="186.9.1">Deze knoopte zich later meer aan bij zijn <hi rend="italic">Sittenlehre.</hi></seg></s> <s n="186.10"><seg n="186.10.1">Ik heb reeds eerder gewezen op Rothe's <hi rend="italic">Ethik.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n217" rend="superscript">217</ref></seg></s> <s n="186.11"><seg n="186.11.1">Voor hem is de cultus de concrete vorm der kerk,</seg> <seg n="186.11.2">bezig om zich met de kerk steeds meer uit het leven terug te trekken en steeds minder tijd te vragen.</seg></s> <s n="186.12"><seg n="186.12.1">Kerk en cultus zijn opzettelijk aangekweekte vormen van een vroomheid,</seg> <seg n="186.12.2">die buiten het werkelijke leven om gezelschap zoekt voor het smaken van religieus genot.</seg></s> <s n="186.13"><seg n="186.13.1">Het wezen van de cultus bestaat dan in een bidden dat zo toegaat,</seg> <seg n="186.13.2">dat men zich anderer geestelijke gaven toeëigent en de eigene meedeelt.</seg></s> <s n="186.14"><seg n="186.14.1">Dit bidden is dus tegelijk offeren.</seg></s> <s n="186.15"><seg n="186.15.1">De samenvattende naam daarvoor is de <hi rend="italic">stichting.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f257" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="186.16"><seg n="186.16.1"><hi rend="italic">Nu</hi> is stichting een woord waarvan de betekenis allerlei nuances toelaat.</seg></s> <s n="186.17"><seg n="186.17.1">Het Duitse 'Erbauung' heeft <pb n="107" ed="VW"/>ook een grotere gevoelswaarde dan het Nederlandse woord.</seg></s> <s n="186.18"><seg n="186.18.1">Het eerste is pas door het Piëtisme ingeburgerd;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f258" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="186.18.2">het laatste gaat,</seg> <seg n="186.18.3">ook blijkens onze Statenvertaling,</seg> <seg n="186.18.4">verder terug.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f259" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="186.19"><seg n="186.19.1">Maar in verband met de <hi rend="italic">theorie</hi> van de eredienst,</seg> <seg n="186.19.2">de liturgiek,</seg> <seg n="186.19.3">heeft het Duitse begrip een bredere plaats gekregen dan het Nederlandse.</seg></s> <s n="186.20"><seg n="186.20.1">Het heeft gediend om een brug te vormen tussen wat Schleiermacher het 'darstellende Handeln' noemt en tussen het werkelijke leven.</seg></s> <s n="186.21"><seg n="186.21.1">Rothe heeft,</seg> <seg n="186.21.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="186.21.3">de hele eredienst de functie van 'Erbauung' gegeven,</seg> <seg n="186.21.4">maar bleef daarbij binnen de ring van de voorstelling van Schleiermacher dat de cultus slechts demonstratie is.</seg></s> <s n="186.22"><seg n="186.22.1">Maar anderen,</seg> <seg n="186.22.2">zoals Rietschel,</seg> <seg n="186.22.3">in zijn <hi rend="italic">Liturgik,</hi></seg> <seg n="186.22.4">hebben die ring doorbroken.</seg></s> <s n="186.23"><seg n="186.23.1">Zij schreven aan de eredienst,</seg> <seg n="186.23.2">voorzover die een daad van de gemeente is,</seg> <seg n="186.23.3">twee functies toe:</seg> <seg n="186.23.4">aanbidding en stichting (Erbauung).</seg></s> <s n="186.24"><seg n="186.24.1">Met de eerste bleven ze binnen het kader van Schleiermachers 'darstellendes Handeln'.</seg></s> <s n="186.25"><seg n="186.25.1">Deze aanbidding had geen doel in zich zelf,</seg> <seg n="186.25.2">maar bracht slechts tot uiting wat in het leven der gemeente reeds tot zijn doel,</seg> <seg n="186.25.3">tot God,</seg> <seg n="186.25.4">gekomen was.</seg></s> <s n="186.26"><seg n="186.26.1">Aan de 'Erbauung' schreef men daarentegen een <hi rend="italic">werking</hi> toe,</seg> <seg n="186.26.2">een opwekking van wat er nog <hi rend="italic">niet</hi> was,</seg> <seg n="186.26.3">nl. de <hi rend="italic">versterking</hi> van het leven dat men in de eredienst bezig was te demonstreren.</seg></s> <s n="186.27"><seg n="186.27.1">Een element van propaganda of van zending of opvoeding ligt daarin nog niet opgesloten.</seg></s> <s n="186.28"><seg n="186.28.1">De cultus blijft ook zo nog een feest,</seg> <seg n="186.28.2">een viering,</seg> <seg n="186.28.3">een morele vakantiedag,</seg> <seg n="186.28.4">betiteld met de naam van aanbidding.</seg></s> <s n="186.29"><seg n="186.29.1">Maar dit alles heeft dan toch een immanent doel,</seg> <seg n="186.29.2">de versterking.</seg></s> <s n="186.30"><seg n="186.30.1">De wisselwerking tussen aanbidding en stichting kan als een cirkel gedacht worden en kan worden beschouwd beurtelings op God en op de ziel te zijn gericht.</seg></s> <s n="186.31"><seg n="186.31.1">Zo wordt het dan mogelijk althans iets van het catechetische en van het pedagogische in de gemeentelijke godsdienstoefening op te nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f260" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Nog op een andere wijze zocht Rietschel de heerschappij van de zedenleer in de liturgie,</seg> <seg n="187.1.2">zoals die vooral door Rothe ad absurdum was gevoerd,</seg> <seg n="187.1.3">te temperen.</seg></s> <s n="187.2"><seg n="187.2.1">Bij de beschrijving van het wezen der stichting herinnert hij zich,</seg> <seg n="187.2.2">dat wij er in de eredienst niet genoeg aan hebben te bidden door onder elkaar te <hi rend="italic">nemen</hi> en te <hi rend="italic">geven</hi></seg> <seg n="187.2.3">- bidden en offeren tegelijk</seg> <seg n="187.2.4">- maar dat er iets van buiten moet komen,</seg> <seg n="187.2.5">waardoor wij gevoed worden,</seg> <seg n="187.2.6">nl. Woord en sacrament.</seg></s> <s n="187.3"><seg n="187.3.1">Deze beide worden daarom ingebouwd in het proces der stichting<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f261" rend="superscript">j</ref>,</seg> <seg n="187.3.2">zoals Rietschel te voren<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f262" rend="superscript">k</ref> aan de aanbidding reeds een meer concrete uitdrukking had gegeven in de viering van het H. Avondmaal.</seg></s> <s n="187.4"><seg n="187.4.1">Wanneer wij ons nu rekenschap geven van wat wij hier zien gebeuren,</seg> <seg n="187.4.2">dan moeten wij zeggen dat Schleiermacher de drie liturgische instanties,</seg> <seg n="187.4.3">zoals de Westerse <pb n="108" ed="VW"/>kerk die kent,</seg> <seg n="187.4.4">het officium,</seg> <seg n="187.4.5">de ordo en het ministerium,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f263" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="187.4.6">oplost in een ethisch proces.</seg></s> <s n="187.5"><seg n="187.5.1">Het ambt in de vergadering,</seg> <seg n="187.5.2">de orde in het leven en de dienst in de aanbidding.</seg></s> <s n="187.6"><seg n="187.6.1">Maar dat hij in zijn <hi rend="italic">Geloofsleer</hi> aan Woord en sacrament fenomenologisch hun oude plaats zoekt te laten.</seg></s> <s n="187.7"><seg n="187.7.1">Bij Rothe gaat dan ook dit fenomenologische beeld in de ethiek onder.</seg></s> <s n="187.8"><seg n="187.8.1">Er <hi rend="italic">gebeurt onder</hi> de dienst niet alleen niets,</seg> <seg n="187.8.2">maar er schijnt ook niet meer iets te gebeuren.</seg></s> <s n="187.9"><seg n="187.9.1">De gedachte aan inwerking van buiten is uitgesloten.</seg></s> <s n="187.10"><seg n="187.10.1">Het is een immanente beweging van geven en nemen,</seg> <seg n="187.10.2">bidden en offeren.</seg></s> <s n="187.11"><seg n="187.11.1">En de liturgische uitdrukking daarvoor in de dienst is de stichting.</seg></s> <s n="187.12"><seg n="187.12.1">Anderen,</seg> <seg n="187.12.2">zoals Rietschel,</seg> <seg n="187.12.3">kwamen daar dan op terug door de aanbidding met Schleiermacher als een demonstratie op te vatten,</seg> <seg n="187.12.4">maar daarin toch,</seg> <seg n="187.12.5">in de stichting,</seg> <seg n="187.12.6">een moment van doelstellende werkzaamheid op te nemen,</seg> <seg n="187.12.7">voor zover dat mogelijk kon zijn.</seg></s> <s n="187.13"><seg n="187.13.1">En daar vonden ze dan een bescheiden plaats voor de genade-werking van Woord en sacrament.</seg></s></p>
<p><s n="188.1"><seg n="188.1.1">Men ziet hoe alles op die wijze verschoven wordt.</seg></s> <s n="188.2"><seg n="188.2.1">Woord en sacrament,</seg> <seg n="188.2.2">die bij de Reformatie</seg> <seg n="188.2.3">- bij de gereformeerden 't meest,</seg> <seg n="188.2.4">maar bij Luther toch ook</seg> <seg n="188.2.5">- uit de liturgie naar voren treden en het veld beheersen,</seg> <seg n="188.2.6">worden teruggezet tot een moment van een moment in een cultus,</seg> <seg n="188.2.7">die de naam van aanbidding draagt,</seg> <seg n="188.2.8">maar in werkelijkheid openbaringsvorm van eigen geestelijk leven is.</seg></s> <s n="188.3"><seg n="188.3.1">Het godsdienstig gebeuren wordt voor een zedelijk proces geruild.</seg></s></p>
<p><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Het <hi rend="italic">ambt,</hi></seg> <seg n="189.1.2">dat een verantwoordelijke,</seg> <seg n="189.1.3">in het leven vooruitgeschoven post betekent,</seg> <seg n="189.1.4">met martelaarsrisico,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f264" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="189.1.5">wordt achter de vergadering weggeduwd.</seg></s> <s n="189.2"><seg n="189.2.1">Woord en daad van de enkeling aannemen,</seg> <seg n="189.2.2">wenst de christen,</seg> <seg n="189.2.3">volgens Schleiermacher,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f265" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="189.2.4">niet.</seg></s> <s n="189.3"><seg n="189.3.1">Ambtsopdracht is bijzaak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f266" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="189.4"><seg n="189.4.1">De preek behoort niet aan de pastor,</seg> <seg n="189.4.2">maar aan de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Zo wordt ook de <hi rend="italic">orde,</hi></seg> <seg n="190.1.2">de instelling die de christelijke eredienst verhindert om tot één organisch geheel samen te groeien,</seg> <seg n="190.1.3">omdat de delen rusten op bijzondere openbaringen van Gods wil,</seg> <seg n="190.1.4">uitgewist en beginnen alle elementen van de cultus in elkaar over te gaan,</seg> <seg n="190.1.5">zodat alles alles kan heten en het geheel ten slotte onder één naam kan worden saamgevat.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Woord en sacrament worden namen voor momenten van momenten in het geheel.</seg></s></p>
<p><s n="191.1"><seg n="191.1.1">En tenslotte wordt <hi rend="italic">dienst</hi> iets geheel anders dan er in de bijbel mee bedoeld is.</seg></s> <s n="191.2"><seg n="191.2.1">Het wordt,</seg> <seg n="191.2.2">zoals we zagen,</seg> <seg n="191.2.3">een <hi rend="italic">feest-vieren.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f267" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="191.3"><seg n="191.3.1">Het begrip 'dienst' dat bij het bijbelse begrip van liturgie past,</seg> <seg n="191.3.2">is echter een heel ander,</seg> <seg n="191.3.3">nl. de diaconia.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f268" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="191.4"><seg n="191.4.1">Daarin ligt niet de afsluiting van het gewone leven,</seg> <seg n="191.4.2">maar de aansluiting<pb n="109" ed="VW"/> daaraan begrepen.</seg></s> <s n="191.5"><seg n="191.5.1">Dienstbetoon sluit dan geen wederkerigheid in bij de liturgische dans,</seg> <seg n="191.5.2">maar gaat op verantwoordelijke wijze van de een tot de ander,</seg> <seg n="191.5.3">zoals Christus komt tot de armen naar lichaam en geest.</seg></s></p>
<p><s n="192.1"><seg n="192.1.1">Wanneer ik op deze idealistische opvattingen vrij uitvoerig ben ingegaan,</seg> <seg n="192.1.2">dan bedoel ik daarmee niet te zeggen,</seg> <seg n="192.1.3">dat zij de gangbare zijn in de nieuwere liturgische beweging.</seg></s> <s n="192.2"><seg n="192.2.1">Deze heeft haar oorsprongen niet in het Duitse idealisme,</seg> <seg n="192.2.2">maar veeleer in een herleving van wat wij meestal <hi rend="italic">hoogkerkelijke</hi> motieven noemen.</seg></s> <s n="192.3"><seg n="192.3.1">Het principiële deel van een <hi rend="italic">liturgiek</hi> als die van Rietschel is geheel verouderd.</seg></s> <s n="192.4"><seg n="192.4.1">Men zoekt thans de eenheid van de liturgie minder te construeren van het geloofsleven der gemeente uit,</seg> <seg n="192.4.2">alswel op grond van de mystieke doorwerking der <hi rend="italic">incarnatie,</hi></seg> <seg n="192.4.3">waarvan de cultus als een verlenging wordt gedacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f269" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="193.1"><seg n="193.1.1">Bij alle verschil is er echter tussen beide richtingen toch veel overeenkomst.</seg></s> <s n="193.2"><seg n="193.2.1">Dat blijkt dadelijk als men nagaat hoe in een moderne studie als die van Robert Will,</seg> <seg n="193.2.2">waarnaar ik herhaaldelijk heb verwezen,</seg> <seg n="193.2.3">het wezen van de eredienst wordt beschreven.</seg></s> <s n="193.3"><seg n="193.3.1">Daarbij worden de onderscheidene liturgische handelingen wel afzonderlijk besproken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f270" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="193.3.2">zoals ook wel vanzelf spreekt.</seg></s> <s n="193.4"><seg n="193.4.1">Maar zij worden daarbij alle,</seg> <seg n="193.4.2">voor zover het de protestantse dienst betreft,</seg> <seg n="193.4.3">als vormen van het gebed beschouwd,</seg> <seg n="193.4.4">prediking en sacrament incluis.</seg></s> <s n="193.5"><seg n="193.5.1">In die gebedssfeer onderscheidt hij dan een objectieve en een subjectieve houding van de eredienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f271" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="193.6"><seg n="193.6.1">De eerste komt uit in mysterie en openbaring,</seg> <seg n="193.6.2">in 't christendom uitkomende in sacrament en Woord.</seg></s> <s n="193.7"><seg n="193.7.1">Deze beide doordringen elkaar in de cultus.</seg></s> <s n="193.8"><seg n="193.8.1">Het Woord is de transparant van het sacrament en het sacrament is de sluier van het Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f272" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="193.9"><seg n="193.9.1">- De subjectieve houding in de eredienst wordt uiteengelegd <choice><sic>in aanbidding en stichting,v die eveneens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">in aanbidding en stichting,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f273" rend="superscript">v</ref></seg><choice><sic>in aanbidding en stichting,v die eveneens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15"> </corr></choice><seg n="193.9.2"><choice><sic>in aanbidding en stichting,v die eveneens</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-15">die eveneens</corr></choice> in elkaar overgaan.</seg></s></p>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">Vragen wij nu naar het onderscheid tussen deze meer moderne beschouwing en die,</seg> <seg n="194.1.2">welke zich aan Schleiermachers <hi rend="italic">Sittenlehre</hi> inspireerde,</seg> <seg n="194.1.3">dan zien wij,</seg> <seg n="194.1.4">dat de objectieve houding van de dienst hier weer in ere hersteld is.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">Zij is niet in de subjectieve ingebouwd,</seg> <seg n="194.2.2">maar staat zelfstandig voorop.</seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">Liturgiek is geen theorie voor de kunst van christelijk vroom-zijn,</seg> <seg n="194.3.2">maar heeft rekening te houden met de mogelijkheden van een gebeuren,</seg> <seg n="194.3.3">dat in de activiteit van het mysterie en de openbaring ligt opgesloten.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Ten overvloede wijst de schrijver op een aantal antinomieën<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f274" rend="superscript">w</ref> waaruit moet blijken,</seg> <seg n="194.4.2">dat de dienst geen gesloten geheel kan worden,</seg> <seg n="194.4.3">omdat het objectieve<pb n="110" ed="VW"/> en het subjectieve tenslotte niet in elkaar kunnen overgaan.</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">Het geheel is geen ethisch proces;</seg> <seg n="194.5.2">er blijft kans bestaan op verrassingen.</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">- Wanneer de sfeer van de protestantse eredienst dan ook als die des gebeds wordt getypeerd,</seg> <seg n="194.6.2">dan wil dat niet zeggen dat alles tenslotte toch weer in <hi rend="italic">aanbidding wordt saamgevat,</hi></seg> <seg n="194.6.3">zoals bij Rietschel.</seg></s> <s n="194.7"><seg n="194.7.1">Er wordt alleen mee bedoeld,</seg> <seg n="194.7.2">dat de protestantse liturgie er rekening mee moet houden,</seg> <seg n="194.7.3">dat een dienst,</seg> <seg n="194.7.4">waarin het Woord op de voorgrond staat,</seg> <seg n="194.7.5">in onderscheiding van andere,</seg> <seg n="194.7.6">waarin het offer of het mysterie in het middelpunt staat,</seg> <seg n="194.7.7">een eigen stemming schept.</seg></s></p>
<p><s n="195.1"><seg n="195.1.1">Men mag misschien zeggen dat bij Will een ontmoeting plaats heeft tussen de idealistische theorieën,</seg> <seg n="195.1.2">waarvan hij nog niet geheel los is,</seg> <seg n="195.1.3">en de anglicaanse invloeden op het continent.</seg></s> <s n="195.2"><seg n="195.2.1">Interessant is,</seg> <seg n="195.2.2">er daarbij op te letten,</seg> <seg n="195.2.3">dat beide elkaar in dit geval ontmoeten te Straatsburg,</seg> <seg n="195.2.4">waar de origine van de gereformeerde eredienst te zoeken is.</seg></s></p>
<p><s n="196.1"><seg n="196.1.1">De beschouwingen van deze vruchtbare schrijver dragen een zeer gemengd karakter.</seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">Aan de subjectieve zijde ziet men levensgroot de hele Duitse leer van de cultus staan,</seg> <seg n="196.2.2">met haar aanbidding en 'Erbauung'.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">En aan de objectieve kant komt men die eigenaardige vooropstelling van de <hi rend="italic">incarnatie</hi> tegen,</seg> <seg n="196.3.2">die eigenaardig Engels is.</seg></s> <s n="196.4"><seg n="196.4.1">Maar daarbij is het dan opmerkelijk dat,</seg> <seg n="196.4.2">in gereformeerde trant,</seg> <seg n="196.4.3">niet het sacrament maar het Woord,</seg> <seg n="196.4.4">de profetie,</seg> <seg n="196.4.5">de eerste plaats inneemt en de prediking,</seg> <seg n="196.4.6">niet het offer of het mysterie,</seg> <seg n="196.4.7">als de voortzetting der incarnatie wordt gedacht.</seg></s> <s n="196.5"><seg n="196.5.1">Wanneer dan in verband met dat laatste een profetisch spiritualisme als de geest van de protestantse liturgie wordt beschouwd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f275" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="196.5.2">gesublimeerd in een atmosfeer des gebeds,</seg> <seg n="196.5.3">dan ontstaat daardoor ernstig gevaar dat de subjectieve houding in de cultus,</seg> <seg n="196.5.4">die beschreven is als aanbidding en stichting,</seg> <seg n="196.5.5">toch op Duits-idealistische manier de eredienst zal bepalen.</seg></s> <s n="196.6"><seg n="196.6.1">Het objectieve van de dienst des Woords vervloeit dan in het psychologisch-ethische en de ring wordt weer gesloten.</seg></s></p>
<p><s n="197.1"><seg n="197.1.1">Men kan de gedachte niet van zich afzetten dat de liturgische beweging in haar meest moderne vorm iets te vroeg heeft ingezet,</seg> <seg n="197.1.2">waardoor zij belast is met resten van een voorbijgegaan idealisme.</seg></s> <s n="197.2"><seg n="197.2.1">Voeg daarbij dat ook het anglicanisme,</seg> <seg n="197.2.2">waarbij de cultus,</seg> <seg n="197.2.3">zoals soms ook de cultuur,</seg> <seg n="197.2.4">als een voortzetting van de incarnatie wordt beschouwd,</seg> <seg n="197.2.5">een sterk gehalte aan immanentie meebrengt en dat deze richting haar hoogtepunt eveneens is gepasseerd,</seg> <seg n="197.2.6">dan blijkt dat de liturgische beweging ingeklemd zit tussen twee cultusfilosofieën van zeer verschillende aard,</seg> <seg n="197.2.7">in sommige opzichten antipoden,</seg> <seg n="197.2.8">maar die sommige trekken gemeen hebben,</seg> <seg n="197.2.9">waardoor ze zich met elkaar kunnen verbinden.</seg></s> <s n="197.3"><seg n="197.3.1">In de ene staat de ziel op de voorgrond,</seg> <seg n="197.3.2">in de andere God;</seg> <seg n="197.3.3">de eerste is ethisch,</seg> <seg n="197.3.4">de andere mystisch;</seg> <seg n="197.3.5">de ene sluit zich meer aan bij het Woord,</seg> <seg n="197.3.6">de andere beweegt zich om het sacrament.</seg></s> <s n="197.4"><seg n="197.4.1">En toch kunnen beide <pb n="111" ed="VW"/>zich onder bepaalde voorwaarden met elkaar verenigen.</seg></s> <s n="197.5"><seg n="197.5.1">Zo ontstaat er een zeker syncretisme van idealistische en realistische motieven,</seg> <seg n="197.5.2">zoals wij dat in de theologie ook wel hebben gekend.</seg></s> <s n="197.6"><seg n="197.6.1">Een sterke onklaarheid in de liturgische beweging is daarvan het gevolg,</seg> <seg n="197.6.2">waardoor de liturgiek een kans krijgt zich van de theologie te emanciperen en daardoor de eredienst tot een Liturgie (met hoofdletter) te maken.</seg></s></p>
<p><s n="198.1"><seg n="198.1.1">Prof. Van der Leeuw proclameert dit als eis:</seg> <seg n="198.1.2">De eredienst is liturgie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f276" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="198.2"><seg n="198.2.1">In haar ligt de weg van schepping naar voleinding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f277" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="198.3"><seg n="198.3.1">Zijn opvatting is daarbij overwegend realistisch.</seg></s> <s n="198.4"><seg n="198.4.1">Het objectieve ligt voor hem in de liturgie;</seg> <seg n="198.4.2">de preek is daarbij vergeleken subjectief.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f278" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="198.5"><seg n="198.5.1">De eredienst is hoofdzaak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f279" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="198.6"><seg n="198.6.1">Het profetisch element bepaalt hier niet het type van de protestantse cultus,</seg> <seg n="198.6.2">zoals bij Will.</seg></s> <s n="198.7"><seg n="198.7.1">Het <hi rend="italic">sluimert</hi> in de liturgie en de preek dient om het te wekken.</seg></s> <s n="198.8"><seg n="198.8.1">Ten slotte komt Van der Leeuw zo dan toch weer,</seg> <seg n="198.8.2">met een beroep op R. Will,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n223" rend="superscript">223</ref></seg> <seg n="198.8.3">tot de objectiviteit van de preek,</seg> <seg n="198.8.4">als een voortzetting van de incarnaties.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f280" rend="superscript">c</ref></seg></s></p>
<p><s n="199.1"><seg n="199.1.1">Dr. Blaauw,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f281" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="199.1.2">die over 't algemeen zeer behoedzaam te werk gaat,</seg> <seg n="199.1.3">drukt zich hier en daar uit op een wijze,</seg> <seg n="199.1.4">die aan R. Will doet denken,</seg> <seg n="199.1.5">als hij de protestantse liturgie als een gebedssfeer opvat.</seg></s> <s n="199.2"><seg n="199.2.1">Hij schrijft dat in de dienst het gebed overal om de hoek ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n224" rend="superscript">224</ref></seg></s> <s n="199.3"><seg n="199.3.1">Wel weet hij</seg> <seg n="199.3.2">- en dat is een van die gezonde herinneringen-met-schrik,</seg> <seg n="199.3.3">die er bij hem altijd weer tussen komen</seg> <seg n="199.3.4">- dat het gebed als sfeer,</seg> <seg n="199.3.5">het wierookgebed in de mis,</seg> <seg n="199.3.6">de epiclese,</seg> <seg n="199.3.7">de bede om de Heilige Geest,</seg> <seg n="199.3.8">verdrongen heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n225" rend="superscript">225</ref></seg></s> <s n="199.4"><seg n="199.4.1">En dat die laatste het eigenlijk <hi rend="italic">werkzame</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f282" rend="superscript">e</ref> en niet alleen figurerende gebed is.</seg></s> <s n="199.5"><seg n="199.5.1">Maar ook hij neemt het,</seg> <seg n="199.5.2">met een beroep op Will,</seg> <seg n="199.5.3">op voor een 'silence d'attente',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n226" rend="superscript">226</ref></seg> <seg n="199.5.4">een protestantse stilte in onderscheiding van de roomse,</seg> <seg n="199.5.5">de sacramentele.</seg></s> <s n="199.6"><seg n="199.6.1">De eerste is dan een stilte rondom het Woord.</seg></s> <s n="199.7"><seg n="199.7.1">De lege ruimte in de kerk is voor hem geen verloren ruimte;</seg> <seg n="199.7.2">de stilte is geen verloren tijd.</seg></s> <s n="199.8"><seg n="199.8.1">Het is een sfeer.</seg></s></p>
<p><s n="200.1"><seg n="200.1.1">Maar genoeg om aan te tonen,</seg> <seg n="200.1.2">dat ook ten onzent een zekere onklaarheid in de liturgische kringen bestaat,</seg> <seg n="200.1.3">die haar oorzaak vindt in de vermenging van realistische met idealistische en spiritualistische ideeën;</seg> <seg n="200.1.4">van verschillende waarderingen van Woord en sacrament;</seg> <seg n="200.1.5">en van anglicaanse en gereformeerde opvattingen.</seg></s> <s n="200.2"><seg n="200.2.1">- Was de modernste liturgische beweging een tiental jaren,</seg> <seg n="200.2.2">misschien moest ik zeggen:</seg> <seg n="200.2.3">een vijftal of een drietal jaren later begonnen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f283" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="200.2.4">dan zouden de stukken nu vermoedelijk anders staan.</seg></s> <s n="200.3"><seg n="200.3.1">Het <hi rend="italic">Rapport</hi><pb n="112" ed="VW"/> van Kerkopbouw is reeds veel meer homogeen.</seg></s> <s n="200.4"><seg n="200.4.1">Maar daarvoor is het dan ook meer consequent-realistisch-sacramenteel,</seg> <seg n="200.4.2">op grond van de incarnatie.</seg></s> <s n="200.5"><seg n="200.5.1">'De soberheid en eenvoud van onze gereformeerde eredienst',</seg> <seg n="200.5.2">die Van der Leeuw niet wil vervangen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f284" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="200.5.3">kunnen wij niet bewaren,</seg> <seg n="200.5.4">als wij een andere dogmatiek ten grondslag leggen.</seg></s></p>
<p><s n="201.1"><seg n="201.1.1">Luther heeft in het jaar 1544 te Torgau een kerk ingewijd en daarbij gezegd dat daarin niets anders moest gebeuren "dan dat onze lieve Heer met ons zou spreken door zijn heilig Woord en wij op onze beurt met Hem door gebed en lofzang".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n227" rend="superscript">227</ref></seg></s> <s n="201.2"><seg n="201.2.1">Deze uitspraak is heel beroemd geworden en van allerlei kanten heeft men er zich bij aangesloten.</seg></s> <s n="201.3"><seg n="201.3.1">Zij betekent een soort evenwicht in Luthers beschouwingen over de eredienst,</seg> <seg n="201.3.2">waarin overigens nogal schommelingen zijn op te merken.</seg></s> <s n="201.4"><seg n="201.4.1">Toen hij in 1526 zijn <hi rend="italic">Deutsche Messe</hi> schreef,</seg> <seg n="201.4.2">leerde hij dat de christenen hun eredienst in de geest hebben en dat men die openbare alleen moet houden om de eenvoudigen en 't jonge volk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f285" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="201.5"><seg n="201.5.1">De <hi rend="italic">liturgiek</hi> werd een deel van de <hi rend="italic">catechetiek,</hi></seg> <seg n="201.5.2">vooral in de jaren 1527-1529.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f286" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="201.6"><seg n="201.6.1">Een derde vorm van eredienst stond Luther voor de geest,</seg> <seg n="201.6.2">waarbij het christenvolk zou worden georganiseerd met tucht en armenzorg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f287" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="201.7"><seg n="201.7.1">Maar daarvan is het bij de gereformeerden pas gekomen.</seg></s> <s n="201.8"><seg n="201.8.1">Bij Luther zelf kwamen Woord en sacrament tot steeds vaster gemeentelijke formatie,</seg> <seg n="201.8.2">zonder dat de betrekking van eredienst en leven verder werd uitgebouwd.</seg></s> <s n="201.9"><seg n="201.9.1">In het latere lutherdom kwamen Woord en sacrament daardoor zeer geïsoleerd te staan.</seg></s></p>
<p><s n="202.1"><seg n="202.1.1">Tussen deze beide uitersten nu,</seg> <seg n="202.1.2">de eredienst der christenen in de geest,</seg> <seg n="202.1.3">van de vroege Luther,</seg> <seg n="202.1.4">en de hypostasering van Woord en sacrament in de cultus bij het latere lutherdom,</seg> <seg n="202.1.5">staat de uitspraak van de hervormer te Torgau,</seg> <seg n="202.1.6">in 1544,</seg> <seg n="202.1.7">zowat in 't midden.</seg></s> <s n="202.2"><seg n="202.2.1">Beide worden op elkaar betrokken.</seg></s> <s n="202.3"><seg n="202.3.1">Het geheel draagt een spiritueel karakter,</seg> <seg n="202.3.2">zonder tot spiritualisme te vervallen.</seg></s> <s n="202.4"><seg n="202.4.1">Wat Luther in 1527 schreef:</seg> <seg n="202.4.2">"Hoe minder eredienst,</seg> <seg n="202.4.3">hoe beter",</seg> <seg n="202.4.4">dat meent hij ook in 1544 nog,</seg> <seg n="202.4.5">als hij het heeft over een zeer 'sobere' cultus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f288" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">Dat Luthers inwijdingspreek voor verschillende uitleggingen vatbaar is gebleken,</seg> <seg n="203.1.2">kan ons niet verwonderen.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">Immers ze is de resultante van twee krachten,</seg> <seg n="203.2.2">die elk voor zich een zeer verschillende richting zoeken.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">Rietschel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f289" rend="superscript">l</ref> beroept er zich op om de eredienst voor te stellen als daad van de gemeente,</seg> <seg n="203.3.2">met uitsluiting van een priester als bemiddelaar tussen God en mens.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">Dr. Boissevain leidt daarentegen uit de tweedeligheid van ieder verbond<pb n="113" ed="VW"/> het sacramentele en priesterlijke karakter van de cultus af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f290" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="203.5"><seg n="203.5.1">R. Will,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f291" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="203.5.2">die de gebedssfeer als het wezen van de protestantse dienst ziet,</seg> <seg n="203.5.3">merkt op dat in 1544 bij Luther de evenaar tussen gebed en Woord althans nog in het midden stond.</seg></s> <s n="203.6"><seg n="203.6.1">Dit evenwicht zou dan later ten bate van de pastoraal verbroken zijn.</seg></s> <s n="203.7"><seg n="203.7.1">Gesteld dus al,</seg> <seg n="203.7.2">dat wij het wezen van de eredienst in z'n geheel,</seg> <seg n="203.7.3">ongeveer op Luthers wijze,</seg> <seg n="203.7.4">zouden kunnen bepalen,</seg> <seg n="203.7.5">dan zou dat nog voor allerlei uitleg vatbaar zijn.</seg></s> <s n="203.8"><seg n="203.8.1">Daarop behoort men wel gevat te zijn,</seg> <seg n="203.8.2">als men zo heel dikwijls een bepaling van de cultus tegenkomt,</seg> <seg n="203.8.3">die lijkt op die van Luther te Torgau.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">Bij dat laatste denk ik o.a. aan de uiteenzettingen van Kuyper,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f292" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="204.1.2">waar hij spreekt van een samenkomen van God en de verzoende gemeente.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">Maar deze opvatting wordt dan bij hem toch weer doorbroken als hij nadruk legt op het publiek karakter van de godsdienstoefening,</seg> <seg n="204.2.2">dat voor propaganda moet dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f293" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="204.3"><seg n="204.3.1">Het evenwicht is hier,</seg> <seg n="204.3.2">evenmin als bij Luther,</seg> <seg n="204.3.3">stabiel.</seg></s> <s n="204.4"><seg n="204.4.1">- Het Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f294" rend="superscript">q</ref> spreekt eveneens van een <hi rend="italic">Rapport van</hi> ontmoeting,</seg> <seg n="204.4.2">maar laat die plaats hebben tussen God en de mens als lid der gemeente,</seg> <seg n="204.4.3">met een beroep op Lukas 15 : 20.</seg></s> <s n="204.5"><seg n="204.5.1">De nadering tot God is dus meer individueel;</seg> <seg n="204.5.2">de binding van het geheel ligt meer in het verborgene<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f295" rend="superscript">r</ref>,</seg> <seg n="204.5.3">in de realiteit der incarnatie.</seg></s> <s n="204.6"><seg n="204.6.1">Daarom is de propaganda hier ook geheel intern;</seg> <seg n="204.6.2">predikatie en catechisatie.</seg></s> <s n="204.7"><seg n="204.7.1">De hele ontmoeting draagt het karakter van een besloten mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="205.1"><seg n="205.1.1">Asmussen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f296" rend="superscript">s</ref> hoort in het Duitse woord 'Gottesdienst' een zweving.</seg></s> <s n="205.2"><seg n="205.2.1">Men laat in het midden of het een dienst Gods aan ons of van ons aan God is.</seg></s> <s n="205.3"><seg n="205.3.1">Hoe de ontmoeting zal plaats hebben,</seg> <seg n="205.3.2">is telkens een vraag.</seg></s> <s n="205.4"><seg n="205.4.1">Hij vat Gods tegenwoordigheid niet realistisch op. De gemeente gelooft er aan en hoopt er op. De godsdienstoefening staat in 't midden tussen Matth. 18 : 20 en Openb. 21 : 3.</seg></s> <s n="205.5"><seg n="205.5.1">Zij is tegelijk pastoraal en eschatologisch van aard.</seg></s></p>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">Bij Asmussen is dus de ontmoeting wel reëel,</seg> <seg n="206.1.2">maar niet realistisch.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">De liturgie kan Christus niet gevangen nemen.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Wel kan Christus door zijn tewoordigheid vorm en symbool terugdringen en uitwerpen,</seg> <seg n="206.3.2">zodat hij helemaal vrij is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f297" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="207.1"><seg n="207.1.1">Rome,</seg> <seg n="207.1.2">aldus Asmussen,</seg> <seg n="207.1.3">wilde niet dat tussen monstrans<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f298" rend="superscript">u</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing u afgeleid uit de inhoud van de noot</note> en gemeente de H.Geest nog in stond als een element van onzekerheid of zekerheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f299" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="207.2"><seg n="207.2.1">Dit <pb n="114" ed="VW"/>is onjuist;</seg> <seg n="207.2.2">God blijft vrij.</seg></s> <s n="207.3"><seg n="207.3.1">Daarom is het ook dwaas om,</seg> <seg n="207.3.2">als er sprake is van Christus' tegenwoordigheid in de eredienst,</seg> <seg n="207.3.3">heel plechtig te kijken en,</seg> <seg n="207.3.4">als er gerept wordt van de leiding des Geestes op een synode,</seg> <seg n="207.3.5">sceptisch te glimlachen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f300" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="208.1"><seg n="208.1.1">Horen wij dus spreken van een zekere wederkerigheid in de godsdienstoefening,</seg> <seg n="208.1.2">van een ontmoeting,</seg> <seg n="208.1.3">dan hangt er alles van af,</seg> <seg n="208.1.4">hoe men dat opvat.</seg></s> <s n="208.2"><seg n="208.2.1">De uitdrukking kan dienen om een gesloten cultus aan te duiden en een liturgie in grote stijl op te zetten;</seg> <seg n="208.2.2">zij kan ook zo worden opgevat dat alles open blijft en wij bij iedere handeling in de eredienst en bij iedere herhaling daarvan altijd weer vragen:</seg> <seg n="208.2.3">hoe is <hi rend="italic">hier</hi> de confrontatie van God en mens te denken en hoe is het <hi rend="italic">nu</hi> deze keer geweest?</seg></s> <s n="208.3"><seg n="208.3.1">In dat laatste geval zal de liturgie meer sober blijven.</seg></s> <s n="208.4"><seg n="208.4.1">- Wat Luther deed in 1544 was dan ook eigenlijk niets anders dan het geven van een empirische beschrijving van de 'Gottesdienst'.</seg></s> <s n="208.5"><seg n="208.5.1">God sprak door Woord en sacrament en de mensen baden en zongen.</seg></s> <s n="208.6"><seg n="208.6.1">En verder</seg> <seg n="208.6.2">- zo was Luthers bedoeling</seg> <seg n="208.6.3">- verder zo weinig mogelijk.</seg></s> <s n="208.7"><seg n="208.7.1">Daarbij vergeleken staat Kuypers bepaling,</seg> <seg n="208.7.2">die ik boven weergaf,</seg> <seg n="208.7.3">altijd nog enigszins onder invloed van het idealisme van de negentiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">De onderstreping van het tweeledig karakter van de eredienst heeft in sommige gevallen nog andere gevolgen.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">In de <hi rend="italic">Apologie van de Augsburgse Confessie</hi> wordt in art. 24 onderscheid gemaakt tussen de sacramentele en de sacrificiële elementen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f301" rend="superscript">x</ref> van de cultus.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">De eerste zouden van God uitgaan,</seg> <seg n="209.3.2">de andere van de mens.</seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">Van elk van die beide heeft men dan later,</seg> <seg n="209.4.2">of afzonderlijk,</seg> <seg n="209.4.3">of door ze weer in elkaar te laten overgaan,</seg> <seg n="209.4.4">gebruik gemaakt om het wezen van de eredienst als één geheel te bepalen.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Soms ook om het aandeel der gemeente bij de ontmoeting te beschrijven.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1">- De liturgen uit de idealistische tijd,</seg> <seg n="209.6.2">zoals Rietschel,</seg> <seg n="209.6.3">laten ze in elkaar overgaan,</seg> <seg n="209.6.4">zodat ze desnoods verwisseld kunnen worden.</seg></s> <s n="209.7"><seg n="209.7.1">Dat is bij een immanentie-leer zo de gewoonte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f302" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="209.8"><seg n="209.8.1">Uit die omhelzing kan men dan later naar willekeur of de ene of de andere losmaken om daarmee het geheel van de dienst naar een bepaalde zijde,</seg> <seg n="209.8.2">de goddelijke of de menselijke,</seg> <seg n="209.8.3">te betitelen.</seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Zo schrijft bijv. dr. Boissevain<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f303" rend="superscript">z</ref> dat in 't protestantisme de liturgische beweging in wezen een sacramentele beweging is.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">En hij bedoelt daarmee,</seg> <seg n="210.2.2">volgens zijn eigen verklaring,</seg> <seg n="210.2.3">dat bij 't sacrament de dienst der gemeente 't meest duidelijk is,</seg> <seg n="210.2.4">in tegenstelling met de dienst des Woords,</seg> <seg n="210.2.5">omdat de gemeente bij het eerste handelt en ontvangt,</seg> <seg n="210.2.6">allebei,</seg> <seg n="210.2.7">wat bij de dienst des Woords niet het geval is.</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">Waar dus in de <hi rend="italic">Apologie</hi> het sacrificium aan de gemeente toeviel en het sacramentum aan God,</seg> <seg n="210.3.2">daar krijgt hier de gemeente het eerste in haar deel.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Dat het sacramentele op die wijze heel dikwijls <pb n="115" ed="VW"/>tot wachtwoord van de liturgische beweging verheven wordt,</seg> <seg n="210.4.2">zodat men aan de eredienst in zijn geheel een sacramenteel karakter toeschrijft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f304" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="210.4.3">ofschoon de liturgische beweging juist nadruk wil leggen op de dienst der gemeente,</seg> <seg n="210.4.4">lijkt bevreemdend.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">Wanneer men ten opzichte van de beide diensten,</seg> <seg n="210.5.2">de dienst Gods aan ons en onze dienst aan God,</seg> <seg n="210.5.3">het woord 'eredienst' nog een zwevende toon liet geven,</seg> <seg n="210.5.4">zoals Asmussen,</seg> <seg n="210.5.5">dan zouden wij de omwisseling van sacramentum en sacrificium nog beter kunnen plaatsen.</seg></s> <s n="210.6"><seg n="210.6.1">Nu men echter de dienst der gemeente tot het sprekende geluid van de liturgische beweging wil maken,</seg> <seg n="210.6.2">valt de anomalie wel sterk op.</seg></s></p>
<p><s n="211.1"><seg n="211.1.1">Deze omzetting van sacrament en sacrificium kan dan ook alleen verklaard worden uit de moeilijkheid om voor het offer een plaats te vinden in de protestantse eredienst,</seg> <seg n="211.1.2">nu het,</seg> <seg n="211.1.3">met of zonder altaar,</seg> <seg n="211.1.4">daaruit verwijderd is.</seg></s> <s n="211.2"><seg n="211.2.1">Wij hebben reeds opgemerkt dat men daarmee in de liturgische beweging de grootste moeite heeft.</seg></s> <s n="211.3"><seg n="211.3.1">Het <hi rend="italic">heffen</hi> van de collecteschaal bleek een te povere compensatie.</seg></s> <s n="211.4"><seg n="211.4.1">Paulus heeft de offerande uit de cultus in het leven overgebracht.</seg></s> <s n="211.5"><seg n="211.5.1">De hervormers hebben dit nog eens herhaald.</seg></s> <s n="211.6"><seg n="211.6.1">Luther is tegen alles wat ruikt naar offer in de eredienst;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f305" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="211.6.2">Calvijn schrijft dat wij <hi rend="italic">in het leven</hi> hostie Gods zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n230" rend="superscript">230</ref></seg></s> <s n="211.7"><seg n="211.7.1">Hoe zal men nu,</seg> <seg n="211.7.2">bij deze stand van zaken,</seg> <seg n="211.7.3">als men de dienst der gemeente in de liturgie naar voren wil brengen,</seg> <seg n="211.7.4">het offer daarvoor kunnen gebruiken?</seg></s> <s n="211.8"><seg n="211.8.1">Wij waren getuigen van de aarzelingen van Blaauw in het <hi rend="italic">Handboek</hi> en ze kwamen ons begrijpelijk voor.</seg></s> <s n="211.9"><seg n="211.9.1">Geen wonder dat anderen,</seg> <seg n="211.9.2">gedachtig aan het 'aux grands maux les grands remèdes',</seg> <seg n="211.9.3">de predikdienst daarvoor hebben uitgekozen,</seg> <seg n="211.9.4">die daarvoor 't allerlaatst in aanmerking komt.</seg></s> <s n="211.10"><seg n="211.10.1">Zij spraken dan in verband daarmee van 'sacrificium laudis',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f306" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="211.10.2">een uitdrukking die overigens ook bij Luther voorkomt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f307" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="211.10.3">maar die bij hem juist dient om het offer,</seg> <seg n="211.10.4">zoals ook Paulus dat doet,</seg> <seg n="211.10.5">algemeen te maken en het uit de omhelzing van de cultus los te maken.</seg></s></p>
<p><s n="212.1"><seg n="212.1.1">Uit deze nood alleen is het te verklaren dat men in liturgische kringen het sacrificiële voor het sacramentele verruild heeft om de deelname der gemeente naar voren te brengen en de dienst der gemeente uit te beelden.</seg></s> <s n="212.2"><seg n="212.2.1">Daaruit ontstaat dan echter allerlei onklaarheid.</seg></s> <s n="212.3"><seg n="212.3.1">Allereerst werkt de vermenging van de goddelijke en de menselijke dienst,</seg> <seg n="212.3.2">die wij in het negentiende-eeuwse idealisme opmerkten,</seg> <seg n="212.3.3">op die wijze na.</seg></s> <s n="212.4"><seg n="212.4.1">Het onderscheid tussen sacramenten en sacramentalia raakt zoek.</seg></s> <s n="212.5"><seg n="212.5.1">Wij mogen ons echter voor het verlies aan plechtigheid in de dienst,</seg> <seg n="212.5.2">die het gevolg is van de afschaffing der offerande,</seg> <seg n="212.5.3">niet schadeloos stellen,</seg> <seg n="212.5.4">door de sacramenten,</seg> <seg n="212.5.5">die een eschatologische en ascetische houding vragen,</seg> <seg n="212.5.6">te vermenselijken.</seg></s> <s n="212.6"><seg n="212.6.1">Het <pb n="116" ed="VW"/>sacrament,</seg> <seg n="212.6.2">dat de meest bijzondere en particuliere genadebetoning openbaart,</seg> <seg n="212.6.3">mag niet aangekleed worden met een stel sacramentalia om in de liturgische beweging de dienst der gemeente gestalte te geven.</seg></s></p>
<p><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Een andere schade ontstaat doordat het sacramentele daarbij dan in het dramatische van een mysteriëndienst overgaat,</seg> <seg n="213.1.2">zodat goddelijke en menselijke handeling in elkaars verlengde komen te liggen.</seg></s> <s n="213.2"><seg n="213.2.1">Met die voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="213.2.2">waarvan bedekt of uitgesproken in de hele liturgische beweging sprake is,</seg> <seg n="213.2.3">moeten wij wel heel voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="213.3"><seg n="213.3.1">Ook Asmussen heeft daar ernstig tegen gewaarschuwd.</seg></s> <s n="213.4"><seg n="213.4.1">Hij wil Christus,</seg> <seg n="213.4.2">sacramenten en menselijk leven scherp uiteengehouden zien,</seg> <seg n="213.4.3">elk met eigen gestalte<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f308" rend="superscript">e</ref> en merkte naar aanleiding daarvan op,</seg> <seg n="213.4.4">dat het in de eredienst gaat om de <hi rend="italic">bemiddeling</hi> van het heil en niet om de voortzetting daarvan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f309" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="213.5"><seg n="213.5.1">Juist op dit punt zijn Rome en vele protestanten bezig elkaar in de liturgische beweging te naderen,</seg> <seg n="213.5.2">onder invloed van Newman.</seg></s> <s n="213.6"><seg n="213.6.1">En het gevaar is daarbij voor de roomsen even ernstig als voor ons.</seg></s> <s n="213.7"><seg n="213.7.1">Een zekere <choice><sic>spiritualiscring</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spiritualisering</corr></choice> van het kerkbegrip komt daar tegemoet aan een concretiseren daarvan bij vele protestanten.</seg></s> <s n="213.8"><seg n="213.8.1">En de gemeenschappelijke grondslagen van de Westerse kerk,</seg> <seg n="213.8.2">in officium,</seg> <seg n="213.8.3">ordo en ministerium,</seg> <seg n="213.8.4">waardoor God en mens in de dienst uiteengehouden zijn,</seg> <seg n="213.8.5">worden daarbij ondermijnd.</seg></s> <s n="213.9"><seg n="213.9.1">De liturgie komt over ons en werkt verwarrend op het dogma in.</seg></s></p>
<p><s n="214.1"><seg n="214.1.1">De theorie voor zulk een verlenging van het goddelijke in het menselijke ligt in de liturgische beweging tot in onderdelen gereed.</seg></s> <s n="214.2"><seg n="214.2.1">De Oosterse kerk houdt,</seg> <seg n="214.2.2">zoals wij reeds vroeger opmerkten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f310" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="214.2.3">de hemelse dramatiek en de aardse in de cultus voor twee zijden van éénzelfde gebeuren.</seg></s> <s n="214.3"><seg n="214.3.1">Cyrillus van Jeruzalem definieerde de cultus als een <hi rend="italic">verlenging</hi> van wat in de hemel plaats had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f311" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="214.4"><seg n="214.4.1">God,</seg> <seg n="214.4.2">die zich in het vlees geïncarneerd had,</seg> <seg n="214.4.3">wilde dat op die wijze ook in de zielen doen.</seg></s> <s n="214.5"><seg n="214.5.1">- Van de ziel kan de incarnatie verlengd in de muziek.</seg></s> <s n="214.6"><seg n="214.6.1">Immers,</seg> <seg n="214.6.2">Thomas Aquinas heeft gezegd dat "de muziek dient om de aandoeningen der ziel te <hi rend="italic">verlengen".</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f312" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="214.7"><seg n="214.7.1"><hi rend="italic">Dezelfde</hi> diensten bewijst het visuele,</seg> <seg n="214.7.2">het ruimtelijke beeld aan de ziel;</seg> <seg n="214.7.3">het <hi rend="italic">verlengt</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f313" rend="superscript">j</ref> het fysieke leven van de gelovige,</seg> <seg n="214.7.4">en verbreedt op die wijze de sacramentele greep der ziel.</seg></s> <s n="214.8"><seg n="214.8.1">Zo wordt de liturgie een cultisch en in de cultus een kosmisch genademiddel naast Woord en sacrament.</seg></s> <s n="214.9"><seg n="214.9.1">Zij <hi rend="italic">omvat</hi> zelfs deze beide laatste op mystieke wijze en eist <choice><sic>vanhen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">van hen</corr></choice>,</seg> <seg n="214.9.2">dat zij zich een zekere ondergeschiktheid zullen laten welgevallen en hun plaats zullen laten bepalen onder de voorwaarden,</seg> <seg n="214.9.3">die <pb n="117" ed="VW"/>geschapen worden door de eisen van de cultus als dramatisch,</seg> <seg n="214.9.4">theatraal,</seg> <seg n="214.9.5">muzikaal en etherisch geheel.</seg></s></p>
<p><s n="215.1"><seg n="215.1.1">Deze situatie is kritiek.</seg></s> <s n="215.2"><seg n="215.2.1">Zij eist dat wij scherp toezien op het gebruik dat in de liturgische beweging van het leerstuk der incarnatie wordt gemaakt.</seg></s> <s n="215.3"><seg n="215.3.1">Wij hoorden Van der Leeuw spreken over de diepe mystische achtergrond der muziek,</seg> <seg n="215.3.2">waartegen het drama der ontmoeting met God uitkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f314" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="215.4"><seg n="215.4.1">Bij zulke uitspraken uit het <hi rend="italic">Handboek</hi> voel ik mij als hervormd christen niet op mijn gemak.</seg></s> <s n="215.5"><seg n="215.5.1">Dan lees ik nog liever Van de Pol,</seg> <seg n="215.5.2">als hij schrijft</seg> <seg n="215.5.3">- geheel in modern-roomse trant</seg> <seg n="215.5.4">- dat de incarnatie zich voortzet in het leven der heiligen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f315" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="215.6"><seg n="215.6.1">Maar overal in de beweging komt men de incarnatie tegen op een wijze,</seg> <seg n="215.6.2">die consequent op een soort kerkhervorming zou moeten uitlopen;</seg> <seg n="215.6.3">een tegenreformatie.</seg></s> <s n="215.7"><seg n="215.7.1">Maar dan nu een Griekse,</seg> <seg n="215.7.2">geen Roomse.</seg></s></p>
<p><s n="216.1"><seg n="216.1.1">Deze toestand lijkt mij ernstig genoeg om een beroep te wettigen op een schrijver,</seg> <seg n="216.1.2">die onder onze theologen meer dan iemand anders het leerstuk der vleeswording heeft doordacht.</seg></s> <s n="216.2"><seg n="216.2.1">Ik doe het met vrijmoedigheid,</seg> <seg n="216.2.2">omdat het hier een instantie geldt,</seg> <seg n="216.2.3">die niet van vooringenomenheid kan worden verdacht.</seg></s> <s n="216.3"><seg n="216.3.1">En tegelijk doe ik het met een zekere reserve,</seg> <seg n="216.3.2">omdat ik meen dat hij zelf,</seg> <seg n="216.3.3">bij alle protestantse bezonnenheid die hij in acht neemt,</seg> <seg n="216.3.4">de incarnatie ook te veel als mysterie en te weinig als boodschap naar voren brengt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f316" rend="superscript">m</ref></seg></s></p>
<p><s n="217.1"><seg n="217.1.1">Prof. Aalders schreef,</seg> <seg n="217.1.2">dat "de zin voor liturgie en sacrament,</seg> <seg n="217.1.3">die hier en daar zich vertoont... de incarnatie vanzelf ontmoeten" zal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f317" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="217.2"><seg n="217.2.1">Ik verklaarde in mijn in de noot genoemd artikel reeds,</seg> <seg n="217.2.2">dat ik daarvan even geschrokken ben.</seg></s> <s n="217.3"><seg n="217.3.1">Maar het wettigt in ieder geval mijn opmerking,</seg> <seg n="217.3.2">dat deze schrijver niet als partijdig kan worden gewraakt.</seg></s></p>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">Welnu,</seg> <seg n="218.1.2">Aalders heeft in hetzelfde werk,</seg> <seg n="218.1.3">waaruit ik zoëven citeerde,</seg> <seg n="218.1.4">ook heel scherp de gevaren van een ontmoeting tussen incarnatie en liturgie aangewezen.</seg></s> <s n="218.2"><seg n="218.2.1">Men veroorlove mij een bredere aanhaling.</seg></s> <s n="218.3"><seg n="218.3.1">Hij schrijft dan:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f318" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="218.3.2">"Natuurlijk ligt hier het gevaar voor de hand van vervloeiing en ontaarding,</seg> <seg n="218.3.3">van een hetzij romantische of realistische secularisatie van het heilige.</seg></s> <s n="218.4"><seg n="218.4.1">Geestelijk is iets anders dan zakelijk.</seg></s> <s n="218.5"><seg n="218.5.1">De komst van het Godsrijk is geen natuurlijk proces.</seg></s> <s n="218.6"><seg n="218.6.1">Vandaar dat de uitbreiding der incarnatie niet vanzelf,</seg> <seg n="218.6.2">onmiddellijk,</seg> <seg n="218.6.3">tot de voltooiing leidt,</seg> <seg n="218.6.4">zo min als de eerste schepping dit gedaan heeft.</seg></s> <s n="218.7"><seg n="218.7.1">Men heeft dit dikwijls vergeten.</seg></s> <s n="218.8"><seg n="218.8.1">De leer van de Godmens heeft de christenheid brutaal gemaakt,</seg> <seg n="218.8.2">zegt Kierkegaard zeer juist.</seg></s> <s n="218.9"><seg n="218.9.1">Wij stuiten in de waardering der incarnatie telkens op de neiging om het gebied <pb n="118" ed="VW"/>van de geest,</seg> <seg n="218.9.2">d.i. van de geestelijke vernieuwing,</seg> <seg n="218.9.3">te verwisselen voor dat van de natuur,</seg> <seg n="218.9.4">d.i. van de natuurlijke ontplooiing.</seg></s> <s n="218.10"><seg n="218.10.1">In de Oosterse,</seg> <seg n="218.10.2">en ook in de Westerse kerk wordt in de moeder Gods en in de heiligen,</seg> <seg n="218.10.3">in de kerk en in het priesterschap,</seg> <seg n="218.10.4">in de sacramenten en in de sacramentaliën,</seg> <seg n="218.10.5">de doorwerking der incarnatie op allerlei wijze en in fijne gradaties vastgelegd.</seg></s> <s n="218.11"><seg n="218.11.1">Het is er de voortzetting of de herhaling van,</seg> <seg n="218.11.2">tot in het opus operatum toe.</seg></s> <s n="218.12"><seg n="218.12.1">Niet de toepassing er van,</seg> <seg n="218.12.2">door het Woord en door de Geest,</seg> <seg n="218.12.3">zonder welke elk genademiddel werkeloos blijft.</seg></s> <s n="218.13"><seg n="218.13.1">De Reformatie heeft zich in dit opzicht hardnekkig verzet tegen de verwereldlijking van het geestelijke,</seg> <seg n="218.13.2">de verzakelijking van het persoonlijke,</seg> <seg n="218.13.3">de verlegging van het accent van de Middelaar op de middelen.</seg></s> <s n="218.14"><seg n="218.14.1">Zij heeft zich teruggetrokken tot de soteriologische kern der vleeswording."</seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">Tot zover Aalders,</seg> <seg n="219.1.2">die dan verder voortgaat zijn eigen consequenties uit de belijdenis der incarnatie te trekken,</seg> <seg n="219.1.3">waarbij aan het geloof en de hoop een grotere plaats wordt ingeruimd.</seg></s> <s n="219.2"><seg n="219.2.1">Voor de reserves die ik ook tegenover zijn voorstelling heb,</seg> <seg n="219.2.2">verwijs ik naar mijn boven aangehaald artikel.</seg></s> <s n="219.3"><seg n="219.3.1">Zij gaan ons hier niet regelrecht aan,</seg> <seg n="219.3.2">ofschoon ze van tijd tot tijd de liturgische vragen van zeer nabij raken.</seg></s> <s n="219.4"><seg n="219.4.1">Ik wees er reeds op naar aanleiding van de kunstterm 'deelnemer'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f319" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="219.5"><seg n="219.5.1">Hier wijs ik alleen nog op de manier waarop Aal<hi rend="italic">ders incarnatie en aanbidding</hi> op elkaar betrekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f320" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="219.6"><seg n="219.6.1">Juist omdat hij daarbij niet direct aan de eredienst denkt is het te meer van betekenis,</seg> <seg n="219.6.2">dat de grondvorm der nieuwere liturgie daarmee voor ons wordt uitgebeeld.</seg></s> <s n="219.7"><seg n="219.7.1">De tussenschakel is hier de <hi rend="italic">prediking.</hi></seg></s> <s n="219.8"><seg n="219.8.1">Maar deze wordt gedacht als een <hi rend="italic">verlen</hi>ging van de incarnatie en wordt in die kwaliteit een <hi rend="italic">verborgenheid.</hi></seg></s> <s n="219.9"><seg n="219.9.1">Het is een gestalte van Christus zelf.</seg></s> <s n="219.10"><seg n="219.10.1">En ofschoon Aalders het een boodschap noemt is het meer <hi rend="italic">een fenomeen</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f321" rend="superscript">r</ref></seg> <seg n="219.10.2">een verschijning in een mysterie.</seg></s> <s n="219.11"><seg n="219.11.1">Daarop reageert dan de gemeente in de <hi rend="italic">aanbidding.</hi></seg></s></p>
<p><s n="220.1"><seg n="220.1.1">Ik ben van mening dat prof. Aalders op die wijze,</seg> <seg n="220.1.2">bij de ontmoeting van incarnatie en liturgische beweging,</seg> <seg n="220.1.3">die hij voorziet</seg> <seg n="220.1.4">- in beginsel had ze trouwens reeds plaats gehad</seg> <seg n="220.1.5">- ik meen dat hij daarbij met zijn bezwaren tegen ontaarding niet sterk genoeg zal staan.</seg></s> <s n="220.2"><seg n="220.2.1"><choice><sic>In liet lange citaat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">In het lange citaat</corr></choice> uit zijn boek,</seg> <seg n="220.2.2">dat ik boven gaf,</seg> <seg n="220.2.3">maakt hij overigens een zeer treffende onderscheiding,</seg> <seg n="220.2.4">nl. tussen <hi rend="italic">voortzetting en toepassing</hi> van de incarnatie.</seg></s> <s n="220.3"><seg n="220.3.1">Maar daarmee zijn twee theologieën en twee liturgieën gegeven,</seg> <seg n="220.3.2">die tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="220.4"><seg n="220.4.1">De voortzetting is een verlenging;</seg> <seg n="220.4.2">de toepassing is een tegenbeweging,</seg> <seg n="220.4.3">die van de Heilige Geest uitgaat.</seg></s> <s n="220.5"><seg n="220.5.1">Zij vooronderstelt het ophouden van de incarnatie,</seg> <seg n="220.5.2">die Aalders ook leert,</seg> <seg n="220.5.3">terwijl hij blijft spelen met een verlenging.</seg></s> <s n="220.6"><seg n="220.6.1">De toepassing vooronderstelt dat Jezus is heengegaan,</seg> <seg n="220.6.2">omdat de <pb n="119" ed="VW"/>Trooster anders niet komen kan.</seg></s></p>
<p><s n="221.1"><seg n="221.1.1">Zeer bepaald met het oog op de cultus spreekt Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f322" rend="superscript">s</ref> over deze <hi rend="italic">toepassing,</hi></seg> <seg n="221.1.2">eveneens in verband met de Kerkhervorming.</seg></s> <s n="221.2"><seg n="221.2.1">Hij zegt dat Luther de inhoud van de kerkelijke riten er uit gehaald heeft en aan het volk heeft uitgedeeld.</seg></s> <s n="221.3"><seg n="221.3.1">Daardoor verdween het mysterieuze in de eredienst,</seg> <seg n="221.3.2">zodat het geloof zich Gods beloften kon toeëigenen.</seg></s> <s n="221.4"><seg n="221.4.1">In plaats van de steriele vormen,</seg> <seg n="221.4.2">kwam de veel rijkere inhoud aan geest ter beschikking.</seg></s> <s n="221.5"><seg n="221.5.1">Daarom ging het volk met Luther mee.</seg></s> <s n="221.6"><seg n="221.6.1">- Will heeft de sfeer van de protestantse eredienst zeer goed gepeild;</seg> <seg n="221.6.2">de profetische dienst der gebeden,</seg> <seg n="221.6.3">waarin hij die cultus laat opgaan,</seg> <seg n="221.6.4">bestaat in een verkeer tussen Woord en geloof.</seg></s> <s n="221.7"><seg n="221.7.1">Maar hij wanhoopt aan een herstel van zulk een cultus en ook hij keert naar het mysterie terug en laat het Woord tussen incarnatie en aanbidding in verdrukking komen.</seg></s></p>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">Wij moeten ernst maken met de <hi rend="italic">toepassing,</hi></seg> <seg n="222.1.2">de applicatie.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">Daarmee is niet een aanhangsel van de preek bedoeld,</seg> <seg n="222.2.2">maar een houding van de hele eredienst.</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">Het protestants beginsel is daarmee uitgedrukt.</seg></s> <s n="222.4"><seg n="222.4.1">- Zelfs de ziekelijke voorliefde van het Piëtisme voor wat er na de verklaring van de tekst als stichtelijk vertoog moest volgen,</seg> <seg n="222.4.2">geeft daarvan nog een duidelijk getuigenis.</seg></s></p>
<p><s n="223.1"><seg n="223.1.1">Daarbij komen dan andere factoren in werking dan wanneer men alles laat wentelen tussen de polen:</seg> <seg n="223.1.2">incarnatie en aanbidding.</seg></s> <s n="223.2"><seg n="223.2.1">Reeds in de heidense mysteriëndiensten kende men de behoefte om de al te directe aanschouwing en aanbidding te temperen door enerzijds de ziel en anderzijds het heilig pneuma in te schakelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f323" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="223.3"><seg n="223.3.1">Maar op christelijk gebied is men daarmee juist op een verkeerd spoor gekomen.</seg></s> <s n="223.4"><seg n="223.4.1">Wanneer de Heilige Geest een <hi rend="italic">verlenging</hi> van Christus is,</seg> <seg n="223.4.2"><hi rend="italic">Deelnemer</hi> en niet zelf God,</seg> <seg n="223.4.3">dan kan de cultus als een verdere verlenging worden gedacht.</seg></s> <s n="223.5"><seg n="223.5.1">En op dezelfde wijze is dat dan van onze zijde met de ziel mogelijk.</seg></s></p>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">De toepassing,</seg> <seg n="224.1.2">de troost is echter een eigen werk des Geestes.</seg></s> <s n="224.2"><seg n="224.2.1">En als Woord en geloof daarbij op elkaar betrokken worden,</seg> <seg n="224.2.2">valt de gedachte aan cultische verlenging geheel weg.</seg></s></p>
<p><s n="225.1"><seg n="225.1.1">God en de ziel kunnen op aarde niet dichter bij elkaar komen dan in Woord en geloof.</seg></s> <s n="225.2"><seg n="225.2.1">In liturgische zin is de Schrift ook geen verlenging van het Woord en gebed en gezang geen voortzetting van het geloof op de manier waarop de sacramentalia de incarnatie,</seg> <seg n="225.2.2">en het beeld en de muziek de ziel willen verlengen.</seg></s> <s n="225.3"><seg n="225.3.1">Het geloof heeft niet de ziel als zodanig achter zich,</seg> <seg n="225.3.2"><choice><sic>maar de ziet in kwaliteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">maar de ziel in kwaliteit</corr></choice>,</seg> <seg n="225.3.3">de zonde en de nood.</seg></s> <s n="225.4"><seg n="225.4.1">En deze sluiten de gedachte aan een cultische verlenging uit.</seg></s> <s n="225.5"><seg n="225.5.1">En datzelfde geldt van het Woord in de laatste toepassing.</seg></s> <s n="225.6"><seg n="225.6.1">Dat <hi rend="italic">is dan ter plaatse</hi> waar het hoort.</seg></s> <pb n="120" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="225.7"><seg n="225.7.1">Het is juist,</seg> <seg n="225.7.2">wanneer Will aan de ontmoeting in de protestantse eredienst een bewogen,</seg> <seg n="225.7.3">affectief karakter toeschrijft.</seg></s> <s n="225.8"><seg n="225.8.1">Er is een begeren aan de kant van de ziel.</seg></s> <s n="225.9"><seg n="225.9.1">En met God staat het niet anders.</seg></s> <s n="225.10"><seg n="225.10.1">"Comme la flamme,</seg> <seg n="225.10.2"><choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <choice><sic>Dien des prophètes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Dieu des prophètes</corr></choice> est une force active qui,</seg> <seg n="225.10.3">sans repos,</seg> <seg n="225.10.4">monte et descend,</seg> <seg n="225.10.5">se donne et se refuse."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f324" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="226.1"><seg n="226.1.1">Ook hier is dus wel dramatiek.</seg></s> <s n="226.2"><seg n="226.2.1">Maar zij is van een héél ander soort dan in de Liturgie (met hoofdletter).</seg></s> <s n="226.3"><seg n="226.3.1">Zij komt niet uit tegen een ruimtelijk scherm of tegen een scherm van muziek,</seg> <seg n="226.3.2">maar tegen de zondige wereld zelve.</seg></s></p>
<lg><l n="227.1"><seg n="227.1.1">"Welzalig die Gij hebt verkoren,</seg></l><l n="227.2"><seg n="227.2.1">Die G'uit al 't aards gedruis</seg></l><l n="227.3"><seg n="227.3.1">Doet naad'ren en uw heilstem horen,</seg></l><l n="227.4"><seg n="227.4.1">Ja wonen in uw huis."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n235" rend="superscript">235</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Daarom geeft deze ontmoeting ook nooit aanleiding tot het bouwen van een cultisch geheel.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Wanneer deze eredienst zich ergens als systeem zou projecteren,</seg> <seg n="228.2.2">dan zou het zijn in het leven zelf,</seg> <seg n="228.2.3">tegen een eschatologische achtergrond;</seg> <seg n="228.2.4">in een theocratie als bij Calvijn te Genève.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Offer en liturgie</seg></s></head>
<p><s n="230.1"><seg n="230.1.1">Wij zien er dus van af het <hi rend="italic">wezen van de eredienst</hi> te beschrijven en de <hi rend="italic">geest der liturgie</hi> te bepalen,</seg> <seg n="230.1.2">zoals men dat in de moderne liturgische beweging min of meer tracht te doen.</seg></s> <s n="230.2"><seg n="230.2.1">Ik grijp daarom terug op het slot van het voorlaatste hoofdstuk,</seg> <seg n="230.2.2">waar ik de eredienst zag als de resultante van de krachten die uitgaan van Christus' hemelse offerande en Paulus' wereldomvattende liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Dit zijn al dadelijk twee zeer verschillende vlakken,</seg> <seg n="231.1.2">die niet in elkaars <hi rend="italic">verlengde</hi> liggen,</seg> <seg n="231.1.3">maar die als een verticaal en een horizontaal elkaar snijden.</seg></s></p>
<p><s n="232.1"><seg n="232.1.1">Wanneer men nu vraagt,</seg> <seg n="232.1.2">welk van deze beide de eigenlijke cultus-vormende is,</seg> <seg n="232.1.3">dan moet het antwoord zijn,</seg> <seg n="232.1.4">dat dit de paulinische liturgie is.</seg></s> <s n="232.2"><seg n="232.2.1">Zonder het optreden van Paulus,</seg> <seg n="232.2.2">voor zover hij uitnemender gearbeid heeft dan alle apostelen,</seg> <seg n="232.2.3">zouden wij geen kerk en geen eredienst hebben.</seg></s> <s n="232.3"><seg n="232.3.1">De Doop en het Avondmaal gaan alle beide op Jezus terug.</seg></s> <s n="232.4"><seg n="232.4.1">Maar de bediening en de viering daarvan zijn door de apostelen ingesteld en de theologie van Doop en Avondmaal heeft de kerk van Paulus ontvangen.</seg></s> <s n="232.5"><seg n="232.5.1">Het zou heel moeilijk zijn zich een begrip van kerk te vormen,</seg> <seg n="232.5.2">alleen aan de hand van <pb n="121" ed="VW"/>de evangeliën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f325" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="232.6"><seg n="232.6.1">Voor zover nu Doop en Avondmaal de bijzondere kenmerken der kerk zijn,</seg> <seg n="232.6.2">waardoor deze onderscheiden wordt van andere levenskringen,</seg> <seg n="232.6.3">waar Christus in het midden wil zijn,</seg> <seg n="232.6.4">zou men de liturgie van de apostel als een sacramentele kunnen zien en hem houden voor de stichter van christelijke mysteriën.</seg></s> <s n="232.7"><seg n="232.7.1">Daarover is trouwens in de laatste tijd een hele literatuur ontstaan.</seg></s> <s n="232.8"><seg n="232.8.1">- Hoe men zich dat ook voorstelt op grond van zijn brieven,</seg> <seg n="232.8.2">de bijbel laat ons in de Handelingen de heidenapostel toch allereerst zien als een zendingsman en deze zelf gebruikt het woord 'liturgie' in verband met zijn apostolaat en niet met de eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="233.1"><seg n="233.1.1">Ook de kerk heeft Paulus niet in de eerste plaats als <hi rend="italic">stichter</hi> gewaardeerd,</seg> <seg n="233.1.2">maar als evangelist en theoloog.</seg></s> <s n="233.2"><seg n="233.2.1">De apostolische successie laat Rome althans op Petrus teruggaan.</seg></s> <s n="233.3"><seg n="233.3.1">Als wij een <hi rend="italic">theologische</hi> afleiding van de eredienst uit de bijbel zoeken,</seg> <seg n="233.3.2">zoals de Reformatie die in praktijk bracht,</seg> <seg n="233.3.3">dan moeten wij niet enkel historisch te werk gaan.</seg></s> <s n="233.4"><seg n="233.4.1">Ook al is er in Paulus' brieven een en ander te vinden,</seg> <seg n="233.4.2">dat met de mysteriëndienst dier dagen in verband kan worden gebracht,</seg> <seg n="233.4.3">dit geeft ons geen recht hem ons voor te stellen als iemand die opzettelijk een godsdienst en een eredienst in elkaar zet.</seg></s> <s n="233.5"><seg n="233.5.1">Dat is het verschil tussen Paulus en Apollos (zie Hand. 19).</seg></s> <s n="233.6"><seg n="233.6.1">Het ontvangen van de Heilige Geest is voor hem de zaak,</seg> <seg n="233.6.2">waar alles op aankomt.</seg></s> <s n="233.7"><seg n="233.7.1">Zelf heeft hij ook Woord en sacrament het eerst ondergaan,</seg> <seg n="233.7.2">toen hij op weg naar Damascus was<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f326" rend="superscript">b</ref> en bezig de kerk te verwoesten.</seg></s> <s n="233.8"><seg n="233.8.1">En Lydia,</seg> <seg n="233.8.2">de eerste christin in Europa,</seg> <seg n="233.8.3">kwam tot bekering in 't vrije veld.</seg></s> <s n="233.9"><seg n="233.9.1">Wie Paulus in <hi rend="italic">de Handelingen</hi> op zijn reizen volgt,</seg> <seg n="233.9.2">ziet hem niet bezig de Heilige Geest in een liturgie in te spinnen tot een 'geest der liturgie'.</seg></s> <s n="233.10"><seg n="233.10.1">Maar wèl merkt men dat de Heilige Geest de reizen van de apostel van etappe tot etappe bestuurt.</seg></s> <s n="233.11"><seg n="233.11.1">Dát noemt Paulus zijn liturgie,</seg> <seg n="233.11.2">d.i. zijn apostolische bediening,</seg> <seg n="233.11.3">die zich geheel binnen de leiding des Geestes beweegt.</seg></s> <s n="233.12"><seg n="233.12.1">Die liturgie wordt telkens gewijzigd (Hand. 16 : 6 en 7) en afgebroken (Hand. 28 : 16).</seg></s> <s n="233.13"><seg n="233.13.1">Want de leiding des Geestes is groter en omvat de liturgie.</seg></s> <s n="233.14"><seg n="233.14.1">- Het is deze zijde van Paulus' werk waardoor bijv. Deissmann<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n237" rend="superscript">237</ref> zich heeft laten inspireren,</seg> <seg n="233.14.2">toen hij zijn <hi rend="italic">Paulus</hi> schreef.</seg></s> <s n="233.15"><seg n="233.15.1">En anderen,</seg> <seg n="233.15.2">zoals bijv. Brouwer<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n238" rend="superscript">238</ref>,</seg> <seg n="233.15.3">hebben ook zijn brieven op die wijze gelezen.</seg></s></p>
<p><s n="234.1"><seg n="234.1.1">Men mene niet dat ik bezig ben te spelen met de twee betekenissen van het woord liturgie,</seg> <seg n="234.1.2">de paulinische en de kerkelijke.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">Het komt er juist op aan er voor te waken,</seg> <seg n="234.2.2">dat het woord niet die exclusief cultische betekenis krijgt,</seg> <seg n="234.2.3">waardoor de Evangelieprediking tot een mysterie zou worden omgeschapen.</seg></s> <s n="234.3"><seg n="234.3.1">Het omgekeerde behoort het geval te zijn.</seg></s> <s n="234.4"><seg n="234.4.1">Het wijder verband waarin <pb n="122" ed="VW"/>de eredienst staat,</seg> <seg n="234.4.2">de eschatologische achtergrond allereerst,</seg> <seg n="234.4.3">maar dan ook die van de zending en van de ontwikkeling der dingen in deze zondige wereld</seg> <seg n="234.4.4">- dat alles moet verhinderen dat liturgie weer wordt tot een heel speciaal,</seg> <seg n="234.4.5">technisch ingestudeerd bewegen van priesterlijke figuren in een afgesloten ruimte.</seg></s> <s n="234.5"><seg n="234.5.1">Men late gerust toga en bef,</seg> <seg n="234.5.2">verhoging van toon en geste achterwege,</seg> <seg n="234.5.3">als men slechts,</seg> <seg n="234.5.4">zoals Paulus op zijn reizen,</seg> <seg n="234.5.5">geschoeid is met bereidheid van het Evangelie des vredes.</seg></s> <s n="234.6"><seg n="234.6.1">De prediking zal dan niet in de liturgie worden gemysteriseerd,</seg> <seg n="234.6.2">maar omgekeerd zal ze er toe bijdragen om,</seg> <seg n="234.6.3">zoals Wijl het bij Luther ziet,</seg> <seg n="234.6.4">de eredienst te <hi rend="italic">ontmysteriseren.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f327" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="234.7"><seg n="234.7.1">De liturgie zal deel blijven hebben aan de wereldbewegende handelingen,</seg> <seg n="234.7.2">die <choice><sic>Panlus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Paulus</corr></choice> met die naam betitelt.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">Zo zal de christelijke eredienst altijd nog meer gelijken op wat de Joden daaronder verstonden,</seg> <seg n="235.1.2">dan op het Griekse mysterie.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">De Griekse woorden voor <hi rend="italic">eredienst</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f328" rend="superscript">d</ref> zijn de vertaling van een Hebreeuwse naam<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f329" rend="superscript">e</ref>,</seg> <seg n="235.2.2">die knechtelij<hi rend="italic">ke dienst</hi> betekent.</seg></s> <s n="235.3"><seg n="235.3.1">Tegen dat 'knechtelijke' bestaat in het N.T. bezwaar.</seg></s> <s n="235.4"><seg n="235.4.1">En de Griekse woorden voor eredienst zijn dan ook niet regelrecht op de kerk in het N.T. overgegaan.</seg></s> <s n="235.5"><seg n="235.5.1">Zij zijn,</seg> <seg n="235.5.2">evenals het woord 'liturgie',</seg> <seg n="235.5.3">eerst in algemeen-geestelijke zin gebruikt (vgl. Rom. 12 : 1).</seg></s> <s n="235.6"><seg n="235.6.1">Maar een <hi rend="italic">dienen</hi> blijft het.</seg></s> <s n="235.7"><seg n="235.7.1">En als straks de 'redelijke godsdienst',</seg> <seg n="235.7.2">ook weer een 'sobere eredienst' wordt,</seg> <seg n="235.7.3">dan bepaalt dit juist de aard der godsdienstoefening.</seg></s> <s n="235.8"><seg n="235.8.1">Het verband met de gehoorzaamheid aan God in het hele leven gaat niet verloren.</seg></s> <s n="235.9"><seg n="235.9.1">Het wordt geen feest,</seg> <seg n="235.9.2">geen viering,</seg> <seg n="235.9.3">in de zin van Rothe,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n239" rend="superscript">239</ref></seg> <seg n="235.9.4">of een morele vakantiedag,</seg> <seg n="235.9.5">naar de formulering van William James.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n240" rend="superscript">240</ref></seg></s> <s n="235.10"><seg n="235.10.1">Het wil alleen zijn:</seg> <seg n="235.10.2">een 'vieren' van boze werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f330" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="235.11"><seg n="235.11.1">De <hi rend="italic">dienst,</hi></seg> <seg n="235.11.2">die God in het leven vraagt,</seg> <seg n="235.11.3">gaat door.</seg></s> <s n="235.12"><seg n="235.12.1">- Het woord eredienst mag ons niet in de war brengen.</seg></s> <s n="235.13"><seg n="235.13.1">Het Duitse 'Gottesdienst' is misschien beter.</seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">Zo is dan Paulus allereerst de dienstknecht van Jezus Christus (Gal. 1 : 10),</seg> <seg n="236.1.2">ook al herinnert hij,</seg> <seg n="236.1.3">in dezelfde brief waarin hij zich zo noemt,</seg> <seg n="236.1.4">aan de Galatiërs "dat zij geen dienstknechten zijn,</seg> <seg n="236.1.5">maar zonen" (4 : 7).</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Hij vergeet geen ogenblik,</seg> <seg n="236.2.2">dat alles wat hij op zijn zendingsreizen doet,</seg> <seg n="236.2.3">ouderlingen en diakenen aanstellen of voorschriften geven voor de viering van het Avondmaal of voor de eredienst in het algemeen,</seg> <seg n="236.2.4">maar een onderdeel is van de grote <hi rend="italic">missie,</hi></seg> <seg n="236.2.5">waarop hij <choice><sic>de apostolische kerkdienstg heeft te</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16">de apostolische kerkdienst</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f331" rend="superscript">g</ref><choice><sic>de apostolische kerkdienstg heeft te</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-16"> heeft te</corr></choice> vervullen.</seg></s> <s n="236.3"><seg n="236.3.1">De mysteriën</seg> <seg n="236.3.2">- als men ze dan zo noemen wil</seg> <seg n="236.3.3">- waarin hij is ingewijd,</seg> <seg n="236.3.4">waren geen aardse,</seg> <seg n="236.3.5">die Paulus zelf zou hebben kunnen stichten.</seg></s> <s n="236.4"><seg n="236.4.1">Hij wordt niet moede altijd weer te verhalen,</seg> <seg n="236.4.2">hoe het Woord en het sacrament op de weg naar Damascus uit de hemel op hem neersloegen en hem tot hun gevangene<pb n="123" ed="VW"/> maakten.</seg></s> <s n="236.5"><seg n="236.5.1">Zij waren veel groter dan zijn aardse liturgie,</seg> <seg n="236.5.2">zijn apostelschap,</seg> <seg n="236.5.3">zijn heidenmissie.</seg></s> <s n="236.6"><seg n="236.6.1">En Paulus kon er niet aan denken om,</seg> <seg n="236.6.2">als hij ergens enige regels gaf voor het gemeentelijk samenleven en samenwonen,</seg> <seg n="236.6.3">daaraan de naam van Liturgie (met een hoofietter) te geven en Christus,</seg> <seg n="236.6.4">zijn Woord en zijn sacrament,</seg> <seg n="236.6.5">daarin te vangen.</seg></s> <s n="236.7"><seg n="236.7.1">De verhouding was juist omgekeerd.</seg></s> <s n="236.8"><seg n="236.8.1">Het Woord en het sacrament bleven vrij en de liturgie was Paulus' aardse <hi rend="italic">dienst.</hi></seg></s></p>
<p><s n="237.1"><seg n="237.1.1">Alles wat Paulus in de gemeente deed was daardoor bepaald,</seg> <seg n="237.1.2">dat Christus als de enige hogepriester met zijn altaar en offer in de hemel was.</seg></s> <s n="237.2"><seg n="237.2.1">Deze offerande kon daarom alleen <hi rend="italic">gepredikt</hi> worden en daarom zou het verraad aan Christus zijn,</seg> <seg n="237.2.2">weer een eredienst met een altaar en offer in de gemeente op te richten.</seg></s> <s n="237.3"><seg n="237.3.1">De dienst der schaduwen was voorbij.</seg></s> <s n="237.4"><seg n="237.4.1">De <hi rend="italic">ware</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f332" rend="superscript">h</ref> liturgie,</seg> <seg n="237.4.2"><hi rend="italic">waarlijk</hi> offeren en <hi rend="italic">waarlijk</hi> bidden (zondag 12),</seg> <seg n="237.4.3">vond in de hemel plaats (Hebr. 8 : 2).</seg></s> <s n="237.5"><seg n="237.5.1">Op aarde kon deze liturgie alleen zijn bij wijze van <hi rend="italic">toepassing,</hi></seg> <seg n="237.5.2">in de prediking en voor het geloof.</seg></s> <s n="237.6"><seg n="237.6.1">Dat is de bediening des Heiligen Geestes en daarin werd,</seg> <seg n="237.6.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="237.6.3">Paulus' hele aardse liturgie,</seg> <seg n="237.6.4">zijn apostolische missie,</seg> <seg n="237.6.5">opgenomen en er door bepaald.</seg></s> <s n="237.7"><seg n="237.7.1">De prediking is en blijft daarom ook het wijdste en alles omvattende element in de aardse 'redelijke godsdienst'.</seg></s> <s n="237.8"><seg n="237.8.1">In deze vorm alleen kan het <hi rend="italic">ware</hi> offer daarin een plaats hebben.</seg></s> <s n="237.9"><seg n="237.9.1">Het heeft dan niet de vorm van een <hi rend="italic">oblatie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f333" rend="superscript">i</ref> onzerzijds,</seg> <seg n="237.9.2">maar het is het omgekeerde daarvan,</seg> <seg n="237.9.3">een aanbieding Gods en tenslotte een toepassing.</seg></s> <s n="237.10"><seg n="237.10.1">Deze vorm van dienst heeft Jezus ons voor de Joodse tempel reeds getekend in de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar.</seg></s> <s n="237.11"><seg n="237.11.1">Daarom schrijft Paulus ook:</seg> <seg n="237.11.2">"Wee mij zo ik het Evangelie niet verkondig" (1 Kor. 9 : 16).</seg></s> <s n="237.12"><seg n="237.12.1">En dat is ook de reden waarom Luther zo gekant is tegen alles,</seg> <seg n="237.12.2">wat 'oblationem sonat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n241" rend="superscript">241</ref></seg></s></p>
<p><s n="238.1"><seg n="238.1.1">Wij zien nu tevens welk een zonderling bedrijf het eigenlijk is,</seg> <seg n="238.1.2">als men een rudiment van de levitische eredienst,</seg> <seg n="238.1.3">de heffing,</seg> <seg n="238.1.4">weer invoert in de bediening des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="238.1.5">die gewijd is aan de hogepriester naar de ordening van Melchizedek (Hebr. 5).</seg></s> <s n="238.2"><seg n="238.2.1">En welk een moeizaam ondernemen het blijft om in plaats daarvan of in aanvulling daarop naar iets te zoeken,</seg> <seg n="238.2.2">wat beter kan dienen.</seg></s> <s n="238.3"><seg n="238.3.1">En hoe het een totale omkering van de houding van de dienst is,</seg> <seg n="238.3.2">als wij de prediking als 'varren der lippen' tot een oblatie maken.</seg></s> <s n="238.4"><seg n="238.4.1">- Er is geen godsdienst zonder offer.</seg></s> <s n="238.5"><seg n="238.5.1">Maar de afwezigheid daarvan,</seg> <seg n="238.5.2">en daarmee,</seg> <seg n="238.5.3">als men consequent wil zijn,</seg> <seg n="238.5.4">ook van het altaar,</seg> <seg n="238.5.5">is een bewijs dat de richting van de offerande is omgekeerd.</seg></s> <s n="238.6"><seg n="238.6.1">Het staat er evenzo mee als met de wet.</seg></s> <s n="238.7"><seg n="238.7.1">En de Reformatie heeft voor het een zowel als voor het andere op Paulus teruggegrepen.</seg></s> <s n="238.8"><seg n="238.8.1">De offerande komt in de prediking naar ons toe,</seg> <seg n="238.8.2">zoals de genade.</seg></s> <s n="238.9"><seg n="238.9.1">Zij vlamt niet van ons altaar omhoog tot God.</seg></s> <s n="238.10"><seg n="238.10.1">Dat <pb n="124" ed="VW"/>wij daar geen duidelijker besef van hebben,</seg> <seg n="238.10.2">vindt hierin zijn reden,</seg> <seg n="238.10.3">dat wij niet,</seg> <seg n="238.10.4">zoals bij <hi rend="italic">wet en genade,</hi></seg> <seg n="238.10.5">twee verschillende woorden hebben om wat aangeboden en wat ontvangen wordt te onderscheiden.</seg></s> <s n="238.11"><seg n="238.11.1">De ons aangeboden gehoorzaamheid noemen wij genade.</seg></s> <s n="238.12"><seg n="238.12.1">Voor het aangeboden offer hebben wij geen aparte naam.</seg></s> <s n="238.13"><seg n="238.13.1">Luther ziet echter dat beide gevallen op één lijn staan en wraakte het offer in de eredienst als werkheiligheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n242" rend="superscript">242</ref></seg></s></p>
<p><s n="239.1"><seg n="239.1.1">In deze leemte zouden wij misschien 't best kunnen voorzien door er steeds aan te denken,</seg> <seg n="239.1.2">dat het <hi rend="italic">Evangelie,</hi></seg> <seg n="239.1.3">als het hoofdbegrip van de prediking,</seg> <seg n="239.1.4">in de plaats gekomen is van het <hi rend="italic">offer,</hi></seg> <seg n="239.1.5">de voornaamste handeling van de heidense en joodse cultus.</seg></s> <s n="239.2"><seg n="239.2.1">Deze tegenstelling blijkt dan nog meer omvattend dan die van wet en genade,</seg> <seg n="239.2.2">en omdat ze totaal is,</seg> <seg n="239.2.3">verliezen wij ze soms uit het oog.</seg></s> <s n="239.3"><seg n="239.3.1">- Voor een deel komt dat ook hiervan,</seg> <seg n="239.3.2">dat het offer een cultische handeling is en de wetsbetrachting in het leven plaats heeft.</seg></s> <s n="239.4"><seg n="239.4.1">Het cultusoffer viel vanzelf weg;</seg> <seg n="239.4.2">de wettische gezindheid niet.</seg></s> <s n="239.5"><seg n="239.5.1">Zo heeft de kerk meer werk gemaakt van de bestrijding der werkheiligheid dan van de uitroeiing der oblatie.</seg></s> <s n="239.6"><seg n="239.6.1">Deze vond zelfs bijna van het begin af een plaats in de christelijke eredienst.</seg></s> <s n="239.7"><seg n="239.7.1">- Maar bovendien is de omkering van offer in Evangelie een zo geweldige eis aan het christelijk geloofsbesef,</seg> <seg n="239.7.2">dat de kerk zich daarvan veel later bewust geworden is dan van het verschil tussen wet en genade.</seg></s> <s n="239.8"><seg n="239.8.1">Dit laatste is ons door Augustinus ingescherpt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n243" rend="superscript">243</ref></seg></s> <s n="239.9"><seg n="239.9.1">De eerste komt pas bij de Reformatie tot vollere klaarheid.</seg></s> <s n="239.10"><seg n="239.10.1">En de eerste liturgen onzer hervormde kerk zijn zich daarvan bewust geweest.</seg></s> <s n="239.11"><seg n="239.11.1">A Lasco zegt in zijn meer genoemde <hi rend="italic">Voorrede,</hi></seg> <seg n="239.11.2">sprekende over de Oude kerk,</seg> <seg n="239.11.3">dat het bijgeloof reeds toen is ingeslopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f334" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="239.12"><seg n="239.12.1">Daarbij komt dan nog dat <choice><sic>Pautus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Paulus</corr></choice>,</seg> <seg n="239.12.2">die de wet helemaal heeft verworpen,</seg> <seg n="239.12.3">voor de offergedachte een plaats heeft gezocht in het christelijk leven (Rom. 12 : 1).</seg></s> <s n="239.13"><seg n="239.13.1">In het eerste geval gold het,</seg> <seg n="239.13.2">de kerk van het Jodendom los te maken.</seg></s> <s n="239.14"><seg n="239.14.1">Had Paulus echter op dezelfde radicale wijze het offer verworpen,</seg> <seg n="239.14.2">dan had hij het christendom in oppositie moeten stellen tegen de religie in 't algemeen.</seg></s> <s n="239.15"><seg n="239.15.1">En dat heeft de heidenapostel op dit punt niet gedaan.</seg></s> <s n="239.16"><seg n="239.16.1">Hij heeft het hele christelijk leven als een oblatie voorgesteld.</seg></s> <s n="239.17"><seg n="239.17.1">En hij heeft daarbij uitdrukkingen gekozen,</seg> <seg n="239.17.2">die aan de eredienst ontleend waren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f335" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="239.18"><seg n="239.18.1">Calvijn heeft precies hetzelfde gedaan tegenover Rome,</seg> <seg n="239.18.2">toen hij ons leven een hostie Gods noemde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n244" rend="superscript">244</ref></seg></s></p>
<p><s n="240.1"><seg n="240.1.1">Door dit alles bleef het minder duidelijk,</seg> <seg n="240.1.2">dat het <hi rend="italic">ware</hi> offer niet van beneden naar boven vlamt,</seg> <seg n="240.1.3">maar van boven naar beneden en dat het Evangelie daarvoor de eigenlijke naam is.</seg></s> <s n="240.2"><seg n="240.2.1">Het is de <hi rend="italic">vleeswording,</hi></seg> <seg n="240.2.2">kribbe en kruis.</seg></s> <s n="240.3"><seg n="240.3.1">Maar dan niet zulk een,</seg> <seg n="240.3.2">die door de superstitie in de ceremoniën van de kerk dadelijk na de apostelen reeds spoedig weer tot oblatie zou worden <pb n="125" ed="VW"/>en in de cultus haar verlenging zou zoeken,</seg> <seg n="240.3.3">maar een incarnatie die aan het slot van de bijbel aan de laatst overgebleven apostel de uitroep ontlokte;</seg> <seg n="240.3.4">Kom,</seg> <seg n="240.3.5">Here Jezus!</seg></s> <s n="240.4"><seg n="240.4.1">Het is de incarnatie,</seg> <seg n="240.4.2">die in de vroege kerk de <hi rend="italic">epiclese</hi> wakker riep,</seg> <seg n="240.4.3">het roepen om de Heilige Geest,</seg> <seg n="240.4.4">dat later,</seg> <seg n="240.4.5">althans te Rome,</seg> <seg n="240.4.6">door de oblatie geheel verdrongen werd.</seg></s> <s n="240.5"><seg n="240.5.1">Deze incarnatie is een offerande,</seg> <seg n="240.5.2">die <hi rend="italic">van boven blijft komen,</hi></seg> <seg n="240.5.3">doordat zij opgenomen wordt in de uitstorting des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="240.5.4">zodat zij niet mysterieus door de wereld ritselt,</seg> <seg n="240.5.5">maar aan ieder in zijn eigen taal met duidelijke stem<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f336" rend="superscript">l</ref> gepredikt wordt.</seg></s></p>
<p><s n="241.1"><seg n="241.1.1">Deze offerande is het dan die het hele apostolaat,</seg> <seg n="241.1.2">het hele episcopaat,</seg> <seg n="241.1.3">het hele pastoraat omvangt,</seg> <seg n="241.1.4">zodat zij zich bewegen in de bediening des Geestes.</seg></s> <s n="241.2"><seg n="241.2.1">Hun ambtelijke liturgie wordt,</seg> <seg n="241.2.2">evenals die van Paulus' reizen,</seg> <seg n="241.2.3">telkens gewijzigd en eindelijk afgebroken.</seg></s> <s n="241.3"><seg n="241.3.1">Van een cultus is daarbij in eerste instantie geen sprake.</seg></s> <s n="241.4"><seg n="241.4.1">Deze kan pas worden begrepen als</seg> <seg n="241.4.2">- zoals ik het nog eens zou willen noemen</seg> <seg n="241.4.3">- de resultante van Christus' offerande en de apostolische liturgie,</seg> <seg n="241.4.4">dat laatste woord weer genomen in paulinische zin.</seg></s></p>
<p><s n="242.1"><seg n="242.1.1">Wanneer alle mensen op dezelfde manier als Paulus op de weg naar Damascus door Woord en sacrament gegrepen werden,</seg> <seg n="242.1.2">zou er geen eredienst van node zijn.</seg></s> <s n="242.2"><seg n="242.2.1">Gods kinderen zouden dan,</seg> <seg n="242.2.2">zoals Luther zich dat in 't begin voorstelde,</seg> <seg n="242.2.3">hun 'Gottesdienst' in de Geest hebben.</seg></s> <s n="242.3"><seg n="242.3.1">- Maar bij de andere apostelen is dit reeds anders.</seg></s> <s n="242.4"><seg n="242.4.1">Petrus,</seg> <seg n="242.4.2">op de Pinksterdag,</seg> <seg n="242.4.3">in 't midden van de uitstorting des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="242.4.4">heeft toch reeds iets meer van een <hi rend="italic">stichter,</hi></seg> <seg n="242.4.5"><hi rend="italic">een stedehouder.</hi></seg></s> <s n="242.5"><seg n="242.5.1">Hij houdt een preek in een vergadering en er worden drieduizend zielen toegebracht.</seg></s> <s n="242.6"><seg n="242.6.1">Het is nog overwegend zending,</seg> <seg n="242.6.2">prediking voor alle volken,</seg> <seg n="242.6.3">maar het heeft meer van een kerkdienst dan enige spreekbeurt,</seg> <seg n="242.6.4">die ons van Paulus bekend is.</seg></s> <s n="242.7"><seg n="242.7.1">Er zijn ook twaalf apostelen,</seg> <seg n="242.7.2">een ordelijk getal<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f337" rend="superscript">m</ref> en zij hebben een <hi rend="italic">gewone</hi> opleiding genoten,</seg> <seg n="242.7.3">tenminste vergeleken met de <hi rend="italic">paradoxale,</hi></seg> <seg n="242.7.4">die Paulus ten deel viel.</seg></s> <s n="242.8"><seg n="242.8.1">Zij hebben er ook moeite mee,</seg> <seg n="242.8.2">afscheid te nemen van de cultus en de ceremoniën der Joden (vgl. Hand. 10 en Gal. 2 : 11 vv.).</seg></s> <s n="242.9"><seg n="242.9.1">Wat er van de kerk geworden zou zijn als zij de enige apostelen gebleven waren,</seg> <seg n="242.9.2">weten wij niet.</seg></s> <s n="242.10"><seg n="242.10.1">Al kan men de sporen van hun invloed hier en daar een eindweegs volgen,</seg> <seg n="242.10.2">wij blijven toch op Paulus-aangewezen.</seg></s> <s n="242.11"><seg n="242.11.1">En deze heeft zijn eigen buitengewone roeping niet tot maatstaf gesteld voor de heidenen,</seg> <seg n="242.11.2">maar heeft,</seg> <seg n="242.11.3">in vrije aansluiting aan de Jeruzalemse gemeente,</seg> <seg n="242.11.4">die drie vastigheden gegrondvest,</seg> <seg n="242.11.5">die wij telkens tegenkwamen:</seg> <seg n="242.11.6">ambt,</seg> <seg n="242.11.7">orde en dienst.</seg></s> <s n="242.12"><seg n="242.12.1">De algemene en alles omvattende strekking van Christus' offerande,</seg> <seg n="242.12.2">de liturgie van Hebr. 8 : 2<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f338" rend="superscript">n</ref>,</seg> <seg n="242.12.3">de dienst <pb n="126" ed="VW"/>van de hemelse hogepriester,</seg> <seg n="242.12.4">heeft hij laten bestaan.</seg></s> <s n="242.13"><seg n="242.13.1">Maar zijn eigen aardse roeping,</seg> <seg n="242.13.2">zijn apostolische liturgie onder de heidenen,</seg> <seg n="242.13.3">zoals hij het in Rom. 15 : 16<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f339" rend="superscript">o</ref> noemt,</seg> <seg n="242.13.4">heeft hij vervuld.</seg></s> <s n="242.14"><seg n="242.14.1">Met een oordeel der liefde,</seg> <seg n="242.14.2">waarvan de hoofdstukken 1 Kor. 5-14 de onvergankelijke documenten bevatten,</seg> <seg n="242.14.3">heeft hij,</seg> <seg n="242.14.4">niet in de vrijheid,</seg> <seg n="242.14.5">maar in de ongebondenheid ingegrepen.</seg></s> <s n="242.15"><seg n="242.15.1">De directe verhouding tot Christus blijft ongerept.</seg></s> <s n="242.16"><seg n="242.16.1">Dat het geloof zelf door de kerkelijke gemeenschap pas zaligmakend wordt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f340" rend="superscript">p</ref></seg> <seg n="242.16.2">is een katholieke overspanning van het paulinische kerkbegrip.</seg></s> <s n="242.17"><seg n="242.17.1">Maar overigens gaat de sterke apostel,</seg> <seg n="242.17.2">die Christus tot blindwordens toe in het aangezicht had gezien,</seg> <seg n="242.17.3">zeer ver in tegemoetkoming aan het zwakke.</seg></s> <s n="242.18"><seg n="242.18.1">Hij maakt de pastoraal tot het beginsel der aardse kerk.</seg></s></p>
<p><s n="243.1"><seg n="243.1.1">Dat doet hij ook ten opzichte van de sacramenten.</seg></s> <s n="243.2"><seg n="243.2.1">Deze zijn,</seg> <seg n="243.2.2">voor zover men ze instellingen van Christus kan noemen,</seg> <seg n="243.2.3">van <hi rend="italic">eschatologische</hi> aard.</seg></s> <s n="243.3"><seg n="243.3.1">Bij Johannes is de Doop reeds een inwijding in het Koninkrijk.</seg></s> <s n="243.4"><seg n="243.4.1">Jezus knoopt hem vast aan de prediking van het Evangelie aan alle creaturen (Matth. 28 : 19).</seg></s> <s n="243.5"><seg n="243.5.1">En het Avondmaal wordt door Hem met zijn wederkomst verbonden.</seg></s> <s n="243.6"><seg n="243.6.1">- Bij Paulus echter krijgen de sacramenten</seg> <seg n="243.6.2">- trouwens in aansluiting aan de Jeruzalemse gemeente</seg> <seg n="243.6.3">- ook een <hi rend="italic">pastorale</hi> betekenis.</seg></s> <s n="243.7"><seg n="243.7.1">Ik laat thans rusten,</seg> <seg n="243.7.2">hoe men zich Christus' tegenwoordigheid daarbij heeft gedacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f341" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="243.8"><seg n="243.8.1">Ook de theologische interpretatie die men aan de tekenen gaf.</seg></s> <s n="243.9"><seg n="243.9.1">Ik wijs er alleen op dat Paulus met de fakkel van het Evangelie niet alleen van plaats tot plaats is geijld totdat Jezus kwam,</seg> <seg n="243.9.2">maar dat hij het tevens als zijn roeping beschouwde iets te doen,</seg> <seg n="243.9.3">opdat degenen die verlicht waren geworden,</seg> <seg n="243.9.4">ook zouden verwarmd worden door de band des vredes.</seg></s> <s n="243.10"><seg n="243.10.1">Bij het wereldoverwinnend geloof kwam de kerkelijke liefde,</seg> <seg n="243.10.2">het beginsel der ware katholiciteit.</seg></s></p>
<p><s n="244.1"><seg n="244.1.1">In het bijzonder het Heilig Avondmaal is zo tot het middelpunt van de zondagse eredienst geworden.</seg></s> <s n="244.2"><seg n="244.2.1">- Waar de prediking van het Evangelie uit de aard der zaak een kosmische betekenis behield,</seg> <seg n="244.2.2">voelde degene die het predikte zich daardoor tot zending en reizen verplicht,</seg> <seg n="244.2.3">zoals Paulus,</seg> <seg n="244.2.4">die altijd nog naar Spanje moest.</seg></s> <s n="244.3"><seg n="244.3.1">Kerk en zending zijn dan twee kanten van éénzelfde zaak.</seg></s> <s n="244.4"><seg n="244.4.1">Dit staat in de allereerste tijd geheel op de voorgrond.</seg></s> <s n="244.5"><seg n="244.5.1">Het N.T. bevat het Evangelie,</seg> <seg n="244.5.2">de mare van de offerande Gods en verder een verslag van apostolische reizen.</seg></s> <s n="244.6"><seg n="244.6.1">Een geschiedenis van een gevestigde kerk vinden wij er niet in.</seg></s> <s n="244.7"><seg n="244.7.1">Wanneer Paulus twee jaar op een plaats blijft,</seg> <seg n="244.7.2">dan missioneert hij van daaruit heel Azië.</seg></s> <s n="244.8"><seg n="244.8.1">- Maar rondom het H. Avondmaal krijgt de kerk ook een statisch karakter.</seg></s> <s n="244.9"><seg n="244.9.1">Van de gemeente-vorming vertelt de bijbel niet veel meer.</seg></s> <s n="244.10"><seg n="244.10.1">Zij behoort tot de zwaarste problemen der vroegste kerkgeschiedenis.</seg></s><pb n="127" ed="VW"/> <s n="244.11"><seg n="244.11.1">Een historische afleiding uit de bijbel voert ook hier gemakkelijk tot relativisme.</seg></s> <s n="244.12"><seg n="244.12.1">De reformatoren hebben voor 't grootste deel de theologische afleiding gekozen.</seg></s></p>
<p><s n="245.1"><seg n="245.1.1">Binnen het grote dynamische geheel van de apostolische <hi rend="italic">dienst,</hi></seg> <seg n="245.1.2"><hi rend="italic">de</hi> apostolische liturgie,</seg> <seg n="245.1.3">naar de betekenis die Paulus aan het woord hecht,</seg> <seg n="245.1.4">heeft zich zo een 'dienst' gevormd van andere,</seg> <seg n="245.1.5">meer plaatselijke aard.</seg></s> <s n="245.2"><seg n="245.2.1">Deze heeft dan inderdaad het karakter van een <hi rend="italic">viering.</hi></seg></s> <s n="245.3"><seg n="245.3.1">Het Avondmaal wordt zo zeggen wij ook nog</seg> <seg n="245.3.2">- gevierd.</seg></s> <s n="245.4"><seg n="245.4.1">De martelaar die in de gemeente aanzit,</seg> <seg n="245.4.2">bevindt zich op dat ogenblik niet in de gevangenis;</seg> <seg n="245.4.3">de weduwe is dan niet eenzaam en de ouderling behoeft dan zijn christelijke staat in de wereld niet te verdedigen.</seg></s> <s n="245.5"><seg n="245.5.1">Allen zijn met elkander.</seg></s> <s n="245.6"><seg n="245.6.1"><hi rend="italic">En Christus is in het midden.</hi></seg></s></p>
<p><s n="246.1"><seg n="246.1.1">Maar hoe is Christus in het midden?</seg></s> <s n="246.2"><seg n="246.2.1">Hij is er niet meer als toen Hij op aarde rondwandelde met zijn discipelen en de vijf broden en twee visjes uitdeelde.</seg></s> <s n="246.3"><seg n="246.3.1">En evenmin op een manier als toen Hij op de paaszaal het Avondmaal instelde,</seg> <seg n="246.3.2">of zoals Hij voor de Emmaüsgangers het brood brak.</seg></s> <s n="246.4"><seg n="246.4.1">De Hemelvaart heeft plaats gehad en het is Pinksteren geweest.</seg></s> <s n="246.5"><seg n="246.5.1">Hij is er ook niet,</seg> <seg n="246.5.2">zoals Hij Paulus op de weg naar Damascus verscheen.</seg></s> <s n="246.6"><seg n="246.6.1">Het gezag van de apostel berust op het onderscheid tussen die tweeërlei tegenwoordigheid.</seg></s> <s n="246.7"><seg n="246.7.1">Hij heeft Christus <hi rend="italic">gehoord,</hi></seg> <seg n="246.7.2"><hi rend="italic">gezien</hi> ook niet.</seg></s> <s n="246.8"><seg n="246.8.1">In de samenkomsten der gemeente is Christus nu tegenwoordig met zijn <hi rend="italic">gaven</hi> door de Heilige Geest;</seg> <seg n="246.8.2">over de geestelijke gaven schrijft Paulus herhaaldelijk en uitvoerig.</seg></s> <s n="246.9"><seg n="246.9.1">Men kan niet zeggen dat hij de vlammen des Geestes aanblaast.</seg></s> <s n="246.10"><seg n="246.10.1">Nog minder vraagt hij dat ieder zijn Damascus zal beleven.</seg></s> <s n="246.11"><seg n="246.11.1">Hij schept,</seg> <seg n="246.11.2">voor zover hij dan een <hi rend="italic">stichter</hi> is geworden,</seg> <seg n="246.11.3"><hi rend="italic">de pastoraal.</hi></seg></s> <s n="246.12"><seg n="246.12.1">Men moet bijna zeggen dat deze laatste hierin bestaat,</seg> <seg n="246.12.2">dat hij de zwakken beschermt tegen ruimtelijke openbaringen van Christus en tegen geluidelijke gaven des Geestes,</seg> <seg n="246.12.3">zoals het spreken van een vreemde taal.</seg></s> <s n="246.13"><seg n="246.13.1">En dat hij zelfs het geloof en de hoop dempt om voor de liefde plaats te laten.</seg></s> <s n="246.14"><seg n="246.14.1">Zo heeft Paulus,</seg> <seg n="246.14.2">wat men ook moge zeggen,</seg> <seg n="246.14.3">geen mysteriën gesticht.</seg></s> <s n="246.15"><seg n="246.15.1">Hij heeft aan de viering geen numineuze macht zoeken bij te zetten;</seg> <seg n="246.15.2">hij heeft niet getracht de praesentia realis realistisch te doen beleven.</seg></s> <s n="246.16"><seg n="246.16.1">Eerder heeft hij,</seg> <seg n="246.16.2">zoals later Luther,</seg> <seg n="246.16.3">de onderlinge bijeenkomsten zoeken te ontmysteriseren<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f342" rend="superscript">r</ref> en de viering tot een <hi rend="italic">dienst</hi> trachten terug te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="247.1"><seg n="247.1.1">Daarbij werkte ook mee de wijze waarop Paulus het hele Evangelie in Christus' dood en opstanding samenvat (Rom. 4 : 25).</seg></s> <s n="247.2"><seg n="247.2.1">Datgene wat men tegenwoordig in wetenschappelijke en liturgische kringen soms weinig eerbiedig 'de centrale mythe'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f343" rend="superscript">s</ref> van de eredienst noemt,</seg> <seg n="247.2.2">werd daardoor sterk ingekort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f344" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="247.3"><seg n="247.3.1">Het beeld van Christus,</seg> <seg n="247.3.2">dat in Paulus' brieven voor ons wordt <pb n="128" ed="VW"/>opgeroepen,</seg> <seg n="247.3.3">is bij uitstek geestelijk.</seg></s> <s n="247.4"><seg n="247.4.1">Dit moest ook van grote invloed zijn op de wijze,</seg> <seg n="247.4.2">waarop in de gemeenten de <hi rend="italic">viering</hi> plaats had.</seg></s> <s n="247.5"><seg n="247.5.1">1 Kor. 12-14 kan ons in verband daarmee veel leren.</seg></s> <s n="247.6"><seg n="247.6.1">Paulus leert daar niet dat de geestelijke gaven geschenken van de Heilige Geest zijn aan ieder hoofd voor hoofd,</seg> <seg n="247.6.2">zodat men er mee doen kan wat men wil,</seg> <seg n="247.6.3">maar hij legt nadruk op de eenheid van het lichaam,</seg> <seg n="247.6.4">waaraan die gaven worden geschonken.</seg></s> <s n="247.7"><seg n="247.7.1">Als ze de dag vieren,</seg> <seg n="247.7.2">dan zijn ze niet meer met Jezus samen,</seg> <seg n="247.7.3">zoals Petrus,</seg> <seg n="247.7.4">Jakobus en Johannes in de evangeliën.</seg></s> <s n="247.8"><seg n="247.8.1">Zo ruimtelijk en geluidelijk kunnen ze met de Heer nu niet omgaan.</seg></s> <s n="247.9"><seg n="247.9.1">Ze zijn nu in de kerk en de gaven die ze van de Heer ontvangen zijn niet daartoe geschonken om Jezus op de een of andere numineuze wijze in de bijeenkomst te laten <hi rend="italic">verschijnen</hi> en de hemelse liturgie op aarde te laten plaats hebben.</seg></s> <s n="247.10"><seg n="247.10.1">Paulus zelf heeft die gaven ook wel,</seg> <seg n="247.10.2">zelfs meer dan de anderen;</seg> <seg n="247.10.3">maar hij maakt er geen kerkelijke liturgie van;</seg> <seg n="247.10.4">geen regel.</seg></s> <s n="247.11"><seg n="247.11.1">Hij onderdrukt ze eerder.</seg></s> <s n="247.12"><seg n="247.12.1">Daarom moet de viering tot op zekere hoogte worden gedempt tot een <hi rend="italic">dienst.</hi></seg></s> <s n="247.13"><seg n="247.13.1">Het ene lid moet,</seg> <seg n="247.13.2">evenals dat in het lichaam gebeurt,</seg> <seg n="247.13.3">met het andere rekening houden en alles moet culmineren in de liefde.</seg></s> <s n="247.14"><seg n="247.14.1">En deze laatste regeert het gebruik van de gaven.</seg></s> <s n="247.15"><seg n="247.15.1">Die worden niet gegeven om <choice><sic>Féte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Fête</hi></corr></choice><hi rend="italic">-Dieu</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n249" rend="superscript">249</ref> te houden,</seg> <seg n="247.15.2">maar om de broeder en de zuster te stichten en te helpen.</seg></s></p>
<p><s n="248.1"><seg n="248.1.1">Deze leiding zou Paulus aan de viering niet hebben kunnen geven,</seg> <seg n="248.1.2">als hij het Evangelie in zijn ruimte- en tijdvorm naar de beschrijving van de evangelisten tot <hi rend="italic">middelpunt</hi> van de samenkomsten had gemaakt;</seg> <seg n="248.1.3">dramatisch tegen een mystische achtergrond.</seg></s> <s n="248.2"><seg n="248.2.1">De kerk zou dan de weg opgegaan zijn van de Liturgie (met een hoofdletter),</seg> <seg n="248.2.2">zoals de Griekse kerk die ten slotte toch gevonden heeft.</seg></s> <s n="248.3"><seg n="248.3.1">Paulus heeft het niet gedaan.</seg></s> <s n="248.4"><seg n="248.4.1">Hij heeft in zijn prediking en stichting van gemeenten en diensten de dood van Christus tussen ons en de evangeliën geplaatst,</seg> <seg n="248.4.2">of liever:</seg> <seg n="248.4.3">laten staan.</seg></s> <s n="248.5"><seg n="248.5.1">En hij laat de Opgestane en Opgevarene van zijn plaats aan de rechterhand Gods zijn hemelse gaven uitgieten,</seg> <seg n="248.5.2">die aan de werking van de Heilige Geest gebonden zijn.</seg></s> <s n="248.6"><seg n="248.6.1">Hij is daarmee trouw gebleven aan de Pinksterdag,</seg> <seg n="248.6.2">toen de gaven tekenen waren,</seg> <seg n="248.6.3">niet van een nieuwe verschijning van Christus in een viering,</seg> <seg n="248.6.4">maar van de uitstorting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="248.6.5">waardoor de verschijningen voorgoed werden afgesloten.</seg></s> <s n="248.7"><seg n="248.7.1">En toen die gaven onmiddellijk dienstbaar werden gemaakt'aan de grote liturgie van het apostolaat.</seg></s> <s n="248.8"><seg n="248.8.1">- Als aan Paulus zelf dan toch nog zulk een verschijning ten deel valt,</seg> <seg n="248.8.2">dan noemt hij dat zelf ontijdig en die verschijning draagt tegelijk het karakter van een inwendige openbaring en van een roeping tot de heidenmissie.</seg></s> <s n="248.9"><seg n="248.9.1">Paulus maakt er ook geen cultisch,</seg> <seg n="248.9.2">maar alleen een missionair gebruik van.</seg></s> <s n="248.10"><seg n="248.10.1">Hij legitimeert er zich mee als apostel.</seg></s></p>
<p><s n="249.1"><seg n="249.1.1">Wanneer de roomse mis,</seg> <seg n="249.1.2">anders dan de Griekse liturgie,</seg> <seg n="249.1.3">het <hi rend="italic">kerkelijk jaar</hi> een plaats geeft,</seg> <seg n="249.1.4">dan kan men daarin een teruggrijpen op de tijdvorm<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f345" rend="superscript">u</ref> <pb n="129" ed="VW"/>van het Evangelie zien.</seg></s> <s n="249.2"><seg n="249.2.1">Dat is het ook.</seg></s> <s n="249.3"><seg n="249.3.1">Maar daarbij moet men dan bedenken,</seg> <seg n="249.3.2">dat de ruimte-vorm,</seg> <seg n="249.3.3">de dramatiek van de Griekse liturgie,</seg> <seg n="249.3.4">daarmee wordt teruggeschoven.</seg></s> <s n="249.4"><seg n="249.4.1">En verder dat in het kerkelijk jaar de dramatiek van <hi rend="italic">de viering</hi> verbrokkeld wordt,</seg> <seg n="249.4.2">waardoor de praesentia realis minder aanschouwelijk wordt.</seg></s> <s n="249.5"><seg n="249.5.1">Voor die laatste heeft Rome dan ook in het sacrament des altaars een andere plaats gevonden.</seg></s> <s n="249.6"><seg n="249.6.1">Deze nieuwe plaats vindt aansluiting aan de 'cultus' en de theologie van Paulus,</seg> <seg n="249.6.2">voorzover bij deze de tegenwoordigheid van Christus onaanschouwelijk en pneumatisch werd.</seg></s> <s n="249.7"><seg n="249.7.1">Alleen is bij Rome het meer naïeve,</seg> <seg n="249.7.2">antieke realisme van de apostel,</seg> <seg n="249.7.3">die misschien tussen natuur en geest niet zo scherp scheiding maakte als wij,</seg> <seg n="249.7.4">vervangen door een steeds krasser wordend materialisme.</seg></s> <s n="249.8"><seg n="249.8.1">- Intussen mogen deze overwegingen ons behoedzaamheid leren,</seg> <seg n="249.8.2">als men in de moderne liturgische beweging het kerkelijk jaar vaak bijna als een goddelijke instelling ziet verheerlijken.</seg></s> <s n="249.9"><seg n="249.9.1">Principieel was de reactie van onze vaderen,</seg> <seg n="249.9.2">toen ze ook hierin theologisch op de bijbel en niet op de Oude kerk wilden teruggaan,</seg> <seg n="249.9.3">wel te rechtvaardigen.</seg></s> <s n="249.10"><seg n="249.10.1">Alleen maar,</seg> <seg n="249.10.2">de eisen,</seg> <seg n="249.10.3">die men aan de geestelijke concentratie mag stellen,</seg> <seg n="249.10.4">hebben zekere grenzen,</seg> <seg n="249.10.5">die Paulus ons in zijn pastoraal geleerd heeft te eerbiedigen.</seg></s> <s n="249.11"><seg n="249.11.1">Dit was ook het gevoelen van een calvinist als Kuyper.</seg></s> <s n="249.12"><seg n="249.12.1">- Intussen verhypostasere men het kerkelijk jaar niet.</seg></s> <s n="249.13"><seg n="249.13.1">Het moet blijven een afdingen op de eenheid van tijd en handeling in het dramatische.</seg></s> <s n="249.14"><seg n="249.14.1">Als het omgekeerde het geval is en het een heenleiding wordt naar de eenheid van plaats,</seg> <seg n="249.14.2">in verband met de leer ener mysterieuze praesentia realis,</seg> <seg n="249.14.3">en als dan de eenheid van handeling de ring sluit:</seg> <seg n="249.14.4">dan zijn wij midden in de <hi rend="italic">goddelijke liturgie</hi> en zal een nieuwe kerkbouw met paden voor processies daarvoor gelegenheid moeten scheppen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="250.1"><seg n="250.1.1">In de bovenstaande beschouwing over Paulus in verband met de eredienst ben ik overwegend met de geloofsregel te rade gegaan.</seg></s> <s n="250.2"><seg n="250.2.1">De bijbel geeft ons het Evangelie naar de <hi rend="italic">beschrijving</hi> van Mattheüs,</seg> <seg n="250.2.2">Markus,</seg> <seg n="250.2.3">Lukas en Johannes,</seg> <seg n="250.2.4">maar naar de <hi rend="italic">prediking</hi> van Paulus.</seg></s> <s n="250.3"><seg n="250.3.1">Historisch onderzoek zal,</seg> <seg n="250.3.2">zoals het onderzoek van de apocriefe evangeliën aan het licht heeft gebracht,</seg> <seg n="250.3.3">ook in aanraking brengen met een andere prediking dan die van de grote heidenapostel en ook met een cultus,</seg> <seg n="250.3.4">die een ander type vertoont dan dat,</seg> <seg n="250.3.5">wat in Paulus' brieven doorschemert,</seg> <seg n="250.3.6">als passend bij zijn theologie.</seg></s> <s n="250.4"><seg n="250.4.1">Een theofanie in de gaven en krachten,</seg> <seg n="250.4.2">ook in ruimtelijke en geluidelijke zin,</seg> <seg n="250.4.3">die in de richting van de liturgie wijst,</seg> <seg n="250.4.4">zal daarbij soms zijn op te merken.</seg></s> <s n="250.5"><seg n="250.5.1">In 't algemeen een eredienst van meer dramatische aard.</seg></s> <s n="250.6"><seg n="250.6.1">Een deel van de 'schatten der kerk',</seg> <seg n="250.6.2">die de liturgische beweging zoekt te vergaderen,</seg> <seg n="250.6.3">zal men langs de weg van zulk een historisch onderzoek kunnen verzamelen en men heeft dat ook gedaan.</seg></s> <s n="250.7"><seg n="250.7.1">- De Reformatie is een andere weg gevolgd.</seg></s> <s n="250.8"><seg n="250.8.1">Zij heeft zich niet empirisch bij de Oude kerk aangesloten,</seg> <seg n="250.8.2">maar heeft de <hi rend="italic">regula fidei</hi> laten gelden,</seg> <seg n="250.8.3">die de Schrift zelf aangeeft door de brieven van Paulus <pb n="130" ed="VW"/>achter de evangeliën te plaatsen.</seg></s> <s n="250.9"><seg n="250.9.1">Zo is zij gekomen tot de <hi rend="italic">theofanie in het Woord,</hi></seg> <seg n="250.9.2">in plaats van die in de liturgie.</seg></s> <s n="250.10"><seg n="250.10.1">Deze methode des Geestes hebben wij ons boven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n251" rend="superscript">251</ref> met zoveel woorden door a Lasco,</seg> <seg n="250.10.2">de vader onzer liturgie,</seg> <seg n="250.10.3">horen uiteenzetten.</seg></s></p>
<p><s n="251.1"><seg n="251.1.1">Als we ons nu nog eens rekenschap geven van de verhouding van Woord,</seg> <seg n="251.1.2">sacrament en liturgie in de lijn van Paulus en de Reformatie,</seg> <seg n="251.1.3">dan is er één punt dat nog bijzonder onze aandacht vraagt.</seg></s> <s n="251.2"><seg n="251.2.1">Ik bedoel de verhouding van <hi rend="italic">het eschatologische en het pastorale</hi> in de eredienst.</seg></s> <s n="251.3"><seg n="251.3.1">Wij hebben daarbij stilgestaan in ons hoofdstuk over <hi rend="italic">Woord en sacrament</hi> en nu weer in dit laatste hoofdstuk.</seg></s> <s n="251.4"><seg n="251.4.1">Deze laatste keer,</seg> <seg n="251.4.2">bij Paulus,</seg> <seg n="251.4.3">bleek het Woord,</seg> <seg n="251.4.4">dat geen rust kende voor het de einden der aarde bereikt had,</seg> <seg n="251.4.5">het meest eschatologisch te zijn.</seg></s> <s n="251.5"><seg n="251.5.1">En het sacrament,</seg> <seg n="251.5.2">dat middelpunt werd van de vorming der plaatselijke gemeente,</seg> <seg n="251.5.3">toonde een pastoraal karakter.</seg></s> <s n="251.6"><seg n="251.6.1">- Vroeger echter vonden wij de meeste eschatologie in het sacrament,</seg> <seg n="251.6.2">omdat het de einden des levens raakte,</seg> <seg n="251.6.3">terwijl het Woord meer algemeen bleef en als zodanig een pastorale strekking kon hebben,</seg> <seg n="251.6.4">die het sacrament niet toekwam.</seg></s> <s n="251.7"><seg n="251.7.1">Bij deze antinomie en bij wat daarmee in verband staat moet ik nu nog meer in 't bijzonder stilstaan.</seg></s> <s n="251.8"><seg n="251.8.1">De tegenstelling en ook de spanning tussen het eschatologische en het pastorale kent ieder,</seg> <seg n="251.8.2">die korter of langer tijd een leraarsambt heeft bekleed.</seg></s> <s n="251.9"><seg n="251.9.1">Hij is door een bepaalde gemeente geroepen en is als zodanig ambtelijk alleen plaatselijk aangesteld.</seg></s> <s n="251.10"><seg n="251.10.1">Maar in het gemeentelijk ambt liggen algemene plichten opgesloten.</seg></s> <s n="251.11"><seg n="251.11.1">Allereerst in verband met de regering der kerk,</seg> <seg n="251.11.2">die meebrengt dat het lokale zich uitbreidt tot steeds breder ressorten om eindelijk de hele kerk te beslaan.</seg></s> <s n="251.12"><seg n="251.12.1">Voor de regering is dit dan de wijdste kring,</seg> <seg n="251.12.2">waarbij het plaatselijk ambt betrokken kan worden.</seg></s> <s n="251.13"><seg n="251.13.1">- Maar daarnaast bestaan andere terreinen,</seg> <seg n="251.13.2">die de spanning tussen eschatologie en pastoraal veel hoger opvoeren.</seg></s> <s n="251.14"><seg n="251.14.1">Allereerst de zending,</seg> <seg n="251.14.2">de in- en uitwendige.</seg></s> <s n="251.15"><seg n="251.15.1">Wij hebben van dr. Blaauw al gehoord,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n252" rend="superscript">252</ref></seg> <seg n="251.15.2">dat deze achter de gemeentelijke dienst,</seg> <seg n="251.15.3"><hi rend="italic">de diaconia</hi> moet staan,</seg> <seg n="251.15.4">omdat de christelijke handreiking anders technisch wordt;</seg> <seg n="251.15.5">een mechanische handeling,</seg> <seg n="251.15.6">zoals de praktijk maar al te overvloedig bewijst.</seg></s> <s n="251.16"><seg n="251.16.1">Het plaatselijke ambt krijgt op die wijze wijde relaties,</seg> <seg n="251.16.2">die de einden der aarde raken.</seg></s> <s n="251.17"><seg n="251.17.1">- Maar de meest universele aanrakingspunten liggen in de prediking zelve,</seg> <seg n="251.17.2">in het brengen van het Evangelie.</seg></s> <s n="251.18"><seg n="251.18.1">Het Evangelie is de eschatologie zelve en hemel en aarde zijn er bij betrokken.</seg></s> <s n="251.19"><seg n="251.19.1">In de evangeliën merken wij niets van een plaatselijke gemeente.</seg></s> <s n="251.20"><seg n="251.20.1">De engelen brengen het 't eerst op aarde en Jezus omreist heel het Joodse land om dan zijn apostelen opdracht te geven het aan alle creaturen te brengen.</seg></s> <s n="251.21"><seg n="251.21.1">Aan die algemeenheid krijgt iedere prediker deel juist door zijn ambt.</seg></s> <s n="251.22"><seg n="251.22.1">Het officium,</seg> <seg n="251.22.2">de ordo en het ministerium,</seg> <seg n="251.22.3">die de Westerse kerk altijd heeft geëerbiedigd,</seg> <seg n="251.22.4">dienen om er voor te zorgen dat een regel hier niet ontbreke,</seg> <seg n="251.22.5">evenmin als voor het geloof.</seg></s> <s n="251.23"><seg n="251.23.1">Maar niemand,</seg> <seg n="251.23.2">die niet alleen door <pb n="131" ed="VW"/>de gemeente,</seg> <seg n="251.23.3">maar ook van God geroepen is,</seg> <seg n="251.23.4">mag zich dit universele laten ontroven.</seg></s> <s n="251.24"><seg n="251.24.1">De studie der theologie,</seg> <seg n="251.24.2">die vanwege de ordo,</seg> <seg n="251.24.3">de kerkorde,</seg> <seg n="251.24.4">als regel wordt voorgeschreven,</seg> <seg n="251.24.5">is symbool van de oecumenische zijde van het ambt.</seg></s></p>
<p><s n="252.1"><seg n="252.1.1">Dit alles nu is van grote betekenis voor de eredienst.</seg></s> <s n="252.2"><seg n="252.2.1">Ik heb er vroeger op gewezen dat wij Christus in de liturgie niet mogen gevangen nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n253" rend="superscript">253</ref></seg></s> <s n="252.3"><seg n="252.3.1">God in de liturgie te vangen is een heidense praktijk.</seg></s> <s n="252.4"><seg n="252.4.1">Zo mag ook de Evangelieprediker niet geheel in dit garen worden ingesponnen.</seg></s></p>
<p><s n="253.1"><seg n="253.1.1">Iedere predikant kent het wondere probleem dat daarin ligt opgesloten,</seg> <seg n="253.1.2">dat de prediking herhaald moet worden voor hetzelfde gehoor.</seg></s> <s n="253.2"><seg n="253.2.1">Niet éénmaal of tweemaal,</seg> <seg n="253.2.2">maar gedurende een reeks van jaren,</seg> <seg n="253.2.3">soms levenslang.</seg></s> <s n="253.3"><seg n="253.3.1">Het eschatologische van de prediking dreigt dan geheel in het pastorale op te gaan.</seg></s> <s n="253.4"><seg n="253.4.1">Hij mag niet voor God en de engelen preken,</seg> <seg n="253.4.2">maar moet het doen voor de mensen,</seg> <seg n="253.4.3">waarvoor Jezus op aarde gekomen is.</seg></s> <s n="253.5"><seg n="253.5.1">Hij kan niet van stad tot stad gaan,</seg> <seg n="253.5.2">zoals Paulus in de Handelingen.</seg></s> <s n="253.6"><seg n="253.6.1">Dezelfde boodschap moet hij herhalen,</seg> <seg n="253.6.2">steeds weer op dezelfde plaats,</seg> <seg n="253.6.3">voor hetzelfde gehoor.</seg></s> <s n="253.7"><seg n="253.7.1">Zal daarbij de dood niet in de pot komen en zal hij zich zelf en de gemeente niet doodpreken?</seg></s> <s n="253.8"><seg n="253.8.1">Zullen beiden niet ondergaan aan de pastoraal?</seg></s></p>
<p><s n="254.1"><seg n="254.1.1">Hier wil men nu de liturgie te hulp roepen.</seg></s> <s n="254.2"><seg n="254.2.1">Zij moet dan dienen om de plaatselijke gemeente uit haar isolement te verlossen.</seg></s> <s n="254.3"><seg n="254.3.1">In de liturgie</seg> <seg n="254.3.2">- aldus Van der Leeuw</seg> <seg n="254.3.3">- spreken alle heiligen tot elkaar en tot God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n254" rend="superscript">254</ref>Newman heeft aan het verlangen naar deze cultuele gemeenschap uiting gegeven in de woorden:</seg> <seg n="254.3.4">"Be my soul with the Saints!"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f346" rend="superscript">v</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n255" rend="superscript">255</ref></seg></s> <s n="254.4"><seg n="254.4.1">En in het kleinste dorpskerkje staan boven op het orgelfront soms een paar engelen,</seg> <seg n="254.4.2">die de herinnering aan deze mogelijkheden wakker houden.</seg></s> <s n="254.5"><seg n="254.5.1">Waarom zou een vlucht in de liturgie ongeoorloofd zijn als men in de pastoraal is vastgelopen?</seg></s> <s n="254.6"><seg n="254.6.1">Waarom zou men,</seg> <seg n="254.6.2">als het negotium slecht gaat,</seg> <seg n="254.6.3">het niet met het otium mogen proberen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f347" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="255.1"><seg n="255.1.1">Ik zou niet graag geringschattend spreken over de macht en de invloed van een eredienst,</seg> <seg n="255.1.2">waarin de heiligen gaan meespreken en waarin het drama van de ontmoeting tussen God en mens tegen een achtergrond van muziek wordt opgevoerd.</seg></s> <s n="255.2"><seg n="255.2.1">Waarin de mythe van het Evangelie zo wordt herhaald,</seg> <seg n="255.2.2">dat zij de voorzijde schijnt van het mysterie der incarnatie,</seg> <seg n="255.2.3">dat zich in haar openbaart.</seg></s> <s n="255.3"><seg n="255.3.1">De Pilgrimfathers hebben daar ook niet gering over gedacht en zij zijn daarom uitgeweken uit hun land.</seg></s></p>
<p><s n="256.1"><seg n="256.1.1">Ik denk er ook aan dat de vlucht in de liturgie veel algemener is dan wij vaak denken.</seg></s> <s n="256.2"><seg n="256.2.1">Zij is er in de Bachverering van onze tijd.</seg></s> <s n="256.3"><seg n="256.3.1">Degenen die 'deelnemers' zijn in de liturgie van deze gemeente,</seg> <seg n="256.3.2">hebben voor een groot deel geheel afgerekend met de kerkelijke pastoraal en wensen een preek in 't <pb n="132" ed="VW"/>geheel geen plaats meer re laten in hun communicatie met de heiligen.</seg></s> <s n="256.4"><seg n="256.4.1">Zij vullen de zalen,</seg> <seg n="256.4.2">waarin de <hi rend="italic">Matthäus Passion</hi> en de <hi rend="italic">Hohe Messe</hi> worden gegeven,</seg> <seg n="256.4.3">maar hun plaats in de kerk blijft op Pasen en bij de avondmaalsviering leeg.</seg></s> <s n="256.5"><seg n="256.5.1">Van ambt,</seg> <seg n="256.5.2">orde en dienst in kerkelijke zin hebben ze geen besef.</seg></s> <s n="256.6"><seg n="256.6.1">"Woord en dienst van de enkeling aannemen" wensen ze niet te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f348" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="257.1"><seg n="257.1.1">Toch is "Bachs werk ... naar zijn innerlijk wezen,</seg> <seg n="257.1.2">eredienst,</seg> <seg n="257.1.3">liturgie,</seg> <seg n="257.1.4">die een nieuwe uitwendige vorm krijgt door het medium van het instrument,</seg> <seg n="257.1.5">het orgel".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f349" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="257.2"><seg n="257.2.1">De engelen en de heiligen zijn er in.</seg></s> <s n="257.3"><seg n="257.3.1">En zij spreken er met elkaar.</seg></s> <s n="257.4"><seg n="257.4.1">Goethe hoorde in Bachs orgelmuziek zelfs het gesprek binnen de Heilige Drievuldigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n258" rend="superscript">258</ref></seg></s> <s n="257.5"><seg n="257.5.1">Het koraal is hier of het is nergens elders.</seg></s> <s n="257.6"><seg n="257.6.1">En de Schriftlezing en het drama en al het andere.</seg></s> <s n="257.7"><seg n="257.7.1">En het geheel is een liturgische dans.</seg></s></p>
<p><s n="258.1"><seg n="258.1.1">In zijn fuga's heeft Bach die liturgische dans en het gesprek der engelen en der heiligen daarbij,</seg> <seg n="258.1.2">van de liturgie geabstraheerd,</seg> <seg n="258.1.3">zodat ze ook voor wereldlijke muziek kunnen gelden.</seg></s> <s n="258.2"><seg n="258.2.1">Maar in werkelijkheid geven zij 'reine' liturgie;</seg> <seg n="258.2.2">de structuur daarvan.</seg></s> <s n="258.3"><seg n="258.3.1">Het stijgen en dalen van een <choice><sic>feesthoudende menigtez op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17">feesthoudende menigte</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f350" rend="superscript">z</ref><choice><sic>feesthoudende menigtez op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-17"> op</corr></choice> de trappen van een kerk? een tempel? waar? en wanneer?</seg></s> <s n="258.4"><seg n="258.4.1">Hier op aarde?</seg></s> <s n="258.5"><seg n="258.5.1">In de hemel?</seg></s></p>
<p><s n="259.1"><seg n="259.1.1">Deze dans is zo meeslepend dat de meest verstokte puritein 'deelnemer' wordt;</seg> <seg n="259.1.2">hij is zo abstract,</seg> <seg n="259.1.3">zo spiritueel dat de meest rigide calvinist er geen bezwaar tegen kan hebben.</seg></s> <s n="259.2"><seg n="259.2.1">Maar de liturgie verraadt hier haar uiteindelijke strekking.</seg></s> <s n="259.3"><seg n="259.3.1">In Bachs orgelmuziek wordt ten slotte de kwaliteit van de toon uitgeschakeld.</seg></s> <s n="259.4"><seg n="259.4.1">De klank blijft achter,</seg> <seg n="259.4.2">wanneer de heilige samenspraak,</seg> <seg n="259.4.3">als bij Augustinus en Monnica te Ostia,</seg> <seg n="259.4.4">uitrijst boven de sfeer,</seg> <seg n="259.4.5">"waar het woord begint en eindigt".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n260" rend="superscript">260</ref></seg></s> <s n="259.5"><seg n="259.5.1">De dans der zielen blijft alleen over.</seg></s></p>
<p><s n="260.1"><seg n="260.1.1">Wanneer wij van hier af teruggaan naar onze kerkdienst,</seg> <seg n="260.1.2">dan blijkt het dat wij toch niet geheel van ons onderwerp zijn afgedwaald.</seg></s> <s n="260.2"><seg n="260.2.1">Hoe meer wij terugkeren,</seg> <seg n="260.2.2">hoe meer het blijkt dat het woord dat achterblijft,</seg> <seg n="260.2.3">datgene is,</seg> <seg n="260.2.4">wat bij de apostolische missie het voornaamste is,</seg> <seg n="260.2.5">en wat Luther het <hi rend="italic">dorre</hi> Woord<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n261" rend="superscript">261</ref> noemde,</seg> <seg n="260.2.6">dat recht op de man afgaat en hem geen ruimte laat dan alleen voor bekering.</seg></s> <s n="260.3"><seg n="260.3.1">In de Bach-gemeente heeft zulk een Woord eigenlijk geen plaats.</seg></s> <s n="260.4"><seg n="260.4.1">De kerkkoren hebben vroegerreeds de <hi rend="italic">luthersegemeente</hi> uitgeschakeld;</seg> <seg n="260.4.2">zij zijn in staat het ook de prediker te doen.</seg></s> <s n="260.5"><seg n="260.5.1">Een cantate en een preek gaan niet goed samen.</seg></s></p>
<p><s n="261.1"><seg n="261.1.1">Dit alles bedoelt slechts te verduidelijken dat de vlucht uit de pastoraal in de liturgie een hachelijke is.</seg></s></p>
<p><s n="262.1"><seg n="262.1.1">Het is ook niet de verhouding van religie en kunst,</seg> <seg n="262.1.2">die wij daaruit naar <pb n="133" ed="VW"/>voren willen brengen,</seg> <seg n="262.1.3">maar de religieuze kernvraag.</seg></s> <s n="262.2"><seg n="262.2.1">Deze luidt aldus:</seg> <seg n="262.2.2">Wat zijn het voor heiligen,</seg> <seg n="262.2.3">die in de liturgie met elkaar spreken en met welke heiligen wenst de ziel samen te zijn?</seg></s> <s n="262.3"><seg n="262.3.1">Bij Bach komt men met deze vraag niet tot klaarheid.</seg></s> <s n="262.4"><seg n="262.4.1">Hij kon ons alleen zijdelings iets leren.</seg></s> <s n="262.5"><seg n="262.5.1">Luthers dogmatiek is daartoe te veel met zijn werk saamgeweven.</seg></s> <s n="262.6"><seg n="262.6.1">Wij vragen het liever aan Newman en aan de moderne liturgen,</seg> <seg n="262.6.2">die het <hi rend="italic">Met alle de Heiligen</hi> tot hun parool hebben gemaakt,</seg> <seg n="262.6.3">Het zijn,</seg> <seg n="262.6.4">als ik mij niet vergis,</seg> <seg n="262.6.5">dezulken,</seg> <seg n="262.6.6">waarmee Petrus,</seg> <seg n="262.6.7">Jakobus en Johannes ook gaarne wilden samen zijn,</seg> <seg n="262.6.8">toen ze er over spraken om drie tabernakelen te maken.</seg></s> <s n="262.7"><seg n="262.7.1">Het zijn de heiligen met een aureool of de engelen van het orgelfront.</seg></s> <s n="262.8"><seg n="262.8.1">De heiligen waarin de incarnatie zich voortzet of de engelen die in het Athosklooster de heilige liturgie voorstellen.</seg></s></p>
<p><s n="263.1"><seg n="263.1.1">Jezus vond dat niet goed.</seg></s> <s n="263.2"><seg n="263.2.1">Deze heiligen kijken in het Evangelie slechts even om de hoek.</seg></s> <s n="263.3"><seg n="263.3.1">En zij doen dat omdat zij belang stellen in een ander soort heiligen,</seg> <seg n="263.3.2">zonder aureool.</seg></s> <s n="263.4"><seg n="263.4.1">Die voor wie Jezus zich offert.</seg></s> <s n="263.5"><seg n="263.5.1">Magdalena,</seg> <seg n="263.5.2">Mattheüs,</seg> <seg n="263.5.3">de moordenaar aan het kruis.</seg></s> <s n="263.6"><seg n="263.6.1">Zij zetten de incarnatie niet voort,</seg> <seg n="263.6.2">maar zij horen daarvan.</seg></s> <s n="263.7"><seg n="263.7.1">De laatste in het <hi rend="italic">dorre</hi> Woord,</seg> <seg n="263.7.2">dat uit een mond kwam die spoedig daarop zal zeggen:</seg> <seg n="263.7.3">Mij dorst!</seg></s> <s n="263.8"><seg n="263.8.1">Het behoefde niet op verhoogde toon gesproken te worden om Middelaars-liturgie te zijn.</seg></s></p>
<p><s n="264.1"><seg n="264.1.1">Ook de heiligen die Paulus in zijn brieven groet,</seg> <seg n="264.1.2">zijn niet dezelfden,</seg> <seg n="264.1.3">welke in de liturgie voorkomen.</seg></s> <s n="264.2"><seg n="264.2.1">Het zijn doodgewone gemeenteleden,</seg> <seg n="264.2.2">die alleen het voorrecht hebben bij Christus gerekend te worden.</seg></s> <s n="264.3"><seg n="264.3.1">Zij hebben,</seg> <seg n="264.3.2">blijkens de brieven van de apostel,</seg> <seg n="264.3.3">nog wel nodig "woord en dienst van de enkeling aan te nemen".</seg></s></p>
<p><s n="265.1"><seg n="265.1.1"><hi rend="italic">Al deze</hi> heiligen hebben hun element niet in de liturgie,</seg> <seg n="265.1.2">maar in de offerande.</seg></s> <s n="265.2"><seg n="265.2.1">Dwz. het offer dat in de prediking tot ons komt,</seg> <seg n="265.2.2">van de hemel naar de aarde toe en niet andersom.</seg></s> <s n="265.3"><seg n="265.3.1">Het Evangelie dat de atmosfeer geworden is,</seg> <seg n="265.3.2">waarin zij leven,</seg> <seg n="265.3.3">zich bewegen en zijn.</seg></s> <s n="265.4"><seg n="265.4.1">En deze ruimte kan niet rondom ons leven worden aangebracht dan alleen door het Woord.</seg></s> <s n="265.5"><seg n="265.5.1">Er is geen ander middel om ons te doen geloven dan het gehoor.</seg></s> <s n="265.6"><seg n="265.6.1">En met gehoor is hier niet bedoeld het luisteren naar de fluisterende stemmen van heiligen en engelen in de liturgie,</seg> <seg n="265.6.2">maar het acht nemen op hetgeen gesproken wordt van Christuswege,</seg> <seg n="265.6.3">persoonlijk,</seg> <seg n="265.6.4">ambtelijk,</seg> <seg n="265.6.5">ordelijk en in vaste dienst.</seg></s> <s n="265.7"><seg n="265.7.1">Ofschoon God vrij is de weg naar het hart te kiezen die Hij wil,</seg> <seg n="265.7.2">blijft dit het geordende middel,</seg> <seg n="265.7.3">waarvan Hij zich bedient.</seg></s> <s n="265.8"><seg n="265.8.1">Dat is wat Luther bedoelt met 'dem dürren Gottesworte'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n262" rend="superscript">262</ref> en wat Calvijn,</seg> <seg n="265.8.2">in onderscheiding van het prediken in de liturgie,</seg> <seg n="265.8.3">met het 'clara voce'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n263" rend="superscript">263</ref> bedoelt.</seg></s></p>
<p><s n="266.1"><seg n="266.1.1">Ook de Roomse Kerk heeft begrip voor dit <hi rend="italic">dorre</hi> in de eredienst en voor het klare en heldere in de wijze,</seg> <seg n="266.1.2">waarop het Woord gebracht moet worden.</seg></s> <s n="266.2"><seg n="266.2.1">Will,</seg> <seg n="266.2.2">schrijvende over het intelligibele van het symbool,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f351" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="266.2.3">verwijst daarvoor <pb n="134" ed="VW"/>naar Casel en Guardini.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n265" rend="superscript">265</ref></seg></s> <s n="266.3"><seg n="266.3.1">Zij leren dat de gedachte de vroomheid moet steunen en dat de rede gevoel en begeerte moet regeren.</seg></s> <s n="266.4"><seg n="266.4.1">De teksten in de mis richten zich tot het intellect en de klaarheid der gedachte zal een gedachtenloos wegglijden van de ziel in het opus operatum<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f352" rend="superscript">b</ref> verhinderen.</seg></s> <s n="266.5"><seg n="266.5.1">Dit zijn moderne roomse liturgen,</seg> <seg n="266.5.2">die met hun spiritualisme de protestantse beweging tegemoetkomen.</seg></s> <s n="266.6"><seg n="266.6.1">Zij wijzen op een trek in de roomse mis,</seg> <seg n="266.6.2">die daaraan wezenlijk toebehoort.</seg></s> <s n="266.7"><seg n="266.7.1">Maar zij brengen die meer naar voren dan de ouderen,</seg> <seg n="266.7.2">zoals Thalhofer,</seg> <seg n="266.7.3">die door Will op dezelfde plaats wordt aangehaald om ons te zeggen dat de Roomse Kerk het begrip van het volk meer verwijst naar de handeling in de liturgie dan naar de zin van de teksten,</seg> <seg n="266.7.4">die daarin voorkomen,</seg> <seg n="266.7.5">omdat de mensen anders tot dwalingen zouden komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n266" rend="superscript">266</ref></seg></s> <s n="266.8"><seg n="266.8.1">Will let hier weinig op het onderscheid tussen de modernen en de ouderen,</seg> <seg n="266.8.2">dat wel zeer betekenisvol is.</seg></s> <s n="266.9"><seg n="266.9.1">Deze modernen willen,</seg> <seg n="266.9.2">wat in de liturgie sluimert,</seg> <seg n="266.9.3">ten halve wakker maken;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f353" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="266.9.4">de ouderen minder.</seg></s> <s n="266.10"><seg n="266.10.1">De modern-protestantse liturgen willen de preek,</seg> <seg n="266.10.2">die klaar wakker was,</seg> <seg n="266.10.3">terugbrengen tot wakker geworden liturgie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f354" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="266.11"><seg n="266.11.1">Op die wijze ontmoeten beide elkander.</seg></s> <s n="266.12"><seg n="266.12.1">De roomsen hebben daarbij door hun traditioneel intellectualisme in geloofszaken en door de plaats die zij van ouds aan de rede toekennen,</seg> <seg n="266.12.2">een grotere kans dat zij nuchter zullen blijven.</seg></s></p>
<p><s n="267.1"><seg n="267.1.1">Wie zich daarom door het vastlopen van de prediking in de pastoraal genoopt zou zien in de liturgie een toevlucht te zoeken,</seg> <seg n="267.1.2">moet te voren de situatie wel overwegen.</seg></s> <s n="267.2"><seg n="267.2.1">Ik herinner daarvoor aan de antinomie,</seg> <seg n="267.2.2"><choice><sic>waarop.ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarop ik</corr></choice> boven wees.</seg></s> <s n="267.3"><seg n="267.3.1">Zij leert ons dat de prediking oorspronkelijk het meest eschatologisch is,</seg> <seg n="267.3.2">terwijl het sacrament het centrum werd van de pastoraal en van de liturgie.</seg></s> <s n="267.4"><seg n="267.4.1">Slechts wanneer men zich geheel binnen de plaatselijke gemeente stelt,</seg> <seg n="267.4.2">kan de preek haar eerstgeboorterecht verliezen en in de pastoraal vastlopen.</seg></s> <s n="267.5"><seg n="267.5.1">Zodra ze zich echter haar afkomst herinnert,</seg> <seg n="267.5.2">blijkt,</seg> <seg n="267.5.3">dat zij onverantwoordelijk zou handelen door haar contacten in de liturgie uit te leven en zich daarin te laten binden.</seg></s> <s n="267.6"><seg n="267.6.1">Zij heeft haar eigen eschatologie,</seg> <seg n="267.6.2">die van veel wijdere strekking is dan die van het sacrament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f355" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="267.7"><seg n="267.7.1">Die laatste gaat uit naar de uitersten van het christelijk leven van de enkeling,</seg> <seg n="267.7.2">die bij name wordt gedoopt of bij name door de ban van het Avondmaal wordt uitgesloten.</seg></s> <s n="267.8"><seg n="267.8.1">Het Woord,</seg> <seg n="267.8.2">de prediking van het Evangelie,</seg> <seg n="267.8.3">zoekt de einden der aarde.</seg></s> <s n="267.9"><seg n="267.9.1">Het sacrament is het middelpunt der plaatselijke gemeente;</seg> <seg n="267.9.2">de uitersten van het leven der lidmaten brengt het samen tot "uit vele beziën,</seg> <seg n="267.9.3">samengeperst zijnde,</seg> <seg n="267.9.4">één wijn en drank vliet,</seg> <seg n="267.9.5">en zich ondereen vermengt".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n268" rend="superscript">268</ref></seg></s> <s n="267.10"><seg n="267.10.1">Zo wordt zijn eschatologie uiteindelijk pastoraal en vindt daarin zijn rust en vrede.</seg></s> <s n="267.11"><seg n="267.11.1">Het wordt daarin niet gevangen,</seg> <seg n="267.11.2">maar eer bevrijd.</seg></s> <s n="267.12"><seg n="267.12.1">- De prediking staat in heel ander verband.</seg></s> <s n="267.13"><seg n="267.13.1">Zij en niet het Avondmaal staat in de plaats van <pb n="135" ed="VW"/><hi rend="italic">het cultisch offer.</hi></seg></s> <s n="267.14"><seg n="267.14.1">Op de Pinksterdag hebben de apostelen in alle talen verkondigd,</seg> <seg n="267.14.2">dat de enige offerande aan het kruis was geschied.</seg></s> <s n="267.15"><seg n="267.15.1">Paulus heeft dat later zo samengevat dat de middelmuur des afscheidsels tussen Joden en heidenen was afgebroken.</seg></s> <s n="267.16"><seg n="267.16.1">Voortaan hadden beiden één offerande in de hemel.</seg></s> <s n="267.17"><seg n="267.17.1">En dit offer was tot een verzoening voor de zonden van de gehele wereld.</seg></s> <s n="267.18"><seg n="267.18.1">Het werd eenmaal gebracht en behoefde niet herhaald te worden.</seg></s> <s n="267.19"><seg n="267.19.1">Men kon voortaan alleen maar bidden van Christuswege,</seg> <seg n="267.19.2">zich met God te laten verzoenen.</seg></s></p>
<p><s n="268.1"><seg n="268.1.1">Deze offerande is daarom universeel.</seg></s> <s n="268.2"><seg n="268.2.1">Wel reikt ze in het sacrament ook tot de uiterste einden van het particuliere leven,</seg> <seg n="268.2.2">zodat men ook kan zeggen dat de genade particulier is,</seg> <seg n="268.2.3">maar deze zijde staat in de prediking niet voorop.</seg></s> <s n="268.3"><seg n="268.3.1">Het Evangelie omvat de hele wereld;</seg> <seg n="268.3.2">het betekent als herschepping een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.</seg></s> <s n="268.4"><seg n="268.4.1">Het heeft in 't bijzonder de eenheid der mensheid op 't oog onder haar Hoofd,</seg> <seg n="268.4.2">Jezus Christus.</seg></s> <s n="268.5"><seg n="268.5.1">En daarom omvat de prediking het gehele leven;</seg> <seg n="268.5.2">zij heeft,</seg> <seg n="268.5.3">onder haar eigen eschatologisch gezichtspunt,</seg> <seg n="268.5.4">toegang tot elk levensterrein.</seg></s> <s n="268.6"><seg n="268.6.1">Haar daarvan afsluiten betekent een raken aan de heerschappij van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="269.1"><seg n="269.1.1">Wel kan het Woord ook inkeren tot de pastoraal en daar het sacrament ontmoeten.</seg></s> <s n="269.2"><seg n="269.2.1">Maar het mag dit niet,</seg> <seg n="269.2.2">zoals het sacrament,</seg> <seg n="269.2.3">om daarin de rust te vinden,</seg> <seg n="269.2.4">waarop dat sacrament van den beginne af is ingesteld.</seg></s> <s n="269.3"><seg n="269.3.1">Voor het sacrament is de beweging van de particuliere eschatologie naar de pastorale gemeenschap een verlossing.</seg></s> <s n="269.4"><seg n="269.4.1">Het kind wordt in de kerk binnengedragen om gedoopt te worden en het wordt daarmee onttrokken aan de wereld der erfzonde waarin het geboren is.</seg></s> <s n="269.5"><seg n="269.5.1">Rondom de avondmaalstafel worden degenen vergaderd,</seg> <seg n="269.5.2">die volgens het hogepriesterlijk gebed uit de wereld aan Christus gegeven zijn.</seg></s> <s n="269.6"><seg n="269.6.1">Het sacrament bevestigt,</seg> <seg n="269.6.2">dat de rechtvaardige nauwelijks zalig wordt,</seg> <seg n="269.6.3">en de opname in de gemeente betekent hier dat men in de ark des behouds is toegelaten en de kring heeft gevonden,</seg> <seg n="269.6.4">waar men veilig is voor de demonie der wereld.</seg></s> <s n="269.7"><seg n="269.7.1">- Met het Woord staat dat heel anders.</seg></s> <s n="269.8"><seg n="269.8.1">Wanneer het in de pastoraal ter ruste ging,</seg> <seg n="269.8.2">zou het zich gevangen geven.</seg></s> <s n="269.9"><seg n="269.9.1">Het kan daar hoogstens uitrusten,</seg> <seg n="269.9.2">maar moet zich steeds zijn eigen eschatologie blijven herinneren.</seg></s> <s n="269.10"><seg n="269.10.1">Zijn uiteinden verbinden hemel en aarde en omvangen de hele mensheid.</seg></s> <s n="269.11"><seg n="269.11.1">Zij omvatten ook het sacrament,</seg> <seg n="269.11.2">de liturgie,</seg> <seg n="269.11.3">de kerk.</seg></s> <s n="269.12"><seg n="269.12.1">Het Woord rust bijwijlen wel in de pastoraal;</seg> <seg n="269.12.2">maar het blijft reiziger en het vergeet niet dat het begonnen is als instrument voor de zending.</seg></s></p>
<p><s n="270.1"><seg n="270.1.1">Het is soms ook wel bij een verwarmend vuur te vergelijken,</seg> <seg n="270.1.2">waaromheen het hele gemeentelijke gezin,</seg> <seg n="270.1.3">bovenal op de feestdagen,</seg> <seg n="270.1.4">zich kan vergaderen.</seg></s> <s n="270.2"><seg n="270.2.1">En zo komt het dat Chesterton de Triniteit kon vergelijken bij een Engelse haard.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n269" rend="superscript">269</ref></seg></s> <s n="270.3"><seg n="270.3.1">Boven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f356" rend="superscript">f</ref> heb ik zelf de pastoraal bij Paulus ook afgeleid uit <pb n="136" ed="VW"/>de behoefte aan verwarming naast verlichting.</seg></s> <s n="270.4"><seg n="270.4.1">Augustinus vergelijkt in dit opzicht de kerk bij een nest,</seg> <seg n="270.4.2">waarin hij zich de veren wil laten wassen voor de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n270" rend="superscript">270</ref></seg></s> <s n="270.5"><seg n="270.5.1">Voor dit alles mag het Woord ook dienen.</seg></s> <s n="270.6"><seg n="270.6.1">- Maar het mag nooit vergeten dat het oorspronkelijk een vlam is,</seg> <seg n="270.6.2">die van het <hi rend="italic">hemelse</hi> altaar naar beneden slaat.</seg></s> <s n="270.7"><seg n="270.7.1">Op de Pinksterdag geschiedde er <hi rend="italic">uit de hemel een</hi> geluid en het vuur "zat op een iegelijk van hen" (Hand. 2 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="271.1"><seg n="271.1.1">Daarom mag de prediker zich in de liturgie niet laten vangen.</seg></s> <s n="271.2"><seg n="271.2.1">Deze beweegt zich naar haar oorsprong en aard om het sacrament.</seg></s> <s n="271.3"><seg n="271.3.1">Naar de eschatologische zijde daarvan vraagt zij de uiterste soberheid,</seg> <seg n="271.3.2">in overeenstemming met het particuliere karakter en met de hele sfeer,</seg> <seg n="271.3.3">waarin de waarheid woont dat de rechtvaardige nauwelijks zalig wordt.</seg></s> <s n="271.4"><seg n="271.4.1">Naar de pastorale kant van het sacrament,</seg> <seg n="271.4.2">waarin de gemeenschap naar voren komt,</seg> <seg n="271.4.3">krijgt de liturgie wat meer ruimte,</seg> <seg n="271.4.4">ofschoon zij ook dan niet mag vergeten dat Woord en sacrament samen de eredienst beheersen en dat deze elk afzonderlijk openbaringen zijn van Gods genadige wil en dat ook de sacramenten onderling niet samenvallen,</seg> <seg n="271.4.5">maar twee blijven.</seg></s> <s n="271.5"><seg n="271.5.1">Voor een soevereine,</seg> <seg n="271.5.2">alles omsluitende liturgie is ook dan nog geen plaats.</seg></s></p>
<p><s n="272.1"><seg n="272.1.1">Maar de verhouding van Woord en liturgie,</seg> <seg n="272.1.2">dwz. offer en liturgie,</seg> <seg n="272.1.3">is een geheel andere.</seg></s> <s n="272.2"><seg n="272.2.1">Het Woord <hi rend="italic">ontmoet</hi> het sacrament wel in de liturgie.</seg></s> <s n="272.3"><seg n="272.3.1">Maar zoals Jezus bij de Emmaüsgangers:</seg> <seg n="272.3.2">Hij kwam weg uit hun gezicht.</seg></s> <s n="272.4"><seg n="272.4.1">Hij heeft nog andere schapen die van deze stal niet zijn.</seg></s> <s n="272.5"><seg n="272.5.1">Deze moet Hij ook toebrengen.</seg></s> <s n="272.6"><seg n="272.6.1">- Het Woord laat bij die ontmoeting een zekere mate van liturgie toe,</seg> <seg n="272.6.2">voorzover het tot de pastoraal inkeert en daar een tijdlang rust vindt.</seg></s> <s n="272.7"><seg n="272.7.1">Maar het moet zich vrij houden tegenover die liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="273.1"><seg n="273.1.1">De reden van die reserve is een geheel andere dan bij het sacrament.</seg></s> <s n="273.2"><seg n="273.2.1">Dit laatste mag niet te veel liturgie aanvaarden vanwege zijn eigen eschatologische ernst.</seg></s> <s n="273.3"><seg n="273.3.1">De riten die het naar zijn pastorale zijde toelaat,</seg> <seg n="273.3.2">betekenen een maximum,</seg> <seg n="273.3.3">dat niet overschreden mag worden.</seg></s> <s n="273.4"><seg n="273.4.1">- Juist andersom is het bij het Woord.</seg></s> <s n="273.5"><seg n="273.5.1">De eschatologische zijde van het Woord vraagt een maximum aan liturgie.</seg></s> <s n="273.6"><seg n="273.6.1">Ik denk aan de vierentwintig ouderlingen,</seg> <seg n="273.6.2">die voor het Lam nedervallen,</seg> <seg n="273.6.3">"hebbende elk citers en gouden fiolen,</seg> <seg n="273.6.4">zijnde vol reukwerk,</seg> <seg n="273.6.5">welke zijn de gebeden der heiligen" (Openb. 5 : 8).</seg></s> <s n="273.7"><seg n="273.7.1">En aan de honderdvierenveertigduizend die van de aarde gekocht waren (14 : 3).</seg></s> <s n="273.8"><seg n="273.8.1">En aan het hemelse altaar,</seg> <seg n="273.8.2">waarvan in de Openbaring van Johannes sprake is.</seg></s> <s n="273.9"><seg n="273.9.1">- Aan deze hemelse liturgie,</seg> <seg n="273.9.2">die zich beweegt rondom de hemelse offerande,</seg> <seg n="273.9.3">mag de prediking geen verraad plegen.</seg></s> <s n="273.10"><seg n="273.10.1">Daarom moet het Woord,</seg> <seg n="273.10.2">als het in de liturgie het sacrament ontmoet,</seg> <seg n="273.10.3">op soberheid staan.</seg></s> <s n="273.11"><seg n="273.11.1">Het woont niet in de pastoraal.</seg></s> <s n="273.12"><seg n="273.12.1">Bij zijn omwandeling op aarde is het verbonden aan de <hi rend="italic">dorheid</hi> van het kruishout en het heeft nog geen gedaante of heerlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="274.1"><seg n="274.1.1">Zo blijft dan de bepaling van het wezen van de eredienst en daarmee die van de liturgie een zeer gecompliceerde aangelegenheid.</seg></s> <s n="274.2"><seg n="274.2.1">Met algemene <pb n="137" ed="VW"/>bepalingen komt men hier niet dichter bij de zaak.</seg></s> <s n="274.3"><seg n="274.3.1">Dat de hele dienst bijv. sacramenteel zou zijn,</seg> <seg n="274.3.2">bleek ons volkomen onjuist.</seg></s> <s n="274.4"><seg n="274.4.1">En zo ook als men alles in aanbidding samenvat of op een andere wijze de voorwaarden zoekt te scheppen voor het ontstaan van een soevereine liturgie met een eigen geest.</seg></s> <s n="274.5"><seg n="274.5.1">In verband daarmee moet ik hier nog iets zeggen over de wijze waarop <hi rend="italic">Barth</hi> zich over de eredienst,</seg> <seg n="274.5.2">over de verhouding tussen Woord en sacrament en over de liturgie heeft uitgelaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f357" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="274.6"><seg n="274.6.1">Ik heb daarmee tot hiertoe gewacht,</seg> <seg n="274.6.2">omdat ik daarvoor dit laatste hoofdstuk gereed moest hebben en tevens omdat de voorstelling van deze dogmaticus misschien nog actueler is dan de moderne liturgische beweging in haar geheel.</seg></s> <s n="274.7"><seg n="274.7.1">Van het resultaat waartoe de dialectische theologie in deze komt,</seg> <seg n="274.7.2">zal voor de toekomst veel afhangen.</seg></s></p>
<p><s n="275.1"><seg n="275.1.1">Barth acht het een gelukkig verschijnsel dat de vraag naar de rechte eredienst niet tot rust komt.</seg></s> <s n="275.2"><seg n="275.2.1">Hij is ook in de zestiende eeuw niet uitgevonden.</seg></s> <s n="275.3"><seg n="275.3.1">Maar</seg> <seg n="275.3.2">- en dit moge de liturgische beweging zich merken -'t komt bij het uitvinden daarvan niet op genialiteit,</seg> <seg n="275.3.3">doch op gehoorzaamheid aan.</seg></s> <s n="275.4"><seg n="275.4.1">Een eeuwenlange inventie</seg> <seg n="275.4.2">- dus de schatten der kerk (N.)</seg> <seg n="275.4.3">- blijft ook <hi rend="italic">inventie.</hi></seg></s> <s n="275.5"><seg n="275.5.1">Wie met menselijke behoeften te rade gaat en op zoek gaat naar religieuze meesterwerken,</seg> <seg n="275.5.2">komt vrij zeker in de roomse mis terecht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f358" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="275.6"><seg n="275.6.1">- Barth acht het ook een fout als men door sacramentsviering of liturgie de prediking wil verdringen,</seg> <seg n="275.6.2">omdat die maar mensenwerk zou zijn.</seg></s> <s n="275.7"><seg n="275.7.1">De sacramenten moeten immers ook door mensen worden gedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f359" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="275.8"><seg n="275.8.1">De zwakte van de nieuwere liturgische beweging hangt voor hem echter wel samen met het feit dat wij een preekgodsdienstoefening hebben gekregen zonder sacrament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f360" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="275.9"><seg n="275.9.1">Barth leert dan verder dat de kerk naar haar objectieve zijde sacramenteel is,</seg> <seg n="275.9.2">dwz. dat zij daar naar analogie van Doop en Avondmaal moet worden verstaan.</seg></s> <s n="275.10"><seg n="275.10.1">Deze objectieve zijde der kerk noemt hij <hi rend="italic">de sacramentele ruimte,</hi></seg> <seg n="275.10.2">waarin de subjectieve werkelijkheid der openbaring plaatsvindt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f361" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="275.11"><seg n="275.11.1">Daarom moet in dit verband de prediking,</seg> <seg n="275.11.2">naast alle beweeglijkheid in de tijd,</seg> <seg n="275.11.3">ook <hi rend="italic">als staande</hi> gedacht worden.</seg></s> <s n="275.12"><seg n="275.12.1">Van Doop en Avondmaal uit gezien <hi rend="italic">staan de</hi> profeten,</seg> <seg n="275.12.2">de apostelen,</seg> <seg n="275.12.3">de kerkvaders,</seg> <seg n="275.12.4">de reformatoren,</seg> <seg n="275.12.5">zoals het:</seg> <seg n="275.12.6"><hi rend="italic">incarnatus est</hi> een vaststaande werkelijkheid betekent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f362" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="275.13"><seg n="275.13.1">Het sacrament zegt duidelijker dan het Woord,</seg> <seg n="275.13.2">dat de rechtvaardiging van de zondaar een <hi rend="italic">werkelijkheid</hi> is.</seg></s> <s n="275.14"><seg n="275.14.1">In Joh. l.:</seg> <seg n="275.14.2">14 onderstreept het sacrament de woorden <hi rend="italic">vlees en geworden.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f363" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="275.15"><seg n="275.15.1">Daarom moet de prediking zich in de sacramentele ruimte van de <pb n="138" ed="VW"/>Doop naar het Avondmaal bewegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f364" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="276.1"><seg n="276.1.1">Wie mijn uiteenzettingen,</seg> <seg n="276.1.2">zoals ik die boven gaf,</seg> <seg n="276.1.3">gevolgd heeft,</seg> <seg n="276.1.4">zal begrijpen,</seg> <seg n="276.1.5">dat ik mij met deze voorstelling van Barth niet verenigen kan.</seg></s> <s n="276.2"><seg n="276.2.1">Wanneer deze de prediking van profeten en apostelen met de sacramenten verbindt tot het sacramentele,</seg> <seg n="276.2.2">dan berust dat op een fenomenologische vergelijking,</seg> <seg n="276.2.3">die theologisch niet opgaat.</seg></s> <s n="276.3"><seg n="276.3.1">Deze prediking is <hi rend="italic">vast</hi> geworden in de <hi rend="italic">Schrift.</hi></seg></s> <s n="276.4"><seg n="276.4.1">Maar daarmee worden wij,</seg> <seg n="276.4.2">uit een cultisch oogpunt,</seg> <seg n="276.4.3">in een geheel andere richting gewezen dan bij de concretisering van het Woord in het sacrament.</seg></s> <s n="276.5"><seg n="276.5.1">Een sacramenteel gebruik van de Schrift</seg> <seg n="276.5.2">- als men het sacramentele nu eenmaal buiten het sacrament wil generaliseren</seg> <seg n="276.5.3">- vindt men meer buiten dan binnen de eredienst.</seg></s> <s n="276.6"><seg n="276.6.1">Het Woord bewijst daardoor dadelijk weer zijn meer algemeen karakter,</seg> <seg n="276.6.2">waardoor het het sacrament omvat.</seg></s> <s n="276.7"><seg n="276.7.1">Een objectief raam,</seg> <seg n="276.7.2">waarbinnen zich de subjectieve werkelijkheid,</seg> <seg n="276.7.3">die wij <hi rend="italic">de toepassing</hi> noemden,</seg> <seg n="276.7.4">zal voltrekken zou men eerder in het <hi rend="italic">kerkelijk jaar</hi> kunnen vinden.</seg></s> <s n="276.8"><seg n="276.8.1">Daarbij wordt de <hi rend="italic">incarnatie</hi> in de pinksterprediking opgenomen,</seg> <seg n="276.8.2">zodat de ruimte,</seg> <seg n="276.8.3">waarbinnen de toepassing zich heeft te bewegen,</seg> <seg n="276.8.4">door het <hi rend="italic">Woord</hi> wordt uitgemeten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.f365" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="276.9"><seg n="276.9.1">Het vaste,</seg> <seg n="276.9.2">dat de eredienst nodig heeft,</seg> <seg n="276.9.3">zal dan niet het starre hebben,</seg> <seg n="276.9.4">dat ontstaat,</seg> <seg n="276.9.5">als men de objectieve zijde der kerk sacramenteel maakt.</seg></s> <s n="276.10"><seg n="276.10.1">De bijbel zegt ook niet dat het sacrament,</seg> <seg n="276.10.2">maar dat het Woord blijft tot in eeuwigheid.</seg></s></p>
<p><s n="277.1"><seg n="277.1.1">Wanneer men de toepassing zich laat bewegen in de sacramentele ruimte,</seg> <seg n="277.1.2">in de richting van de Doop naar het Avondmaal,</seg> <seg n="277.1.3">dan betekent zulks,</seg> <seg n="277.1.4">dat het Woord in de pastoraal gevangen wordt gehouden.</seg></s> <s n="277.2"><seg n="277.2.1">Het is een verabsolutering van het kerkelijk catechumenaat.</seg></s> <s n="277.3"><seg n="277.3.1">De gevangenname van het Woord in de liturgie zou daarvan het logisch gevolg moeten zijn.</seg></s> <s n="277.4"><seg n="277.4.1">Wij,</seg> <seg n="277.4.2">hervormden,</seg> <seg n="277.4.3">zijn hier weer de voortzetting van Rome,</seg> <seg n="277.4.4">dat de missa catechumenorum heeft laten vervallen.</seg></s> <s n="277.5"><seg n="277.5.1">De Griekse kerk heeft haar behouden.</seg></s></p>
<p><s n="278.1"><seg n="278.1.1">De ruimte echter,</seg> <seg n="278.1.2">waaraan de subjectieve werkelijkheid der openbaring ten slotte in absolute zin gebonden is,</seg> <seg n="278.1.3">is nog een andere dan het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="278.2"><seg n="278.2.1">Door dat laatste onderscheiden wij ons reeds van de kerken der grote liturgie en voelen wij ons verbonden aan Rome.</seg></s> <s n="278.3"><seg n="278.3.1">Er is echter een ruimte,</seg> <seg n="278.3.2">een vorm,</seg> <seg n="278.3.3">een vastigheid,</seg> <seg n="278.3.4">die het Woord nog enger omsluit en daardoor nog meer deel heeft aan het oecumenisch en universeel karakter van het Woord.</seg></s> <s n="278.4"><seg n="278.4.1">Ik bedoel de beweging van het kruis naar de opstanding,</seg> <seg n="278.4.2">de ruimte waarin Paulus predikte.</seg></s> <s n="278.5"><seg n="278.5.1">Wanneer de tekst geheel op de hoorder is toegepast,</seg> <seg n="278.5.2">nadat de prediker zich eerst geheel op de tekst heeft geappliceerd (Bengel)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n273" rend="superscript">273</ref> en als bij die toepassing de Heilige Geest de openbaring tot subjectieve <hi rend="italic">werkelijkheid</hi> maakt,</seg> <seg n="278.5.3">dan gebeurt dat binnen die ruimte,</seg> <seg n="278.5.4">die in Rom. 4 : 25 staat aangegeven.</seg></s> <s n="278.6"><seg n="278.6.1">Het objectieve en het subjectieve vallen dan <pb n="139" ed="VW"/>ten slotte samen.</seg></s> <s n="278.7"><seg n="278.7.1">Tussen de ruimte waarin,</seg> <seg n="278.7.2">en het gebeuren daarin,</seg> <seg n="278.7.3">is geen afstand meer.</seg></s> <s n="278.8"><seg n="278.8.1">De kerkmuren vallen weg en het Woord herneemt zijn vrijheid naar alle zijden.</seg></s> <s n="278.9"><seg n="278.9.1">De sobere liturgie vindt haar grenzen in zich zelve.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="46" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Dit vindt zijn oorzaak in de geschiedenis van het geref. protestantisme. <choice><sic>De Pilgrimfathers' verklaarden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18">De Pilgrimfathers</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n6" rend="superscript">6</ref><choice><sic>De Pilgrimfathers' verklaarden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-18"> verklaarden</corr></choice> dat ze Engeland verlieten om de liturgie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>R. Will, <hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, Straatsburg-Parijs 1925, p. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. Asmussen, <hi rend="italic">Die Lehre vom Gottesdienst,</hi> München 1937, p. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">Onze</hi> Eeredienst, Kampen 1911, p. 36-40.</p></note>
<pb n="47" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 68</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Non unius gentus (Augustinus).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n18" rend="superscript">18</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Asmussen, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 12.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n21" rend="superscript">21</ref></p></note>
<pb n="48" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. dr. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 202 vv.</p></note>
<pb n="49" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Favete linguis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n27" rend="superscript">27</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Met zijn <hi rend="italic">Projet</hi> de <hi rend="italic">révision</hi> de la liturgie, Parijs 1888.</p></note>
<pb n="50" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Bij de Hollandia-Drukkerij te Baarn.</p></note>
<pb n="51" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Vgl. Johannes a Lasco, <hi rend="italic">Opera,</hi> A. Kuyper ed., dl. 2, Amsterdam-'s-Gravenhage 1866, p. 6 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>Asmussen, a. w., p. 39,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Augustinus noemt ze: articuli occulti temporis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n38" rend="superscript">38</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Tegenwoordigheid Gods of van Christus.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Dom Guéranger, aangehaald bij Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 248.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n39" rend="superscript">39</ref></p></note>
<pb n="52" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f17" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. G. Rietschel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n40" rend="superscript">40</ref> <hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik, dl.</hi> 1, Berlijn 1900, p. 4; <hi rend="italic">PRE.</hi><hi rend="superscript">3</hi> XI, 545.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f18" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">PRE.</hi><hi rend="superscript">3</hi> sub voce <hi rend="italic">Messe.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n41" rend="superscript">41</ref></p></note>
<pb n="53" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f19" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Apologia,</hi> art. 24, <choice><sic>R. 272.42</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-19">R. 272.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n42" rend="superscript">42</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f20" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. A. L. Richter, <hi rend="italic">Die evangelischen Kirchenordnungen des sechszehnten Jahrhunderts. Urkunden und Regesten zur Geschichte des Rechts und der Verfassung der evangelischen Kirche in Deutschiand,</hi> 2 dln., <choice><sic>Weimar 1846.43</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-20">Weimar 1846.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n43" rend="superscript">43</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f21" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f22" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 8/2, 's-Gravenhage-Leiden 1924, kol. 2519 v.; dit zijn de enige voorbeelden die het uit de klassieken geeft.</p></note>
<pb n="54" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f23" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 96.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f24" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 30-35.</p></note>
<pb n="55" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f25" type="foot" place="foot" n="i"><p>Dit is ook de bedoeling van <choice><sic>de Liturgische Kring" in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21">de Liturgische Kring</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n48" rend="superscript">48</ref><choice><sic>de Liturgische Kring" in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-21"> in</corr></choice> <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> p. 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f26" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 8/2, 's-Gravenhage-Leiden 1924, kol. 2519 (v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f27" type="foot" place="foot" n="k"><p>Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 6.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n49" rend="superscript">49</ref></p></note>
<pb n="56" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f28" type="foot" place="foot" n="l"><p>Aangehaald bij Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 5, noot 4.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n57" rend="superscript">57</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f29" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 117.</p></note>
<pb n="57" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f30" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 123 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f31" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 181.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f32" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 182.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f33" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, p. 169. Een valse geste kan een schisma veroorzaken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n59" rend="superscript">59</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f34" type="foot" place="foot" n="r"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 172.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f35" type="foot" place="foot" n="s"><p><choice><sic>Wilt, a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> p. 173.</p></note>
<pb n="58" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f36" type="foot" place="foot" n="a"><p>Officium, ordo en ministerium, de grondpijlers der westerse liturgie, blijven bewaard.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f37" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl.Asmussen,a.w.,p.39.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f38" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zichtbaar woord.</p></note>
<pb n="59" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f39" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Luthers Werke in Auswahl,</hi> <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Clemen ed., dl. 2, Bonn 1912, p. 424-426.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n61" rend="superscript">61</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f40" type="foot" place="foot" n="e"><p>Ed. Clemen, dl. 3, p. 295.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n63" rend="superscript">63</ref></p></note>
<pb n="60" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f41" type="foot" place="foot" n="f"><p>Will, a. w., dl. 1, p. 104.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n64" rend="superscript">64</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f42" type="foot" place="foot" n="g"><p>Kuyper, <hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 28 v.: De gereformeerde kerkdienst wordt door de afwezigheid van 't altaar beheerst.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f43" type="foot" place="foot" n="h"><p>Het enige exemplaar in ons land is het eigendom van de Universiteitsbibliotheek te Groningen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n66" rend="superscript">66</ref></p></note>
<pb n="61" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f44" type="foot" place="foot" n="i"><p>De opdracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n67" rend="superscript">67</ref></p></note>
<pb n="62" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f45" type="foot" place="foot" n="j"><p>Eveneens te Groningen aanwezig, achter de <hi rend="italic">Psalmen</hi> van Utenhove, met het jaartal 1560.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n74" rend="superscript">74</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f46" type="foot" place="foot" n="k"><p>Richter, <hi rend="italic">Die evangelischen Kirchenordnungen des sechszehnten Jahrhunderts,</hi> dl. 2, Weimar 1846, p. 99-115, geeft haar naar Micronius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n75" rend="superscript">75</ref></p></note>
<pb n="63" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f47" type="foot" place="foot" n="l"><p>Synode van 1586 te 's-Gravenhage.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n77" rend="superscript">77</ref></p></note>
<pb n="64" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f48" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. w., p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f49" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 57.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f50" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Catechismus Maior</hi> IV, ed. Müller, p. 485-498.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n87" rend="superscript">87</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f51" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 487.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n88" rend="superscript">88</ref></p></note>
<pb n="65" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f52" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 489: fidem et rem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n89" rend="superscript">89</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f53" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 492.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n90" rend="superscript">90</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f54" type="foot" place="foot" n="g"><p>Verbum visibile: <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f55" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f56" type="foot" place="foot" n="i"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Die Lehre von den Sakramenten, in Zwischen den Zeiten</hi> 7 (1929), p. 427-460.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f57" type="foot" place="foot" n="j"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Historisch Spiritualisme. VW., dl.</hi> 1, p. 188-204.</p></note>
<pb n="66" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f58" type="foot" place="foot" n="k"><p>In plaats van in de zaak, vindt ons geloof rust in het Woord.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f59" type="foot" place="foot" n="l"><p>Inst. IV, 14, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f60" type="foot" place="foot" n="m"><p>Inst. IV, 14, 3</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f61" type="foot" place="foot" n="n"><p>Inst. IV, 14, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f62" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. Will, a.w., dl. 1, p. 190.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n98" rend="superscript">98</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f63" type="foot" place="foot" n="p"><p><choice><sic>Inst. IV, 14, 4.99</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-23">Inst. IV, 14, 4.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n99" rend="superscript">99</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f64" type="foot" place="foot" n="q"><p>Inst. IV, 14, 4<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n100" rend="superscript">100</ref></p></note>
<pb n="67" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f65" type="foot" place="foot" n="r"><p>Inst. IV, 14, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f66" type="foot" place="foot" n="s"><p>Inst. IV, 14, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f67" type="foot" place="foot" n="t"><p>Inst. IV, 14, 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f68" type="foot" place="foot" n="u"><p>Inst. IV, 14, 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f69" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zijnsgrond.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f70" type="foot" place="foot" n="w"><p>Inst. IV, 14, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f71" type="foot" place="foot" n="x"><p>Ibid.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f72" type="foot" place="foot" n="y"><p>Inst. IV, 14, 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f73" type="foot" place="foot" n="z"><p>Handboek, p. 25.</p></note>
<pb n="68" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f74" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f75" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p, 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f76" type="foot" place="foot" n="c"><p>Bedoeld in de zin van het Latijnse 'crassus'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n103" rend="superscript">103</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f77" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f78" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f79" type="foot" place="foot" n="f"><p>Speciali gratia.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f80" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 9.</p></note>
<pb n="69" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f81" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. w., p. 8, sub 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f82" type="foot" place="foot" n="i"><p>A. w., p. 8, sub 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f83" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 9, sub 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f84" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 9 v., sub 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f85" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 10, sub 14.</p></note>
<pb n="70" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f86" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 11, sub 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f87" type="foot" place="foot" n="n"><p>Het is dan te apocalyptisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f88" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f89" type="foot" place="foot" n="p"><p>A. w., p. 121.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f90" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 81.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f91" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 198.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f92" type="foot" place="foot" n="s"><p>A. w., p. 199.</p></note>
<pb n="71" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f93" type="foot" place="foot" n="t"><p>A <hi rend="italic">-w.,</hi> P. 203.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f94" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Vgl. Handboek,</hi> p. 181 vv.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n106" rend="superscript">106</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f95" type="foot" place="foot" n="v"><p>A.w., p. 30-36,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f96" type="foot" place="foot" n="w"><p>Dat de avondmaalstafel onder het blad tot de grond dicht zou moeten zijn, zoals deze schrijver wil, is een liturgische vergissing. Kuyper <hi rend="italic">(Onze Eeredienst,</hi> p. 35) weet beter. Menig hoogaltaar (bijv. in de Dom te Halberstadt) heeft tafelpoten. - Van der Leeuw deelde mij mede dat te Ravenna een altaar de volledige tafelvorm heeft. Het echte altaar, tot de grond toe dicht, is van andere origine.</p></note>
<pb n="72" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f97" type="foot" place="foot" n="x"><p>De 'nota specifica'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f98" type="foot" place="foot" n="y"><p>Clara voce.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f99" type="foot" place="foot" n="z"><p>Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n110" rend="superscript">110</ref></p></note>
<pb n="73" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f100" type="foot" place="foot" n="a"><p>Zie p. 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f101" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 68.</p></note>
<pb n="74" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f102" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Catechismus Maior,</hi> <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice> Müller, p. 492.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n112" rend="superscript">112</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f103" type="foot" place="foot" n="d"><p>In het <hi rend="italic">Rapport</hi> van Kerkopbouw wacht de christelijke hoop op de vervulling van de <hi rend="italic">vorm, die het [christelijk] leven in de eredienst heef [a. w.,</hi> p. 9, sub 11 ]. Maar de christelijke hoop verwacht de vervulling van een belofte, niet van een vorm (vgl. Calvijn, <hi rend="italic">Insi. 111,</hi> 2, 42).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f104" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p, 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f105" type="foot" place="foot" n="f"><p>ta eschata</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f106" type="foot" place="foot" n="g"><p>Anna Bijns.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n113" rend="superscript">113</ref></p></note>
<pb n="75" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f107" type="foot" place="foot" n="h"><p>Asmussen, a. w., p. 39, heeft een verwante gedachte, maar ook hij blijft staan bij het zinnelijke onderscheid tussen de genademiddelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n114" rend="superscript">114</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f108" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 39.</p></note>
<pb n="76" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f109" type="foot" place="foot" n="a"><p>De werkelijke of bijzondere tegenwoordigheid van God.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f110" type="foot" place="foot" n="b"><p>Res.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f111" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie p. 64 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f112" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Het oudchristelijk Avondmaal en zijn historische perspectieven,</hi> Wageningen 1936, p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f113" type="foot" place="foot" n="e"><p>Unio mystica.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f114" type="foot" place="foot" n="f"><p>Uitwisseling van eigenschappen tussen twee naturen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f115" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 70 v.</p></note>
<pb n="77" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f116" type="foot" place="foot" n="h"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933, p. 371.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f117" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> X, 6.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n117" rend="superscript">117</ref></p></note>
<pb n="78" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f118" type="foot" place="foot" n="j"><p><choice><sic>Wilt, a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice><hi rend="italic">, dl.</hi> 1, p. 188.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f119" type="foot" place="foot" n="k"><p>Ex opere operato.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n118" rend="superscript">118</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f120" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f121" type="foot" place="foot" n="m"><p>De verschijning der godheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f122" type="foot" place="foot" n="n"><p>Casel, aangehaald bij <choice><sic>Wilt, a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> dl. 1, p. 181.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n119" rend="superscript">119</ref></p></note>
<pb n="79" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f123" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 157.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n120" rend="superscript">120</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f124" type="foot" place="foot" n="p"><p>'Uur' in liturgische zin als korte godsdienstoefening.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f125" type="foot" place="foot" n="q"><p><choice><sic>Wiltl a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice>, dl. 2, p. 7: motif biologique; vgl. ook p. 13 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f126" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl 2, p. 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f127" type="foot" place="foot" n="s"><p>Een werkelijk samentreffen.</p></note>
<pb n="80" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f128" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. Asmussen, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 48, die in dit verbrand een waarschuwing richt tot de Berneuchenerkring.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n123" rend="superscript">123</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f129" type="foot" place="foot" n="u"><p>Zo ook Asmussen, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 111.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n124" rend="superscript">124</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f130" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 28.</p></note>
<pb n="81" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f131" type="foot" place="foot" n="w"><p>Kom, Heilige Geest, wil nu scheppen!</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f132" type="foot" place="foot" n="x"><p>Vgl. PRE.<hi rend="superscript">3</hi>, sub voce <hi rend="italic">Liturgie.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f133" type="foot" place="foot" n="y"><p>Latijnse woorden uit de zgn. <hi rend="italic">Prefatie</hi> in de Mis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n127" rend="superscript">127</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f134" type="foot" place="foot" n="z"><p>Will, a.w<hi rend="italic">.,</hi> dl. 1, p. 186.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n129" rend="superscript">129</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f135" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 187.</p></note>
<pb n="82" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f136" type="foot" place="foot" n="b"><p>Spiritualiter.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f137" type="foot" place="foot" n="c"><p>Cursivering van mij.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f138" type="foot" place="foot" n="d"><p>Gebeden over de offergaven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f139" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie p. 74. Ook Asmussen onderscheidt beide momenten, maar legt meer nadruk op het pastorale. A. w., p. 42 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f140" type="foot" place="foot" n="f"><p>Daarom doet het mij onlangs bij ons hier en daar in gebruik komende totalitaire bidden als ongeestelijk aan. Spreekkoren veronderstellen een massa, geen gemeente of schare. Dit geldt in mindere mate ook van massaal zwijgen.</p></note>
<pb n="83" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f141" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik, dl.</hi> 1, p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f142" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie voor de betekenis van plaats ('Ort') E. Brunner, Der Mittler. Zur Besinnung über den <hi rend="italic">Christusglauben,</hi> Tübingen 1927, p. 212.</p></note>
<pb n="84" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f143" type="foot" place="foot" n="i"><p>A. w., dl. 2, Wittenberg 1869<hi rend="superscript">2</hi>, p. 403.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f144" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 230.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n135" rend="superscript">135</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f145" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">PRE.</hi><hi rend="superscript">3</hi> sub voce <hi rend="italic">Liturgie,</hi> XI, 540.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f146" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">RGG.</hi><hi rend="superscript">1</hi><hi rend="italic">,</hi> sub voce <hi rend="italic">Liturgie,</hi> III, 2336 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f147" type="foot" place="foot" n="m"><p>Will, <hi rend="italic">a.</hi> w., dl. 2, p. 13-27.</p></note>
<pb n="85" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f148" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 2, p. 99.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f149" type="foot" place="foot" n="o"><p>Mis der gelovigen, in onderscheiding van die der leerlingen [missa catechumenorum].</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f150" type="foot" place="foot" n="p"><p>Te Rome vond men dat niet meer nodig.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f151" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">.</hi> A. w., dl. 1, p. 302.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f152" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">Deutsche Messe. Luthers Werke in Auswahl, </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice> <choice><sic>Ciemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Clemen</corr></choice> ed., dl. 3, Bonn 1913, p. 300.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n139" rend="superscript">139</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f153" type="foot" place="foot" n="s"><p>Ed. Müller, p. 456 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n140" rend="superscript">140</ref></p></note>
<pb n="86" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f154" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f155" type="foot" place="foot" n="u"><p>Vgl. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 189.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n142" rend="superscript">142</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f156" type="foot" place="foot" n="v"><p>De hoorbare stem.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f157" type="foot" place="foot" n="w"><p>Dem dürren Gottesworte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n145" rend="superscript">145</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f158" type="foot" place="foot" n="x"><p>Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie, dl.</hi> 1, p. 59, 311, 357, 471; dl. 2, p. 30, 50 v., 222, 230.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f159" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie p. 72 v.</p></note>
<pb n="87" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f160" type="foot" place="foot" n="z"><p>Virtutem Missac consistere in verbis Christi.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n148" rend="superscript">148</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f161" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> dl. 1, p. 271 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n149" rend="superscript">149</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f162" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 272.</p></note>
<pb n="88" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f163" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 2, p. 245: conception théophanique.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f164" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 251.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f165" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. Rietschel, a.w., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 67.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n150" rend="superscript">150</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f166" type="foot" place="foot" n="f"><p>Sacrificium laudis: varren der lippen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f167" type="foot" place="foot" n="g"><p>Rietschel, a. w., dl. 1, p. 46 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n151" rend="superscript">151</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f168" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f169" type="foot" place="foot" n="i"><p>Ort.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f170" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 22.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f171" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst nach reformatorischer Lehre.</hi> 20 Vorlesungen (Gifford-Lectures) über das Schottische Bekenntnis von 1560 gehalten an der Universität Aberdeen im Frühjahr 1937 und 1938, Zollikon 1938, p. 174.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n152" rend="superscript">152</ref></p></note>
<pb n="89" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f172" type="foot" place="foot" n="l"><p>Der Ort.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n153" rend="superscript">153</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f173" type="foot" place="foot" n="m"><p>Vgl. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 487.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f174" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 2, p. 486.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n154" rend="superscript">154</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f175" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 2, p. 66.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f176" type="foot" place="foot" n="p"><p>Schrik voor stilte.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f177" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 1, p. 362.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f178" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 343 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f179" type="foot" place="foot" n="s"><p>A. w., dl. 2, p. 83, noot 177.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f180" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., dl. 1, p. 272.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f181" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 2, p. 26 v.</p></note>
<pb n="90" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f182" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 2, p. 70 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n156" rend="superscript">156</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f183" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 1, p. 173.</p></note>
<pb n="91" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f184" type="foot" place="foot" n="a"><p>Pragmatism. A new name for some old ways of thinking<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">. </corr></choice>Popular lectures on philosophy. New impression, Londen enz. 1913, p. 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f185" type="foot" place="foot" n="b"><p>Een morele vakantiedag.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f186" type="foot" place="foot" n="c"><p>Zie p. 60.</p></note>
<pb n="92" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f187" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f188" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f189" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 341.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n164" rend="superscript">164</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f190" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 351.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f191" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. w., p. 15.</p></note>
<pb n="93" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f192" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 210 vv.; vgl. ook <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 1933, § 51 en p. 341, 414; vgl. <hi rend="italic">Handboek,</hi> passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f193" type="foot" place="foot" n="j"><p>Een gebed uit de mis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f194" type="foot" place="foot" n="k"><p>Bij Ch. Diehl, <hi rend="italic">L'art chrétien primitif et l'art byzantin,</hi> Parijs-Brussel 1928.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n166" rend="superscript">166</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f195" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 2, p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f196" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> p. 194.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n167" rend="superscript">167</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f197" type="foot" place="foot" n="n"><p>A. w., p. 195.</p></note>
<pb n="94" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f198" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 202.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n168" rend="superscript">168</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f199" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 195.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n169" rend="superscript">169</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f200" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 192.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n170" rend="superscript">170</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f201" type="foot" place="foot" n="r"><p>h theia leitourgia</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f202" type="foot" place="foot" n="s"><p>Vgl. Fr. Loofs, <hi rend="italic">Symbolik oder christliche Konfessionskunde, dl,</hi> 1, Tübingen-Leipzig 1902, p. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f203" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f204" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> p. 204.</p></note>
<pb n="95" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f205" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> p. 197.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n171" rend="superscript">171</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f206" type="foot" place="foot" n="w"><p>De natuurlijke mens,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f207" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> p. 415 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f208" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 414 en passim.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f209" type="foot" place="foot" n="z"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Mysterie of Boodschap, in Eltheto</hi> 89 (1935), p. 131-140; later <choice><sic>o pgenomen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">opgenomen</corr></choice> in ZI., p. 83-93; VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f210" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 82, als hij een moeder laat zeggen: wij hebben meegedoopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n172" rend="superscript">172</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f211" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 81.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f212" type="foot" place="foot" n="c"><p>Bij de Doop.</p></note>
<pb n="96" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f213" type="foot" place="foot" n="d"><p>O.Gilg, aangehaald bij Will,a.w.,<choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice>2,p.119.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n175" rend="superscript">175</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f214" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 121.</p></note>
<pb n="97" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f215" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie p. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f216" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. Will, a. w., dl. 1, p. 163 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f217" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w., p. 172.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n181" rend="superscript">181</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 181 afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f218" type="foot" place="foot" n="i"><p>Zie p. 57.</p></note>
<pb n="98" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f219" type="foot" place="foot" n="j"><p>De regel voor de liturgie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f220" type="foot" place="foot" n="k"><p>De geloofsregel.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f221" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f222" type="foot" place="foot" n="m"><p>Kerkorde.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f223" type="foot" place="foot" n="n"><p>Ed. Kuyper, dl. 2, p. 5 vv.</p></note>
<pb n="99" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f224" type="foot" place="foot" n="o"><p>Verbi appendices.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n183" rend="superscript">183</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f225" type="foot" place="foot" n="p"><p>Geloofsregel.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f226" type="foot" place="foot" n="q"><p>Lietzmann.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n184" rend="superscript">184</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f227" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. Terlaak Poot, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 119 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f228" type="foot" place="foot" n="s"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.</hi>, dl. 1, p. 143: saine sobriété.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n185" rend="superscript">185</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f229" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie p. 68 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f230" type="foot" place="foot" n="u"><p>Zie p. 52.</p></note>
<pb n="100" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f231" type="foot" place="foot" n="v"><p>Zie p. 92.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f232" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">mimetai</hi> van Christus.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f233" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">logige</hi>; vgl. Calvijn, <hi rend="italic">Commentarius in epistolam Pauli ad Romanos,</hi> die er een tegenstelling in ziet met commenticius = gekunsteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n186" rend="superscript">186</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f234" type="foot" place="foot" n="y"><p>Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 18,16<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n187" rend="superscript">187</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f235" type="foot" place="foot" n="z"><p>Dit lijkt mij wel de meest rationele verklaring.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f236" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. Rietschel, a.iv., dl. 1, p. 28; in het Duitse woord 'Gottesdienst' vallen beide ook samen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n188" rend="superscript">188</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f237" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 97 v,</p></note>
<pb n="101" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f238" type="foot" place="foot" n="c"><p>Quod sacrificium of oblationem sonat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n189" rend="superscript">189</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f239" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 46.</p></note>
<pb n="102" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f240" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Vgl. Handboek,</hi> p. 47, waar Boissevain klaagt, dat het gezin het priesterlijke aan de eredienst heeft ontstolen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n192" rend="superscript">192</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f241" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl - Burns, The Cotter's Saturday Night.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n193" rend="superscript">193</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f242" type="foot" place="foot" n="g"><p>De oblatio.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f243" type="foot" place="foot" n="h"><p>G. D. Henderson, <hi rend="italic">The Scottish Ruling Elder,</hi> Londen 1935, heeft een heel hoofdstuk over <hi rend="italic">The Elder at the Plate,</hi> p. 67-99.</p></note>
<pb n="103" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f244" type="foot" place="foot" n="i"><p>A.w., p. 110 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f245" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Die Liturgie als Mysterienfeier,</hi> Freiburg im Breisgau 1923<hi rend="superscript">3-5</hi> p. 123 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n197" rend="superscript">197</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f246" type="foot" place="foot" n="k"><p>En dus ook Rom. 12 : 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f247" type="foot" place="foot" n="l"><p>Nicht etwa.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f248" type="foot" place="foot" n="m"><p>Ein Tun im 'Geiste'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f249" type="foot" place="foot" n="n"><p>Bij J. M. Bredée Uitg. Mij., Rotterdam 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f250" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. Will, a. w., dl. 2, p. 77.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n198" rend="superscript">198</ref></p></note>
<pb n="104" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f251" type="foot" place="foot" n="p"><p>De 'commentitia' volgens Calvijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n201" rend="superscript">201</ref></p></note>
<pb n="105" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f252" type="foot" place="foot" n="a"><p>'Clair', in de zin van Descartes.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n204" rend="superscript">204</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f253" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de godsdienstwetenschap.</hi> Gifford-lezingen gehouden in de Universiteit te Edinburgh. Tweede reeks nov.-dec. 1898, Amsterdam 1900<hi rend="superscript">2</hi> p. 160-181.</p></note>
<pb n="106" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f254" type="foot" place="foot" n="c"><p>2 Kor. 12; Rom. 1<choice><sic>2 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">2 : 1</corr></choice>; zie p. 97 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f255" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Glaubenslehre, §</hi> 133-135.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n215" rend="superscript">215</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f256" type="foot" place="foot" n="e"><p>Een 'Selbstdarstellung'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f257" type="foot" place="foot" n="f"><p>Erbauung. Vgl. R. Rothe, <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> dl. 2, Wittenberg 1869<hi rend="superscript">2</hi>, p. 394-412.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n218" rend="superscript">218</ref></p></note>
<pb n="107" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f258" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. Rietschel, a. w., dl. 1, p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f259" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT., dl.</hi> 15, 's-Gravenhage-Leiden 1940, kol. 1579 vv.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n219" rend="superscript">219</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f260" type="foot" place="foot" n="i"><p>Rietschel, a. w., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 57.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f261" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f262" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 50.</p></note>
<pb n="108" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f263" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f264" type="foot" place="foot" n="m"><p>Victime perpétuelle (Vinet).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n220" rend="superscript">220</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f265" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Glaubenslehre, §</hi> 133, 1.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n221" rend="superscript">221</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f266" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Glaubenslehre, §</hi> 134, 3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n222" rend="superscript">222</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f267" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. Rothe, a. w., dl. 2, p. 410; Rietschel, a. w., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 49.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f268" type="foot" place="foot" n="q"><p>Zie p. 52.</p></note>
<pb n="109" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f269" type="foot" place="foot" n="r"><p>Vgl. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 334.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f270" type="foot" place="foot" n="s"><p>A.w., dl. 1,p. 266-324.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f271" type="foot" place="foot" n="t"><p>A.W., dl. 1, p. 331-406.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f272" type="foot" place="foot" n="u"><p>A.W., dl. 1, p. 338.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f273" type="foot" place="foot" n="v"><p>Adoration en Edification.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f274" type="foot" place="foot" n="w"><p>A.W., dl. 1, p. 409-417.</p></note>
<pb n="110" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f275" type="foot" place="foot" n="x"><p>A. w., dl. 1, p. 205.</p></note>
<pb n="111" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f276" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f277" type="foot" place="foot" n="z"><p>A. w., p. 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f278" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. w., <choice><sic>p. 11 9</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">p. 119</corr></choice> vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f279" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 122.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f280" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 124.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f281" type="foot" place="foot" n="d"><p>A.w., p. 125-142.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f282" type="foot" place="foot" n="e"><p>In onderscheiding van 'darstellend'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f283" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">De Liturgische Handboekjes</hi> lopen van 1923 af; dan volgt <hi rend="italic">Eeredienst</hi> en dan het <hi rend="italic">Handboek. De dissertatie</hi> van R. Will, eerste deel van <hi rend="italic">Le Culte,</hi> is van 1925.</p></note>
<pb n="112" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f284" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f285" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 59 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f286" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f287" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Luthers Werke in Auswahl, </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice> <choice><sic>Ciemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Clemen</corr></choice> ed., dl. 3, Bonn 1913, p. 296 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n228" rend="superscript">228</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f288" type="foot" place="foot" n="k"><p>Köstlin, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 287<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n229" rend="superscript">229</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f289" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 61 v.</p></note>
<pb n="113" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f290" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 48 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f291" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 252 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f292" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 2 -26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f293" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 12-16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f294" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 7, sub 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f295" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 8, sub 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f296" type="foot" place="foot" n="s"><p>A. w., p. 45 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f297" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 50.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f298" type="foot" place="foot" n="u"><p>Hostievaas.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f299" type="foot" place="foot" n="v"><p>Asmussen, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 57.</p></note>
<pb n="114" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f300" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 48, vrije vertaling.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f301" type="foot" place="foot" n="x"><p>Ed. Müller, p. 252.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f302" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 1, p. 62 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f303" type="foot" place="foot" n="z"><p>Handboek, p. 48.</p></note>
<pb n="115" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f304" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Handboek, passim; Rapport</hi> Kerkopbouw, p. 10, sub 14; en elders.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f305" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 101.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f306" type="foot" place="foot" n="c"><p>Lofoffer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f307" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 46 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n231" rend="superscript">231</ref></p></note>
<pb n="116" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f308" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 100 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f309" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 109.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f310" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 57.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f311" type="foot" place="foot" n="h"><p><choice><sic>Wilt, a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>, p. 75.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n232" rend="superscript">232</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f312" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p, 294.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n233" rend="superscript">233</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f313" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> dl. 2, p. 14.</p></note>
<pb n="117" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f314" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie p. 56 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f315" type="foot" place="foot" n="l"><p>Zie p. 70 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f316" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Mysterie of Boodschap, in Eltheto</hi> 89 (1935), p. 131-140; later opgenomen in ZI., p. 83-93; VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f317" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 372.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f318" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 415 v.</p></note>
<pb n="118" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f319" type="foot" place="foot" n="p"><p>Zie p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f320" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 350 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f321" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie p. 57.</p></note>
<pb n="119" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f322" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 188.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f323" type="foot" place="foot" n="t"><p>Vgl. Terlaak Poot, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 25 v.</p></note>
<pb n="120" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f324" type="foot" place="foot" n="u"><p>A. w., dl. 1, p. 206.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n234" rend="superscript">234</ref></p></note>
<pb n="121" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f325" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. Ph. J. Hoedemaker, <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht. Eerste stuk. De kerk naar goddelijk recht,</hi> Amsterdam 1904, p. 97 vv., waar hij Kuyper verwijt, dat deze de instituering der kerk aan Christus toeschrijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n236" rend="superscript">236</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f326" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 99.</p></note>
<pb n="122" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f327" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., dl. 1, p. 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f328" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">threscheia</hi> en <hi rend="italic">latreia</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f329" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">uvoda</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f330" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zondag 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f331" type="foot" place="foot" n="g"><p>Liturgie (Rom. 15 : 16).</p></note>
<pb n="123" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f332" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie p. 92.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f333" type="foot" place="foot" n="i"><p>Een aanbrenging.</p></note>
<pb n="124" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f334" type="foot" place="foot" n="j"><p>"... in qua (Ecciesiae consensu) tamen ceremonies iarn non prorsus superstitione sua caruisse videmus... " <hi rend="italic">A.</hi> w., p. 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f335" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie p. 100.</p></note>
<pb n="125" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f336" type="foot" place="foot" n="l"><p>Clara voce (Calvijn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n245" rend="superscript">245</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f337" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Kerkelijk denken voorwaarde voor kerkorde. Beschouwingen over reorganisatie,</hi> Nijkerk 1938, p. 41; VW., dl. 5, p. 455.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f338" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">ton agion leiourgos.</hi></p></note>
<pb n="126" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f339" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">leitougron Christou Jesou eis ta ethne.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f340" type="foot" place="foot" n="p"><p>Fides caritate formata.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n246" rend="superscript">246</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f341" type="foot" place="foot" n="q"><p>Vgl. Terlaak Poot, <hi rend="italic">a. w.,</hi> en de daar aangehaalde literatuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n247" rend="superscript">247</ref></p></note>
<pb n="127" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f342" type="foot" place="foot" n="r"><p>Zie p. 122</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f343" type="foot" place="foot" n="s"><p>Bijv. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 23, 144.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n248" rend="superscript">248</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f344" type="foot" place="foot" n="t"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">GPers.,</hi> p. 43-55; VW., dl. 3, p. 561-572.</p></note>
<pb n="128" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f345" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Vgl. Handboek,</hi> p. 198 vv.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n250" rend="superscript">250</ref></p></note>
<pb n="131" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f346" type="foot" place="foot" n="v"><p>Och, dat mijn ziel met de heiligen ware!</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f347" type="foot" place="foot" n="w"><p>Augustinus gebruikt deze woorden om pastoraal en monastieke studie te contrasteren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n256" rend="superscript">256</ref></p></note>
<pb n="132" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f348" type="foot" place="foot" n="x"><p>Zie p. 108.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f349" type="foot" place="foot" n="y"><p>Van der Leeuw, in <hi rend="italic">Bach-Herdenking 1685-1935,</hi> p.45.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n257" rend="superscript">257</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f350" type="foot" place="foot" n="z"><p>Viele festliche Leute (Goethe).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n259" rend="superscript">259</ref></p></note>
<pb n="133" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f351" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. w., dl. 2, p. 117.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n264" rend="superscript">264</ref></p></note>
<pb n="134" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f352" type="foot" place="foot" n="b"><p>Een liturgische handeling die gelovig meeleven niet nodig heeft.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f353" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl.dr.R.H.de Smet, De liturgie van Rome. Een handboek voor leken, <choice><sic>Maastricht1936</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maastricht 1936</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n267" rend="superscript">267</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f354" type="foot" place="foot" n="d"><p>Zie p. 57.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f355" type="foot" place="foot" n="e"><p>Zie p. 121 v.</p></note>
<pb n="135" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f356" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie p. 126.</p></note>
<pb n="137" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f357" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zie p. 88 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f358" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst nach reformatorischer Lehre,</hi> 18. Vorlesung.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n271" rend="superscript">271</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f359" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">KD.</hi> 1/2, p. 870.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f360" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Gotteserkenntnis</hi> und <hi rend="italic">Gottesdienst,</hi> p. 198.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f361" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">KD.</hi> 1/2, p. 253.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f362" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 252.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f363" type="foot" place="foot" n="m"><p>A - w., P. 249 vv.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie.n272" rend="superscript">272</ref></p></note>
<pb n="138" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f364" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst, p.</hi> 199.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.f365" type="foot" place="foot" n="o"><p>Zie Noordmans, Binnen de pinkstercirkel. VW., dl. 2, p. 323-348,</p></note>
<pb n="139" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in 1939 (Amsterdam, uitg. Holland)</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het 'Woord vooraf' wordt in de oorspronkelijke uitgave afgesloten met de datum: 'januari 1939' en de initialen van de schrijver: 'O.N.'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Op het kasteel te Hemmen (tijdens WO. 11 verwoest) werden tot 1941 de jaarlijkse bijeenkomsten gehouden van de in januari 1935 opgerichte 'Liturgische Vereeniging' (in 1966 ontbonden), waar in wijder kring bekendheid werd gegeven aan de resultaten van de studie van de leden der Liturgische Kring (zie volgende noot). De verschillende liturgische ontwerpen van de Kring werden bij die gelegenheden in toepassing gebracht in het naar nieuwere liturgische inzichten gerestaureerde kerkje te Hemmen. Korte beschouwingen in verband met de genoemde conferenties zijn opgenomen in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (1935) nr. 9, p. 75; 3 (1935) nr. 10, p. 83; 4 (1936) nr. 9, p. 95; 5 (1937) nr. 12, p. 127; 6 (1938) nr. 9, p. 84 v.; 7 (1939) nr. 9, p. 63; 8 (1940) nr. 9, p. 86 v.; 9 (1941) nr. 12, p. 89 v. Volgens KO. 6 (1938) nr. 9, p. 84 v. hield Noordmans op de <choice><sic>j anuari</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">januari</corr></choice>-conferentie van 1938 een lezing over 'Het karakter van de eredienst'. KO. 8 (1940) nr. 9, p. 86 v. deelt mee dat de conferentie van 1940 o. m. in het teken stond van N.' boek <hi rend="italic">Liturgie</hi> en het 'gesprek' daarover in <hi rend="italic">Liturgie in de crisis.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De Liturgische Kring was een studiekring van voornamelijk predikanten, onder voorzitterschap van prof. dr. G. van der Leeuw. De Kring kwam voor het eerst in 1922 bijeen in de gerfkamer van de Duinoordkerk te 's-Gravenhage (aldus G. van der Leeuw in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (1935) nr. 10, p. 83). Volgens de inleiding op de zeven door de Liturgische Kring verzorg<hi rend="italic">de Liturgische Handboekjes,</hi> Baarn 1923-1930, stelde de Kring zich ten doel "studie te maken van het liturgisch vraagstuk en leiding te geven aan het streven naar Liturgie, dat zich sedert een tiental jaren op velerlei plaatsen vertoont". Het herstel van het Avondmaal als centraal gebeuren van de eredienst kreeg grote aandacht. Aanvankelijk bestond de Kring (volgens genoemde inleiding) uit de volgende leden: P. Blaauw te Eerbeek (later: te Hemmen), H. W. Creutzberg te 's-Gravenhage (later: te Scheveningen), J. Ph. Eggink te Rotterdam, B. ter Haar Romeny te Ginneken, G. van der Leeuw te Groningen, G.W. Oberman te Leeuwarden (later: te Utrecht), H. T. Oberman te Rotterdam, H. A.C. Snethlage te 's-Gravenhage, mej. M. van Woensel Kooy te Bussum. Vanaf deel 5 van <hi rend="italic">de Liturgische Handboekjes</hi> worden nog genoemd: J. N. Bakhuizen van den Brink te Winterswijk (later: hoogleraar te Leiden) en H. J. Dijckmeester te IJmuiden. Bij de <hi rend="italic">Handboekjes</hi> schreef Johan Wagenaar te 's-Gravenhage verscheidene muziekbijlagen. In het door de Kring samengestelde <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Rotterdam 1934, staan nog vermeld: W. Th. Boissevain te Leiden, J. K. van den Brink te Steenbergen, W. H. van de Pol te Utrecht en W. A. Zeydner te Rotterdam. In de in 1941 verschenen <hi rend="italic">Orde van den Eeredienst voor de Nederlandsche Hervormde Kerk</hi> komen de volgende nieuwe namen voor: J. Brandenburg te Biggekerke, P. Fagel te Heerlen, J. C. Koppert te <choice><sic>lngen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ingen</corr></choice>, J. A. Kwint te Scheveningen, E. A. J. Plug te Nuenen, A.C. Schuurman te Lochem, K. van Selms te Angeren, P. H. Th. Stevens te Zwolle en L.D. Terlaak Poot te 's-Gravenhage. Zie over het ledenbestand in de periode na WO. II E. van der Schoot, <hi rend="italic">Hervormde Eredienst. De liturgische ontwikkeling van de Ned. Herv.</hi> Kerk, 's-Gravenhage 1950, p. 153. In 1946 verscheen in het tijdschrift KE. 1 (1946), p. 253 v. de <hi rend="italic">Beginselverklaring van den Liturgischen Kring.</hi> Zie voorts over de Kring A. G. Soeting, <hi rend="italic">De Liturgische Kring in de Nederlandse Hervormde Kerk. Een historisch overzicht, in Eredienst</hi> 9 (maart 1976) nr. 1, p. 1-9.</p></note>
<pb n="140" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="140" ed="VW"/>De liturgische beweging, rond het begin van de twintigste eeuw opgekomen in vele kerken, streefde naar vernieuwing van de eredienst. In Nederland is G. van der Leeuw de dominerende figuur in deze beweging geweest. Voor een beschrijving van de liturgische beweging m.n. onder de hervormden zij gewezen op de dissertatie van J. F. Lescrauwaet M.S.C., <hi rend="italic">De liturgische beweging onder de Nederlandse Hervormden in oecumenisch perspectief. Een fenomenologische en kritische studie,</hi> Bussum 1957. Eerder verscheen de dissertatie van E. van der Schoot, <hi rend="italic">Hervormde Eredienst. De liturgische ontwikkeling van de Ned. Herv. Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1950. Van later datum is de studie van P. Staples, <hi rend="italic">The liturgical movement in the Netherlands Reformed Church 1911-1955. With special reverence to the anglican dimension.</hi> IIMO Research Pamphlet nr. 9, Utrecht 1983. Veel informatie biedt ook A. F. N. Lekkerkerker, <hi rend="italic">Kanttekeningen bij het Hervormde Dienstboek, 4</hi> dln., 1 s-Gravenhage 1952-1956. Enige oriënterende artikelen - ook over de periode na het verschijnen van Noordmans' <hi rend="italic">Liturgie -</hi> zijn (tot ca. 1956): J. N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">Uit de geschiedenis der liturgische beweging in Nederland, in KE.</hi> 1 (1946), p. 12-17; W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De liturgische beweging bij de protestanten in Nederland, in TvL.</hi> 31 (1947), p. 2035 (later opgenomen in zijn boek Het christelijk dilemma. K<hi rend="italic">atholieke Kerk - Reformatie,</hi> Roermond-Maaseik 1948, p. 321-335); J. N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">De liturgischesituane in de Nederlandse Hervormde Kerk, in Wending</hi> 4 (1949) nr. 7, p. 432-444; A.F.N. Lekkerkerker, <hi rend="italic">De liturgische situatie in de Ned. Hervormde Kerk,</hi> Wageningen 1949 (brochure); idem, <hi rend="italic">Liturgische Fragen in der Niederländisch-Reformirten Kirche. Ein Ueberbliek, in Evangelische Theologie 15</hi> (1955), p. 75-96; H. Miskotte, <hi rend="italic">De liturgische beweging binnen de Ned. Hervormde Kerk in de laatste tienjaren, in TvL.</hi> 39 (1955), p. 30-45; A. F. N. Lekkerkerker, <hi rend="italic">De liturgische beweging bij Rome en de Reformatie, in Jaarboek voor de Eredienst van de Nederlandse Hervormde Kerk</hi> (1959), p. 7-28; J. Lescrauwaet M.S,C., <hi rend="italic">Halve eeuw liturgische beweging in de Ned. Herv. Kerk, in TvL.</hi> 44 (<choice><sic>196 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">1961</corr></choice>), p. 304-311.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Naam van een groep Puriteinen uit Engeland, die in 1620 op het schip de 'Mayflower' uitweek naar Noord-Amerika, waar zij, los van de druk van de Anglicaanse Kerk in kerkordelijk en liturgisch opzicht, grotere bestaansmogelijkheden zag. Ongeveer tien jaar na hun aankomst aldaar werden zij door hun gouverneur 'pelgrims' genoemd (vgl. Hebr. 11 : 13). In de achttiende eeuw kwam onder hun nazaten het spraakgebruik op, hen 'Pilgrimfathers' te noemen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>R. Will (1869-1959), Frans protestants theoloog, van 1919-1937 hoogleraar in de praktische theologie aan de protestantse faculteit te Straatsburg. Hij was gespecialiseerd op het gebied van de geschiedenis en de theorie van de liturgie. Zijn hoofdwerk is het driedelige <hi rend="italic">Le Culte. Etude d'histoire et dephilosophie religieuses.</hi> Het eerste deel (Straatsburg-Parijs 1925), dat hem als dissertatie diende, draagt als ondertitel <hi rend="italic">Le caractère religieuse du culte;</hi> het tweede deel (Parijs 1929) <hi rend="italic">Les formes du culte;</hi> het derde deel (Parijs 1935) <hi rend="italic">Les éléments sociaux du culte,</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>H. Asmussen (1898-1968), Duits luthers predikant, leidende figuur in de 'Bekennende Kirche' (1934-1945) en leider der 'Kirchliche Hochschule' te Berlijn (1936-1945). Gedurende de kerkstrijd was hij nauw verbonden met K. Barth. Hij publiceerde op liturgisch gebied o.m. <hi rend="italic">Die Lehre vom Gottesdienst (Gottesdienstlehre, dl.</hi> 1), München 1937; <hi rend="italic">Das Kirchenjahr (Gottesdienstlehre,</hi> dl. 2), München 1936; <hi rend="italic">Ordnung des Gottesdienstes (Goltesdienstlehre,</hi> dl, 3), München 1936. Tevens zij genoemd zijn boek <hi rend="italic">Das göttliche Geheimnis,</hi> Kassel 1936.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Valsch Spiritualisme</hi> is de titel van hoofdstuk VII (p. 36-40) uit A. Kuyper, <hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> Kampen <choice><sic>191 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">1911</corr></choice>. Dit boek van K. heeft slechts één druk beleefd, wat in het geval van K. zeer opmerkelijk is.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Johannes a Lasco (Jan Laski, ± 1499-1560), Pools edelman, in 1538 aartsdeken te Warschau, maar sloot zich in 1540 bij de Reformatie aan. Hij diende als 'superattendent' of superintendent'de hervormde gemeenten in Oost-Friesland en de vluchtelingengemeen <pb n="141" ed="VW"/>ten in Londen, Emden en Frankfort aan de Main. Vanaf 1556 tot aan zijn dood in 1560 werkte hij aan de Reformatie in Polen. Zijn kerkordelijke en liturgische arbeid is van veel betekenis geweest voor de gereformeerde kerk in Nederland. Met name zij genoemd zijn <hi rend="italic">Forma ac Ratio tota ecclesiastici Ministerii, in peregrinorum, potissimum vero Germanorum Ecclesia</hi> etc., verschenen te Frankfort aan de Main in 1555. A. Kuyper verzorgde een uitgave van zijn geschriften in twee delen onder de titel <hi rend="italic">Joannis a Lasco Opera lam edita quam inedita,</hi> Amsterdam-'s-Gravenhage 1866.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>De tekst van deze passage luidt bij Kuyper, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 39: "Wat ons ... ten dele nog gered heeft is onze liturgische bundel, die, in 1619 nogmaals bezegeld en uitgebreid, openlijk en beslist tegenover de spiritualistische eenzijdigheid en de doperse vormeloosheid partij koos." Voor de tekstuitgave van de door K. bedoelde 'liturgische bundel' (grotendeels bestaande uit formulieren voor kerkelijke handelingen en gebeden) zij gewezen op F. L. Rutgers, H. <choice><sic>Bavinek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bavinck</corr></choice> en A. Kuyper, <hi rend="italic">De berijmde Psalmen</hi> ... <hi rend="italic">in gebruik bij de Gereformeerde Kerken in Nederland, alsmede hare Formulieren van Eenigheid</hi> ... <hi rend="italic">en hare liturgie</hi> ... <hi rend="italic">naar de door die Kerken vastgestelde tekst,</hi> Middelharnis 1897. Deze uitgave bevat de vastgestelde tekst der Gereformeerde Kerken, en gaat terug op de Middelburgse uitgave van 1611 die de samenstellers beschouwen als de officiële tekst van de Dordtse Synode 1618/19. J. N. Bakhuizen van den Brink gaf een beschrijving en kritische beoordeling van de tekstgeschiedenis der'liturgische bundel' in <hi rend="italic">De tekst van de belijdenisgeschriften en van de liturgische formulieren der Nederlandse Hervormde Kerk, in Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis,</hi> N. S. XL, afl. 4 (1954), p. 207-250. Daarin stelt hij, anders dan Rutgers c.s., dat er geen door de Nationale Synode van Dordrecht vastgestelde tekst van de liturgische formulieren bestaat, en dat men ook later niet tot een officiële uitgave der Liturgie is gekomen (a.w., p. 229). Hierbij zij aangetekend dat men op de Dordtse Synode wel het <hi rend="italic">getal</hi> en de <hi rend="italic">volgorde</hi> der liturgische geschriften heeft vastgesteld en bepaald (aldus H. H.Barger, <hi rend="italic">Ons Kerkboek,</hi> Groningen 1900, p. 183).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Volledige titel: <hi rend="italic">The Book of Common Prayer and Administration of the Sacraments, and other Rites and Ceremonies of the Church according to the Use of the Church of England.</hi> Dit dienstboek der Anglicaanse Kerk verscheen in 1549 tijdens de regering van koning Eduard VI door toedoen van Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury. Na een herziening in 1552 verkreeg het Book of Common Prayer in 1662 zijn definitieve vorm. Eerst in 1980 verscheen een officieel alternatief naast het Book of Common Prayer in de vorm van The Alternative Service Book 1980.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n13" type="end" place="end" n="13"><p><hi rend="italic">Agende</hi> is de met name in de lutherse kerk in Duitsland gebruikelijke benaming voor de geschriften met regelingen voor de eredienst. In de verschillende landskerken zijn sinds de Reformatie uiteenlopende typen aangenomen. Het woord is afkomstig van het Latijn<hi rend="italic">se agenda</hi> (Iett.: zaken die gedaan moeten worden).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n15" type="end" place="end" n="15"><p>W. Th. Boissevain, <hi rend="italic">De dienaren der kerk, in Handboek,</hi> p. 38-60. Boissevain (1880-1945), vanaf 1918 hervormd predikant te Leiden. Hij promoveerde in 1929 te Amsterdam op het proefschrift <hi rend="italic">Evangelische Katholiciteit,</hi> Leiden 1929. B. was bestuurslid van de 'Vereeniging Kerkopbouw', en trad in 1935 toe tot de N.S.B., waarvoor hij meerdere geschriften publiceerde. Zie over hem A. J. Rasker, <hi rend="italic">Dr. Wilhelm Theodor Boissevain. Van Hoedemaker-leerling tot nationaal-socialist, in NTh T.</hi> 23 (1969), p. 204-220. Ger van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht-Antwerpen 1973, p. 388, noot 131, vindt deze 'interessante levensschets' te veel gaan in de richting van een rehabilitatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">Het kerkelijk jaar, in Handboek,</hi> p. 198-209. W. H. van de Pol (geb. 1897), Nederlands theoloog, ging in 1919 van de N.H. Kerk over naar de Anglicaanse Kerk en in 1940 naar de R.-K. Kerk, waar hij tot priester werd gewijd. Van 1948-1967 was hij hoogleraar in de fenomenologie van protestantisme en anglicanisme aan de katholieke <pb n="142" ed="VW"/>universiteit te Nijmegen. Hij promoveerde te Utrecht op het proefschrift <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936. In 1931 verscheen te Zeist van zijn hand het geschrift <hi rend="italic">Liturgie.</hi> Een schets van zijn theologische ontwikkeling schreef Van de Pol in het opstel <hi rend="italic">Van de Ethische Theologie naar Newman,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Ernst en Vrede. Opstellen rondom de Ethische Theologie,</hi> aangeboden aan prof. dr. M. van Rhijn op 15 november 1951, 's-Gravenhage 1951, p. 62-78.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n17" type="end" place="end" n="17"><p>J. N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">De Heilige Doop, in Handboek,</hi> p. 61-90. J. N. Bakhuizen van den Brink (geb. 1896), van 1920-1934 hervormd predikant, en vanaf 1934-1966 hoogleraar in de kerk- en dogmengeschiedenis te Leiden. Hij speelde een prominente rol in de liturgische beweging, m.n. in de N.H. Kerk. Van 1948-1963 was hij voorzitter van de Liturgische Kring, als opvolger van G. van der Leeuw. Hij was hoofdredacteur van het na de Tweede Wereldoorlog opgerichte tijdschrift <hi rend="italic">Kerk en E(e)redienst,</hi> tot de opheffing hiervan in 1959. Onder zijn talrijke publikaties nemen die over liturgie en kerkbouw en over het theologische probleem der traditie een ruime plaats in. Een volledige bibliografie van zijn werk van 1923-1966 is opgenomen in <hi rend="italic">Ecclesia (1),</hi> een bundel opstellen aangeboden aan prof. dr. J, N. <choice><sic>Bakbuizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bakhuizen</corr></choice> van den Brink, ter gelegenheid van zijn vijfentwintig-jarig ambtsjubileum als hoogleraar der Rijksuniversiteit te Leiden, 's-Gravenhage 1959, p.252-256, en <hi rend="italic">Ecclesia 11,</hi> een bundel opstellen door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink, uitgegeven ter gelegenheid van zijn afscheid als hoogleraar der Rijksuniversiteit te Leiden, 's-Gravenhage 1966, p. 336 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. voor deze uitdrukking van Augustinus <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 32. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 314; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 401, 506 <hi rend="italic">v.; CChrSL.</hi> 47, 31 1: "... de se ipso ait ipse Salvator: <hi rend="italic">Ego sum via, veritas et vita.</hi> <choice><sic>Hacc est universalis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Haec est universalis</corr></choice> via, de qua tanto ante prophetatum est: <hi rend="italic">Erit in </hi><choice><sic>novissim is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">novissimis</hi></corr></choice><hi rend="italic"> diebus manifestus mons Domini, paratus in cacumine </hi><choice><sic>montium er extolletur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">montium et extolletur</hi></corr></choice><hi rend="italic"> super colles, et venient ad eum </hi><choice><sic>universae genres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">universae gentes</hi></corr></choice><hi rend="italic"> et ingredientur nationes multae et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob; et adnuntiabit nobis viam suam, </hi><choice><sic>er ingrediemur in ea</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">et ingrediemur in ea</hi></corr></choice><hi rend="italic">. Ex Sion enim prodiet </hi><choice><sic>lex er verbum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">lex et verbum</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Domini ab Hierusalem</hi> [Jes. 2 : 2 v.]. Via ergo ista non est unius gentis, sed universarum gentium; et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit, sed inde processit, ut se per universa diffunderet."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie over de Engelse theoloog en wijsgeer John Henry Newman (1801-1890), die in 1845 van de Anglicaanse Kerk overging naar de R.-K. Kerk en daar kardinaal werd, de desbetreffende opstellen van Noordmans in deze uitgave, resp. p. 362-369 en 370-392.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Heidelbergse catechismus, zondag 28-30; speciaal zondag 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Asmussen, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 12: "... Ordnung ist nicht Konstruktion."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Oxford Movement is de naam van een vernieuwingsbeweging binnen de Anglicaanse Kerk die in 1833 aan de universiteit van Oxford begon. Tot de voornaamste figuren in deze beweging behoorden John Henry Newman, John Keble en Edward Pusey. Deze sterk <choice><sic>katholiscrende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">katholiserende</corr></choice> beweging heeft binnen en buiten de Anglicaanse Kerk diepgaande invloed uitgeoefend op het theologisch en kerkelijk denken, en m.n. op de liturgische praktijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n23" type="end" place="end" n="23"><p>De officiële belijdenis der Anglicaanse Kerk wordt gevormd door de Thirty-Nine Articles, een herziening van de Fourty-Two Articles uit 1553. De 39 Artikelen werden aangenomen in 1563 en nog eens herzien in 1571. Zij zijn opgenomen in het Book of Common Prayer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n24" type="end" place="end" n="24"><p>William Land (1573-1645), was onder koning Karel 1 vanaf 1633 aartsbisschop van Canterbury. Hij bevorderde het hoogkerkelijk anglicanisme. Minder gehecht aan dogmatische precisie in de belijdenis, hield hij strikt vast aan eenvormigheid in de eredienst. In 1637 ondernam hij tevergeefs een poging om ook aan de Schotse kerk het Book of Common Prayer op te leggen. Zijn dictatoriaal en onverdraagzaam optreden leidde tot zijn terechtstelling in 1645.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n25" type="end" place="end" n="25"><p>In het befaamde <hi rend="italic">Tract 90</hi> (gepubliceerd op 27 februari 1841) interpreteerde Newman de veelal in protestantse zin geïnterpreteerde anglicaanse confessie van 1571, de 39 Artikelen,<pb n="143" ed="VW"/> in katholiserende zin. Naar zijn oordeel waren deze artikelen niet principieel in tegenspraak met de leeruitspraken van het concilie van Trente (1545-1563). Het 90e traktaat riep veel verzet op in de Anglicaanse Kerk. Door toedoen van de bisschop van Oxford werd de uitgave van de sinds 1833 verschijnende <hi rend="italic">Tracts </hi><choice><sic>flor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">for</hi></corr></choice><hi rend="italic"> the times</hi> gestaakt. Veel van ten, waarvan er 27 betrekking hebben op de eredienst, waren van de hand van Newman, Keble, Pusey en Froude.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n26" type="end" place="end" n="26"><p>In oktober 1918 (een jaar na de vierhonderdste herdenking van de Reformatie) brachten de predikanten Alexander Löwentraut en Heinrich Hansen een aantal theologen en <choice><sic>niettheologen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">niet-theologen</corr></choice> bijeen in de 'Hochkirchliche Vereinigung'. Spreekbuis van de vereniging was het tijdschrift <hi rend="italic">Die Hochkirche</hi> (jrg. 1918-1933). De 'Hochkirchliche Vereinigung' wilde o.m. ruimte geven aan het element van de adoratie in de eredienst. De prediking kwam op het tweede plan. Vgl. Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p - 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n27" type="end" place="end" n="27"><p>"Favete linguis", d.w.z.: "Weest gunstig met uw tongen" (vooral bij godsdienstplechtigheden), maw.: "Zwijgt!" Horatius, <hi rend="italic">Oden 3,</hi> 1, 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n28" type="end" place="end" n="28"><p>De liturgische denkbeelden van de Franse predikant Eugène Bersier (1831-1889) hebben in zijn land een belangrijke rol gespeeld. Naast het <hi rend="italic">Projet de révision de la liturgie des églises réformées de France,</hi> préparé sur l'invitation du Synode général officieux, <choice><sic>par Eng. Bersier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">par Eug. Bersier</corr></choice>, ... avec une introduction <choice><sic>historique er un commentaire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">historique et un commentaire</corr></choice> critique, Parijs 1888, zij gewezen op de door hem ontworpen <choice><sic>Liturgie a 1'usage des églises réforméey</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Liturgie à l'usage des églises réformées</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Parijs 1877.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n29" type="end" place="end" n="29"><p>J. H. Gunning J.Hzn. (1858-1940), zoon van J. H. Gunning Jr., was hervormd predikant tot zijn emeritaat in 1924. Na <hi rend="italic">Onze Eeredienst. Opmerkingen over het liturgische element in den gereformeerden cultus,</hi> Amsterdam 1890, verscheen op liturgisch gebied van zijn hand <hi rend="italic">De gezangenkwestie in de Ned. Herv. Kerk,</hi> Utrecht 1910. Hier zij tevens gewezen op zijn boek <hi rend="italic">John Henry Kardinaal Newman. Een boek </hi><choice><sic>voorprotestanten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">voor protestanten</hi></corr></choice><hi rend="italic"> en roomsch-katholieken,</hi> met een woord ter inleiding van prof. dr. W. J. Aalders, Amsterdam 1933.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n30" type="end" place="end" n="30"><p><hi rend="italic">Liturgische Handboekjes,</hi> uitgegeven door den Liturgischen Kring:</p><p>1. <hi rend="italic">Inleiding. Waarom liturgie? Beginsel en practijk,</hi> Baarn 1923.</p><p>11. <hi rend="italic">Hoofd- (predik-)dienst,</hi> Baarn 1923.</p><p>111. <hi rend="italic">Begrafenisdienst,</hi> Baarn 1925.</p><p>IV. <hi rend="italic">Avondmaalsdienst,</hi> Baarn 1925.</p><p>V. <hi rend="italic">Heilige Doop en bevestiging van nieuwe leden,</hi> Baarn 1927.</p><p>VI. <hi rend="italic">Hernieuwde bezinning, Herdenking der gestorvenen,</hi> Baarn 1928.</p><p>Vll. <hi rend="italic">Inzegening van het huwelijk,</hi> Baarn 1930.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n31" type="end" place="end" n="31"><p><hi rend="italic">Eeredienst,</hi> Rotterdam z.j., is in juni 1934 door J. M. Bredée's Uitgeversmij N.V. te Rotterdam kosteloos toegezonden aan 1875 predikanten in Nederland en Nederlands-<hi rend="italic">Indië. Eeredienst</hi> is ook ingesloten in het bij de firma Bredée in 1934 verschenen Hand<hi rend="italic">boek voor den Eeredienst.</hi> Aldus G. van der Leeuw in <hi rend="italic">KO.</hi> 3 (1934) nr. 8, p. 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n32" type="end" place="end" n="32"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Een eerste aanzet tot een dergelijk dienstboek vanwege de Liturgische Kring verscheen in 1941 bij de Nederlandsche Bijbel-Compagnie te Amsterdam-Haarlem onder de titel <hi rend="italic">Orde van den Eeredienst voor de Nederlandsche Hervormde Kerk.</hi> Deze uitgave bevat verscheidene orden van dienst, formulieren, gebeden en een overzicht van het kerkelijk jaar. Door de in 1946 ingestelde Raad voor Kerk en Eredienst werd in 1950 en 1951 een <hi rend="italic">Dienstboek in ontwerp</hi> aan de Generale Synode der N. H. Kerk aangeboden. In 1955 werd dit door de Generale Synode als <hi rend="italic">Dienstboek voor de Nederlandse Hervormde Kerk in ontwerp</hi> aan de gemeenten aangeboden ter toetsing in de praktijk. Een definitieve behandeling en vaststelling heeft nog niet plaatsgevonden. Het <hi rend="italic">Dienstboek</hi> bevat formulieren voor de verschillende kerkdiensten en een gebedenboek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n34" type="end" place="end" n="34"><p><hi rend="italic">Vgl.Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk, samengesteld</hi> door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934, p. 11. <hi rend="italic">Het Rapport van de Kerkopbouw</hi>-<hi rend="italic">Commissie</hi><pb n="144" ed="VW"/><hi rend="italic"> tot bestudering van het liturgisch vraagstuk over Het wezen van den Eeredienst</hi> verscheen bij Bosch &amp; Keuning te Baarn in 1933. Deze commissie, benoemd door de in 1931 opgerichte 'Vereeniging Kerkopbouw', bestond uit: B. J. Aris, J. N. Bakhuizen van den Brink, J. K. van den Brink, B. ter Haar Romeny, G. van der Leeuw, F. A. Baron van Lynden, G. W. Oberman, W. H. van de Pol. Het <hi rend="italic">Rapport</hi> bevatte een <hi rend="italic">Toelichting</hi> op de tekst van G. W. Oberman.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n35" type="end" place="end" n="35"><p>A. w., p. 11 en 12, sub 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n36" type="end" place="end" n="36"><p>'Mayflower' is de naam van het schip waarmee de Pilgrim Fathers in 1620 overstaken naar Amerika.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Zie over het 'beslissingskarakter van het dogma' de dissertatie van Noordmans' geestverwant J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oudkerkelijk dogma in de Reformatie, bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938, p. 1 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. Augustinus, <choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Conf.</corr></choice> <choice><sic>111, 9. MPL. 32, 691</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">III, 9. MPL. 32, 691</hi></corr></choice>; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 59; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 27, 37: "Multa itaque facta, <choice><sic>quae bominibus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">quae hominibus</corr></choice> improbanda viderentur, testimonio tuo <choice><sic>approbata sunt er multa</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">approbata sunt et multa</corr></choice> laudata ab hominibus te teste damnantur, cum saepe se aliter habet species <choice><sic>facti er aliter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">facti et aliter</corr></choice> facientis animus atque articulus occulti temporis."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 248: "La Liturgie, dit Dom Guéranger... est la forme plus populaire du dogme." <choice><sic>Wilt verwijst naar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will verwijst naar</corr></choice> diens <hi rend="italic">Institutions Liturgiques,</hi> 1878, p. 32. Dit moet zijn <hi rend="italic">Institutions Liturgiques, dl.</hi> 1, Parijs-Brussel 1878<hi rend="superscript">2</hi> p. 9: "Aussi a-t-on toujours considéré la Liturgie comme <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> haut enseignement du dogme, en <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> temps qu'elle est sa forme la plus populaire." Dom <choice><sic>Prosper Quéranger</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Prosper Guéranger</corr></choice> (1805-1875) was abt te Solesmes en generaaloverste van de Benedictijnen in Frankrijk. Deze invloedrijke ultramontaan verzette veel werk voor het herstel van de Romeinse liturgie. De eerste druk van zijn <hi rend="italic">Institutions Liturgiques</hi> verscheen in 3 dln. (1840-1851); de tweede druk in 4 dln. (1878-1885). In 1841 verscheen het eerste deel van <hi rend="italic">L'Année Liturgique.</hi> Dit werk werd door zijn leerlingen voortgezet en omvatte in 1901 in totaal 15 delen (verkorte uitgave 1948-1951; Ned. vert, 1952-1957).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n40" type="end" place="end" n="40"><p>G. Rietschel (1842-1914), Duits luthers theoloog, van 1889-1911 hoogleraar in de praktische theologie te Leipzig. Hij oefende grote invloed <choice><sic>uit doorzijn baanbrekende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uit door zijn baanbrekende</corr></choice> <hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik,</hi> 2 dln., Berlijn 1900-1909. In het eerste deel behandelt hij <hi rend="italic">Die Lehre vom Gemeindegottesdienst;</hi> in het tweede <hi rend="italic">Die Kasualien.</hi> In 1951 verscheen een herziene uitgave van de hand van Paul Graff. Tevens zij gewezen op G. Rietschel, <hi rend="italic">Der evangelische Gottesdienst unter dem Gesichtspunkt der Anbetung im Geist und Wahrheit,</hi> Halle 1891.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n41" type="end" place="end" n="41"><p>In PRE.<hi rend="superscript">3</hi> XII, 667 staat echter: "Man hat bisher noch nicht verfolgt, wie griechische Texte, die ein <hi rend="italic">leitoutgia</hi> enthalten, lateinisch wiedergegeben werden. Zum Teil gewiss durch <hi rend="italic">officium, ministerium, oblatio.</hi> Aber eine einzige Stelle, die <hi rend="italic">missa</hi> gäbe, würde ja ausreichen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n42" type="end" place="end" n="42"><p>De verwijzing betreft de <hi rend="italic">Apologia Confessionis Augustana,</hi> art. XXIV (De Missa). Noordmans maakte waarschijnlijk gebruik van de desbetreffende uitgave in J. T. Müller, <hi rend="italic">Die symbolischen Bücher der evangelisch-lutherischen</hi> Kirche (deutsch-lateinisch), Gütersloh 1912<hi rend="superscript">11</hi>, De opmerkingen van Melanchton over de term 'liturgie' staan op p. 266 v. In margine staat daar R. 272: een verwijzing naar het parallelle gedeelte in de editie-Rechenberg. De geciteerde plaatsen van de <hi rend="italic">Apologia Prior</hi> staan ook in <hi rend="italic">CR.</hi> 27, 296 (Latijn) en 349 (Duits).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n43" type="end" place="end" n="43"><p>De inhoudsopgaven in Richter, <hi rend="italic">Die evangelischen Kirchenordnungen</hi> wijzen op Luthers geschriften <hi rend="italic">Formula missae et communionispro Ecclesia Vuittembergensi</hi> (1523) en <hi rend="italic">Deudsche Messe und ordnung Gottis diensts</hi> (1526). Zij vermelden tevens een A<hi rend="italic">rtickel der Ceremonien und anderer Kirchen Ordnung</hi> (voor het hertogdom Pruisen) uit 1525 en een elftal <hi rend="italic">Agende</hi> uit de jaren 1560-1580.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Valerandus Pollanus (Valérand Poullain, ± 1520-1557), Frans-Vlaams edelman, sloot zich enkele jaren na zijn wijding tot r.-k. priester bij de Reformatie aan. Hij was ouderling <pb n="145" ed="VW"/>van de Franse gemeente te Straatsburg en vanaf 1551 superintendent van de Franssprekende vluchtelingengemeente te Glastonbury. Na het overlijden van Eduard VI in 1553 verliet hij Engeland en vestigde zich met een aantal gemeenteleden in Frankfort aan de Main. Ten gevolge van conflicten aldaar legde hij in 1556 zijn ambt neer. Zijn <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> is ook in Nederland van veel betekenis geweest voor de liturgische ontwikkelingen. Zij bevat een beschrijving van de gereformeerde liturgie, gebaseerd op die van de gemeenten te Straatsburg en Genève.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Voluit: <hi rend="italic">La Forme des prieres et chantz ecclesiastiques avec la maniere d'administrer les </hi><choice><sic>Sacremens, er consacrer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Sacremens, et consacrer</hi></corr></choice><hi rend="italic"> le mariage, selon la coustume de l'Eglise ancienne (1542). CR.</hi> 34, 161-208.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Vgl. Kuyper, <hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 37 v.: "In de bisschoppelijke kerk van Engeland, die in haar Confessie nog altoos een gereformeerde kerk is, werd op de vorm weer zó sterk nadruk gelegd, dat de geest de heerschappij verloor, en men dan nu ook ziet, hoe spoorslags men naar Romes te vormelijke dienst op weg is."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Met Episcopalen zijn hier de anglicanen (met hun bisschoppelijke kerkstructuur) bedoeld.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n48" type="end" place="end" n="48"><p>B. ter Haar Romeny (1881-1970), van 1916-1947 hervormd predikant te Ginneken (van 1935-1936 onderbroken door een predikantschap in Ned.-Indië). Hij bekleedde vele uiteenlopende kerkelijke en niet-kerkelijke bestuursfuncties. In het <hi rend="italic">Handboek</hi> schreef hij een bijdrage over <hi rend="italic">Het kerkgebouw in verband met het wezen van den Eeredienst,</hi> p. 19-37.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n49" type="end" place="end" n="49"><p>Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 6: "... den... fixierten Teilen des Gottesdienstes ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n50" type="end" place="end" n="50"><p>R. Otto (1869-1937), Duits luthers theoloog en godsdienstfilosoof, was hoogleraar, laatstelijk te Marburg aan de Lahn (1917-1929). Hij is bekend door zijn veelvoudig herdrukte en in vele talen vertaalde boek <hi rend="italic">Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen,</hi> Breslau 1917. Daarin beschreef hij het Heilige als mysterium <choice><sic>tremendum er fascinans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tremendum et fascinans</corr></choice>'. <choice><sic>0. was een groot kenner</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">O. was een groot kenner</corr></choice> van de oosterse en westerse mystiek. Een deel van zijn godsdienstwetenschappelijk onderzoek was gericht op liturgische vragen. Vgl. zijn <hi rend="italic">Zur Erneuerung und Ausgestaltung des Gottesdienstes, Giessen</hi> 1925. Samen met G. Mensching gaf 0. <hi rend="italic">de Liturgische Blätter</hi> (1926-1934) uit. In dit verband zij gewezen op G. Mensching, <hi rend="italic">Die liturgische Bewegung in der Evangelischen Kirche,</hi> Tübingen 1925. 0. bepleitte een 'Schweigender Dienst', een 'sacramentum silentii'.</p><p>R. Will merkt in <hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, p. 8 v. mbt. de eredienst, <choice><sic>zoals 0. die voorstond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zoals O. die voorstond</corr></choice>, op: "Ce culte tend également et <choice><sic>avant tour</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">avant tout</corr></choice> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'adoration. Mais <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <choice><sic>hut religieus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">but religieux</corr></choice> en détermine aussi les moyens phénoménaux, dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> sens négatif, il est vrai. L'adoration s'y accomplit au moyen, non d'un enrichissement, mais d'un appauvrissement voulu des formes cultuelles. Le silence et <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> vide sont <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <choice><sic>symbole er l'enveloppe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">symbole et l'enveloppe</corr></choice> de sentiments métaphysiques, l'absence de rites et de gestes, <choice><sic>d'ornements er de manifestations</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">d'ornements et de manifestations</corr></choice> artistiques <choice><sic>communiquant a ce culte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">communiquant à ce culte</corr></choice> un état <choice><sic>d'áme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">d'âme</corr></choice> spiritualiste et mystique. La forme transitive du verbe croire semble y <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> transformée en une forme intransitive. " Over de prediking <choice><sic>bij 0. merkt Will</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bij O. merkt Will</corr></choice> op p. 11 op: "Dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte que préconise M. Otto, l'annonce de la Parole ne joue qu'un <choice><sic>róle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rôle</corr></choice> préparatoire par rapport au Mystère."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n51" type="end" place="end" n="51"><p>J. Smend (1857-1930), Duits luthers theoloog, van 1891-1926 hoogleraar in de praktische theologie, o.m. te Straatsburg en te Münster. Hij was gespecialiseerd op het gebied van liturgiek en kerkmuziek. Enkele publikaties: <hi rend="italic">Der evangelische Gottesdienst. Eine Liturgik nach evangelischen Grundsätzen,</hi> Göttingen 1904; <hi rend="italic">Vorträge und Aufsätze zur Liturgik, Hymnologie und Kirchenmusik,</hi> Gütersloh 1925. R. Will merkt in <hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, p. 8 mbt. de door Spitta en Smend geïnspireerde liturgische beweging in de lutherse kerk op: "Ce mouvement a exercé une influence considérable en Allemagne, en Alsace et en Suisse alémanique. Il vise, <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> ce qu'il nous <choice><sic>semble, a trois buts</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">semble, à trois buts</corr></choice>: Il recommande <choice><sic>I'observance</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'observance</corr></choice> d'un style cultuel. Il veut ensuite, par l'art et surtout par <choice><sic>I'office</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'office</corr></choice> de la musique, donner un rayonnement de beauté au traditionnel 'culte parlé'. Enfin, il se propose, <choice><sic>peur atteindre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pour atteindre</corr></choice> <pb n="146" ed="VW"/>ce but, de faire valoir les riches matériaux liturgiques qu'un passé <choice><sic>classique er gloneux a légués</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">classique et glorieux a légués</corr></choice> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la génération actuelle. Cette dernière intention <choice><sic>nous fair clairement</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nous fait clairement</corr></choice> voir l'action qu'exerce la loi de la succession liturgique, action tempérée, il est vrai, car les réalisations cultuelles de cette école, <choice><sic>n'aboutissent pas a une</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">n'aboutissent pas à une</corr></choice> 'pseudomorphose' peu <choice><sic>sincère er contraire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sincère et contraire</corr></choice> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> <choice><sic>I'Evangile</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'Evangile</corr></choice>. Mais ne se perdent-elles pas parfois dans des raffinements archéologiques et dans une esthétique impopulaire? Certes, ce mouvement ne doit pas <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> qualifié d'antispiritualiste, mais il s'oriente nettement vers une objectivité cultuelle plus plastique." Over de prediking bij S. merkt Will op p. 11 op: "M. Smend a, d'une part, délimité les fonctions homilétiques dans lesquelles peut s'affirmer l'individualité du <choice><sic>prédicateur er les fonctions</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prédicateur et les fonctions</corr></choice> liturgiques dans <choice><sic>lesquelies</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lesquelles</corr></choice> se reflète <choice><sic>I'unité</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'unité</corr></choice> extérieure de la communauté cultuelle. <choice><sic>D'autre part, ij a</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">D'autre part, il a</corr></choice> subtilement défini l'<choice><sic>ambigtuité</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ambiguïté</corr></choice> du sermon lui-<choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> comme discours cultuel et comme témoignage personnel, c'est-<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice>-dire comme figuration objective de la conscience collective et comme expression d'une expérience <choice><sic>subjective er individuelle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">subjective et individuelle</corr></choice>."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n52" type="end" place="end" n="52"><p>F. Rittelmeyer (1872-1938), Duits theoloog, gaf in 1922 zijn predikantschap in de lutherse kerk op en werd de eerste leider van 'Die Christengemeinschaft' (in Nederland: 'De Christengemeenschap'). Met de keuze van de naam 'Christengemeinschaft' werd uitgesproken dat de bestaande kerken niet meer werkelijk de gemeenschap der christenen waren. Men wilde boven katholicisme en protestantisme uit een derde kerk bouwen. R. Will merkt in <hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, p. 7 v. mbt. de eredienst, zoals R. die voorstond, op: "... <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte instauré par <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> pasteur Rittelmeyer de Stuttgart, ne <choice><sic>cherche pas a provoquer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cherche pas à provoquer</corr></choice> l'adoration désirée par des moyens purement spirituels. Insérée dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> vénérable cadre de la messe, c.-<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice>-d. affectant une tendance sacramentelle, cette <choice><sic>cérémonie fair usage</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cérémonie fait usage</corr></choice> de cierges, d'encens, de <choice><sic>vétements</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vêtements</corr></choice> sacerdotaux. La pratique cultuelle est étayée par une théorie philosophique, un symbolisme réaliste se rapprochant du parallélisme psycho-physique de Spinoza, de la théorie de l'identité de Schelling, du naturalisme transfiguré de Novalis et surtout du monisme esthétique de Goethe. M. Rittelmeyer espère que sa réforme cultuelle produira une meilleure compréhension de <choice><sic>I'unité</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'unité</corr></choice> de la <choice><sic>nature er de l'esprit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nature et de l'esprit</corr></choice> et qu'elle aboutira <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> un culte dans lequel une action spirituel transformera <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> monde terrestre jusqu'<choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> en faire <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> corps du Christ-pneuma; ce culte permettra de voir la nature pénétrée de <choice><sic>l'esprit el l'esprit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'esprit et l'esprit</corr></choice> organisant la nature sans que les droits souverains de celui-ci en soient amoindris. Il s'agit de concrétiser les choses <choice><sic>spirituelles er de spiritualiser</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spirituelles et de spiritualiser</corr></choice> les données sensibles. Il est clair que la seule parole et la pensée abstraite sont incapables de <choice><sic>réaliser eet idéal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">réaliser cet idéal</corr></choice> cultuel. Ce culte nous révèle également la tendance de <choice><sic>notre temps a réintroduire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">notre temps à réintroduire</corr></choice> dans l'abstraction idéaliste du culte protestant." Over de prediking bij R. merkt Will op p. 11 op: "M. Rittelmeyer la conserve dans certains de ses cultes, mais il nous semble que la prédication ne s'y incorpore pas organiquement, <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> service sacramentel primant <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> service de la Parole."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n53" type="end" place="end" n="53"><p><hi rend="italic">Handboek, p.</hi> 12: "De eredienst is niet een uiterlijkheid, niet een kleed, niet een vorm, maar een werkelijk ontmoeten van God en mens, van Christus en zijn gemeente. Het woord van Goethe: 'Denn das ist der Natur Gehalt, dass aussen gilt, was innen galt', geldt hier in de meest volstrekte zin. " Zie voor de herkomst van dit Goethe-citaat diens gedichtenserie Zahmekenien VI.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n54" type="end" place="end" n="54"><p>A.w., p. 117-124,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n55" type="end" place="end" n="55"><p>A.w., p. 181-197,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n56" type="end" place="end" n="56"><p>V. Thalhofer (1825-1891), Duits r.-k. theoloog, hoogleraar te Dillingen en München en domproost te Eichstätt, geldt als een van de belangrijkste liturgologen in de negentiende eeuw. Hij is bekend door zijn <hi rend="italic">Handbuch der katholischen Liturgik,</hi> 2 dln., Freiburg im Breisgau 1883-1890, 19121 (Ned. bewerking door A. Koenders, 1914). Van 1872-1886 gaf leiding aan de eerste Duitse (Kemptener) uitgave van de kerkvaders.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Vgl. V. Thalhofer, <hi rend="italic">Handbuch der katholischen Liturgik, dl.</hi> 1, Freiburg im Breisgau 1883, p.249.</p></note>
<pb n="147" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n58" type="end" place="end" n="58"><p><pb n="147" ed="VW"/><hi rend="italic">Handboek, p.</hi> 11 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n59" type="end" place="end" n="59"><p>Will, <hi rend="italic">Le Culte, dl.</hi> 1, p. 169: "Les moindres gestes ayant une importance cultuelle, une simple réforme liturgique a pu provoquer en Russie, en 1654, <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> mouvement sectaire des Raskolniki: <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <choice><sic>fair que</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">fait que</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> patriarche Nikon avait fait <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> signe de <choice><sic>la eroix avec</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">la croix avec</corr></choice> trois doigts, au lieu de deux, <choice><sic>pril une telle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prit une telle</corr></choice> importance que Pierre <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> Grand lui-<choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> en fut inquiété."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n60" type="end" place="end" n="60"><p>Vgl. Augustinus' beroemde woorden uit de <hi rend="italic">Tractatus In Iohannis Evangelium</hi> 80, 3 (Joh. 15 : 3): "Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum, ctiam ipsum tamquam visibile verbum." MPL. 35, 1840; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 36, 529. Vgl. Luther in een preek over Luk. 11 : 14 vv., in <hi rend="italic">Hauspostille</hi> (1544): "Das wort ist auch ein eusserliches ding, das man mit den ohren fassen und mit den augen lesen kan." WA. 52, 185. Vgl. Calvijns uiteenzettingen in <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, l; 3; 4 (alwaar ook verwijzingen naar Augustinus).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n61" type="end" place="end" n="61"><p>Daar is de volledige tekst van Luthers genoemde geschrift afgedrukt. Vgl. WA. 12, 35-37.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n62" type="end" place="end" n="62"><p><hi rend="italic">Luthers Werke in Auswahl, </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice> Clemen ed., dl. 3, Bonn 1913, p. 294-309; WA. 19, 72-113.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Vgl. WA. 19, 73. De navolgende citaten staan eveneens op de genoemde pagina's:</p><p>lesen, singen, predigen ... mit ... glocken dazu leutten ... mit ... orgeln pfeyffen</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n64" type="end" place="end" n="64"><p>De Franse Benedictijn Dom Maurice Festugière (1870-1950) uit de abdij van Maredsous schreef over de protestantse liturgie als 'rituel démantelé'in zijn artikel <hi rend="italic">La liturgie catholique, données fondamentales et vérités </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> rétablir. Vgl. Revue Thomiste</hi> 22 (1914), p. 153 (bij Will abusievelijk p. 152).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n65" type="end" place="end" n="65"><p>Zie noot 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n66" type="end" place="end" n="66"><p>In 1970 verscheen een nieuwe uitgave van de tekst: Valerandus Pollanus, <hi rend="italic">Liturgia Sacra</hi> (1551-1555), A. C. Honders ed., Leiden 1970. Deze uitgave verscheen als dl. 1 in de reeks <hi rend="italic">Kerkhistorische Bijdragen.</hi> In de ed. Honders wordt op p. 5 vermeld, dat uit een opnieuw ingesteld onderzoek is gebleken, dat van de ed. van 1551 in ons land tevens een exemplaar aanwezig is in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage. Voorts zijn er exemplaren aanwezig in het Brits Museum te Londen en in de Universiteitsbibliotheek te Cambridge.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n67" type="end" place="end" n="67"><p>De geciteerde tekst staat echter niet in de <hi rend="italic">Epistola dedicatoria,</hi> maar in de aan het slot van Pollanus'geschrift opgenomen <hi rend="italic">Admonitio ad lectorem</hi> (ed. Honders, p. 244): "... Si dignitatem ministerii prostitui, <choice><sic>er contemni dicant: hoe nonnihil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et contemni dicant: hoc nonnihil</corr></choice> est: attamen non ita habet. Nam quod dignitatem ministerium attinet, sane nostra memoria constat <choice><sic>pompam er luxum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pompam et luxum</corr></choice>, non dignitatem fuisse. Cum porro ministri suum munus probe exequentur, abunde spiritus sanctus <choice><sic>dignitateni</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dignitatem</corr></choice>, laudem, gloriam, <choice><sic>er honores omnes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et honores omnes</corr></choice> conciliabit ... Nulla enim tanta vestustatis dignitas, vel patrum autoritas, quae quidquam valeat adversus Dei autoritatem, vel <choice><sic>Ecelesiae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ecclesiae</corr></choice> <choice><sic>aedificationern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">aedificationem</corr></choice>."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n68" type="end" place="end" n="68"><p>Eduard VI (1537-1553), zoon van Hendrik VIII en diens derde vrouw, Jane Seymour, van 1547-1553 koning van Engeland. Samen met de aartsbisschop van Canterbury, Thomas Cranmer, voerde hij verscheidene hervormingen in de Engelse kerk door. Genoemd zij de invoering van het Book of Common Prayer en de Forty-Two Articles. Hij werd opgevolgd door zijn halfzuster Maria Tudor, bijgenaamd de Katholieke of de Bloedige ('Bloody Mary'), die van 1553-1558 koningin van Engeland was en haar land met straffe hand rekatholiseerde.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n69" type="end" place="end" n="69"><p>Ed. Honders, p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n70" type="end" place="end" n="70"><p>Zie noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n71" type="end" place="end" n="71"><p>Jan Utenhove (± 1520-1565), Vlaams edelman, ouderling van de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen, waar hij in 1548 aankwam. Na het overlijden van Eduard VI verbleef hij te Emden, Wesel en Frankfort aan de Mam. Van 1556-1560 werkte hij samen met Johannes a Lasco aan de Reformatie in Polen. Daarna diende hij opnieuw de vluchtelingengemeenten in Londen. Hij vertaalde enkele werken van Johannes a Lasco en verzorgde o.m. een psalmberijming van eigen hand.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n72" type="end" place="end" n="72"><p>Marten Micron (Martinus Micronius, 1523-1559), Vlaams protestants theoloog, was met Wouter Delenus predikant van de Nederlandse vluchtelingengemeente te Londen, waar <pb n="148" ed="VW"/>hij in 1549 aankwam. Na het overlijden van Eduard VI werd hij in 1554 predikant <choice><sic>teNorden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">te Norden</corr></choice> (Oost-Friesland). In 1555 was hij a Lasco tijdelijk behulpzaam bij de organisatie van de vluchtelingengemeente in Frankfort aan de Mam. Door de samenwerking met a Lasco en Utenhove kwamen enige belangrijke liturgische en catechetische geschriften tot stand. M. n. het geschrift <hi rend="italic">De Christlicke Ordinancien,</hi> een beschrijving van de kerkorde en liturgie der Nederlandse vluchtelingengemeente te Londen, gedrukt in 1554 te Ernden, heeft grote invloed uitgeoefend in de gereformeerde kerk in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n73" type="end" place="end" n="73"><p>J. A. M. Mensinga, <hi rend="italic">Verhandeling over de Liturgische Schriften der Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> 's-Gravenhage 1851.</p><p>A.Kuyper, <hi rend="italic">Kerkeraads-protocollen der Hollandsche Gemeente te Londen 1569-1571</hi> (Werken der Marnix-Vereeniging, serie 1, dl. 1), Utrecht 1870 J. W. F. Gobius du Sart, <hi rend="italic">De geschiedenis van de Liturgische geschriften der Nederlandsch Hervormde Kerk opnieuw onderzocht,</hi> Utrecht 1886.</p><p>Na deze onderzoekingen verscheen J. Lindeboom, <hi rend="italic">Austin Friars. Geschiedenis van de Nederlandse Hervormde Gemeente te Londen 1550-1950,</hi> 's-Gravenhage 1950 (idem Engelse editie).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n74" type="end" place="end" n="74"><p>In 1956 verscheen een nieuwe uitgave van de tekst: Marten Micron, De Christlicke Ordi<hi rend="italic">nancien der Nederlantscher Ghemeinten te London (1554),</hi> W. F. Dankbaar ed., 's-Gravenhage 1956. Deze uitgave verscheen als dl. 7 in de reeks <hi rend="italic">Kerkhistorische Studiën</hi> behorende bij het <hi rend="italic">Nederlands Archiefvoor Kerkgeschiedenis.</hi> Volgens Dankbaar, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 4-6, zijn de volgende uitgaven bekend:</p><p>A. De eerste druk van 1554. De uitgave van Dankbaar "is naar deze oudste druk, zijnde deze de enige die door Micron zelf bewerkt is. De latere edities verschillen daarvan slechts in spelling of drukfouten en in kleinigheden, zoals verwijzingen in margine niet slechts naar bij belhoofdstukken, maar ook naar -teksten". De Amsterdamse Universiteitsbibliotheek en de bibliotheek der N. H. Gemeente te Londen bezitten een exemplaar; B. Editie van 1560. Exemplaren zijn aanwezig in de Universiteits-bibliotheek te Utrecht en te Groningen. Waarschijnlijk gebruikte Noordmans het Groningse exemplaar; C. Editie van 1563. De Provinciale Bibliotheek te Middelburg bezit een exemplaar; D. Editie eveneens van 1563. Een exemplaar bevindt zich in de Universiteitsbibliotheek te Utrecht; E. Een Nederlandse druk van 1582. De Amsterdamse Universiteitsbibliotheek en de bibliotheek der N.H. Gemeente te Londen bezitten een exemplaar; F. Een Duitse vertaling van 1565. Een exemplaar bevindt zich in de Utrechtse Universiteitsbibliotheek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n75" type="end" place="end" n="75"><p>Dwz.: Richter geeft gedeelten uit van de bewerking door <choice><sic>Mieronius</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Micronius</corr></choice> naar de Duitse <choice><sic>verta ling</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vertaling</corr></choice> van 1565.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n76" type="end" place="end" n="76"><p>Ed. Dankbaar, p. 37; vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 6-12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n77" type="end" place="end" n="77"><p>De acta van de Nationale Haagse Synode van 20 juni-1 aug. 1586 zijn opgenomen in F. L. Rutgers, <hi rend="italic">Acta van de Nederlandsche Synoden der zestiende eeuw (Werken der Marnix-Vereeniging, serie</hi> 11, dl. 3), Utrecht 1889, p. 481-643. De tekst "Naer het <hi rend="italic">Formulier daer</hi> van zijnde" staat op p. 488.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n78" type="end" place="end" n="78"><p>Zie p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n79" type="end" place="end" n="79"><p>Vgl. ed. Dankbaar, p. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n80" type="end" place="end" n="80"><p>Ed. Dankbaar, p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n81" type="end" place="end" n="81"><p>Ed. Dankbaar, p. 39.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n82" type="end" place="end" n="82"><p>Als aanhangsel is aan de <hi rend="italic">Christlicke Ordinancien het Privilege of Charter</hi> van Eduard VI (24 juli 1550) in vertaling toegevoegd. In de ed. Dankbaar staat deze tekst op p. 153-156.</p><p>Het citaat bij Noordmans is te vinden op p. 154. Vgl. voor facsimile, Latijnse tekst en nieuwe vertaling van het <hi rend="italic">Privilege</hi> de studie van J. Lindeboom, Austin Friars. Geschiedenis van de Nederlandse Hervormde Gemeente te Londen 1550-1950, 's-Gravenhage 1950, plaat 1, p. 193-198.</p></note>
<pb n="149" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n83" type="end" place="end" n="83"><p><pb n="149" ed="VW"/>J.N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">De Heilige Doop, in Handboek,</hi> p. 61-90 (vooral p, 61-76).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n84" type="end" place="end" n="84"><p>J.N. Bakhuizen van den Brink schrijft in verband hiermee in zijn bespreking van <hi rend="italic">Liturgie in Eltheto</hi> 94 (1939) nr. 2, p. 34 v.: "Ik kan niet nalaten mij te verwonderen over de wijze, waarop Dr. N. een gezegde van mij (Handboek, blz. 68) bij herhaling interpreteert; ik schreef niet, dat ik niet achter de reformatoren (terug) wil gaan (N., blz. 45), maar: 'wij denken niet aan een terugkeer tot achter de profetisch-protestantse kritiek ... op het objectief-sacramentele denken, het magische sacramentalisme der R.-K. Kerk', m.a.w. het gaat hier juist tegen het gevaar van de verabsolutering van de cultus! Ik betreur het allerminst, 'onder de liturgische profeten te zijn geraakt' (108)."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n85" type="end" place="end" n="85"><p><hi rend="italic">Vgl. Handboek,</hi> p. 62 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n86" type="end" place="end" n="86"><p><hi rend="italic">Vgl. Handboek,</hi> p. 63 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n87" type="end" place="end" n="87"><p>Noordmans maakte gebruik van J. T. Müller, <hi rend="italic">Die symbolischen Bücher der evangelisch-lutherischen Kirche</hi> (deutsch-lateinisch), Gütersloh 1912<hi rend="superscript">11</hi>. Vgl. WA. 30 1, 212-223.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n88" type="end" place="end" n="88"><p>Vgl. WA. 30 1, 214. De geciteerde tekst van Augustinus luidt: "Accedat verbum ad elementum, et fiet sacramentum." Zie noot 60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n89" type="end" place="end" n="89"><p>De Latijnse tekst bij Müller is een vertaling van de oorspronkelijk Duitse tekst. In de ed. Müller staat op p. 489: "<choice><sic>lam usque adeo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Iam usque adeo</corr></choice> insaniunt novi illi spiritus, ut disiungere non vereantur fidem et rem, cui fides <choice><sic>adhaerescit er alligata</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">adhaerescit et alligata</corr></choice> est, tametsi externa sit." / "Nu sind sie so toll, dass sie von einander scheiden den Glauben und das Ding, daran der Glaube haftet und gebunden ist, ob es gleich äusserlich ist." Vgl. WA. 301,215: "Nu sind sie so toll, das sie von ander scheiden den glauben und das ding, daran der glaube hafftet und gebunden ist, ob es gleich eusserlich ist."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n90" type="end" place="end" n="90"><p>Vgl. WA. 30 1, 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n91" type="end" place="end" n="91"><p>Handboek, P. 64 vv. Bakhuizen van den Brink citeert van P. Tillich, <hi rend="italic">Religiöse Verwirklichung,</hi> Berlijn 1930, p. 141-167; en van K. Barth, <hi rend="italic">Die Lehre von den Sakramenten, in Zwischen den Zeiten</hi> 7 (1929), p. 427-460.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n92" type="end" place="end" n="92"><p>Handboek, p. 78 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n93" type="end" place="end" n="93"><p>Uitwisseling van eigenschappen tussen twee naturen. Zie p. 76. Vgl. J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oudkerkelijk dogma in de Reformatie, bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938, p. 70-76. Zie</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n94" type="end" place="end" n="94"><p>p. 64, noot c.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n95" type="end" place="end" n="95"><p>Vgl. Inst. IV, 14, 26: "Augustinus (Quem ut optimum ex tota antiquitate et fidelissimum testem saepius citamus) ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n96" type="end" place="end" n="96"><p>Vgl. Calvijns <hi rend="italic">Commentarius in epistolam posteriorem ad Corinthios (1546). CR.</hi> 78, 63: "Videmus enim, sed in speculo er aenigmate: hoe est, loco rei, in verbo acquiescimus." Vgl. 2 Kor. 5 : 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n97" type="end" place="end" n="97"><p>Zie noot 60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n98" type="end" place="end" n="98"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 190: "<choice><sic>Peur l'emploi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Pour l'emploi</corr></choice> de la <hi rend="italic">langue latine,</hi> incomprise par <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> peuple et apparaissant, par conséquent, comme une langue magique, Luther ne fut pas ... logique. Le latin était redouté parce que <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> peuple se méfiait de la tricherie que les <choice><sic>prétres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prêtres</corr></choice> pouvaient y <choice><sic>méler</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mêler</corr></choice>. Le '<choice><sic>prétre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prêtre</corr></choice> latin' était traité de <choice><sic>prétre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">prêtre</corr></choice> muet, et, dans une lettre adressée <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Luther, les prédicants strasbourgeois honnissent d' 'un pereat <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> miracle de la culture (la langue latine), si la gloire du Christ en est obscurie'. Luther changea plusieurs fois <choice><sic>d'opimen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">d'opinion</corr></choice> sur ce sujet."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n99" type="end" place="end" n="99"><p><hi rend="italic">In Inst.</hi> IV, 14, 4 geeft Calvijn <hi rend="italic">impliciet</hi> een veroordeling van het gebruik van het Latijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n100" type="end" place="end" n="100"><p>Inst. IV, 14, 4: "At longe aliter de verbo sacramentali docet Augustinus, Accedat, inquit, verbum ad elementum, <choice><sic>er fier sacramentum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et fiet sacramentum</corr></choice>." Calvijn verwijst daarbij naar Augustinus <hi rend="italic">(Homil. </hi><choice><sic>In loan.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">In Ioan.</hi></corr></choice> 80, 3).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n101" type="end" place="end" n="101"><p>Catechismus Maior IV, ed. Müller, p. 489; WA. 30 1, 215.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n102" type="end" place="end" n="102"><p>Zie p. 64, noot c.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n103" type="end" place="end" n="103"><p>'Crassus' betekent: dik, dicht, grof, vet.</p></note>
<pb n="150" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n104" type="end" place="end" n="104"><p><pb n="150" ed="VW"/><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n105" type="end" place="end" n="105"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 198-209. Zie in verband met Noordmans'weergave van de bijdrage van Van de <hi rend="italic">Pol:Liturgie in de crisis,</hi> p. 75 en p. 78; in deze uitgave p. 229 en 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n106" type="end" place="end" n="106"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Kerkmuziek, in Handboek,</hi> p. 181-197.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n107" type="end" place="end" n="107"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n108" type="end" place="end" n="108"><p>Oude uitdrukking, nog in zestiende-eeuwse bijbels voorkomende, bijv.: "Indien Godt ... de oude wereld niet en heeft gespaert, maar Noë ... zijn achtster bewaert heeft" (2 Petr. 2 : 5); vgl. <hi rend="italic">THWNT., dl.</hi> 1, k. 1882.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n109" type="end" place="end" n="109"><p>Vgl. in dit verband C. W. Mönnich, <hi rend="italic">Overwegingen bij de ecclesiologie van Hugo van Sint Victor, in Ecclesia (1),</hi> een bundel opstellen aangeboden aan prof. dr. J. N. Bakhuizen van den Brink ter gelegenheid van zijn vijfentwintig-jarig ambtsjubileum als hoogleraar der Rijksuniversiteit te Leiden, 's-Gravenhage 1959, p. 60-75.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n110" type="end" place="end" n="110"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4: "Ergo quum de verbo sacramentali fieri mentionem audimus, promissi onem intelligamus quae clara voce a ministro praedicata, plebem eo manu ducat quo signum tendit ac nos dirigit."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n111" type="end" place="end" n="111"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n112" type="end" place="end" n="112"><p>Indeed. Müller staat op p.492: "Ita baptismus intuendus est et nobis fructuosus faciendus, ut hoc freti corroboremur et confirmemur, quoties peccatis aut conscientia gravamur, ut dicamus: Ego tamen baptizatus sum; quodsi baptizatus, certum est ea promissa mihi data esse, me beatum fore ac vitam immortalem et anima et corpor possessurum./"Also muss mann die Taufe ansehen und uns nütze machen, dass wir uns des stärken und trösten, wenn uns unsere Sünd und Gewissen beschweret, und sagen: ich dennoch getauft; bin ich aber getauft, so ist mir zugesagt, ich solle selig sein und das ewige Leben haben beide an Seel und Leib." Vgl. WA. 30 1, 217: "Also mus man die Taufe ansehen und uns nütze machen, das wir uns des stercken und trösten, wenn uns unser stund oder gewissen beschweret, und sagen: Ich bin dennoch getaufft, bin ich aber getaufft, so ist mir zugesagt, ich solle selig sein und das ewige leben haben beide an seel und leib."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n113" type="end" place="end" n="113"><p>Het citaat uit werk van de Zuidnederlandse dichteres Anna Bijns (1493-1575) lijkt onvindbaar. Niet aangetroffen in de <hi rend="italic">Refereinen</hi> (ed. 1875), evenmin in de <hi rend="italic">Nieuwe Refereinen</hi> (ed. 1886). Vgl. F. van der Meer, <hi rend="italic">Augustinus de zielzorger. Een studie over </hi><choice><sic>depraktijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">de praktijk</hi></corr></choice><hi rend="italic"> van een kerkvader,</hi> Utrecht-Brussel 1937, p. 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n114" type="end" place="end" n="114"><p>Asmussen, a. w., p. 39: "Wo Gottes Wort allein, wenn es unsere Ohren <choice><sic>erreicht, urn unseres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">erreicht, um unseres</corr></choice> Trotzes und unserer Verzagtheit willen uns nicht mehr überführt, da tut Gott ein übriges. Er wendet sich ausser 'an unsere Ohren auch an unser Gefühl, unseren Geschmack und unsere Augen, ob wir vielleicht ihm vertrauen und unseren Trotz und unsere Verzagtheit aufgeben möchten."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n115" type="end" place="end" n="115"><p>L. D. Terlaak Poot (1890-1974), van 1933-1946 hervormd predikant te 's-Gravenhage (Duinzichtkerk). Hij promoveerde te Artisterdam op het proefschrift <hi rend="italic">Het oudchristelijk Avondmaal en zijn historische perspectieven,</hi> Wageningen 1936. Hij had een grote belangstelling voor de Engelse kerk en haar eredienst.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n116" type="end" place="end" n="116"><p>Vgl. Descartes '<hi rend="italic">Responsio ad quartas obiectiones</hi>, opgenomen in C. Adam en P. Tanne<hi rend="italic">ry, Oeuvres de Descartes,</hi> dl. 7, Parijs 1904, p. 218-256; de Franse vertaling hiervan verscheen in dl. 9/1, Parijs 1904, p. 170-197.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n117" type="end" place="end" n="117"><p><choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> X, 6. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 782 v.; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 231 v.; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 27, 159: "Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis <choice><sic>nee decus temporis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nec decus temporis</corr></choice>, non candorem <choice><sic>lucis eccé istis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lucis ecce istis</corr></choice> amicum oculis, non <choice><sic>dulees melodias</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dulces melodias</corr></choice> cantilenarum omnimodarum, non <choice><sic>florum er ungentorum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">florum et ungentorum</corr></choice> et aromatum suaviolentiam, non manna et mella, non membra acceptabilia carnis non haec amo, cum amo deum meum. <choice><sic>Er tamen amo</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Et tamen amo</corr></choice> quandam <choice><sic>lucem er quandam vocem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lucem et quandam vocem</corr></choice> et quendam odorem et quendam cibum et quendam amplexum, cum amo deum meum, lucem, vocem, odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei, ubi fulget animae meae, quod non capit locus, <choice><sic>er ubi sonat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et ubi sonat</corr></choice>, quod non rapit tempus, et ubi <pb n="151" ed="VW"/><choice><sic>oiet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">olet</corr></choice>, quod non spargit flatus, quod non minuit edacitas, et ubi haeret, quod non divellit satietas. Hoe est quod amo, cum deum meum amo."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n118" type="end" place="end" n="118"><p>Ex opere operato: Krachtens het voltrekken van de handeling.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n119" type="end" place="end" n="119"><p>Odo Casel (1886-1948), werd in 1905 benedictijner monnik in het klooster te Maria Laach. In 1911 volgde zijn wijding tot r.-k. priester. Op verzoek van zijn abt, Ildefons Herwegen, <choice><sic>nam bij de taak opzichvan de geestelijkeverzorging</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nam hij de taak op zich van de geestelijke verzorging</corr></choice> en van de liturgische vernieuwing van het benedictinessenklooster te <choice><sic>Herstelie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Herstelle</corr></choice> aan de Wezer. Daar heeft hij zich tot zijn dood gewijd aan (baanbrekende) theologische arbeid op liturgisch gebied. Van 1921-1941 redigeerde hij het <choice><sic>Jahrbuchfür</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Jahrbuch für</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Liturgiewissenschaft,</hi> waarin veel van zijn wetenschappelijke verhandelingen verschenen. Enkele van zijn grotere publikaties zijn: <hi rend="italic">Das Gedächtnis des Herrn in der altchristlichen Liturgie. Die Grundgedanken des Messkanons,</hi> <choice><sic>Freiburg irn Breisgau</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Freiburg im Breisgau</corr></choice> 1918, 19259; <hi rend="italic">Die Liturgie als Mysterienfeier,</hi> Freiburg im Breisgau 1922, 19256; <hi rend="italic">Das christliche Kultmysterium,</hi> Regensburg 1932, 19483; <hi rend="italic">Das christliche Festmysterium,</hi> Paderborn 1941. Hij kreeg bekendheid door zijn (omstreden) opvatting van de representatie (in plaats van de herhaling) van het offer van Christus in de mis. G. van der Leeuw zag in de theologie van Casel, naast die van K. Barth, een uiterst belangrijke bijdrage voor het oecumenisch gesprek der gescheiden kerken. Vgl. G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Sacramentstheolo</hi>gie, Nijkerk 1949, p. 236-242. Vgl. tevens de (o.m. aan de nagedachtenis van Van der Leeuw opgedragen) dissertatie van J. Plooy, <hi rend="italic">De mysterie-leer van Odo Casel. Een bijdrage tot het oecumenisch gesprek </hi><choice><sic>derkerken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">der kerken</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Zwolle 1964. Het door Will, a.w.,dl. 1,p. 181, uit het Duits vertaalde citaat luidt: "La Liturgie est <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> canon de toute mystique <choice><sic>chrétienne el ecclésiastique</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">chrétienne et ecclésiastique</corr></choice>." Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Casel, <hi rend="italic">Die Liturgie als Mysterienfeier,</hi> Freiburg im Breisgau 1923<hi rend="superscript">3-5</hi> p. 97: "Die Liturgie ist der Kanon aller kirchlich-christlichen Mystik."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n120" type="end" place="end" n="120"><p>Will, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 1, p. 157: "Il nous est difficile de <choice><sic>nous transporten dans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nous transporter dans</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> monde du Mystère auquel S. Paul emprunte sa terminologie. Le ruisseau de ces intuitions a passé par tant de couches <choice><sic>liturgiques er a été</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">liturgiques et a été</corr></choice> détourné dans tant de canaux qu'il ne lui reste plus guère de puissance jaillisante."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n121" type="end" place="end" n="121"><p><hi rend="italic">Von der Freiheit eines Christenmenschen (1520).</hi> WA. 7, 20-38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n122" type="end" place="end" n="122"><p>Zie p. 77 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n123" type="end" place="end" n="123"><p>Asmussen, a.w., p. 48 richt de volgende waarschuwing tot de Berneuchenerkring: "Auch sie müssen sich daran bewähren ... ob ihre gottesdienstlichen Exerzitien aus der gnadenvollen Gegenwart Christi unter den Seinen folgen, oder aber diese vorbereiten und bewirken sollen." De 'Berneuchener Kreis' werd in 1923 opgericht door theologen en 'leken' uit de Evangelische Kirche in Duitsland, voor het merendeel afkomstig uit de jeugdbeweging. De 'Kreis' bewoog zich vooral op liturgisch gebied. Men poogde te komen tot een nieuwe zingeving van alle levensvormen. W. Stählin was de voornaamste leider der beweging. K. B. Ritter, L. Heitman en P. Tillich verleenden hun medewerking. In 1926 verzorgde de 'Berneuchener Konferenz' de uitgave van <hi rend="italic">Das Berneuchener Buch. Vom Anspruch des Evangeliurm aufdie Kirchen der Reformation</hi> (herdruk Darmstadt 1978). In 1931 verscheen <hi rend="italic">Das Gebet der Tageszeiten.</hi> Tot 1938 gaf men een jaarboek uit. Ten nauwste verbonden met de 'Berneuchener Kreis' ontstond in 1931 <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>Evangelische Michaelsbruderschaft'. In deze 'derde orde' wordt de nadruk gelegd op de eenheid van prediking en sacramentsbeleving.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n124" type="end" place="end" n="124"><p>Asmussen, <hi rend="italic">a. w., p.</hi> 111: "Dem Leben der Christen eignet kein sakramentaler Charakter. Das ist festzuhalten gegenüber jeder willkürlichen Erweiterung der Sakramente, die das ganze menschliche Leben sakramental durchdringen möchte."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n125" type="end" place="end" n="125"><p>De begripsmatige onderscheiding tussen sacramenten en sacramentalia ontstond in de middeleeuwse scholastiek, voor het eerst bij Petrus Lombardus. Thomas van Aquino noemt de sacramentalia ook wel 'sacra'(STh. 1/2, qu. 108, art. 2 ad 2; 11/2, qu. 99, art. 1). Sacramentalia zijn (in de definitie van het r.-k. kerkelijk wetboek, de <hi rend="italic">Codis Iuris Canonici,</hi> c. 1144; vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> p. 909) zaken of handelingen, waarvan de <pb n="152" ed="VW"/>R.-K. Kerk zich in een zekere nabootsing van de sacramenten pleegt te bedienen, om daardoor op grond van haar gebed bepaalde werkingen (in het bijzonder van geestelijke aard) te verkrijgen. Tot de sacramentalia behoren liturgische gebeden en handelingen ('ceremoniën') bij de toediening van de sacramenten, bezweringen (exorcismen), zegeningen, wijdingen van zaken (kelken, rozenkransen enz.) en het daarop volgend gebruik ervan.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n126" type="end" place="end" n="126"><p>Consecratie is de gebruikelijke uitdrukking voor de wijding der gaven van brood en wijn in de mis, zodat ze naar r.-k. opvatting als lichaam en bloed van Christus heilzaam tegenwoordig zijn. Daartoe worden door de priester Jezus' inzettingswoorden bij het laatste Avondmaal uitgesproken.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n127" type="end" place="end" n="127"><p><hi rend="italic">De Prefatie</hi> is het inleidend lofgebed <choice><sic>bijtde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bij de</corr></choice> eigenlijke eucharistieviering. Het loopt uit op het door de gehele gemeente gezongen <hi rend="italic">Sanclus en Benedictus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n128" type="end" place="end" n="128"><p>In zijn <hi rend="italic">Evangeliënharmonie</hi> (op Mt. 26 : 26) legt Calvijn de nadruk op de 'carnis Christi manducatio' (het eten van Christus' vlees), maar hij preciseert vervolgens afgrenzend: "Sed hic tria observare operae pretium est: ne perperam res spiritualis cum signo miscea deinde, ne quaeratur in terra Christus, vel sub terrenis elementis: tertio, ne <choice><sic>fingatur aha manducatio</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">fingatur alia manducatio</corr></choice>, quam <choice><sic>quac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">quae</corr></choice> arcana spiritus virtute Christi vitam nobis inspirat, quod ipsum non nisi sola fide consequimur. " <hi rend="italic">CR.</hi> 45, 708. Vgl. voor de gereformeerde traditie de Heidelbergse catechismus, zondag 28 en 29 (en in verband hiermee vraag 47-49).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n129" type="end" place="end" n="129"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 186: "<choice><sic>11 existe donc</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Il existe donc</corr></choice>, pour celui-ci, une communion sacramentelle <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> <choice><sic>cóté</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">côté</corr></choice> et indépendante de celle fondée sur la foi."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n130" type="end" place="end" n="130"><p>Transsubstantiatie (verandering <choice><sic>van'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">van '</corr></choice>substantie', van wezen) is de sedert het concilie van Trente (vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> nr. 1642 vv.) algemeen gebruikelijke uitdrukking geworden, waarmee men in de R.-K. Kerk het geheim aanduidt der verandering van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus, zoals die tijdens de consecratie in de mis geacht wordt plaats te vinden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n131" type="end" place="end" n="131"><p>Consubstantiatie is de gebruikelijke uitdrukking geworden, waarmee men in de lutherse theologie het geheim aanduidt van de reële presentie van Christus 'in, met en onder' de tekenen van brood en wijn in het Avondmaal <hi rend="italic">(Formula Concordiae,</hi> 1555). De consubstantiatieleer werd afgewezen op het concilie van Trente (vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> nr. 1652). Een <hi rend="italic">Excurs zur Herkunft des Wortes 'consubstantiatio' is</hi> opgenomen in Hartmut Hilgenfeld, <hi rend="italic">Mittelalterlich-traditionelle Elemente in Luthers Abendmahlsschriften,</hi> Zürich 1971, p. 467-470.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n132" type="end" place="end" n="132"><p>Valirandus Pollanus, <hi rend="italic">Liturgia Sacra (1551-1555),</hi> A. C. Honders <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice>, Leiden 1970, p. 90:"Quamquam autem nihil hic nisi panem et vinum cernamus, non dubium tamen esse debet, <choice><sic>spiritualiter, hoe est</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">spiritualiter, hoc est</corr></choice> mentibus nostris revera exhiberi quicquid externis hisce rebus signisque visibilibus significatur</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n133" type="end" place="end" n="133"><p>Vgl. Rietschel, <hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik, dl.</hi> 1, p. 47 v.: <hi rend="italic">"Schleiermacher</hi> hat im Gegensatz zu der herkömmlichen Auffassung des <choice><sic>Gottesdienstes ils eines</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Gottesdienstes als eines</corr></choice> <hi rend="italic">wirksamen Handelns,</hi> d.h. <choice><sic>eines Handeins</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eines Handelns</corr></choice>, das durch die Verwirklichung eines erstrebten <hi rend="italic">Zweckes</hi> <choice><sic>allein ms Leben</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">allein ins Leben</corr></choice> tritt, mit Entschiedenheit betont, dass der Gottesdienst ausschliesslich ein <hi rend="italic">'darstellendes Handeln' sei,</hi> d.h. ein Handeln, das nichts zu wirken erstrebt, sondern nur als unmittelbarer Ausdruck eines vorhandenen Tatbestandes erscheint ... Im eigentlichen (kultischen) Gottesdienst bildet das darstellende Handeln ein besonderes Gebiet, das dann zur ausschliesslichen Erscheinung kommt, wenn es als besonderer Akt in Pausen eintritt, die das wirksame Handeln des täglichen Lebens unterbrechen, welche Akte wir <hi rend="italic">Feste</hi> nennen." S. heeft zijn opvattingen dienaangaande m. n. uitgewerkt in <hi rend="italic">Die christliche Sitte (Sämtliche Werke, afd.</hi> 1, dl. 12-, p. 502-706), L. Jonas ed., Berlijn 1943. Vgl. voor zijn opvattingen over <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10"><hi rend="italic">de '</hi></corr></choice><hi rend="italic">cultus' Die praktische Theologie (Sämtliche Werke,</hi> afd. 1, dl. 13, p. 68-201), J. Frerichs ed., Berlijn 1850; <hi rend="italic">Kurze Darstellung des theologischen Studiums zum </hi><choice><sic>Behufeinleitender</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Behuf einleitender</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Vorlesungen entworfen</hi> (1811, 18301), § 280-290 (men zie de kritische editie van H. Scholz, Darmstadt 1977<hi rend="superscript">4</hi>).</p></note>
<pb n="153" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n134" type="end" place="end" n="134"><p><pb n="153" ed="VW"/>Het hoofdwerk van de Duitse hoogleraar in de theologie Richard Rothe (1799-1867) is <hi rend="italic">Theologische Ethik, 5</hi> dln., Wittenberg 1869-18722 (3 dln., 1845-18481). Zie het opstel van Noordmans over <hi rend="italic">Het christendom in zijn eenheid met de cultuur. Richard Rothe in</hi> VW., dl. 3, p. 328-341.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n135" type="end" place="end" n="135"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 230: "... la prière liturgique impose une grande <choice><sic>responsabilité a celui qui est appelé a</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">responsabilité à celui qui est appelé à</corr></choice> <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> '<choice><sic>I'artisan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'artisan</corr></choice> de la <choice><sic>joie peur les fidèles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">joie pour les fidèles</corr></choice>' (1 Cor. 1, 24). Sa prière liturgique doit <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> un chef-d'oeuvre de tact ou, ce qui revient au <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice>, d'amour respectueux, dans l'<choice><sic>intérét</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">intérêt</corr></choice> de <choice><sic>I'ordre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'ordre</corr></choice> cultuel..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n136" type="end" place="end" n="136"><p>Zie p. 56.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n137" type="end" place="end" n="137"><p>Vgl. Rietschel, <hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik, dl.</hi> 1, p. 5, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n138" type="end" place="end" n="138"><p>Vgl. V. Thalhofer, <hi rend="italic">Handbuch derkatholischen Liturgik, dl.</hi> 1, Freiburg im Breisgau 1883, p.3: "Wir fassen ... unter dem Begriffe Liturgie <hi rend="italic">sämmtliche priesteramtliche -</hi> noch genauer gesagt - <hi rend="italic">alle mittlerischen</hi> Thätigkeiten der hierarchischen Personen zusammen, also Opfer, mittlerisches Gebet und Gnadenspende, wie sie von den sichtbaren Stellvertretern des himmlischen Liturgen zur Ehre Gottes, zum religiösen Dienst vor Gott, für das Volk und im engsten Zusammenschluss mit demselben nach den festgesetzten Normen voilzogen werden. Die Predigt ist nicht eigentlich mittlerischer Natur, und betrachten wir sie daher nicht als eine liturgische Thätigkeit, obgleich sie seit ältester Zeit in <hi rend="italic">Verbindung</hi> mit der Opferfeier steht und etwa aus <hi rend="italic">diesem</hi> Grunde als zur Liturgie gehörig, als Bestandtheil derselben betrachtet werden könnte ... <hi rend="italic">Eine Liturgie im bisher besprochenen Sinne haben die Protestanten nicht,</hi> da sie ja mittlerisches Priesterthum und Opfer verwerfen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n139" type="end" place="end" n="139"><p>Vgl. WA. 19,78.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n140" type="end" place="end" n="140"><p>Vgl. WA. 30 1, 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n141" type="end" place="end" n="141"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n142" type="end" place="end" n="142"><p><choice><sic>Wilt, a. w.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, a. w.</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> dl. 1, p. 189: Door het opnieuw introduceren van de prediking (in de eredienst) "Luther donna au culte deux <choice><sic>póles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pôles</corr></choice>, <choice><sic>la Parole er</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">la Parole et</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> Sacrement, la <choice><sic>révélation el</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">révélation et</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> mystère divin. La première prévalut de plus en plus et écarta <choice><sic>pen a pen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">peu à peu</corr></choice> la cène. Cela contribua, dans <choice><sic>la suite, a démystériser</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">la suite, à démystériser</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte luthérien, <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> en accentuer <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> caractère <choice><sic>intellectualiste er</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">intellectualiste et</corr></choice> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> lui donner un aspect aride ... On peut, par contre, signaler de nombreux retours de Luther au <hi rend="italic">sacramentarisme magique,</hi> connexe, lui aussi, au <hi rend="italic">Mystère. "</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n143" type="end" place="end" n="143"><p>Vgl. J. Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung und ihrem inneren Zusammenhange dargestellt,</hi> 2 dln., Stuttgart 19011, dl. 2, p. 222; <hi rend="italic">Von den letzten Worten Davids (1543).</hi> WA. 54, 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n144" type="end" place="end" n="144"><p>Zwingli en diens geestverwanten. Vgl. Köstlin, <hi rend="italic">Luthers Theologie, </hi><choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl. 1</hi></corr></choice>, p. 470-475.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n145" type="end" place="end" n="145"><p>Vgl. Köstlin, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. <hi rend="italic">51; WA.</hi> 34II, 384 v.: "Wir haben die Artikel unsers glaubens inn der Schrift gnugsam gegrundet, da halte dich an und las dir nicht mit glosen drehen und nach der vernunfft deuten, wie sichs reime odder nicht etc. Sondern wenn man dir anders aus der vernunfft und deinen <choice><sic>gedaneken</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gedancken</corr></choice> wil hinan schmiren, so sprich: Hie hab ich das durre Gottes wort und meinen glauben, da wil ich bey bleiben, nicht weiter dencken, fragen odder horen noch klugeln, wie sich das odder dis reime, noch dich horen, ob du gleich ein andern test odder spruche her bringest, als dem zu widder aus deinem kopff gezogen und deinen geisser dran geschmiret, Denn die Schrifft wird nicht widder sich selbs noch einigen artikel des glaubens sein, ob es wol inn deinem kopff widdernander ist und sich nicht reymet, Aber hievon ist offt anderswo gnug gesagt." ('Durr' betekent bij Luther: 'einfach', 'klar', 'offen', 'unverhüllt'.)</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n146" type="end" place="end" n="146"><p>Vgl. voor dit citaat uit een kerstpreek van de Duitse mysticus Johannes Tauler (± 13001361) F. Vetter, <hi rend="italic">Die Predigten aus der Engelberger undder FreiburgerHandschriftsowie aus SchmidtsAbschriften derehemaligen StrassburgerHandschriften,</hi> Berlijn 1910, p. 10: "Gest du nu alzamole uz, so got er one allen zwifel z6mole in, weder minre noch mere denne alse vil uz alse vil in"; p. 12: "... wan sol Got sprechen, du müst swigen; sol Got ingon, alle ding mussent uzgon."</p></note>
<pb n="154" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n147" type="end" place="end" n="147"><p><pb n="154" ed="VW"/>Zie noot 140.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n148" type="end" place="end" n="148"><p>Vgl. <hi rend="italic">De captivitate Babylonica ecclesiae praeludium</hi> (1520). Ed. Clemen, dl. 1, p. 449; WA. 6, 517.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n149" type="end" place="end" n="149"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 271 v.: "Notre époque ne reconnait plus l'autorité qui lui appartenait au temps de la Réforme. Luther, dans son traité de la liberté chrétienne, en faisait une espèce d'hypostase (§ 5, 6). Ne parle-t-il pas d'une union mystique de <choice><sic>I'áme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'âme</corr></choice> et de la <choice><sic>Parote</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parole</corr></choice>, analogue a celle de <choice><sic>I'áme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'âme</corr></choice> et du Christ (§ 12)?" Vgl. WA. 7, 22 v. in verband met <hi rend="italic">§</hi> 5 en 6 en WA. 7, 25 v. in verband met § 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n150" type="end" place="end" n="150"><p>Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 67 concludeert dat de gehele 'evangelische' eredienst gesteld wordt "unter die Begriffe der Anbetung und der Erbauung auf Grund des göttlichen Worts, so dass die Anbetung stets zur Erbauung führt, und jede Erbauung sich wieder in die Form der Anbetung umsetzt".</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n151" type="end" place="end" n="151"><p>Rietschel verwijst naar een preek van Luther over het Avondmaal (2 april 1534). Vgl. WA. 37, 347-352. In die preek zegt Luther (WA. 37, 350): "Sic praedicatio est sacrificium laudis, Sic, ut domini mei ehr ansehe, das er da mit gelobet, gepreiset und geehret werde, ut einen daneke von uns hab." De uitdrukking 'sacrificium laudis' komt in de Vulgaat o.m. voor in Hos. 14 : 3 en in enkele Psalmen (iuxta LXX): Ps. 49 : 14, 23 en 106 : 22; zij figureert dikwijls in de Latijnse liturgie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n152" type="end" place="end" n="152"><p>Zie voor een bespreking van dit boek door Noordmans VW., dl. 3, p. 672-675.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n153" type="end" place="end" n="153"><p>Barth, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 174.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n154" type="end" place="end" n="154"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 487 spreekt over 'une symphonie de couleurs'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n155" type="end" place="end" n="155"><p>Maria Laach, abdij der Benedictijnen aan de zuidwestelijke oever van de Laacher Sec (Eifel), werd in 1093 gesticht. M.n. onder abt lidefons Herwegen (1913-1946) ontwikkelde Maria Laach zich tot een centrum van liturgische vernieuwing. Zie ook noot 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n156" type="end" place="end" n="156"><p>Will, <hi rend="italic">a.w.,</hi> dl. 2, p. 71 vermeldt enkele citaten uit hun werk: " 'Aimez la création de Dieu, <choice><sic>I'univers</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'univers</corr></choice> <choice><sic>tour entier et chaque gram de sable</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tout entier et chaque grain de sable</corr></choice>, - aimez chaque feuille et chaque rayon de soleil, - aimez les animaux, aimez les plantes, aimez toutes choses; et si tu aimes toutes choses, <choice><sic>lu comprends te mystère</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tu comprends le mystère</corr></choice> de Dieu dans les choses'(Dostojewski: Les frères Karamasow. Discours du Staretz Zosima). C'est ainsi que Thomas de Celano a pu dire de <choice><sic>S. Frangois</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">S. François</corr></choice>: 'D'une <choice><sic>faqon incompréhensible peur les autres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">façon incompréhensible pour les autres</corr></choice>, sa clairvoyance pénétrait jusque dans la profondeur de chaque créature, comme s'il <choice><sic>eüt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eût</corr></choice> <choice><sic>déjá</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">déjà</corr></choice> pénétré dans la rayonnante liberté des <choice><sic>enfants de Dien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">enfants de Dieu</corr></choice>' (Th. de Celano: Legenda 1. pars 1. c. 29 trad. allem. de Ph. Schmidt, p. 56). C'est ainsi que Saint Augustin parle 'de la vraie conscience'qui saisit les choses comme elles sont réellement, en <choice><sic>elies-mémes, er qui</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">elles-mêmes, et qui</corr></choice>, <choice><sic>sans voir Dien</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sans voir Dieu</corr></choice> matériellement, appréhende tout 'in lumine Dei' (Cf. Max Scheler: Vom Ewigen im Menschen, 1925, p. 388. F. Ménégoz: Le problème de la Prière, 1925, p. 195):'Je jetai mon regard sur <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> monde des <choice><sic>choses er je vis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">choses et je vis</corr></choice> <choice><sic>qu'eiles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">qu'elles</corr></choice> te doivent toute leur existence et <choice><sic>que routes choses sont renfermécs</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">que toutes choses sont renfermées</corr></choice> en toi, non comme dans une espace, mais parce que toi, la Vérité, tu tiens toutes choses <choice><sic>par ta mam</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">par ta main</corr></choice>...' (S. Augustin: Conf. liv. VII). Saint Paul découvrait également <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> Kyrios <choice><sic>en routes choses</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">en toutes choses</corr></choice>: 'Toutes choses subsistent en lui' (Col. 1, 17)."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n157" type="end" place="end" n="157"><p>Zie over Paulus' mysticisme de studie van A. Schweitzer, <hi rend="italic">Die Mystik des Apostels Paulus,</hi> Tübingen 1930; tevens zij gewezen op de in de bibliotheek van Noordmans aanwezige publikatie <hi rend="italic">Paulus mysticus?</hi> Rede ter aanvaarding van het hoogleeraarsambt vanwege de Nederlandsche Hervormde Kerk aan de Rijks-universiteit te Utrecht den 15den juni 1921 uitgesproken door dr. A. M. Brouwer. Zie over Paulus'sacramentalisme de dissertatie van L. D. Terlaak Poot, <hi rend="italic">Het oudchristelijk Avondmaal en zijn historischeperspectie</hi>ven, Wageningen 1936, p. 198-252: <hi rend="italic">De sacramentswaardering van Paulus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n158" type="end" place="end" n="158"><p>Aljosja. Vgl. Dostojewski, <hi rend="italic">De gebroeders Karamazov (1</hi>880), boek 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n159" type="end" place="end" n="159"><p>Zie noot 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n160" type="end" place="end" n="160"><p>Zie noot 125.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n161" type="end" place="end" n="161"><p>William James (1842-1910), Amerikaans filosoof en psycholoog, vanaf 1872 hoogleraar <pb n="155" ed="VW"/>aan de Harvard University. Hij is bekend geworden als grondlegger en verbreider van het pragmatisme. Zie ook het opstel van Noordmans over <hi rend="italic">Het pragmatisme van William James</hi> in VW., dl. 1, p. 240-254.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n162" type="end" place="end" n="162"><p>'Lehnsätze' zijn stellingen die ontleend zijn aan disciplines waarin ze reeds als 'bewezen' gelden. Schleiermacher ontleent veelvuldig stellingen aan de ethiek, de godsdienstfilosohe en de apologetiek. Deze 'Lehnsätze' hebben voor hem betekenis als werkhypothesen. Vgl. bijv. <hi rend="italic">Der christliche Glaube nach den Grundsätzen der evangelischen Kirche int</hi> Zusammenhange dargestellt, 1830/1831<hi rend="superscript">2</hi>, -19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n163" type="end" place="end" n="163"><p>Van der Leeuws hoofdwerk op dit gebied is <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 1933, 1956<hi rend="superscript">2</hi>, 1970<hi rend="superscript">3</hi> (Engelse, Franse, Italiaanse vertalingen); het is een uitbreiding van <hi rend="italic">Inleiding tot de godsdienstgeschiedenis,</hi> Haarlem 1924; tweede druk onder de titel <hi rend="italic">Inleiding tot de phaenomenologie van den godsdienst,</hi> Haarlem 1948. Genoemd zij ook zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> Amsterdam 1935, 19482, en het fenomenologische gedeelte van de <hi rend="italic">Sacramentstheologie,</hi> Nijkerk 1949.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n164" type="end" place="end" n="164"><p>Het citaat luidt bij Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 341: "... das Sakrament ist die Sublimierung einer einfachsten und elementarsten Lebensbetätigung..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n165" type="end" place="end" n="165"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> Amsterdam 1935. In 1948 verscheen een tweede, herziene druk. In het volgende wordt verwezen naar de eerste druk. Onder de titel <hi rend="italic">Wat is theologie?</hi> gaf Noordmans een bespreking van dit boek in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 12 (1935/ 1936) nr. 23, p. 177 v.; zie VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n166" type="end" place="end" n="166"><p>Dit moet zijn G. Millet, <hi rend="italic">Monuments de lathos (Monuments de l'art byzantin,</hi> dl. 5), Parijs 1927, plaat 64, l; 118, 2-3; 168, 2; 219, 3; 257, 2; 261 v. Ch. Diehl verwijst naar een fresco (met een voorstelling van de heilige liturgie) uit de Peribleptos-kerk te Mistra (zie in zijn boek plaat LX).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n167" type="end" place="end" n="167"><p>De tekst bij Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 194 luidt letterlijk: "Wij kunnen geen ethiek hebben los van de dogmatiek, of omgekeerd."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n168" type="end" place="end" n="168"><p>De tekst bij Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 202 luidt letterlijk: "In de kerk zijn de vorm èn de kritiek daarop beide het werk van de Heilige Geest."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n169" type="end" place="end" n="169"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 195: " 'Moraal' kent de theologie ethica niet, maar zij gaat uit van de twee gezichtspunten, die ook de theologie dogmatica in de engere zin beheersen: zonde en heiliging. Ook hier herkennen wij in de theologie de grondvorm der incarnatie."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n170" type="end" place="end" n="170"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 192: "Het dogma is niet een 'overtuiging', nog minder een axioma, doch de levende werkelijkheid der communicatie tussen Christus en zijn kerk, die met de incarnatie gegeven is."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n171" type="end" place="end" n="171"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 197: "Wie leeft, tenminste wie als mens leeft, beweegt zich niet alleen in het hem gegeven leven. Hij stelt zich er ook tegenover, bij beschouwt het om te zien of hij er iets mee kan doen. Hij aanvaardt het leven niet, zoals het hem gegeven is; maar hij zoekt de mogelijkheid om er iets van te maken. Hij pakt niet slechts de dingen uit, die hem in zijn geboortegeschenk werden gegeven. Hij kritiseert die dingen ook en overweegt of het niet anders kan, anders moet. <hi rend="italic">Herleven is niet slechts leven, maar tevens bezorgd zijn over het leven.</hi> Bestaan is niet alleen er zijn, maar tevens op een bepaalde wijze willen, moeten zijn. Leven is ten dele onbewust tot elke functie en elke aandrift ja zeggen; maar ten dele ook zeer beslist neen zeggen. De mens als ja-zegger noemen wij <hi rend="italic">animal;</hi> de mens als neen-zegger heten we <hi rend="italic">geest (verg.</hi> § 21)."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n172" type="end" place="end" n="172"><p>Letterlijk zegt Bakhuizen van den Brink in het <hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 81 v.: "Toen schrijver dezes eens op een zelfde middag achtereenvolgens twee doop-moeders, wier kinderen hij de vorige dag gedoopt had, bezocht, zei de ene, die kennelijk slechts verdwaald was in die dienst: Het was gewoon een komedie; en de andere zei, dat een bejaarde buurvrouw, die meegekomen was, haar gelukwensende, had uitgesproken, dat niet alleen de dominee, maar ook zij en de gehele gemeente meegedoopt had. Beide opmerkingen zijn deels <pb n="156" ed="VW"/>juist en deels onjuist. Een komedie is de bediening van de Doop niet, maar dramatisch karakter heeft zij wel en er geschiedt iets door Gods macht. Mee-gedoopt had het moedertje niet - Calvijn zou zeggen, dat men zich niet aan eens anders ambt mag vergrijpen -, maar de Doop van het buurkind had haar, zelf gedoopt, wel geheel doen medeleven."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n173" type="end" place="end" n="173"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 81.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n174" type="end" place="end" n="174"><p>Letterlijk: "... het werk Gods wordt nu als levend zichtbaar."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n175" type="end" place="end" n="175"><p>Vgl. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Gilg, <hi rend="italic">Zur Kultfrage, in Internationale Kirchliche Zeitschrift.</hi> Neue Folge der 'Revue Internationale de Théologie' 11 (1921), der ganzen Folge 29. Jahrgang, nr. 4, p.222-248. Gilg, predikant der 'christkatholischen (= oud-katholieke) Gemeinde Luzern', stelt op p. 247: "Der Predigtgottesdienst gehört ins Morgenlicht ... die Abendmahlsfeier - wie der Name es sagt - in die Stille des Abends. "</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n176" type="end" place="end" n="176"><p>De tekst in het <hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 121 luidt letterlijk: "... zij (de liturgie) bereidt voor op de daad, die straks buiten de kerkmuren van ons zal worden gevraagd."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n177" type="end" place="end" n="177"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">In den hemel is eenen dans. Over de religieuze beteekenis van dans en optocht,</hi> Amsterdam 1930 (Duitse vertaling, München 1930).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n178" type="end" place="end" n="178"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Cultuur en christelijke theologie, in Van Tijd tot Tijd</hi> (1929) nr. 3, p.7-1 1, m.n. p. 10: "De theoloog moet open staan en zich niet gereed achten voor hij met de gehele cultuur klaar is, voor hij dansen en toneelspelen kan en Einstein, Shaw en Bergson begrijpen. Hij komt natuurlijk niet klaar, maar dat hindert niet, wanneer hij het maar weet."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n179" type="end" place="end" n="179"><p><hi rend="italic">Vgl. Contra Academicos (386); De beata vita (386); De ordine (386); Soliloquia (386/</hi>387). De <hi rend="italic">Soliloquia</hi> zijn opgenomen in <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, de andere geschriften in <hi rend="italic">MPL. 32; CSEL. 63; CChrSL. 29.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n180" type="end" place="end" n="180"><p>Tijdens de 'mis der gelovigen' zegt de diaken voor het Credo:</p><p><hi rend="italic">Tas theras, tas theras En sofia prosgomen.</hi></p><p>Vgl. voor de desbetreffende passage uit de liturgie van St. Chrysostomus <hi rend="italic">Liturgies eastern and western,</hi> being the texts original or translated of the principal liturgies of the church, F. E. Brightman <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice>, dl. <hi rend="italic">1 (Eastern Liturgies),</hi> Oxford 1965 (herdruk; 18961), p. 383.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n181" type="end" place="end" n="181"><p>Will, <hi rend="italic">a. w., dl.</hi> 1, p. 172: "Ce fut <hi rend="italic">Jean Damascène</hi> qui paracheva théoriquement cette conception de la <hi rend="italic">transformation</hi> de la nourriture eucharistique qui, jusqu'alors, n'avait été proclamée que par des énoncées liturgiques en homilétiques. " In het derde deel van zijn encyclopedische werk <hi rend="italic">Pege guoseos</hi>(Bron der kennis), in het Westen bekend als <hi rend="italic">Defide orthodoxe,</hi> gaf de Griekse kerkvader Johannes Damascenus (± 675 - ± 749) op eigen wijze een samenvattende uiteenzetting van de Griekse patristische theologie, inclusief de sacramentsleer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n182" type="end" place="end" n="182"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n183" type="end" place="end" n="183"><p>Ed. Kuyper, dl. 2, p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n184" type="end" place="end" n="184"><p>H. Lietzmann (1875-1942), Duits luthers theoloog, van 1905-1924 hoogleraar in de kerkgeschiedenis te Jena en sinds 1924 te Berlijn (als <choice><sic>opvolge- van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">opvolger van</corr></choice> A. von Harnack). Hij publiceerde veel studies over de geschiedenis van het N.T. en de Vroege Kerk. Noordmans doelt hier op <hi rend="italic">Messe und Herrenmahl. Eine Studie zur Geschichte der Liturgie,</hi> Bonn 1926. Daarin is op p. 238 vv. sprake van een 'jeruzalems' en een 'paulinisch' type van eredienst.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n185" type="end" place="end" n="185"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl, 1, p, 143: "On voit que <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> mysticisme de S. Paul, quelque profond qu'il fut, était d'une saine sobriété, puisque, pour lui, la vie en Christ unissait, en une <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> expérience, la vie religieuse et la vie morale."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n186" type="end" place="end" n="186"><p>Calvijn tekent bij Rom. 12 : 1 o.m. aan: <hi rend="italic">"Rationabilem cultum vestrum.</hi> Ego hanc particulam additam existimo, quo praecedentia melius explicaret ac confirmaret, ac si dictum esset: Exhibite vos in sacrificium Deo, si Deum colere in animo habetis. Nam hic est <pb n="157" ed="VW"/>legitimus colendi Dei ritus, a quo qui discedunt perversi sunt cultores. Quod si tum demum rite colitur Deus ubi ad eius praescriptum facta <hi rend="italic">omnia nostra exigimus,</hi> facessant omnes commentitii cultus, quos ipse merito abominatur, quando pluris illi obedientia est quam victimae. <hi rend="italic">Arrident quidem hominibus sua inventa, inanemque sapientiae speciem (ut alibi dicit Paulus) ostentant: sed audimus quid ex opposito pronuntiet </hi><choice><sic>coelestis index</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">coelestis iudex</hi></corr></choice><hi rend="italic"> per os Pauli. Cultum enim rationabilem vocando, quem </hi><choice><sic>ipsepraecipit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">ipse praecipit</hi></corr></choice><hi rend="italic">, quaecunque tentamus </hi><choice><sic>praeler verbi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">praeter verbi</hi></corr></choice><hi rend="italic"> eius regulam, </hi><choice><sic>ui stulta, insipida, ei temere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">ut stulta, insipida, et temere</hi></corr></choice><hi rend="italic"> suscepta repudiat. " CR.</hi> 49, 235; de cursivering is aan deze uitgave ontleend.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n187" type="end" place="end" n="187"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 18, 16: "Sic Paulus iubet nos offerre corpora nostra hostiam viventem, sanctam, acceptam Deo, rationalem cultum [Rom. 12. a. 11. Ubi significanter admodum loquutus est, quum hunc esse rationalem nostrum cultum subiecit; intellexit enim spiritualem colendi Dei ritum, quem carnalibus Legis <choice><sic>Mosaicac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Mosaicae</corr></choice> sacrificiis tacite opposuit. Sic beneficientia et communicatie victimae appellantur quibus placetur Deo [Heb. 13. c. 161. Sic Philippensium benignitas, qua Pauli inopiam subleverant, hostia bonae <choice><sic>fragrantiaé</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">fragrantiae</corr></choice> [Phil. 4. d. 181; sic omnia fidelium bona opera spirituales hostiae."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n188" type="end" place="end" n="188"><p>Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 1</corr></choice>, p. 28: "Der jüdische Gottesdienst reiht sich den gesetzlichen Vorschriften ein die dem Volke gegeben sind, oder vielmehr, alle gesetzlichen Vorschriften innerhalb der gesamten Theokratie sind Dienstleistungen Gotte gegenüber, so dass die eigentlich kultischen Akte sich nicht wesentlich von den übrigen gesetzlichen Ordnungen unterscheiden, die vielmehr alle zu gottesdienstlichen Akten werden. An die Erfüllung der Leistung ist <hi rend="italic">der Lohn</hi> gebunden. Die griechischen Worte <hi rend="italic">aveda</hi> sind threkeia, worin sich die eifrige ehrfurchtsvolle Übung der religiösen Satzung ausspricht, und vor allem <hi rend="italic">latreia</hi>, in dem das Dienstverhältnis als cm Lohnverhältnis zum Ausdruck kommt. Unser deutsches Wort 'Gottesdienst' entspricht dieser Bedeutung, ohne dass das <choice><sic>faische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">falsche</corr></choice> gesetzliche Wesen darin zum bestimmten Ausdruck gelangt."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n189" type="end" place="end" n="189"><p>Deze uitdrukking is (enigszins vrij) ontleend aan Luthers <hi rend="italic">Formula </hi><choice><sic>missae ei communionis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">missae et communionis</hi></corr></choice> (1523). Vgl. WA. 12, 211 vv.; Ed. <choice><sic>Ciemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Clemen</corr></choice>, dl. 2, p. 431 v.: "... sequitur <choice><sic>tota ilia abominatio</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tota illa abominatio</corr></choice>, cui servire coactum est, quicquid in missa <choice><sic>praccessit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">praecessit</corr></choice>, unde et offertorium vocatur. <choice><sic>Er ab hinc</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Et ab hinc</corr></choice> omnia fere sonant ac olent oblationem. In quorum medio verba illa vitae et salutis sic posita sunt, <choice><sic>een olim area domini</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ceu olim arca domini</corr></choice> in templo idolorum iuxta Dagon. Et <choice><sic>nultus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nullus</corr></choice> est ibi Israelita, qui vel accedere vel arcam reducere possit, donec ipsa hostes suos in posteriora percussos opprobrio sempiterno nibilitauit, <choice><sic>er sese dimittere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et sese dimittere</corr></choice> compulit, quae est <choice><sic>Parabota</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Parabola</corr></choice> instantis temporis. Proinde omnibus illis repudiatis, <choice><sic>quac</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">quae</corr></choice> oblationem sonant, cum universo Canone, retineamus, quae <choice><sic>pura er sancta</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pura et sancta</corr></choice> sunt, ac sic Missam nostram ordiamur: ...</p><p>Si communionem cantare libet, cantetur. Sed loco complendae sen uitimae collectae, quia fere sacrificium sonant, legatur in eodem tono <choice><sic>oratio ilia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oratio illa</corr></choice>: ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n190" type="end" place="end" n="190"><p><choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 7, 1: "Etsi optimam et aptissime dispositam constituendac vitae methodum habet lex Domini, visum ramen est caelesti magistro, accuratiore etiamnum ratione ad ipsam quam in Lege praescripserat regulam suos formare. Atque huius quidem rationis <choice><sic>principium, hoe est</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">principium, hoc est</corr></choice>: quod fidelium officium est, praebere Deo sua corpora hostiam viventem, sanctam, et illi acceptam: atque in eo situm esse legitimum eius cultum [Rom. 12.a. I]." Vgl. <choice><sic>Inst. 11,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-28"><hi rend="italic">Inst. II,</hi></corr></choice> 15, 6 en Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n191" type="end" place="end" n="191"><p>E. Stähelin, <hi rend="italic">Johannes Calvin (Leben und ausgewählte Schriften der Väter und Begründer der reformirten Kirche,</hi> <choice><sic>di. IV</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. IV</corr></choice>), <choice><sic>Elberfeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Elberfeld</corr></choice> 1863, p. 486 spreekt over "den grossartigen, opferbereiten Sinn, der auch damals 1558 in dem reformirten Genf lebte".</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n192" type="end" place="end" n="192"><p>Boissevain in het <hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 47: "Zeer zeker behoren alle ambten uitgeoefend te worden in priesterlijke geest. Maar alleen dat ambt mag in engere zin priesterambt heten, aan hetwelk de diensten zijn toevertrouwd in welke het hart der priesterlijke bediening klopt. De Ned. Herv. Kerk kent officieel geen priesterambt. Toen de Reformatie het algemeen priesterschap der gelovigen weer in ere hersteld had, is men kennelijk huiverig geworden voor een speciaal priesterambt. Ook de afkeer van de 'paapse mis' is <pb n="158" ed="VW"/>wel een hoofdoorzaak dezer huiverigheid geweest. Slechts voor de huisvader werd nog een priester-zijn op bijzondere wijze gereserveerd."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n193" type="end" place="end" n="193"><p>Dit gedicht van de Schotse dichter R. Burns (1759-1796), wiens poëzie veelal betrekking heeft op het leven van de kleine Schotse boer, staat op p. 1-6 van Noordmans'eigen exemplaar van <hi rend="italic">The poetical works of Robert Burns,</hi> Londen-New York 1898. Vgl. p. 4:</p><p>"The prist-like father reads the sacred page, How Abram was the friend of God on high; Or, Moses bade eternal warfare wage With Amalek's ungracious progeny; Or how the royal bard did groaning lie Beneath the stroke of Heaven's avening ire; Or, Job's pathetic plaind, and wailing cry; Or rapt Isaiah's wild, seraphic fire; Or other holy seers that tune the sacred lyre.</p><p>...</p><p>Perhaps the Christian volume is the theme, How guiltless blood for guilty man was shed; How He, who bore in heaven the second name, Had not on earth whereon to lay his head:</p><p>How his first followers and servants sped; The precepts sage they wrote to manu as a land:</p><p>How he, who lone in Patmos banished, Saw in the sun a mighty angel stand; And heard great Bab'lon's doom pronounced by Heaven's command.</p><p>...</p><p>Then kneeling down, to Heaven's Eternal King, The saint, the fater, and the husband prays:</p><p>..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n194" type="end" place="end" n="194"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 143-162. Noordmans doelt m.n. op p. 161, waar Bakhuizen van den Brink in verband met de kerkelijke collecten en de geldbussen op de avondmaalstafel opmerkt: "...dit rudiment van het oud-christelijk offer is wel zeer pover.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n195" type="end" place="end" n="195"><p>P. Blaauw (1878-1944), was vanaf 1922 hervormd predikant te Eerbeek en vanaf 1933 te Hemmen. Hij promoveerde te Utrecht op het proefschrift <hi rend="italic">F.D. Maurice, zijn leven en werken</hi>, Utrecht 1908.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n196" type="end" place="end" n="196"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 105-116</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n197" type="end" place="end" n="197"><p>Casel, a.w., p. 123v.; "...die Apologeten haben uns belehrt, dass solche Ausdrücke nicht etwa einen kultische Akt ausschliessen; denn für die Christen ist auch die Liturgie ein Tun 'im Geiste'. Für sie besteht kein Unterschied zwischen Riten und Leben, kultischer Handlung und sittlicher Reinheit."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n198" type="end" place="end" n="198"><p>Will, a.w., dl. 2, p. 77 geeft met betrekking tot het cultische voorwerp en de cultische handeling van O. Casel het volgende (in het Frans vertaalde) citaat: "Ces symboles sont nécessaires dans leur essence et en vertu de leur existence, Ils sont, alors même quelésprit humain n'en est pas conscient. Leur réalité ne dépend pas uniquement de leur action. Dieu s'en sert dans son culte, en se révé;amt; des vvaleurs naturelles sont assumées dans une valeur surnaturelle."Vgl. O. Casel, <hi rend="italic">Katholische kultprobleme,</hi> in dl. 7 van het <hi rend="italic">Jahrbuch für Liturgiewissenschaft,</hi> (1927; verschenen in 1929), p. 105-124. Het citaat staat op p. 120: "Diese Symbole sind notwendig ihrem Sein und ihrem Dasein nach; sie sind, auch wenn der menschliche Geist ihrer nicht bewusst wird, sie werden niecht nur 'im Wirklichen wirklich'. Gott benutzt sie bei seiner Offenbarung, für seinen Kult. Natürliches wird auch hier in die Übernatur aufgenommen..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n199" type="end" place="end" n="199"><p>Vgl. voor het volgende Handboek, p. 105 vv.</p></note>
<pb n="159" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n200" type="end" place="end" n="200"><p><pb n="159" ed="VW"/>William Frédéric Monod, genaamd Wilfred Monod (1867-1943), o.m. predikant van de gemeente L'Oratoire te Parijs en vanaf 1909 tevens hoogleraar in de praktische theologie aan de vrije protestantse faculteit aldaar. Hij was een leidende figuur in het Franse protestantisme en de evangelisch-sociale beweging. In 1923 richtte hij de protestantse orde van de 'Veilleurs' op. Zie over deze orde <hi rend="italic">KE.</hi> 4 (1949), p. 103-107.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n201" type="end" place="end" n="201"><p>Zie p. 100, noot x.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n202" type="end" place="end" n="202"><p>Nadere gegevens onbekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n203" type="end" place="end" n="203"><p>Zie p. 80, noot v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n204" type="end" place="end" n="204"><p>Descartes noemt die kennis 'helder' (claire), "qui est <choice><sic>présente el manifeste a un esprit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">présente et manifeste à un esprit</corr></choice> attentif"; 'duidelijk' (distinctie) noemt hij de reeds 'heldere' kennis, "qui est tellement <choice><sic>précise er differente de routes les autres</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">précise et differente de toutes les autres</corr></choice>, qu'elle ne comprend en soi que ce qui parait manifestement <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> celui qui la considère comme il faut" (Les principes de la philosophie 1,§ 45). De duidelijkheid is een volkomen soort helderheid. Duidelijkheid impliceert helderheid, echter niet omgekeerd <hi rend="italic">(a. w.,</hi> § 46). Vgl. C. Adam en P. Tannery, Oeuvres de <hi rend="italic">Descartes,</hi> dl. 9/2, Parijs 1904, p. 44; voor de Latijnse versie dl. 8/1, Parijs 1905, p. 21 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n205" type="end" place="end" n="205"><p>Plato kwalificeert de kennis die verkregen wordt door de zintuiglijke waarneming der verschijnselen als <hi rend="italic">doxa</hi> (mening, opinie). Deze kan in het leven van alle dag dienstig zijn, maar is geen grond voor de ware kennis der ideeën (de <hi rend="italic">episteme</hi>). Men zie dienaangaande m.n. zijn <hi rend="italic">Meno, </hi><choice><sic>Theaeteius</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Theaetetus</hi></corr></choice><hi rend="italic">, Phaedo en Politeia</hi> (vooral boek 6 en 7).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n206" type="end" place="end" n="206"><p>In de 'moderne' wijsbegeerte wordt 'geloof' evenwel ook meermalen gedefinieerd als een absoluut zeker en sterk gevoel dat alle bewijs te boven gaat. Vgl. bijv. W. James, <hi rend="italic">Pragmatism,</hi> p. 75 vv.; idem, <hi rend="italic">The principles of psychology,</hi> New York 1890, Chicago 1952, p. 636 vv.; idem, <hi rend="italic">The will to believe,</hi> New York 1907; M. Scheler, <hi rend="italic">Vom Ewigen im Menschen,</hi> Berlijn 1933, 1954<hi rend="superscript">4</hi>, p. 147, 241, 292.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n207" type="end" place="end" n="207"><p>A. von Harnack, <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums,</hi> Leipzig 1900; sindsdien vele malen herdrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n208" type="end" place="end" n="208"><p>Bijv. E. Troeltsch, <hi rend="italic">Was heisst'Wesen des Christentums'?, in Gesammelte Schriften,</hi> dl. 2, Tübingen 1913,1922<hi rend="superscript">2</hi>, p. 386-451; G. Wobbermin, <hi rend="italic">Wesen und Wahrheit des Christentums (Systematische Theologie nach religionspsychologischer Methode,</hi> dl. 3), Leipzig 1925, 1926<hi rend="superscript">3</hi>; R. Guardini, <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums,</hi> Würzburg 1938,1960<hi rend="superscript">6</hi>; E. Hirsch, <hi rend="italic">Das Wesen des Christentums,</hi> Weimar 1939.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n209" type="end" place="end" n="209"><p>C. P. Tiele (1830-1902), remonstrants theoloog, vanaf 1877 hoogleraar in de geschiedenis van de wijsbegeerte van de godsdienst te Leiden. Hij hield in 1896 en 1898 Giffordlezingen in Edinburgh, die in het Engels werden uitgegeven onder de titel Elements of the science of religion, Edinburgh 1897-1899, en in het Nederlands onder de titel <hi rend="italic">Inleiding tot de godsdienstwetenschap,</hi> 2 dln., Amsterdam 1897-1899; tweede, herziene druk, <choice><sic>Amsterdam1900</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Amsterdam 1900</corr></choice>. De achtste lezing in dl. 2, p. 160-181, draagt als titel Onderzoek naar het wezen van de godsdienst.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n210" type="end" place="end" n="210"><p>Bijv. W. Bousset, <hi rend="italic">Das Wesen der Religion dargestellt an ihrer Geschichte,</hi> Tübingen 1903, 1920<hi rend="superscript">4</hi>; G. Wobbermin, <hi rend="italic">Das Wesen der Religion (Systematische Theologie nach religionspsychologischer Methode,</hi> <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>), Leipzig 1921, 1925<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n211" type="end" place="end" n="211"><p>Vgl. bijv. M. Scheler, <hi rend="italic">Vom Ewigen im Menschen,</hi> Berlijn 1933 (vierde, herziene druk, Berlijn 1954). Dit werk, aanwezig in Noordmans' bibliotheek, is voor een groot deel wijd aan <hi rend="italic">Die Wesensphänomenologie der Religion.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n212" type="end" place="end" n="212"><p>De Duitse mysticus Jacob Böhme (1575-1624), schoenmaker te Görlitz, meende door visionaire belevingen tot inzicht in het wezen der dingen en tot kennis van Gods wezen zelf gekomen te zijn. Hij schrijft hierover; "... von dem göttlichen Mysterio etwas zu wissen, habe ich niemals begehret, viel weniger verstanden, wie ich es suchen oder finden möchte; wusste auch nichts davon, als der Laien Art in ihrer Einfalt ist<choice><sic>. lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">. Ich</corr></choice> such allein das Herz jesu Christi, mich darinnen zu verbergen vor dem grimmigen Zorn Gotes und den Angriffen des Teufels ... In solchem meinen gar ernstlichen Suchen und <pb n="160" ed="VW"/>Begehren ... ist mir die Pforte eröffnet worden, dass ich in einer Viertel-Stunde mehr gesehen und gewusst habe, als wenn ich wäre viel Jahre auf hohen Schulen gewesen, dessen ich mich so hoch verwunderte, wusste nicht, wie mir geschahc, und darüber mein Herz ins Lob Gottes wendete. Denn ich sahe und erkannte das Wesen aller Wesen, den Grund und Ungrund ... die Geburt der h. Dreifaltigkeit, das Herkommen und den Urstand dieser Welt und aller Kreaturen, durch die göttliche Weisheit." Vgl. J. Böhme, <hi rend="italic">Sämtliche Werke in sieben Bänden,</hi> K. W. Schiebler ed., dl. 7, Leipzig 1922<hi rend="superscript">2</hi> p. 399 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n213" type="end" place="end" n="213"><p>De desbetreffende schoenmaker, Anton Unwirrsch, komt daarbij tot de volgende overpeinzing; "Immer tiefer sehen wir in die teuchtende Kugel, und in dem Glase sehen wir das Universum in all seinen Gestalten und Naturen: durch die Pforten aller Himmel treten wir frei und erkennen sie mit all ihren Sternen und Elementen; höchste Ahnungen gehen uns auf ..." In dit verband overdenkt Un ' wirrsch gedachten van Jacob Böhme. Vgl. Wilhelm Raabe, <hi rend="italic">Der Hungerpastor (Sämtliche Werke,</hi> dl. 6), Freiburg im Breisgau-Braunschweig 1953, p. 13 v. Deze roman van Raabe (1831-1910) verscheen voor het eerst in 1864.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n214" type="end" place="end" n="214"><p>Vgl. 2 Kor. 12 en Hand. 17 : 28 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n215" type="end" place="end" n="215"><p>Vgl. F. D. E. Schleiermacher, <hi rend="italic">Der christliche Glaube nach den Grundsätzen der evangelischen Kirche im Zusammenhange dargestellt,</hi> M. Redeker ed., 2 dln., Berlijn 1960<hi rend="superscript">7</hi>, dl. 2, p.308-318. Boven de genoemde paragrafen staat <hi rend="italic">Zweites Lehrstück; Vom göttlichen Wort.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n216" type="end" place="end" n="216"><p>Zie p. 84.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n217" type="end" place="end" n="217"><p>Zie noot 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n218" type="end" place="end" n="218"><p>Boven de desbetreffende pagina's bij Rothe staat als titel <hi rend="italic">Die Gemeinschaft der Frömmigkeit rein als solcher oder die Kirche.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n219" type="end" place="end" n="219"><p>Het desbetreffende citaat uit de Statenvertaling luidt: "Op dat de gemeynte stichtinge magh ontfangen, 1 <hi rend="italic">Cor. 14,</hi> 5."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n220" type="end" place="end" n="220"><p>Vgl. A. Vinet, <hi rend="italic">Théologie pastorale ou théorie du ministère évangélique,</hi> Parijs 1850, p.22: "Le ministre est une victime permanente, il doit l'<choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice>. - On pourrait dire: <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> chrétien est <choice><sic>déjá</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">déjà</corr></choice> victime; cette dénomination ne dit <choice><sic>rien de plus peur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rien de plus pour</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> pasteur. - L'objection ne fait que donner de <choice><sic>la force a notre assertion</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">la force à notre assertion</corr></choice>; car, si <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> chrétien est victime, <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> pasteur, chrétien d'office, l'est bien davantage." Zie over Vinet VW., dl. 1, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n221" type="end" place="end" n="221"><p>Vgl. F. D. E. Schleiermacher, <hi rend="italic">Der christliche Glaube nach den Grundsätzen der evangelischen Kirche im Zusammenhange dargestellt,</hi> M. Redeker ed., 2 dln., Berlijn 1960<hi rend="superscript">7</hi>, dl. 2, p.310: "So auch verschmäht eine wahrhaft christliche Empfänglichkeit, sich Wort und Tat eines Einzeinen als Vorbild anzueignen und als Wahrheit aufzunehmen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n222" type="end" place="end" n="222"><p>Vgl. Schleiermacher, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 315: "Vielmehr sind die öffentlichen Versammlungen zum gemeinsamen Erbauung die Hauptsache, und die Übertragung der überwiegenden und leitenden Tätigkeit darm an einige ausschliessend bleibt nun Nebensache."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n223" type="end" place="end" n="223"><p>Op p. 123 van het <hi rend="italic">Handboek</hi> schrijft Van der Leeuw in een noot: "Vgl. over de zware taak van de prediker en de <choice><sic>desperatiofiducialis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">desperatio fiducialis</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> de gelovige wanhoop, waarin alleen, op grond der incarnatie, hij die taak kan volbrengen, het mooie artikel van Robert Will, <choice><sic>Parole de Dien er Prédication, Revue de théol. er de philos.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Parole de Dieu et Prédication, Revue de théol. et de philos.</hi></corr></choice> N.S. XXI, 1933, p. 88." Bedoeld is <choice><sic>Revue de theologie er de philosophie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Revue de theologie et de philosophie</hi></corr></choice><hi rend="italic">.</hi> Nouvelle Série XXI (1933) nr. 88 p.169-191. De term 'desperatio fiducialis' staat op p. 182; vgl. Luther, <hi rend="italic">WA. Briefe 1,</hi> 34v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n224" type="end" place="end" n="224"><p>A. w., p. 130, 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n225" type="end" place="end" n="225"><p>A. w., p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n226" type="end" place="end" n="226"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 140-142. Op p. 141 schrijft Blaauw in een noot: "Robert Will <hi rend="italic">(Le Culte, [dl.</hi> 1,] p. 323, 324) onderscheidt het sacramentele zwijgen, dat uit de mysteriën stamt en, geheel anders, de '<choice><sic>silenee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">silence</corr></choice> d'attente', waarin, gelijk bij de Quakers, de ziel gespannen wordt op de komst Gods. Dit zwijgen is een actief zwijgen en wordt gebed. Hij zou ook <pb n="161" ed="VW"/>kunnen noemen het zwijgen ná het ontvangen - ook dit is actief, en ook dit is gebed. Bij het 'stil gebed' geven stilheid en gebed als het ware de hand - zij vloeien samen - en wat God verenigd heeft, scheide de mens niet."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n227" type="end" place="end" n="227"><p>Vgl. Rietschel,a.w.,<choice><sic>d1.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl.</corr></choice>1,p.61;WA.49,588:"... denn das unser lieber herr selbs mit uns rede durch sein heiliges Wort, und wir widerumb mit ihm reden durch Gebet und Lobgesang... " De volledige tekst van de <hi rend="italic">Predigt am 17. Sonntag nach Trinitatis, </hi><choice><sic>hei der Einweihung</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">bei der Einweihung</hi></corr></choice><hi rend="italic"> der Schlosskirche zu Torgau gehalten (5</hi> okt. 1544) staat in WA. 49, 588-615.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n228" type="end" place="end" n="228"><p>Verwijzing naar een gedeelte uit de <hi rend="italic">Deutsche Messe</hi> (1526). Vgl. WA. 19, 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n229" type="end" place="end" n="229"><p>Köstlin, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 287: "... in dem 1527 publizierten Predigten über 1 Mose <choice><sic>erkiärt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">erklärt</corr></choice> er kurzweg: 'Je weniger nun Gottesdienst, desto ... besser es ist, wenn man <choice><sic>nur hei dem Wort</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nur bei dem Wort</corr></choice> und Zeichen bleibet:'und in dem 1544 erschienenen Enarrat. in Genesin empfehlt er es der christlichen Erwägung, wie Gott dem Adam im Paradies nur 'verbum, cultum et religionem nudissimam, purissimam et simplicissimam' gegeben habe." Vgl. voor het eerste citaat bij Köstlin WA. 24, 256, voor het tweede WA. 42, 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n230" type="end" place="end" n="230"><p>Zie noot 190.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n231" type="end" place="end" n="231"><p>Zie noot 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n232" type="end" place="end" n="232"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2, p. 75: "La réalité objective du divin pénètre ... dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte, afin de pénétrer dans les <choice><sic>ámes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">âmes</corr></choice> qui <choice><sic>I'y</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'y</corr></choice> attendent. C'est ce qu'entendait dire Cyrille de Jérusalem en définissant <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte comme une représentation voire <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> un prolongement de ce qui se fait au ciel. La transcendance divine devenue immanente dans les choses, demande <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> l'<choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> aussi dans les <choice><sic>ámes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">âmes</corr></choice>." Will noemt geen bewijsplaats voor een dergelijke definitie van cultus bij Cyrillus (± 315-386; bisschop van Jeruzalem). Een directe bewijsplaats in diens 23 <hi rend="italic">Catechesen</hi> is niet te vinden. Indirect zou wel uit de vijf laatste <hi rend="italic">Catechesen, de zgn. Mystagogische Catechesen,</hi> een dergelijke definitie afgeleid kunnen worden. Vgl. de <hi rend="italic">Mystagogische Catechesen 3,</hi> l; 4, 3; 5, 4-9. Van de <hi rend="italic">Mystagogische Catechesen</hi> verscheen een Grieks-Franse uitgave in de reeks <hi rend="italic">Sources Chrétiennes,</hi> nr. 126, Parijs 1966; een Ned. vert. verscheen onder de titel: Sint-Cyrillus van Jerusalem, <hi rend="italic">Gij, nieuwgedoopten,</hi> dr. CL. Beukers S.J. <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice>, Brugge-Utrecht 1964. De 23 <hi rend="italic">Catechesen</hi> zijn vertaald in de reeks <hi rend="italic">Bibliothek der Kirchenväter,</hi> dl. 41, München 1922.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n233" type="end" place="end" n="233"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 294: "S. Thomas d'Aquin dit que 'la musique sert <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> prolonger les affections de <choice><sic>I'áme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'âme</corr></choice>'. " Will verwijst naar Thomas' <hi rend="italic">De arte musica,</hi> ed. Amelli, 1880. Zie over dit door Dom Amelli uitgegeven en aan Thomas toegeschreven traktaat M. Grabmann, <hi rend="italic">Die Werke des hl. Thomas </hi><choice><sic>von A quin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">von Aquin</hi></corr></choice><hi rend="italic">. Eine literaturhistorische Untersuchung und Einführung,</hi> Münster 1949<hi rend="superscript">3</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n234" type="end" place="end" n="234"><p>Aldus vertaalt Will een citaat uit R. Otto, <hi rend="italic">Prophetische Gotteserfahrung, in Christliche Welt</hi> (1923) nr. 29/30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n235" type="end" place="end" n="235"><p>Psalm 65 : 2 (oude berijming). Volledige tekst vers 2:</p><p>"Een stroom van ongerechtigheden had d'overhand op mij, maar ons weerspannig overtreden verzoent en zuivert Gij.</p><p>Welzalig, dien Gij hebt verkoren, dien G'uit al 't aards gedruis doet naadren en uw heilstem horen, ja, wonen in uw huis."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n236" type="end" place="end" n="236"><p>Het verwijt dat Hoedemaker aan Kuyper richt, staat in <hi rend="italic">De kerk en het moderne staatsrecht</hi> op p. 100.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n237" type="end" place="end" n="237"><p>A. Deissmann (1866-1937), Duits theoloog, hoogleraar Nieuwe Testament, laatstelijk te Berlijn van 1908-1934. Hij schreef o.m. <hi rend="italic">Paulus. Eine kultur- und religionsgeschichtliche Skizze,</hi> Tübingen 1911, 1925<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<pb n="162" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n238" type="end" place="end" n="238"><p><pb n="162" ed="VW"/>A. M. Brouwer (1875-1948), van 1921-1935 hoogleraar (bijbelse theologie, vad. kerkgeschiedenis en zending) vanwege de N.H. Kerk te Utrecht, van 1935-1946 hoogleraar in het Nieuwe Testament aldaar. Hij schreef o.m. <hi rend="italic">Paulus de Apostel, 1. De brieven aan de Thessalonicensen.</hi> Nieuwe Uitgave, Zutphen 1933; <hi rend="italic">Paulus de Apostel, II. De mensch en zijn tijd,</hi> Zutphen 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n239" type="end" place="end" n="239"><p>Zie p. 108, noot p.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n240" type="end" place="end" n="240"><p>Zie p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n241" type="end" place="end" n="241"><p>Zie noot 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n242" type="end" place="end" n="242"><p>Vgl. Rietschel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 29: "Gegen die römische Auffassung des <choice><sic>Kuitus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Kultus</corr></choice> als eines verdienstlichen Werkes richtete <choice><sic>sich ver allem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sich vor allem</corr></choice> die Gegnerschaft <hi rend="italic">Luthers.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n243" type="end" place="end" n="243"><p>Vgl. het befaamde citaat uit Augustinus' <hi rend="italic">De spiritu et littera</hi> 19, 34. <hi rend="italic">MPL.</hi> 44, 221; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 60,187: "lex ... data est, ut gratia quaereretur, gratia data est, ut lex inpleretur. neque enim suo vitio non inplebatur ]ex, sed vitio prudentiae carnis. quod vitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n244" type="end" place="end" n="244"><p>Zie noot 190.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n245" type="end" place="end" n="245"><p>Zie noot 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n246" type="end" place="end" n="246"><p>Vgl. Galaten 5 : 6 (Vulgaat): "... fides, quae per charitatem operatur. "Vgl. Thomas, <hi rend="italic">STh.</hi> 11/2, qu. 4, art. 3: "... caritas dicitur forma fidei, inquantum per caritatem actus fidei perficitur et formatur,"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n247" type="end" place="end" n="247"><p>Vgl. vooral Terlaak Poot, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 198-25 1: <hi rend="italic">De sacramentswaardering van Paulus.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n248" type="end" place="end" n="248"><p>Will, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 1</corr></choice>, p. 23: "Il y a, dans chaque religion, une donnée centrale - mythe, fait historique, idée dominante, dogme - de <choice><sic>laquelie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">laquelle</corr></choice> l'expérience religieuse tire sa vigueur."</p><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 144: "Dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <hi rend="italic">culte paulinien,</hi> nous distinguons, comme dans les Mystères païens, premièrement un mythe, secondement des <hi rend="italic">rites.</hi> La tradition de la vie de Jésus n'est pas précisément la base sur <choice><sic>laquelie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">laquelle</corr></choice> est établi <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">le</hi></corr></choice><hi rend="italic"> mythe du Christ.</hi> S. Paul se désintéresse du Christ <hi rend="italic">kata sarka,</hi> <choice><sic>parse que</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">parce que</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> mythe par lequel il révèle <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> ses Eglises <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> fait de la rédemption divine, n'a pas besoin de données historiques ... Ce mythe renferme pourtant, comme donnée <choice><sic>essentielie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">essentielle</corr></choice>, centrale <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice>, un fait historique, la mort du Christ sur la croix. Ce Seigneur, identique au Pneuma, est présent dans <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> culte qu'il remplit de toutes ses forces miraculeuses."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n249" type="end" place="end" n="249"><p>Over de Heilige Sacramentsdag schrijft <choice><sic>Wil], Le Culte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Will, Le Culte</corr></choice><hi rend="italic">,</hi> dl. 3, p. 418: "Parmi les cérémonies propagandistes de <choice><sic>I'Église</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'Église</corr></choice> catholique, il faut enfin nommer la <choice><sic>Féte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Fête</hi></corr></choice><hi rend="italic">-Dieu.</hi> Elle fut instituée après la promulgation du dogme de la transsubstantiation, au concile de Salerne, en 1215. S. Thomas d'Aquin composa <choice><sic>I'office</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'office</corr></choice> du jour qui comprend <choice><sic>I'hymne</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'hymne</corr></choice>: 'Pangue lingua'. <choice><sic>Cette féte vent</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Cette fête veut</corr></choice> <choice><sic>étre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">être</corr></choice> un déploiement de la magnificence de <choice><sic>I'Église</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'Église</corr></choice>. Le <choice><sic>Conci-Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Concile</corr></choice> de Trente en accentua <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> caractère ostentatoire: 'Il faut que la vérité victorieuse triomphe si manifestement du <choice><sic>mensonge er de</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mensonge et de</corr></choice> <choice><sic>I'hérésie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'hérésie</corr></choice> que les adversaires, en face de tant de splendeur et de l'allégresse <choice><sic>de foute I'tglise</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de toute l'Église</corr></choice>, soient abattus, paralysés, brisés ...' (Sess. XIII, c. 5). L'imposante procession dans laquelle on promène <choice><sic>I'hostie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'hostie</corr></choice> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> travers les rues, les fleurs, les bannières, les reposoirs, les habits sacerdotaux, les hymnes, les <choice><sic>fanfares er, si possible</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">fanfares et, si possible</corr></choice>, la participation de rois ou de personnages représentatifs, <choice><sic>coopèrent peur produire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">coopèrent pour produire</corr></choice> l'impression voulue."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n250" type="end" place="end" n="250"><p>W.H. van de Pol, <hi rend="italic">Het kerkelijk jaar, in Handboek,</hi> p. 198-209.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n251" type="end" place="end" n="251"><p>Zie p. 98 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n252" type="end" place="end" n="252"><p>Zie p. 102 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n253" type="end" place="end" n="253"><p>Zie p. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n254" type="end" place="end" n="254"><p><hi rend="italic">Handboek,</hi> p. 120.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n255" type="end" place="end" n="255"><p>Vgl. J.H.Newman, <hi rend="italic">Apologia pro vita sua, being a history of his religious opinions</hi>, M.J. Svaglic ed., Oxford 1967, p. 109. Newman vraagt zich daar af (in een citaat uit zijn boek <hi rend="italic">Certain difficulties felt by Anglicans in Catholic teaching considered),</hi> wat de zin was van de verdediging van zijn eigen anglicaanse positie "if, after all, 1 was forging arguments <pb n="163" ed="VW"/>for Arius or Eutyches, and turning devil's advocate against the much-enduring Athanasius and the majestic Leo? Be my soul with the Saints!" roept hij uit, "and shall I lift up my hand against them? Sooner may my right hand forget her cunning, and wither <choice><sic>outrig'ht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">outright</corr></choice>, as his who once <choice><sic>stretched ir out</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">stretched it out</corr></choice> against a prophet of God! anathema to a whole tribe of Cranmers, Ridleys, Latimers, and Jewels! perish the names of Bramhall, Ussher, Taylor, Stillingfleet, and Barrow from the face of the earth, <choice><sic>ere 1 should do</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ere I should do</corr></choice> <choice><sic>ought hut fail at their feet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ought but fall at their feet</corr></choice> in love and in worship, whose image was continually before my eyes, and whose musical words were ever <choice><sic>in my cars</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in my ears</corr></choice> and my tongue!"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n256" type="end" place="end" n="256"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 19. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 647 v.; <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 11, <hi rend="italic">407; CChrSL.</hi> 48, 687: "Quam ob rem otium sanctum quaerit caritas veritatis; negotium iustum suscipit necessitas caritatis."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n257" type="end" place="end" n="257"><p>Het desbetreffende artikel van G. van der Leeuw draagt de titel <hi rend="italic">Het liturgisch </hi><choice><sic>karaktar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">karakter</hi></corr></choice><hi rend="italic"> van Bach's muziek</hi> en staat op p. 36-46 van de genoemde feestgids. Deze werd uitgegeven door de Maatschappij tot bevordering der toonkunst, de N.V. Het Concertgebouw-Amsterdam en de Nederlandsche Bach-Vereeniging. Noordmans ontving een exemplaar van Van der Leeuw.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n258" type="end" place="end" n="258"><p>In verband met de orgelmuziek van Bach merkt Goethe in 1827 in een brief aan zijn vriend K. F. Zelter op: "Ich sprach mir's aus: als wenn die ewige Harmonie sich mit sich selbst unterhielte, wie sich's etwa in Gottes Busen, <choice><sic>kurz ver der</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kurz vor der</corr></choice> Weltschöpfung, möchte zugetragen haben ... (, so bewegte sich's auch in meinem Innern und es war mir als wenn ich weder Ohren, am wenigsten Augen, und weiter keine übrigen Sinne besässe noch brauchte.)" Vgl. <hi rend="italic">Goethes Werke,</hi> afd, IV <hi rend="italic">(Briefe),</hi> dl. 42, Weimar 1907, p. 376. Vgl. Joseph Müller-Blattau, <hi rend="italic">Goethes Weg zu J. S. Bach, in Goethe.</hi> Neue Folge des Jahrbuchs der Goethe-<choice><sic>Geselischaft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Gesellschaft</corr></choice>, 12 (1950; uitgegeven in Weimar 1951), p. 53-59. Vgl. A.Schweitzer, <hi rend="italic">J. S. Bach,</hi> Wiesbaden 1954, p. 210.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n259" type="end" place="end" n="259"><p>Vgl. A. Schweitzer, <hi rend="italic">J. S. Bach,</hi> Wiesbaden 1954, p. 210: "Als der junge Mendelssohn im Mai <choice><sic>1830 hei ihm</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">1830 bei ihm</corr></choice> (Goethe) weilte, musste er ihm viel Bach vorspielen. Zur Ouvertüre der einen D dur-Orchestersuite, die ihm sein Gast für Klavier übertrug, bemerkte er, es gehe im <choice><sic>Anfang darm</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Anfang darin</corr></choice> so pompös und vornehm zu, dass man ordentlich die Reihe geputzter Leute, die von einer grossen Treppe heruntersteige, vor sich sehe." S. citeert Goe<hi rend="italic">the's Reisebriefe aus den Jahren 1830-1832,</hi> Leipzig 1869<hi rend="superscript">8</hi>, p. 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n260" type="end" place="end" n="260"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IX, <hi rend="italic">10. MPL. 32,774; CSEL. 33,217; CChrSL.</hi> 27,148: "... ubi verbum et <choice><sic>incipitur er finitur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">incipitur et finitur</corr></choice>."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n261" type="end" place="end" n="261"><p>Zie noot 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n262" type="end" place="end" n="262"><p>Zie noot 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n263" type="end" place="end" n="263"><p>Zie noot 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n264" type="end" place="end" n="264"><p>Onder verwijzing naar <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Casel in <hi rend="italic">Jahrb. f. Lit. Wiss. 111,</hi> 9 schrijft Will: "L'Eglise catholique demande que la dévotion soit soutenue par la pensée; <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> logos <choice><sic>doit dommer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doit dominer</corr></choice> <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> sentiment et <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> désir. " Het bedoelde artikel van Casel draagt als titel <hi rend="italic">Altchristlicher Kult und Antike</hi> en is opgenomen in het <hi rend="italic">Jahrbuch für Liturgiewissenschaft</hi> 3 (1923), p. 1-17. Verwijzend naar R. Guardini, <hi rend="italic">Vom Geist d. Lit.,</hi> 1921, p. 7 v. schrijft Will: "La clarté de la pensée <choice><sic>empéchera</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">empêchera</corr></choice> les aberrations du sentiment et de l'imagination, <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> glissement dans l'inertie quiétiste et dans l'absurdité de <choice><sic>I'opus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'opus</corr></choice> operatum."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n265" type="end" place="end" n="265"><p>Romano Guardini (1885-1968), Duits theoloog en cultuurfilosoof van Italiaanse afkomst. Hij werd in 1910 tot r.-k. priester gewijd en was vanaf 1923 hoogleraar, laatstelijk te München. Hij heeft veel bijgedragen aan de herleving van de liturgie in Duitsland, maar ook daarbuiten. Gedurende een aantal jaren gaf hij met Dom Odo Casel <hi rend="italic">hetjahrbuchfür Liturgiewissenschaft</hi> uit. Hij vertaalde liturgische teksten en publiceerde verscheidene studies over liturgie en symboliek. Grote bekendheid kreeg zijn <hi rend="italic">Vom Geist der Liturgie,</hi> dat voor het eerst verscheen in 1918 en sindsdien vele malen is herdrukt en vertaald. Zie voor bibliografische gegevens H.Mercker, <hi rend="italic">Bibliographie Romano Guardini (1885-1968). Guardinis Werke, Veröffentlichungen über Guardini, Rezensionen,</hi> Paderborn 1978.</p></note>
<pb n="164" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n266" type="end" place="end" n="266"><p><pb n="164" ed="VW"/>Vgl. V. Thalhofer, <hi rend="italic">Handbuch der katholischen Liturgik, dl.</hi> 1, Freiburg im Breisgau 1883, p. 419: Het is "vollständig ausreichend, wenn die Gläubigen vom <hi rend="italic">Wesen</hi> der betreffenden liturgischen Handlung, sowie von deren Ritus (den Worten und besonders den begleitenden symbolischen Handlungen) wenigstens insoweit ein Verständnis haben, dass sie <choice><sic>wissen, urn was es</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wissen, um was es</corr></choice> sich dabei handelt, welche subjectiven Acte sie dabei <choice><sic>voliziehen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vollziehen</corr></choice>, in welcher Stimmung sie beten, für was sie danken wollen u.s.w., um in entsprechender, segenbringender Weise an das Thun des Liturgen sich anzuschliessen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n267" type="end" place="end" n="267"><p>De Smet, <hi rend="italic">a. w., p.</hi> 1: "De katholieke leek weer de zin der liturgie leren begrijpen, hem vertrouwd maken met haar geest, hem in staat stellen haar krachtig voedsel te smaken, hem opnieuw van het leven der kerk te leren leven, daarnaar streeft dit boek in de eerste plaats."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n268" type="end" place="end" n="268"><p>Citaat uit het hervormde avondmaalsformulier.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n269" type="end" place="end" n="269"><p>G. K. Chesterton, <hi rend="italic">Orthodoxy</hi> (1908), Fontana Books, Glasgow 1961, p. 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n270" type="end" place="end" n="270"><p><hi rend="italic">Conf.</hi> IV, 16. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 706; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 88; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 27, 55 v.: "Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe tardius ingenium, cum a te longe non reducerent, ut in nido ecciesiae tuae tuti plumescerent et alas caritatis alimento sanae fidei nutrirent?"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n271" type="end" place="end" n="271"><p>Vgl. vooral a. w., p. 193-196.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n272" type="end" place="end" n="272"><p>Vooral <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>p. 25 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">p. 251</corr></choice>.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie.n273" type="end" place="end" n="273"><p>Noordmans zinspeelt hier op de bekende uitleggingsregel van J. A. Bengel (1687-1752): "Te totum applica ad textum; rem totam applica ad te" ("Richt uzelf geheel op de tekst; pas de gehele inhoud dan toe op uzelf').</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="5" xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis" decls="#bibl-noordmans6.liturgie-in-de-crisis">
<pb n="165" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Liturgie in de crisis<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. G. van der Leeuw,</seg> <seg n="2.1.2">dr. O. Noordmans,</seg> <seg n="2.1.3">dr. W. H. van de Pol</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="A."><label>A.</label> <s n="3.1"><seg n="3.1.1">Liturgie in de cris<choice><sic>i</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">i</corr></choice>s<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">door dr. G. van der Leeuw hoogleraar te Groningen</seg></s></head>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">Het boek</hi></seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer de liturgische beweging,</seg> <seg n="6.1.2">die thans in ongeveer alle christelijke kerken haar weg zoekt en ook in ons land sedert enkele tientallen jaren van zich doet spreken,</seg> <seg n="6.1.3">met de maatstaf van het succes moest worden gemeten,</seg> <seg n="6.1.4">dan zou ik het boek van dr. Noordmans over <hi rend="italic">Liturgie</hi> haar eerste grote overwinning in onze kerk willen noemen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Immers in dit boek is noch de halfslachtige instemming,</seg> <seg n="6.2.2">die wel ja zegt,</seg> <seg n="6.2.3">maar het daarbij laat,</seg> <seg n="6.2.4">noch de kleingeestige oppositie,</seg> <seg n="6.2.5">die altijd weer over de gevaren van 'sleur' of</seg> <seg n="6.2.6">- nog erger! van Rome spreekt,</seg> <seg n="6.2.7">aan het woord,</seg> <seg n="6.2.8">maar wordt de liturgische beweging beschouwd</seg> <seg n="6.2.9">- en bestreden</seg> <seg n="6.2.10">- in haar volle betekenis.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Noordmans zegt niet,</seg> <seg n="6.3.2">dat wat liturgie wel mooi is en evenmin,</seg> <seg n="6.3.3">dat men er toch mee op moet passen,</seg> <seg n="6.3.4">zoals wij liturgen dat jarenlang in de meest verschillende toonaarden hebben vernomen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hij zegt,</seg> <seg n="6.4.2">zoals wij dat van hem gewoon zijn,</seg> <seg n="6.4.3">diepe,</seg> <seg n="6.4.4">rake,</seg> <seg n="6.4.5">soms harde dingen;</seg> <seg n="6.4.6">hij bestrijdt fel,</seg> <seg n="6.4.7">niet altijd billijk,</seg> <seg n="6.4.8">niet altijd zelfs kundig;</seg> <seg n="6.4.9">maar het gehele boek door neemt hij de liturgische beweging ten volle au sérieux.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Indien wij in de afgelopen jaren iemand hebben overtuigd,</seg> <seg n="6.5.2">dat liturgie 'geen spelletje' is,</seg> <seg n="6.5.3">dat met de eredienst de gehele dogmatiek en de gehele ethiek gemoeid zijn,</seg> <seg n="6.5.4">dan wel Noordmans.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Wij hebben hem daarvan zo zeer overtuigd,</seg> <seg n="6.6.2">dat hij geschrokken is en aan het schrijven is gegaan.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De liturgische beweging,</seg> <seg n="6.7.2">in hoevele en verschillende vormen zij ook moge optreden,</seg> <seg n="6.7.3">laat zich altijd vatten in de overtuiging:</seg> <seg n="6.7.4">zoals gij bidt,</seg> <seg n="6.7.5">gelooft en gehoorzaamt gij.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Dat heeft Noordmans begrepen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">De principiële betekenis van de liturgische beweging erkent hij zo volledig,</seg> <seg n="6.9.2">dat hij haar geen groter eer kon bewijzen dan met deze bestrijding,</seg> <seg n="6.9.3">die oneindig meer waard is dan heel wat onprincipiële en ondoordachte instemming.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Hij ziet zelfs de mogelijkheid,</seg><pb n="166" ed="VW"/> <seg n="6.10.2">dat zij een nieuwe kerkhervorming zou uitlokken!</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ons,</seg> <seg n="7.1.2">liturgen,</seg> <seg n="7.1.3">past dus grote dankbaarheid.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Een dankbaarheid,</seg> <seg n="7.2.2">die nog wordt geaccentueerd doordat althans één populaire legende in dit boek volkomen aan kant wordt gezet:</seg> <seg n="7.2.3">dat de liturgische beweging in de richting van Rome zou leiden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Noordmans roept Rome niet zelden te hulp tegen de liturgische beweging,</seg> <seg n="7.3.2">zoals die zich ten onzent heeft ontwikkeld.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Aan het einde van zijn boek vinden wij zelfs de eigenaardige figuur,</seg> <seg n="7.4.2">dat Noordmans in bondgenootschap met Rome optrekt tegen de liturgische beweging en ...</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Karl Barth.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Onze schrijver heeft een vorstelijke allure;</seg> <seg n="7.6.2">hij heeft de kleine argumenten niet nodig en de gewone angstjes en nijdigheidjes ziet hij niet eenmaal,</seg> <seg n="7.6.3">gelijk hij het kleinzielige gegniffel niet eenmaal hoort,</seg> <seg n="7.6.4">zelfs niet als het uit een hoek komt,</seg> <seg n="7.6.5">die dicht bij hem is.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Eén ding heeft hij op ons voor:</seg> <seg n="8.1.2">hij is klaar en wij niet.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Wij staan midden in een zich ontwikkelende,</seg> <seg n="8.2.2">jonge beweging,</seg> <seg n="8.2.3">die elke dag een ander aanzien vertoont.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hij is gereed.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Want hij heeft genoeg aan wat hij voor het goede type van gereformeerde liturgie houdt.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Dat bestaat.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij verheugt er zich elke zondag in.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">- Toch kan dit voordeel ook een nadeel blijken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1"><hi rend="italic">De historicus</hi></seg></s></head>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Noordmans is namelijk niet altijd een goed historicus.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Voor hem is er een brede afgrond tussen wat hij 'algemene wetenschappen' noemt en de theologie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dat wreekt zich in de behandeling van beide.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het is niet mogelijk theologie te bedrijven in splendid isolation.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het is niet mogelijk het christelijke te benaderen buiten het algemeen religieuze om.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En het is zeker niet mogelijk te komen tot een theologische exegese van de Heilige Schrift,</seg> <seg n="10.6.2">wanneer men niet eerst geleerd heeft schriften te <choice><sic>exegetiscren</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">exegetiseren</corr></choice>.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De letter doodt en de Geest maakt levend.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Maar de Geest maakt dan toch de letter levend.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">En die wil eerst gelezen zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Zo doet het eigenaardig aan telkens te horen over de liturgische 'soberheid' van Paulus en de bekentenis,</seg> <seg n="10.10.2">dat de schrijver zich die apostel moeilijk als de 'vader der moderne liturgische beweging' kan voorstellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het 'moderne' daargelaten (daarover moet zo dadelijk nog een hartig appeltje worden geschild,</seg> <seg n="10.11.2">het woordje bedekt vele onnauwkeurigheden),</seg> <seg n="10.11.3">- de beste kenner der oude kerkgeschiedenis en der oudste liturgiegeschiedenis,</seg> <seg n="10.11.4">Hans Lietzmann,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="10.11.5">schildert in zijn <hi rend="italic">Geschichte der alten Kirche,</hi></seg> <seg n="10.11.6"><hi rend="italic">dl.</hi> 1,</seg> <seg n="10.11.7">Paulus' ethiek als 'sakramental'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">"Wie der alte Mensch sich aus der Welt der Sarx verstand und aus ihr lebte,</seg> <seg n="10.12.2">so der neue <pb n="167" ed="VW"/>aus der ihn in eine neue Wunderwelt stellenden Taufe."</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Het paulinische pneuma is essentieel sacramenteel.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">En alle protestantse spiritualisering van het sacrament is uit den boze,</seg> <seg n="10.14.2">waar het Paulus betreft.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Bovendien is Paulus de eigenlijke grondlegger van alle liturgie doordat hij het oudchristelijk liefdemaal,</seg> <seg n="10.15.2">de agapè,</seg> <seg n="10.15.3">losmaakte van de sacramentsviering en aan deze haar centraal karakter gaf.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Waar een man als Lietzmann zo oordeelt,</seg> <seg n="10.16.2">moeten wij met de 'soberheid' van Paulus toch ietwat voorzichtig zijn en hem als inspirator van de liturgische beweging niet bij voorbaat diskwalificeren.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Op de noodlottigste historische vergissing heeft Van de Pol reeds de aandacht gevestigd:</seg> <seg n="11.1.2">de Reformatie wordt vrijwel gelijk gesteld met het puritanisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat is niet alleen historisch geheel onjuist,</seg> <seg n="11.2.2">het is ook onbillijk <choice><sic>te genover</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tegenover</corr></choice> hen,</seg> <seg n="11.2.3">die zich met trots kinderen der Hervorming noemen,</seg> <seg n="11.2.4">doch de Puriteinen alleen als verre familieleden willen erkennen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Puritanisme is nu eenmaal geen reformatorisch christendom zonder meer,</seg> <seg n="11.3.2">het is niet eenmaal klassiek reformatorisch.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Er schuilt hier veel meer dan een historische dwaling,</seg> <seg n="11.4.2">waarvoor Noordmans bij alle felheid heus niet naïef genoeg is.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Achter de historische onjuistheid ligt een onjuistheid van methode.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1"><hi rend="italic">De fenomenoloog</hi></seg></s></head>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik zeg sedert jaren bij gelegenheid tot mijn vriend Noordmans,</seg> <seg n="13.1.2">dat hij zulk een voortreffelijk godsdienstfenomenoloog is.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij glimlachen dan. Maar het is toch eigenlijk heel ernstig bedoeld.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Daar ligt zijn eerbiedwekkende kracht,</seg> <seg n="13.3.2">daar zijn even eerbiedwekkende zwakheid.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Want hij is niet bewust fenomenoloog,</seg> <seg n="13.4.2">hij is niet mijn concurrent,</seg> <seg n="13.4.3">- hij zou er feestelijk voor bedanken!</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Hij kan het eenvoudig niet laten.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En de onbewuste fenomenologen zijn de gevaarlijkste.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In elke goede fenomenoloog schuilt een estheet en visionair.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En Noordmans is in beide kwaliteiten van groot formaat.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Hij vertrouwde mij toe,</seg> <seg n="14.3.2">dat hij dit boek schreef omdat hij in het huidig liturgisch streven gevaar zag voor de kerk,</seg> <seg n="14.3.3">die hij liefheeft en waarin hij als kleine jongen voor het eerst boven de bank kwam uitkijken.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Die wilde hij liefst ongerept bewaren.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">- Ik kan dat begrijpen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De beschrijving,</seg> <seg n="14.6.2">die Noordmans geeft van de kerk zijner kinderjaren,</seg> <seg n="14.6.3">kan ik hogelijk bewonderen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar ik kan als theoloog deze manier van doen niet billijken.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Alle waarden zijn omgekeerd in dit boek,</seg> <seg n="14.8.2">en dat is er de verkwikking van:</seg> <seg n="14.8.3">de liturgen komen bij de barthianen terecht,</seg> <seg n="14.8.4">de gereformeerden bij de roomsen en ik moet tegen de fenomenologie van Noordmans de theologie verdedigen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Ik kan er niets aan doen.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In de loop van dit boek kunnen wij Noordmans horen zeggen,</seg> <seg n="15.1.2">dat het woord 'hoogdienst' hem "niet prettig aandoet";<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="15.1.3">ik zou hem met gelijke <pb n="168" ed="VW"/>munt kunnen betalen en zeggen,</seg> <seg n="15.1.4">dat het mij "niet prettig aandoet" hem te horen spreken van 'de zgn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Prefatie in de mis' (klinkt ongeveer als:</seg> <seg n="15.2.2">het zgn.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Wilhelmus,</seg> <seg n="15.3.2">een lied uit de rebellentijd).</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar het zou wellicht beter zijn wanneer wij niet enkel maar vroegen wat ons prettig aandoet.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De voortreffelijke fenomenoloog Noordmans maakt zich een structuur,</seg> <seg n="15.5.2">een ideaaltypus van dingen en mensen.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Sommige daarvan heeft hij hartelijk lief,</seg> <seg n="15.6.2">andere doen hem niet prettig aan.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Maar wanneer een trek in dingen of mensen niet overeenkomt met zijn ideaaltypus,</seg> <seg n="15.7.2">dan is dat ongeoorloofd.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het moet worden gecorrigeerd.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zo zijn er 'dingen,</seg> <seg n="15.9.2">die bij onze geloofsbelijdenis niet passen',</seg> <seg n="15.9.3">zoals een boer niet op een salet en een dominee niet in een draaimolen passen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">En er zijn mensen,</seg> <seg n="15.10.2">die niet helemaal passen in de rol,</seg> <seg n="15.10.3">die de schrijver voor hen heeft uitgedacht.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Vooral met de mensen is dat soms lichtelijk irriterend.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Noordmans is als de man uit het Evangelie:</seg> <seg n="16.2.2">hij "ziet de mensen als bomen wandelen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar hij ziet ze niet steeds "ver en klaar".</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zo heeft hij een eigenaardig begrip:</seg> <seg n="16.4.2">'moderne liturgie',</seg> <seg n="16.4.3">waaronder alles gevat wordt wat hem niet bevalt.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De voortreffelijke fenomenoloog Robert Will<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n8" rend="superscript">8</ref> wordt daarbij tot een hoofdman van de liturgische beweging (hetgeen hij nimmer is geweest),</seg> <seg n="16.5.2">maar Gerretsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n9" rend="superscript">9</ref> (die het wèl is geweest) wordt vergeten.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Luther wordt tot een soort liturgenvreter;</seg> <seg n="16.6.2">bij Stählin <hi rend="italic">(Vom göttlichen Geheimnis)</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n10" rend="superscript">10</ref> is hij de man op wie de liturgische beweging zich bij voorkeur beroept.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Natuurlijk weet Noordmans ook wel,</seg> <seg n="16.7.2">dat er in Luther trekken zijn,</seg> <seg n="16.7.3">die met zijn structuur van de hervormer niet kloppen;</seg> <seg n="16.7.4">maar die zijn dan ook "niet geheel reformatorisch",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f5" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="16.7.5">- Zo wordt alles geconstrueerd.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Natuurlijk doet elk fenomenoloog en elk historicus dat tot op zekere hoogte.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Maar men verwacht van hem,</seg> <seg n="16.9.2">dat hij weet wat hij doet.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">En Noordmans geeft niet altijd blijk dit te weten.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Zeker niet wanneer hij de Nederlandse liturgen tegen elkaar uitspeelt en hen elk netjes op zijn plaats zet (in de regel in dubbele zin).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ik wil daarom uitdrukkelijk constateren,</seg> <seg n="17.1.2">dat ik in dit artikel voor mijzelf spreek.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wij liturgen zijn niet klaar en kunnen ons niet bepalen tot beschrijving van typen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wij zoeken iets en wij zoeken het niet allen op dezelfde wijze.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Met veel van wat ik zeggen ga,</seg> <seg n="17.4.2">zullen andere liturgen het eens zijn,</seg> <seg n="17.4.3">maar zeker niet met alles.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Mijn onbezonnenheid mag niet tegen hen worden uitgespeeld,</seg> <seg n="17.5.2">evenmin als hun inconsequenties tegen mij.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Ik spreek dus <pb n="169" ed="VW"/>alleen,</seg> <seg n="17.6.2">met mijn 'gereformeerde mond',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="17.6.3">such as it is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1"><hi rend="italic">Orde</hi></seg></s></head>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Over één ding zijn wij het volkomen eens:</seg> <seg n="19.1.2">in de eredienst behoort orde te Zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Van de schrijver der <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n11" rend="superscript">11</ref> konden wij ook niet anders verwachten dan dat hij de liturgie als de noodzakelijke orde van eredienst zou erkennen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Ik moet er bij zeggen,</seg> <seg n="19.3.2">dat ik van hem meer verwacht had.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het bovengenoemde boekje bevat één antiliturgisch vinnigheidje,</seg> <seg n="19.4.2">maar een warm pleidooi voor het episcopaat besef,</seg> <seg n="19.4.3">dat wij van de Anglicaanse Kerk kunnen leren.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het spreekt over Gunning als een man,</seg> <seg n="19.5.2">die "de komende nood zag en riep om zijn moeder de kerk".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">In Noordmans' nieuwe boek wordt die moeder aan een fenomenologisch onderzoek onderworpen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Er wordt haar precies gezegd,</seg> <seg n="19.7.2">hoe zij zijn moet;</seg> <seg n="19.7.3">een weinig orde mag zij op haar gezin wel stellen,</seg> <seg n="19.7.4">maar niet te veel,</seg> <seg n="19.7.5">anders is zij geen gereformeerde of liever puriteinse moeder.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ik dacht echter,</seg> <seg n="19.8.2">dat men een moeder moest nemen zoals ze is,</seg> <seg n="19.8.3">zonder haar eisen te stellen en dat het leven er is om ons de dingen te leren liefhebben,</seg> <seg n="19.8.4">die moeder al had voordat wij er waren en die wij in onze dolle libertijnse of puriteinse jeugd (de jeugd is altijd een van beide en Noordmans wordt sedert vele jaren jonger!) overbodig achtten.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ik herken in dit boek de enige jaren oudere (of jongere) Noordmans niet,</seg> <seg n="20.1.2">die in de Engelse kerk de historische achtergrond zocht,</seg> <seg n="20.1.3">die het calvinisme mist en die zoveel oog had voor de gevaren,</seg> <seg n="20.1.4">die onze kerk door dit gemis aan traditie bedreigen:</seg> <seg n="20.1.5">verwording tot democratisch gemenebest,</seg> <seg n="20.1.6">tot christelijke vereniging.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Tegen die gevaren riep hij toen,</seg> <seg n="20.2.2">met Gunning,</seg> <seg n="20.2.3">om zijn moeder,</seg> <seg n="20.2.4">de kerk.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Maar hij heeft niet gehoord,</seg> <seg n="20.3.2">dat er ook anderen om diezelfde moeder riepen:</seg> <seg n="20.3.3">want die anderen waren hem niet puriteins genoeg en hij wenste zijn moeder nu eenmaal puriteins.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Natuurlijk ontkomt Noordmans niet aan de noodzaak de eis van orde uit te werken.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar hij weigert de orde tot een vaste orde te maken.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De verschillende delen van de eredienst mogen niet worden ingepast in een sluitend systeem.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">'Liturgie' is zulk een sluitend systeem en uit den boze.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">"Elk der delen rust op een afzonderlijke <choice><sic>wilsuiting van God"." Wij mogen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">wilsuiting van God".</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s><choice><sic>wilsuiting van God"." Wij mogen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29"> </corr></choice><s n="21.6"><seg n="21.6.1"><choice><sic>wilsuiting van God"." Wij mogen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-29">Wij mogen</corr></choice> de ruimten daartussen niet opvullen.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">De liturgie mag geen organisme met eigen aard zijn,</seg> <seg n="21.7.2">zal zij haar karakter van eredienst,</seg> <seg n="21.7.3">waarin God aan het woord is en alle orde het onderstboven moet kunnen werpen,</seg> <seg n="21.7.4">niet verliezen.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">- Ik kan hier twee dingen van zeggen.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Vooreerst,</seg> <seg n="21.9.2">dat het gevaar <choice><sic>gro ot</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">groot</corr></choice> is,</seg> <seg n="21.9.3">dat hier een slechte zaak van een nobel argument wordt voorzien.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">In de <pb n="170" ed="VW"/>loop van Noordmans' betoog wordt dit gevaar nog groter,</seg> <seg n="21.10.2">wanneer hij met een soort veneratie spreekt van het 'fragmentarisch' karakter van de eredienst<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="21.11"><seg n="21.11.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice>,</seg> <seg n="21.11.2">die nu voortaan wil voortgaan op de weg van de slordige improvisatie en de ongoddelijke sleur,</seg> <seg n="21.11.3">kan zich met dit diep theologisch argument sieren.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Alle eigengereidheid van predikanten,</seg> <seg n="21.12.2">die het toch liever op hun eigen manier doen,</seg> <seg n="21.12.3">alle ongegeneerdheid en onbehoorlijkheid,</seg> <seg n="21.12.4">alle luiheid en gemakzucht kunnen voortaan het 'fragmentarisch' karakter van de eredienst ter verontschuldiging nemen.</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Ik vind het jammer,</seg> <seg n="21.13.2">dat Noordmans dit zo heeft gezegd,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="21.13.3">dubbel jammer,</seg> <seg n="21.13.4">omdat hij in de grond gelijk heeft.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Hij trekt ook deze waarheid naar zich toe en belandt dan bij dat fatale 'fragmentarische',</seg> <seg n="21.14.2">maar dat "elk der delen rust op een afzonderlijke wilsuiting van God",</seg> <seg n="21.14.3">dat is een waarheid,</seg> <seg n="21.14.4">die men tot motto van de liturgische beweging zou kunnen maken.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Inderdaad:</seg> <seg n="21.15.2">elk der delen rustend in een daad Gods.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Wij mogen niet eigenmachtig opvullen.</seg></s> <s n="21.17"><seg n="21.17.1">Maar wij mogen ook niet alle delen doen opgaan in één deel.</seg></s> <s n="21.18"><seg n="21.18.1">Wij mogen bij voorbeeld het gebed en de belijdenis en de sacramenten niet doen opgaan in de prediking,</seg> <seg n="21.18.2">zoals Noordmans wil.</seg></s> <s n="21.19"><seg n="21.19.1">Alles wat wij in de eredienst doen,</seg> <seg n="21.19.2">doen wij alleen omdat God het ons heeft bevolen.</seg></s> <s n="21.20"><seg n="21.20.1">Hij zorgt zelf voor het verband.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar als wij het zo zien,</seg> <seg n="22.1.2">krijgt het woord 'orde' toch nog een gans andere klank.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Wij leren toezien,</seg> <seg n="22.2.2">dat alles dan ook wezenlijk berust op een 'wilsuiting van God'.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wij kunnen niets meer dulden,</seg> <seg n="22.3.2">dat niet verantwoord is,</seg> <seg n="22.3.3">geen parafernalia,</seg> <seg n="22.3.4">geen meditaties en geen lyriek,</seg> <seg n="22.3.5">geen dingen,</seg> <seg n="22.3.6">die ons niet direct van God toekomen.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Er is in de eredienst geen plaats voor dingen,</seg> <seg n="22.4.2">die 'buiten de orde' zijn,</seg> <seg n="22.4.3">niet voor versiering,</seg> <seg n="22.4.4">die alleen maar versiering,</seg> <seg n="22.4.5">niet voor vroomheid,</seg> <seg n="22.4.6">die alleen maar vroomheid is.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wat er is,</seg> <seg n="22.5.2">zij waarachtige dienst van God,</seg> <seg n="22.5.3">of het zij niet.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De waarachtige dienst van God echter komt ons alleen toe van Hem,</seg> <seg n="22.6.2">die ons diende.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Wij kunnen slechts dienen in de kracht van zijn Dienst.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">En dit is het</seg> <seg n="22.8.2">- en niets anders</seg> <seg n="22.8.3">- wat wij bedoelen,</seg> <seg n="22.8.4">wanneer wij spreken van het sacramenteel karakter van de eredienst.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Orde is geen sluitend stelsel,</seg> <seg n="22.9.2">maar orde houdt in de kerk verband met de scheppings- en genade-orde.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Noordmans zelf heeft dit wat betreft de kerkorde in de ruimere zin meesterlijk in vele geschriften betoogd.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Er is een verband tussen Gods orde en de orde,</seg> <seg n="22.11.2">die wij in zijn dienst behoeven,</seg> <seg n="22.11.3">een verband,</seg> <seg n="22.11.4">dat wij het best met het woord analogie aanduiden.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Die orde is inderdaad géén systeem;</seg> <seg n="22.12.2">zij is open,</seg> <seg n="22.12.3">de kerk is slechts kerk,</seg> <seg n="22.12.4">wanneer zij open deuren heeft,</seg> <seg n="22.12.5">waardoor het geloof,</seg> <seg n="22.12.6">maar ook de zonde binnen kunnen komen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Dit alles,</seg> <seg n="22.13.2">dat Noordmans zo na aan het hart ligt,</seg> <seg n="22.13.3">is ons,</seg> <seg n="22.13.4">liturgen,</seg> <seg n="22.13.5">uit het hart <pb n="171" ed="VW"/>gegrepen.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Wij willen geen hemel op aarde.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Wij willen God niet verplichten om naar de kerk te gaan,</seg> <seg n="22.15.2">wanneer wij ons daarheen begeven.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Maar wij willen evenmin een orde,</seg> <seg n="22.16.2">die niet anders is dan een willekeurige volgorde,</seg> <seg n="22.16.3">evenmin een liturgie,</seg> <seg n="22.16.4">die niet anders is dan een bundeltje bijeen gebonden formulieren,</seg> <seg n="22.16.5">zoals Noordmans het zo bewondert.</seg></s> <s n="22.17"><seg n="22.17.1">Wij willen in de kerk niet anders dan wat God ons geeft,</seg> <seg n="22.17.2">niet anders dan zijn orde.</seg></s> <s n="22.18"><seg n="22.18.1">We bezitten die schat in aarden vaten,</seg> <seg n="22.18.2">wij volbrengen de dienst in zonde,</seg> <seg n="22.18.3">maar wij moeten weten,</seg> <seg n="22.18.4">dat het de dienst Gods is.</seg></s> <s n="22.19"><seg n="22.19.1">Anders behoeven wij er niet aan te beginnen.</seg></s> <s n="22.20"><seg n="22.20.1">De orde is geen 'fragmentarische',</seg> <seg n="22.20.2">toevallige volgorde,</seg> <seg n="22.20.3">de orde heeft een middelpunt,</seg> <seg n="22.20.4">een brandpunt.</seg></s> <s n="22.21"><seg n="22.21.1">En over dit brandpunt zijn wij het niet eens.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="23.1"><seg n="23.1.1"><hi rend="italic">Aanbidding en belijdenis</hi></seg></s></head>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dit middelpunt zoekt Noordmans niet in aanbidding en belijdenis.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het is wel heel jammer,</seg> <seg n="24.2.2">dat hij het prachtige boekje van Gerretsen over <hi rend="italic">Liturgie</hi> (van 1911) niet heeft gelezen,</seg> <seg n="24.2.3">waarvan de liturgische beweging ten onzent voor een goed deel is uitgegaan en waar juist over deze beide zulke diepe en schone dingen worden gezegd.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daar had hij kunnen lezen dat de goede liturg een 'episch temperament' moet hebben om de stem der kerk te kunnen doen klinken,</seg> <seg n="24.3.2">om de eigen persoonlijkheid te doen terugtreden achter de figuur van de heraut van Gods heil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Daar had hij geweldige bladzijden kunnen lezen over de majesteit van de liturgische monotonie.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">En ook,</seg> <seg n="24.5.2">dat de liturgie het dak van het huis is,</seg> <seg n="24.5.3">waaronder wij ons allen scharen.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">- Van dit alles vind ik in Noordmans' boek weinig.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Er staat trouwens opvallend weinig in over de gemeente,</seg> <seg n="24.7.2">als draagster van de liturgie.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">En bijna niets over aanbidding en belijdenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="25.1"><seg n="25.1.1"><hi rend="italic">'Sobere' eredienst</hi></seg></s></head>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Niet,</seg> <seg n="26.1.2">dat ik zou menen,</seg> <seg n="26.1.3">dat in aanbidding en belijdenis op zichzelve het middelpunt van de orde zou zijn te vinden.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zij zijn de delen die afzonderlijk,</seg> <seg n="26.2.2">naar Noordmans' mooie woorden,</seg> <seg n="26.2.3">op een wilsuiting van God berusten.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het verband van uit het middelpunt moet Hij leggen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Maar ik herinner aan aanbidding en belijdenis omdat die het woord 'sober',</seg> <seg n="26.4.2">dat in dit boek vele en vele malen voorkomt,</seg> <seg n="26.4.3">zo raadselachtig maken.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Soms denkt men,</seg> <seg n="26.5.2">dat Noordmans' ideaal van 'soberheid' een 'godsdienstoefening' is,</seg> <seg n="26.5.3">zoals wij die tegenwoordig nog in de meeste gevallen in onze kerk kennen;</seg> <seg n="26.5.4">een ander maal wordt Paulus' sacramentsviering als ideaal van soberheid gesteld;</seg><pb n="172" ed="VW"/> <seg n="26.5.5">weer een ander maal schijnt het,</seg> <seg n="26.5.6">dat wij terug moeten naar de liturgie van Calvijn of Lasco.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Dat zijn reeds drie geheel verschillende en ten dele niet verenigbare 'soberheden'.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Maar nergens wordt ons met zovele woorden gezegd,</seg> <seg n="26.7.2">wat in de eredienst wezenlijk en,</seg> <seg n="26.7.3">bij alle soberheid,</seg> <seg n="26.7.4">volstrekt onmisbaar is.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Noordmans holt naar zijn middelpunt,</seg> <seg n="26.8.2">maar zo hard,</seg> <seg n="26.8.3">dat hij,</seg> <seg n="26.8.4">hijgende om bij het 'vocale woord der prediking' aan te landen,</seg> <seg n="26.8.5">van aanbidding en belijdenis niets bespeurt.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">De eerste wordt afgedaan met een terechtzetting van de muziek;</seg> <seg n="26.9.2">de tweede komt helemaal niet ter sprake.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Hij doet denken aan die soort predikanten,</seg> <seg n="26.10.2">die,</seg> <seg n="26.10.3">zoals mijn hoogleraar in de praktische theologie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n16" rend="superscript">16</ref> het placht te tekenen,</seg> <seg n="26.10.4">de preekstoel op hollen,</seg> <seg n="26.10.5">het 'voorwerk' vlug afmaken,</seg> <seg n="26.10.6">onder het zingen der gemeente zenuwachtig zitten te draaien en eigenlijk alleen leven zolang zij preken.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Daarbij vergeet onze auteur bovendien,</seg> <seg n="27.1.2">dat onze eredienst,</seg> <seg n="27.1.3">zoals hij door het uitsluitend en eenzijdig naar voren brengen van de preek geworden is,</seg> <seg n="27.1.4">helemaal niet 'sober' is.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Al de dingen die Noordmans zo haat:</seg> <seg n="27.2.2">kleuren,</seg> <seg n="27.2.3">vormen,</seg> <seg n="27.2.4">kelken,</seg> <seg n="27.2.5">wierook,</seg> <seg n="27.2.6">geprevel enz.,</seg> <seg n="27.2.7">werden door de Hervorming min of meer afgeschaft.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar het moest ergens heen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">In Duitsland vond het een veiligheidsklep in de kerkmuziek.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Bij ons in de zeventiende en achttiende eeuw in de geweldige barokke orgelfronten met de dikbuikige engeltjes.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">In de negentiende en twintigste eeuw sloeg alles over naar de preek.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Dat Noordmans zelf 'sober' preekt,</seg> <seg n="27.7.2">mag hem toch niet doen vergeten,</seg> <seg n="27.7.3">dat,</seg> <seg n="27.7.4">sobere' preken betrekkelijk zeldzaam zijn en dat in zeer vele preken van allerhande richting hele liturgieën,</seg> <seg n="27.7.5">soms nog vergezeld van een aantal christelijke films,</seg> <seg n="27.7.6">worden gecamoufleerd.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Wij weten dan ook waarlijk niet luit de eerste hand,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="27.8.2">wat een 'sobere' eredienst is.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">De 'soberste',</seg> <seg n="27.9.2">die ik mij herinner,</seg> <seg n="27.9.3">waren avondmaalsbedieningen zonder predikatie.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Er is niets dat soms zo weinig 'sober' is als het woord.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">En de wegneming van het altaar is wel allerminst een soort garantie,</seg> <seg n="27.11.2">dat de eredienst nu voortaan 'sober' zal zijn.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Zolang het woord blijft,</seg> <seg n="27.12.2">blijft het gevaar van de weelderigheid.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Ik zie altijd nog liever een priester omhangen met een gewaad van goudbrokaat,</seg> <seg n="27.13.2">dan een priester omhangen met een gewaad van vele woorden.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Het is overigens niet zo heel nuttig over 'soberheid' te twisten.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wat de een sober acht,</seg> <seg n="28.2.2">vindt de ander weelderig en omgekeerd.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Beter is te trachten te begrijpen wat Noordmans met de fenomenologische aanduiding 'sober' bedoelt.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">En dan kan ik,</seg> <seg n="28.4.2">wanneer ik afzie van alle instinctieve en impulsieve gevoelens,</seg> <seg n="28.4.3">daarachter niet anders ontdekken dan afkeer van theologisch realisme.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Karakteristiek is bijvoorbeeld de wijze waarop Luthers sacramentsleer als 'kras realisme' wordt afgedaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">En welk een fatale betekenis de 'soberheid' in Noordmans' mond kan krijgen,</seg> <seg n="28.6.2">blijkt op p. 61 v.,</seg> <seg n="28.6.3">waar het sacrament een 'aanwijzing' heet,</seg> <seg n="28.6.4">"dat de rechtvaardige nauwelijks zalig <pb n="173" ed="VW"/>wordt en dat God toch door een bijzondere genade door teken en zegel bevestigt,</seg> <seg n="28.6.5">dat Hij hem niet zal laten omkomen".</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Dit is de psalm de profundis,</seg> <seg n="28.7.2">maar geen lied hammaäloth,</seg> <seg n="28.7.3">het is de boodschap van het kruis zonder die van de opstanding,</seg> <seg n="28.7.4">het is een Evangelie van een narrow escape in plaats van het heil en de vrede,</seg> <seg n="28.7.5">van gratie aan de voet van de galg,</seg> <seg n="28.7.6">in plaats van het leven en de overvloed,</seg> <seg n="28.7.7">die ons zijn beloofd.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Hier is de blijdschap,</seg> <seg n="28.8.2">die de eerste christenen bij de breking des broods deed juichen,</seg> <seg n="28.8.3">toch wel heel ver zoek.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">- Noordmans is echter bang voor het woord 'leven';</seg> <seg n="28.9.2">hij ruikt er een soort vitalisme in en vergeet,</seg> <seg n="28.9.3">dat de bijbel vol is van leven.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Hij ontleent zijn levens-opvatting aan de natuur en heeft daarvoor in zijn theologie uiteraard geen plaats.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Maar de bijbel ontleent zijn levens-opvatting aan de schepping en herschepping door de Geest en spreekt royaal en rijk (en soms helemaal niet 'sober') van het leven,</seg> <seg n="28.11.2">dat de dood overwint.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Christus' dood is ons leven.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Wij roemen niet in een Heer,</seg> <seg n="28.13.2">die een held vol levensdrift zou zijn.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Wij roemen in de Gekruisigde.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Maar Hij is ons niet een teken van de afgrondelijke diepte van de dood,</seg> <seg n="28.15.2">doch van de hemelse hoogte van Gods barmhartigheid.</seg></s> <s n="28.16"><seg n="28.16.1">Middelaarsliturgie,</seg> <seg n="28.16.2">zegt Noordmans,</seg> <seg n="28.16.3">is het dorre woord:</seg> <seg n="28.16.4">Mij dorst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="28.17"><seg n="28.17.1">Daar sterft de creatuur in nood.</seg></s> <s n="28.18"><seg n="28.18.1">Daar is soberheid tot dorheid toe.</seg></s> <s n="28.19"><seg n="28.19.1">Inderdaad.</seg></s> <s n="28.20"><seg n="28.20.1">Maar hij vergeet,</seg> <seg n="28.20.2">dat Johannes het dorre woord in een ver van sobere liturgische lijst zet:</seg> <seg n="28.20.3">Hierna Jezus wetende,</seg> <seg n="28.20.4">dat nu alles volbracht was,</seg> <seg n="28.20.5">opdat de Schrift vervuld zou worden,</seg> <seg n="28.20.6">zei:</seg> <seg n="28.20.7">Mij dorst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="28.21"><seg n="28.21.1">Een eigenaardige inleiding voor zo iets dors en droevigs als de dorst van een stervende!</seg></s> <s n="28.22"><seg n="28.22.1">Maar in die inleiding klinkt de ganse juichende liturgie der kerk en de evangelist belijdt in de smachtende kruiseling de Heer des levens en de Koning der eeuwen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="29.1"><seg n="29.1.1"><hi rend="italic">De preek</hi></seg></s></head>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Wij moeten elkander goed verstaan:</seg> <seg n="30.1.2">er is in de Nederlandse hervormde liturgische beweging niemand,</seg> <seg n="30.1.3">die ook maar iets van de prediking wil af- of wegdoen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Wij willen alleen maar ontkennen,</seg> <seg n="30.2.2">dat een alleenheersende preek een garantie van soberheid zou zijn.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Er is dan ook geen aanleiding voor Noordmans' waarschuwing tegen de 'vlucht uit de preek in de liturgie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Wij vluchten alleen in de liturgie uit de slechte of onsobere preek.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Gelijk wij ook uit de slechte of onsobere liturgie in de preek zouden vluchten.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar wij kunnen het middelpunt van de orde in de preek niet vinden.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Wij zijn het hartelijk eens met <choice><sic>Kart Barth</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Karl Barth</corr></choice>,</seg> <seg n="30.7.2">dat de preek zich beweegt in de sacramentele ruimte tussen Doop en Avondmaal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Daar is haar plaats in de orde;</seg> <seg n="30.8.2">met het sacramentum initii begint de eredienst,</seg> <seg n="30.8.3">met de verkondiging van de dood des Heren totdat Hij komt,</seg> <seg n="30.8.4">eindigt deze.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Daartussen is de ruimte voor de verkondiging des Woords in Schriftlezing en verklaring.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">En deze staan niet slechts tussen de beide sacramenten in,</seg> <seg n="30.10.2">zij zijn zelf ook sacramenteel.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Er is voor ons,</seg> <seg n="30.11.2">evenmin als voor Barth,</seg> <seg n="30.11.3">een <pb n="174" ed="VW"/>tegenstelling tussen de beweging van Doop naar Avondmaal en die van Kruis naar Opstanding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">De Doop is het sterven en begraven worden met Christus,</seg> <seg n="30.12.2">het Avondmaal is de komst van de Opgestane (Maranatha).</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">De kerk kan haar prediking nergens anders plaatsen dan daartussenin:</seg> <seg n="30.13.2">daarvoor is die er nog niet,</seg> <seg n="30.13.3">daarna is zij er niet meer.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">En dit betekent niet slechts de lokalisatie van de preek in de liturgie,</seg> <seg n="30.14.2">maar ook de aanwijzing van haar uitnemende,</seg> <seg n="30.14.3">sacramentele betekenis.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="31.1"><seg n="31.1.1"><hi rend="italic">Woord of sacrament?</hi></seg></s></head>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Wij zoeken nog steeds naar het middelpunt van de orde.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Noordmans wijst er met recht op,</seg> <seg n="32.2.2">dat na Luther en Calvijn dat middelpunt eigenlijk weg is;</seg> <seg n="32.2.3">de sacramentstheologie van de scholastiek had het in de herhaling door de priester van het onbloedige offer van Christus gevonden.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Met het wegvallen daarvan wordt de liturgie een bundel formulieren,</seg> <seg n="32.3.2">alleen door het gebruik verbonden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zeer juist en scherp ziet Noordmans,</seg> <seg n="32.4.2">dat de liturgische beweging hierop terug wil komen,</seg> <seg n="32.4.3">zonder tot de sacramentsleer van Thomas met haar transsubstantiatie terug te keren.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Met andere woorden:</seg> <seg n="32.5.2">de liturgische beweging meent,</seg> <seg n="32.5.3">dat de Hervorming op het stuk der sacramenten niet het laatste woord heeft gesproken.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Noordmans meent van wel.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">En hij handhaaft,</seg> <seg n="32.7.2">dat,</seg> <seg n="32.7.3">hoewel het altaarsacrament is weggevallen,</seg> <seg n="32.7.4">de eredienst niet "zonder God is",</seg> <seg n="32.7.5">"zolang hij Jezus en het Evangelie heeft".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Ik vind dit een zonderlinge zin.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Wij kunnen niet beschikken over God,</seg> <seg n="32.9.2">hebben wij zo juist van Noordmans geleerd.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">God zelf maakt uit,</seg> <seg n="32.10.2">wanneer Hij naar de kerk gaat.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Geen enkele eredienst is zonder God,</seg> <seg n="32.11.2">zodra Hij komt.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Maar wat betekent "zolang hij Jezus en het Evangelie heeft?"</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Wij zoeken hier immers naar het middelpunt van de orde.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Wij zoeken niet naar de geestelijke voorwaarde van alle eredienst,</seg> <seg n="32.14.2">maar naar een theologoumenon.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">De voorwaarde van Noordmans kan men aan elke eredienst stellen en elke eredienst kan daaraan voldoen,</seg> <seg n="32.15.2">van rooms tot puriteins toe,</seg> <seg n="32.15.3">wanneer het God behaagt.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Maar wij zoeken naar het middelpunt van <hi rend="italic">onze</hi> orde.</seg></s> <s n="32.17"><seg n="32.17.1">En dan moet de vorm aangegeven worden,</seg> <seg n="32.17.2">waaronder de conditie zich realiseert,</seg> <seg n="32.17.3">de vorm,</seg> <seg n="32.17.4">waarin wij 'Jezus en het Evangelie' hebben.</seg></s> <s n="32.18"><seg n="32.18.1">Weldra spreekt Noordmans dan ook theologischer.</seg></s> <s n="32.19"><seg n="32.19.1">Maar dan verzeilen wij ook hopeloos in een woordtheologie,</seg> <seg n="32.19.2">die van een onbijbels begrip 'woord' uitgaat.</seg></s> <s n="32.20"><seg n="32.20.1">"Zonder Woord is het sacrament bijna niets",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f16" rend="superscript">p</ref></seg><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing p afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <seg n="32.20.2">durft Noordmans te zeggen.</seg></s> <s n="32.21"><seg n="32.21.1">Ik ben dankbaar voor dat 'bijna',</seg> <seg n="32.21.2">maar toch niet voldaan.</seg></s> <s n="32.22"><seg n="32.22.1">Ik mis in de contrastering van Woord en sacrament,</seg> <seg n="32.22.2">die het ganse boek doortrekt,</seg> <seg n="32.22.3">in de overheersing<pb n="175" ed="VW"/> van het sacrament door het Woord,</seg> <seg n="32.22.4">die wordt geproclameerd,</seg> <seg n="32.22.5">in de vernauwing van het Woord tot het 'vocale Woord',</seg> <seg n="32.22.6">die wordt gepleegd,</seg> <seg n="32.22.7">- ik mis in dit alles niet het sacrament,</seg> <seg n="32.22.8">maar het Woord.</seg></s> <s n="32.23"><seg n="32.23.1">Ik kan,</seg> <seg n="32.23.2">wanneer ik de bijbel lees,</seg> <seg n="32.23.3">niets beginnen met een woord,</seg> <seg n="32.23.4">dat alleen maar een boodschap is.</seg></s> <s n="32.24"><seg n="32.24.1">In de bijbel is het Woord,</seg> <seg n="32.24.2">zowel in het Oude als in het Nieuwe Testament,</seg> <seg n="32.24.3">het scheppingswoord,</seg> <seg n="32.24.4">het concrete,</seg> <seg n="32.24.5">machtige Woord,</seg> <seg n="32.24.6">dat ook daad kan heten.</seg></s> <s n="32.25"><seg n="32.25.1">Het is het Woord,</seg> <seg n="32.25.2">dat vlees werd en onder ons woonde.</seg></s> <s n="32.26"><seg n="32.26.1">Bij Noordmans is het half het humanistenwoord,</seg> <seg n="32.26.2">dat Luther en Calvijn weer ontdekten,</seg> <seg n="32.26.3">de klare en simpele woordelijkheid van de Schrift,</seg> <seg n="32.26.4">half het idealistenwoord,</seg> <seg n="32.26.5">dat moet dienen om aan de concrete vormen van schepping en herschepping,</seg> <seg n="32.26.6">van Woord en sacrament te ontkomen.</seg></s> <s n="32.27"><seg n="32.27.1">Het Woord in de eredienst is ongetwijfeld boodschap,</seg> <seg n="32.27.2">maar het is tevens komst.</seg></s> <s n="32.28"><seg n="32.28.1">Het is gepredikte Schrift,</seg> <seg n="32.28.2">maar het is ook present heil.</seg></s> <s n="32.29"><seg n="32.29.1">Ik schaar mij onder de kansel,</seg> <seg n="32.29.2">maar ik ga op naar Gods altaren.</seg></s> <s n="32.30"><seg n="32.30.1">Ik hoor een proclamatie lezen,</seg> <seg n="32.30.2">maar ik aanbid de God,</seg> <seg n="32.30.3">die zich niet schaamt mijn God te zijn en die tot mij wil komen.</seg></s> <s n="32.31"><seg n="32.31.1">- Daarom zijn Woord en sacrament ook niet te scheiden.</seg></s> <s n="32.32"><seg n="32.32.1">Beide betekenen slechts iets omdat en voorzover het goddelijke Woord ze gebruikt.</seg></s> <s n="32.33"><seg n="32.33.1">Beide zijn sacramenteel,</seg> <seg n="32.33.2">beide zijn Woord.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dit betekent niet een soort liturgische systematiek tegenover Gods wil,</seg> <seg n="33.1.2">die Woord en sacrament scheidde<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f17" rend="superscript">q</ref>.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik zou niet weten waar en wanneer God dit deed.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Het is wederom een verarming van het Evangelie,</seg> <seg n="33.3.2">wanneer men in de boodschap zelve het heil zoekt.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Het is de boodschap van het heil,</seg> <seg n="33.4.2">maar het heil is Christus en Christus alleen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">En Gods wil is de redding van zondaren door de vleeswording van de Zoon zijner liefde,</seg> <seg n="33.5.2">door diens offer aan het kruis.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ik weet niets van een wil Gods,</seg> <seg n="33.6.2">die Woord en sacrament scheidt.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Ik weet slechts van een wil Gods,</seg> <seg n="33.7.2">die zich betoont in de gezindheid van Jezus Christus,</seg> <seg n="33.7.3">die zich ontledigt en slavengestalte aanneemt.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">- Ik weet trouwens ook niet of Woord en sacrament bij de hervormers wel zo afzonderlijk naar voren zijn gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Ik zou zeggen:</seg> <seg n="33.9.2">het Woord kwam sterk naar voren,</seg> <seg n="33.9.3">het sacrament werd alleen behouden.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Maar zeer zeker is geheel onjuist de bewering,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="33.10.2">dat Luther nog plaats had voor een sacramentele communie naast die in het geloof.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Luther is geen spiritualist,</seg> <seg n="33.11.2">doch realist in hart en nieren.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Maar dat betekent niet een sacramentele communie buiten het geloof om.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">Dat hele,</seg> <seg n="33.13.2">in al zijn hartstochtelijke grofheid zo geweldige geschrift <hi rend="italic">Dass die Worte Christi Das ist mein Leib</hi> enz.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="33.13.3">is één brok gelovig vertrouwen op Gods belofte.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">En zeker heeft hij de leer der transsubstantiatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n23" rend="superscript">23</ref> niet lichtelijk vergeestelijkt.</seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Die leer is een ontaarding <choice><sic>evenals- aan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">evenals</corr></choice></seg><choice><sic>evenals- aan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="33.15.2"><choice><sic>evenals- aan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- aan</corr></choice> de andere pool</seg> <seg n="33.15.3">- die der Schwärmer en zwinglianen.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">Luther poogt echter terug <pb n="176" ed="VW"/>te keren tot het gelovig realisme der Oude kerk.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Dit is hachelijk,</seg> <seg n="34.1.2">gelijk elke hervormde eredienst hachelijk is.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Daarin heeft onze auteur volmaakt gelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Men loopt altijd gevaar van voren met de roomsen of van achteren met de zwinglianen uit het schip te vallen,</seg> <seg n="34.3.2">en,</seg> <seg n="34.3.3">zegt Luther,</seg> <seg n="34.3.4">in beide gevallen wordt men nat.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="35.1"><seg n="35.1.1"><hi rend="italic">De liturgische geest</hi></seg></s></head>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Die is het spook,</seg> <seg n="36.1.2">dat door alle bladzijden van Noordmans' boek rondwaart,</seg> <seg n="36.1.3">een ware boeman,</seg> <seg n="36.1.4">die drijft tot ongoddelijk eigenmachtig systematiseren,</seg> <seg n="36.1.5">die tot syncretisme leidt en tot cultusfilosofie,</seg> <seg n="36.1.6">ja zelfs tot antroposofie en de mystiek van Novalis kan voeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">De liturgie mag volgens Noordmans nimmer een eigen structuur,</seg> <seg n="36.2.2">een eigen waarde hebben,</seg> <seg n="36.2.3">nog minder een eigen dogma zijn.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zij betekent slechts iets,</seg> <seg n="36.3.2">doordat en wanneer zij dienst des Woords is.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">- Dit is de tweede maal,</seg> <seg n="36.4.2">dat onze criticus ons een zeer voortreffelijke formulering en samenvatting van ons streven aan de hand doet.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wanneer wordt gesproken van de geest der liturgie of van het wezen van de eredienst,</seg> <seg n="36.5.2">dan wordt daar immers juist dit mee bedoeld:</seg> <seg n="36.5.3">zij is niets in zichzelve,</seg> <seg n="36.5.4">zij is alleen dienst.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Ik behoef hier Guardini<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n25" rend="superscript">25</ref> niet te verdedigen,</seg> <seg n="36.6.2">die <hi rend="italic">Vom Geist der Liturgie</hi> schreef.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Nog minder de orthodoxe kerk met haar 'heilige liturgie'.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Ik kan slechts verzekeren,</seg> <seg n="36.8.2">dat wij van generlei eigen waarde van de liturgie willen weten.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Het is dan ook niet billijk een tegenstelling te maken tussen liturgie en dienst des Woords.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Wanneer de liturgie goed is,</seg> <seg n="36.10.2">is zij dienst des Woords,</seg> <seg n="36.10.3">en wanneer de dienst des Woords goed is,</seg> <seg n="36.10.4">is hij liturgie.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Alleen een liturgie,</seg> <seg n="36.11.2">die zich naar de esthetica richt,</seg> <seg n="36.11.3">moet zich haar naam schamen,</seg> <seg n="36.11.4">evenals een dienst des Woords dat moet doen,</seg> <seg n="36.11.5">wanneer hij bij de boodschap blijft staan en niet tot de viering komt.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Liturgie is niet een zwijmelen in de aandoening van een prachtig drama.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het is een actueel,</seg> <seg n="37.2.2">als arme zondaar en uitverkoren heilige,</seg> <seg n="37.2.3">betrokken zijn in het drama,</seg> <seg n="37.2.4">dat God speelt met de wereld.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het is een staan met vreze voor Gods heilig aangezicht,</seg> <seg n="37.3.2">een juichen in zijn voorhoven,</seg> <seg n="37.3.3">een uitgaan de Koning tegemoet.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De fenomenoloog Noordmans heeft hier met behulp van allerlei gegevens een spook geconstrueerd,</seg> <seg n="37.4.2">dat althans in onze kerken niet rondwaart.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">- Ik wil niet beweren,</seg> <seg n="37.5.2">dat het niet zou kunnen verschijnen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Zodra het geloof ophoudt de sfeer te zijn,</seg> <seg n="37.6.2">waarin alle liturgie ademt,</seg> <seg n="37.6.3">dreigt het spook te materialiseren,</seg> <seg n="37.6.4">dreigt het syncretisme en de mystiek en al het andere.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Maar Luther,</seg> <seg n="37.7.2">die wij als een 'kras realist' leerden kennen,</seg> <seg n="37.7.3">heeft ook gezegd,</seg> <seg n="37.7.4">dat de sacramenten niet vervuld worden doordat zij worden voltrokken,</seg> <seg n="37.7.5">maar doordat zij worden geloofd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">En voor de derde maal vindt Noordmans een woord voor een liturgisch program,</seg> <seg n="37.8.2">wanneer hij,</seg> <seg n="37.8.3">sprekend van Gods tegenwoordigheid in de eredienst,</seg> <seg n="37.8.4">die opvat als "betoning<pb n="177" ed="VW"/> van Gods bijzondere genade,</seg> <seg n="37.8.5">die wordt geloofd".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Gods tegenwoordigheid is niet een zaak,</seg> <seg n="37.9.2">die vanzelf spreekt in de eredienst,</seg> <seg n="37.9.3">geen automatische of mystische gegevenheid,</seg> <seg n="37.9.4">zij is een antwoord op het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">En God is niet gevangen in de liturgie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="37.11"><seg n="37.11.1">Want de liturgie is niet een gesloten dans,</seg> <seg n="37.11.2">waarin de neenzegger alleen maar verwarring kan stichten,</seg> <seg n="37.11.3">al was het de Heilige Geest zelf.</seg></s> <s n="37.12"><seg n="37.12.1">Van dansen heeft onze criticus geen verstand,</seg> <seg n="37.12.2">het past niet in zijn puriteinse structuur.</seg></s> <s n="37.13"><seg n="37.13.1">Geen dans is gesloten,</seg> <seg n="37.13.2">geen enkel waarachtig kunstwerk is gesloten.</seg></s> <s n="37.14"><seg n="37.14.1">Het is altijd open naar alle kanten,</seg> <seg n="37.14.2">het wijst altijd buiten en boven zichzelf uit.</seg></s> <s n="37.15"><seg n="37.15.1">Een liturgie kán dicht zijn,</seg> <seg n="37.15.2">wanneer de dienaar niet waarlijk dienaar is,</seg> <seg n="37.15.3">gelijk ook een preek dicht kán zijn,</seg> <seg n="37.15.4">wanneer de prediker het niet verstaat terug te treden achter het Woord Gods.</seg></s> <s n="37.16"><seg n="37.16.1">Het criterium ligt hier niet in de zaak:</seg> <seg n="37.16.2">Woord of sacrament,</seg> <seg n="37.16.3">dienst of liturgie,</seg> <seg n="37.16.4">- maar in het geloof ... of ongeloof.</seg></s> <s n="37.17"><seg n="37.17.1">Wij zoeken niet een heilig spel op te voeren,</seg> <seg n="37.17.2">waarin wij God tot meedoen uitnodigen,</seg> <seg n="37.17.3">nog minder door ons doen de incarnatie te verlengen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="37.18"><seg n="37.18.1">Het enige,</seg> <seg n="37.18.2">dat wij willen is:</seg> <seg n="37.18.3">dienst.</seg></s> <s n="37.19"><seg n="37.19.1">En die dienst aanvaarden in gehoorzaam geloof,</seg> <seg n="37.19.2">omdat God beloofd heeft ons in een nieuwe werkelijkheid te zetten.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In de eredienst belijden wij met elk woord <choice><sic>en elke handeling,iij dat God</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">en elke handeling,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f25" rend="superscript">y</ref></seg><choice><sic>en elke handeling,iij dat God</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30"> </corr></choice><seg n="38.1.2"><choice><sic>en elke handeling,iij dat God</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-30">dat God</corr></choice> ons in een nieuwe werkelijkheid heeft gezet,</seg> <seg n="38.1.3">dat wij niet meer leven in de eerste werkelijkheid,</seg> <seg n="38.1.4">die door de val is bedorven,</seg> <seg n="38.1.5">maar in de nieuwe werkelijkheid,</seg> <seg n="38.1.6">die het gevolg is van Gods herscheppende daad.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">In de eredienst trachten wij ernst te maken met de belijdenis van de Schepper-Geest.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Daarom is het sacrament niet een geïsoleerd stuk van de eredienst,</seg> <seg n="38.3.2">maar het brandpunt van een nieuw,</seg> <seg n="38.3.3">herschapen leven.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head><pb n="178" ed="VW"/><s n="39.1"><seg n="39.1.1"><hi rend="italic">Christelijk leven</hi></seg></s></head>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Wel verre van het wezen der liturgie te zoeken in esthetische verrukking of mysteriezwijmel heeft de liturgische beweging ten onzent en heb ik in het bijzonder getracht een nauw verband te leggen tussen het leven,</seg> <seg n="40.1.2">de ethiek en de eredienst.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">De eredienst is niet wat hij wezen moet,</seg> <seg n="40.2.2">wanneer de dienst,</seg> <seg n="40.2.3">die in de kerk begonnen is,</seg> <seg n="40.2.4">niet in het leven wordt voortgezet.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het christelijk leven is evenmin wat het wezen moet,</seg> <seg n="40.3.2">wanneer het iets anders is dan het voortgezette gebed.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">De eredienst is niet anders dan de vorm van het nieuwe,</seg> <seg n="40.4.2">ons in Christus geschonken leven.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">- Noordmans ziet hier een poging om ook de ethiek tot een sluitend geheel te maken,</seg> <seg n="40.5.2">evenals de liturgie.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">En daartoe,</seg> <seg n="40.6.2">zo zegt hij,</seg> <seg n="40.6.3">is het eschatologisch element in het Evangelie te geweldig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Inderdaad.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Liturgie en christelijk leven zijn beide niets anders dan menselijke hoogmoed,</seg> <seg n="40.8.2">wanneer zij niet eschatologisch zijn.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Christelijk leven en eredienst als gerede gegevenheden zijn slechts als dwaze zelfmisleiding mogelijk.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Maar juist daarom horen eredienst en leven bij elkaar.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Nergens heeft Noordmans de liturgische beweging zo misverstaan als op dit punt.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">En men moet wel met een grote dosis barthiaanse ergdenkendheid behept zijn om zelfs van een liturg te veronderstellen,</seg> <seg n="40.12.2">dat hij het christelijk leven tot een sluitend geheel zou willen maken.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Ik heb,</seg> <seg n="40.13.2">in mijn <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi></seg> <seg n="40.13.3">zelfs uitdrukkelijk verklaard,</seg> <seg n="40.13.4">dat het christelijk leven een onmogelijkheid is,</seg> <seg n="40.13.5">tenzij God aan ons een wonder doet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">En de bedoeling van het nieuwe verband tussen ethiek en liturgie,</seg> <seg n="40.14.2">dat ik leg,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="40.14.3">is juist beide geheel open te houden:</seg> <seg n="40.14.4">open naar de kant van God zonder wie geen van beide kunnen bestaan;</seg> <seg n="40.14.5">open,</seg> <seg n="40.14.6">ook naar de kant van de zonde,</seg> <seg n="40.14.7">die beide telkens weer bederft.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Christelijk leven en eredienst zijn,</seg> <seg n="40.15.2">als eschatologische sferen,</seg> <seg n="40.15.3">beide even hachelijk.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Maar daarom zijn ze niet minder mogelijk.</seg></s> <s n="40.17"><seg n="40.17.1">Ze zijn mogelijk als dienst,</seg> <seg n="40.17.2">door mensen verricht in de kracht van de dienst,</seg> <seg n="40.17.3">die God aan hen in Christus verricht heeft.</seg></s> <s n="40.18"><seg n="40.18.1">En hier vind ik bij Noordmans niet slechts wantrouwen tegenover medetheologen,</seg> <seg n="40.18.2">maar wantrouwen tegenover God.</seg></s> <s n="40.19"><seg n="40.19.1">Hier vind ik niet het vaste vertrouwen op Gods beloften,</seg> <seg n="40.19.2">op Gods wondermacht,</seg> <seg n="40.19.3">hier vind ik wel het geweldige besef van onmacht,</seg> <seg n="40.19.4">dat een Paulus kenmerkte,</seg> <seg n="40.19.5">maar niet zijn:</seg> <seg n="40.19.6">als ik zwak ben,</seg> <seg n="40.19.7">dan ben ik machtig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Noordmans verdenkt mij ervan alles te willen afronden;</seg> <seg n="41.1.2">daar betrek ik zelfs de engelen uit de Prefatie (die hier waarachtig alweer een gebed (!) uit de mis (!) heet)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n31" rend="superscript">31</ref> in.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het schijnt hem te ontgaan,</seg> <seg n="41.2.2">dat men met engelen niet veel 'afronden' kan.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zij laten zich daartoe niet gebruiken.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zij zijn dadelijk weer op weg naar de hemel.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">En wij hebben het nakijken...</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Tenzij wij ons in trotse nederigheid willen schikken,</seg> <seg n="41.6.2">mèt de engelen en aartsengelen en het ganse hemelse heir in de dienst van Gods heiligheid.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">- Noordmans komt nu<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f26" rend="superscript">z</ref> <pb n="179" ed="VW"/>eindelijk tot de hoofdzaak:</seg> <seg n="41.7.2">ik zie in het werk van de Heilige Geest "vorm èn kritiek daarop".</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Hij meent,</seg> <seg n="41.8.2">dat dit onmogelijk is.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Wij vechten hier op het kardinale punt,</seg> <seg n="41.9.2">waar wij reeds herhaaldelijk elkander ontmoet hebben en bij het beeld Gods en bij de schepping was het niet anders.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Voor Noordmans is schepping,</seg> <seg n="41.10.2">ook de schepping van de Heilige Geest,</seg> <seg n="41.10.3">kritiek,</seg> <seg n="41.10.4">oordeel;</seg> <seg n="41.10.5">voor mij is zij dat ook.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Maar ik zie in de schepping,</seg> <seg n="41.11.2">zowel in Gods schepping in den beginne als in zijn schepping van ons verloste leven,</seg> <seg n="41.11.3">ook vorm,</seg> <seg n="41.11.4">de vorm der incarnatie,</seg> <seg n="41.11.5">de gebroken en geoordeelde,</seg> <seg n="41.11.6">maar niettemin werkelijke en goddelijke vorm van de Gekruisigde.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Noordmans beweert,</seg> <seg n="41.12.2">dat dit niet kan.</seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Iets kan niet tegelijk kritiek en vorm zijn.</seg></s> <s n="41.14"><seg n="41.14.1">Hij geeft daarvoor geen verdere reden op. Toch ware dit zeer gewenst.</seg></s> <s n="41.15"><seg n="41.15.1">Want ik vind dit standpunt niet dialectisch genoeg.</seg></s> <s n="41.16"><seg n="41.16.1">Het is te formeel,</seg> <seg n="41.16.2">te rationeel.</seg></s> <s n="41.17"><seg n="41.17.1">Erger:</seg> <seg n="41.17.2">het is niet bijbels,</seg> <seg n="41.17.3">het rekent niet met de wijze,</seg> <seg n="41.17.4">waarop ons in de bijbel Gods werk wordt getekend.</seg></s> <s n="41.18"><seg n="41.18.1">Daar is het van de eerste tot de laatste bladzijde:</seg> <seg n="41.18.2">formeren en -oordelen,</seg> <seg n="41.18.3">oordelen en formeren.</seg></s> <s n="41.19"><seg n="41.19.1">Een wereld wordt geformeerd en geoordeeld,</seg> <seg n="41.19.2">een volk gesteld en verworpen;</seg> <seg n="41.19.3">een oordeel aangezegd en verlossing gebracht.</seg></s> <s n="41.20"><seg n="41.20.1">In Christus zijn de beide elementen van Gods doen volkomen één geworden:</seg> <seg n="41.20.2">Hij is de nieuwe werkelijkheid,</seg> <seg n="41.20.3">de Koning van het nieuwe rijk;</seg> <seg n="41.20.4">Hij komt ook om te oordelen.</seg></s> <s n="41.21"><seg n="41.21.1">Hij roept op tot bekering,</seg> <seg n="41.21.2">maar Hij richt ook het Koninkrijk op. Op Golgotha,</seg> <seg n="41.21.3">zegt Noordmans,</seg> <seg n="41.21.4">vergaan alle vormen en gestalten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="41.22"><seg n="41.22.1">Ja,</seg> <seg n="41.22.2">behalve die van de Gebrokene en Geslagene,</seg> <seg n="41.22.3">van Hem,</seg> <seg n="41.22.4">die werd genoemd een worm en geen man,</seg> <seg n="41.22.5">maar die wij aanbidden als onze Koning,</seg> <seg n="41.22.6">die van het kruishout af regeert.</seg></s> <s n="41.23"><seg n="41.23.1">Hij hééft een gestalte,</seg> <seg n="41.23.2">en Hij schenkt ons leven door ons te oordelen en oordeelt ons doordat Hij ons leven schenkt.</seg></s> <s n="41.24"><seg n="41.24.1">- Het gaat hier waarlijk niet om een theologentwist,</seg> <seg n="41.24.2">maar om het hart van het Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Gods daad in Christus is dienst,</seg> <seg n="42.1.2">omdat zij offer is.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">En daarmede is niet slechts het verband tussen eredienst en christelijk leven gelegd,</seg> <seg n="42.2.2">maar ook het brandpunt van de eredienst aangeduid:</seg> <seg n="42.2.3"><hi rend="italic">het offer van Christus,</hi></seg> <seg n="42.2.4"><hi rend="italic">waarin wij als de zijnen mogen delen.</hi></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dit is de vorm,</seg> <seg n="42.3.2">en geen andere,</seg> <seg n="42.3.3">die God ons schenkt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Die vorm is kritiek en formatie tevens,</seg> <seg n="42.4.2">oordeel en verlossing.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het is de vorm van de avondmaalstafel,</seg> <seg n="42.5.2">maar ook die van de kansel,</seg> <seg n="42.5.3">en ook die van ons leven,</seg> <seg n="42.5.4">ons in Christus tot dienst geheiligd leven.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Dit is de dienst,</seg> <seg n="43.1.2">waartoe God ons oproept.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het is het leven,</seg> <seg n="43.2.2">waartoe wij ons slechts met huivering schikken,</seg> <seg n="43.2.3">dat de overblijfselen van het lijden van onze Heer volbrengt.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het is het leven van gehoorzaamheid in de dienst.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En ons toetreden tot de dis des Heren wordt eerst dan iets anders dan een moral holiday<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n33" rend="superscript">33</ref> wanneer het de vorm is van het treden in het offer en de dienst van Hem,</seg> <seg n="43.4.2">wiens leden wij zijn.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Ons christelijk leven wordt eerst dan iets anders dan burgerlijke braafheid,</seg> <seg n="43.5.2">wanneer het de vrucht is van het sacramenteel en wonderbaarlijk leven,</seg> <seg n="43.5.3">dat ons in Christus' gemeenschap <pb n="180" ed="VW"/>geschonken is:</seg> <seg n="43.5.4">navolging van Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wanneer Noordmans dan ook het woord liturgie zo breed mogelijk interpreteert en het vult als de resultante van Christus' eeuwige offerande en Paulus' liturgische arbeid op de wereldakker<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f28" rend="superscript">b</ref>,</seg> <seg n="44.1.2">dan heb ik daar niet alleen niets tegen,</seg> <seg n="44.1.3">maar het is mij uit het hart gegrepen,</seg> <seg n="44.1.4">mits... de actuele eredienst in de kerk maar niet,</seg> <seg n="44.1.5">zoals bij Noordmans,</seg> <seg n="44.1.6">buiten schot blijft.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Onze criticus redeneert zo ongeveer:</seg> <seg n="44.2.2">liturgie is iets zo geweldigs,</seg> <seg n="44.2.3">dat het fragmentarisch gedoe in de kerk en het stumperig gedoe in het leven daar niet mee te maken hebben.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Ik vind dat een gevaarlijke redenering.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Juist omdat liturgie in wezen niet anders is dan de dienst,</seg> <seg n="44.4.2">die Christus aan ons verrichtte,</seg> <seg n="44.4.3">moet die worden toegepast.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Paulus deed niet anders.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">En Paulus,</seg> <seg n="44.6.2">hoewel een man Gods,</seg> <seg n="44.6.3">was niettemin een zondaar als wij.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Wij moeten het niet zó mooi maken,</seg> <seg n="44.7.2">dat wij er praktisch niets mee behoeven te doen.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">- Er is noch in de eredienst noch in het leven ook maar iets af,</seg> <seg n="44.8.2">ook maar iets voltooid.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De vleeswording des Woords belet niet,</seg> <seg n="44.9.2">dat wij aan het einde nog roepen:</seg> <seg n="44.9.3">Kom,</seg> <seg n="44.9.4">Here Jezus!,</seg> <seg n="44.9.5">gelijk Noordmans treffend zegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Bij een ander (Reisner) lees ik,</seg> <seg n="44.10.2">dat het Avondmaal altijd <hi rend="italic">avond</hi>-maal blijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Wij wachten op de morgen.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Maar Christus staat niettemin aan de deur en Hij klopt.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">Hij nodigt ons tot zijn dis,</seg> <seg n="44.13.2">want alle dingen zijn gereed.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Hij roept ons op om zijn kruis op ons te nemen en zijn dienst te aanvaarden.</seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">- Wanneer ik tegenover Noordmans sta,</seg> <seg n="44.15.2">gevoel ik,</seg> <seg n="44.15.3">dat het <choice><sic>metbodisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">methodisme</corr></choice> een zeker recht heeft en ben ik blij,</seg> <seg n="44.15.4">dat er naast barthianen ook Groepmensen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n35" rend="superscript">35</ref> zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="12">
<head rend="after-blank"><s n="45.1"><seg n="45.1.1"><hi rend="italic">Het sacrament</hi></seg></s></head>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Wie van 'sacramenteel' spreekt of van 'het sacrament',</seg> <seg n="46.1.2">bewijst daarmede niet,</seg> <seg n="46.1.3">dat hij slechts één sacrament zou erkennen,</seg> <seg n="46.1.4">doch,</seg> <seg n="46.1.5">dat hij meent,</seg> <seg n="46.1.6">dat er ook in de sacramenten,</seg> <seg n="46.1.7">die ons gegeven zijn,</seg> <seg n="46.1.8">een orde is.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">En deze orde kan haar middelpunt wederom slechts vinden in het offer van Christus.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Daarom is het Heilig Avondmaal het sacrament bij uitnemendheid.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Alle andere,</seg> <seg n="46.4.2">die er mogelijk zijn,</seg> <seg n="46.4.3">moeten zich legitimeren door hun betrekking tot dit offer.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Bij de Heilige Doop is dit het gemakkelijkst.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Maar het kan mogelijk ook bij <pb n="181" ed="VW"/>andere handelingen.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">- Noordmans noemt dit alles kortweg 'onbijbels'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Ik vind dat,</seg> <seg n="46.8.2">gezien de staat van het bijbels onderzoek op dit punt,</seg> <seg n="46.8.3">nogal boud gesproken.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Noordmans weet toch ook wel,</seg> <seg n="46.9.2">dat het 'bewijzen' van sacramenten uit de Schrift soms met onverwachte moeilijkheden of</seg> <seg n="46.9.3">- wat nog lastiger is!</seg> <seg n="46.9.4">- gemakkelijkheden gepaard gaat.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Luther en Calvijn waren op dit punt voorzichtiger.</seg></s> <s n="46.11"><seg n="46.11.1">Die waren humanisten,</seg> <seg n="46.11.2">dwz. echte bijbelcritici,</seg> <seg n="46.11.3">die,</seg> <seg n="46.11.4">met de middelen van hun tijd,</seg> <seg n="46.11.5">vroegen,</seg> <seg n="46.11.6">wat er precies stond.</seg></s> <s n="46.12"><seg n="46.12.1">Dit vraagt Noordmans nooit en nergens.</seg></s> <s n="46.13"><seg n="46.13.1">Hij is ook hier weer de fenomenoloog:</seg> <seg n="46.13.2">Er zijn,</seg> <seg n="46.13.3">nota bene,</seg> <seg n="46.13.4">'onder eschatologisch licht' maar twee sacramenten,</seg> <seg n="46.13.5">die van het begin en het einde.</seg></s> <s n="46.14"><seg n="46.14.1">Zet hier in plaats van 'eschatologisch' 'fenomenologisch',</seg> <seg n="46.14.2">en ge zijt er,</seg> <seg n="46.14.3">al blijft de fenomenologie van bedenkelijk geïmproviseerde aard.</seg></s> <s n="46.15"><seg n="46.15.1">Maar met theologie heeft dit niets te maken.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Tot omstreeks het jaar 1000 waren er 'plurima sacramenta'.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Toen is door de scholastiek de systematisatie ingezet (die Noordmans terecht zo haat) en werd het aantal beperkt tot zeven.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">In 1439 werd dat kerkelijke leer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De hervormers haalden er de bijbel bij en trachtten als goede humanisten uit de teksten te bewijzen.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar Luther kwam oorspronkelijk toch nog tot drie sacramenten en ook de Augsburgse confessie rekende de boete er bij,</seg> <seg n="47.5.2">terwijl men ook huwelijk,</seg> <seg n="47.5.3">handoplegging en gebed niet van het sacramenteel karakter beroofde.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">De Engelse kerk is op dit stuk,</seg> <seg n="47.6.2">zoals men weet,</seg> <seg n="47.6.3">evenmin exclusief.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Mij dunkt,</seg> <seg n="47.7.2">wij hebben te bedenken,</seg> <seg n="47.7.3">dat er in ieder geval slechts één heilsfeit is,</seg> <seg n="47.7.4">het offer des Heren.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Alles wat daarmede in wezensbetrekking staat,</seg> <seg n="47.8.2">is sacramenteel.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Daarom is het Heilig Avondmaal het sacrament bij uitnemendheid,</seg> <seg n="47.9.2">dat door de grote liturg Paulus met bijzondere plechtigheid van de Heer op zijn gemeente wordt overgedragen.</seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">Daarom is de Doop het sacramentum initii,</seg> <seg n="47.10.2">dat de vorm is van het met Christus sterven en begraven worden (Rom. 6),</seg> <seg n="47.10.3">het bad der wedergeboorte (Tit. 3).</seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Maar hetzelfde geldt wellicht ook van de boete,</seg> <seg n="47.11.2">die wij ten onrechte geheel hebben verwaarloosd.</seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">En het geldt,</seg> <seg n="47.12.2">naar mijn overtuiging,</seg> <seg n="47.12.3">zeker ook van de prediking des Woords.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">Wanneer die niet sacramenteel is,</seg> <seg n="47.13.2">dwz. niet direct betrokken op het offer van Christus,</seg> <seg n="47.13.3">wanneer zij zelve geen offer betekent,</seg> <seg n="47.13.4">is zij een meditatie of een vertoog en hoort zij in de kerk niet thuis.</seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">Het is de eer der Reformatie,</seg> <seg n="47.14.2">dat zij de prediking naar voren heeft gebracht.</seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">En wanneer Noordmans met nadruk verklaart:</seg> <seg n="47.15.2">"Zij en niet het Avondmaal staat in de plaats van het cultisch offer"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f31" rend="superscript">e</ref>,dan zeg ik:</seg> <seg n="47.15.3">de prediking staat niet in de plaats van het cultisch offer,</seg> <seg n="47.15.4">maar zij heeft deel aan het offer van Christus.</seg></s> <s n="47.16"><seg n="47.16.1">En datzelfde is ook het geval met het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="47.17"><seg n="47.17.1">- Wij staan hier,</seg> <seg n="47.17.2">als God wil,</seg> <seg n="47.17.3">aan het begin van een geheel nieuwe ontwikkeling.</seg></s> <s n="47.18"><seg n="47.18.1">Wij hebben de sacramentstheologie sedert Luther laten liggen.</seg></s> <s n="47.19"><seg n="47.19.1">Wij zullen <pb n="182" ed="VW"/>zeer voorzichtig moeten zijn en haastige verklaringen tot 'onbijbels' kunnen ons evenmin helpen als kopiëring van Griekse of roomse opvattingen.</seg></s> <s n="47.20"><seg n="47.20.1">Maar wij mogen niet ophouden de diepte van het sacrament steeds weer te onderzoeken,</seg> <seg n="47.20.2">want het is de diepte Gods.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="48.1"><seg n="48.1.1"><hi rend="italic">Een nieuwe hervorming?</hi></seg></s></head>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Noordmans begrijpt dit ook en hij vreest daarvan een nieuwe hervorming.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Het noodlottige in zijn boek vind ik,</seg> <seg n="49.2.2">dat hij die <hi rend="italic">vreest.</hi></seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Hier blijkt wederom,</seg> <seg n="49.3.2">dat de fenomenoloog soms de grootste vijand van de theoloog kan zijn (ik had niet gedacht,</seg> <seg n="49.3.3">dat ik dat ooit zou moeten zeggen!).</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Ik wrijf mijn ogen uit,</seg> <seg n="49.4.2">wanneer ik al dadelijk aan het begin<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f32" rend="superscript">f</ref> lees van een beginsel,</seg> <seg n="49.4.3">waarop men niet terug mag komen".</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">In de fenomenologie zeg ik wel:</seg> <seg n="49.5.2">dit of dat is typisch Grieks of Israëlitisch;</seg> <seg n="49.5.3">als men daarvan afwijkt,</seg> <seg n="49.5.4">verloochent men zijn karakter;</seg> <seg n="49.5.5">er ontstaat dan een andere structuur.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Maar daarom volgt dan ook op de fenomenologie de theologie.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">Want ik weet drommels goed,</seg> <seg n="49.7.2">dat God zich aan mijn structuren tenslotte niet stoort.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">En daarom ben ik bereid op alle beginselen terug te komen,</seg> <seg n="49.8.2">als het God behaagt.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Wij kunnen God nooit genoeg danken voor de Hervorming,</seg> <seg n="49.9.2">maar een Hervorming,</seg> <seg n="49.9.3">waarop men niet terug mag komen,</seg> <seg n="49.9.4">is een vloek.</seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Want niet het 'reformatorisch christendom' is de inhoud van het Evangelie,</seg> <seg n="49.10.2">maar Christus zelf.</seg></s> <s n="49.11"><seg n="49.11.1">En er zijn in het leven der kerk met haar God geen onherroepelijke historische gegevenheden.</seg></s> <s n="49.12"><seg n="49.12.1">Gods Geest leidt ons en niet ons besef van consequentie of structuur.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Naar mijn overtuiging gaan wij inderdaad een nieuwe theologie tegemoet,</seg> <seg n="50.1.2">- als God ons tenminste de tijd en de kracht gunt om in Europa nog iets te doen.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Anders zullen wij het van de Chinezen moeten leren.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">En misschien gaat het dan zelfs gemakkelijker.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">- Ik ben blij,</seg> <seg n="50.4.2">dat Noordmans de zaak zo kras stelt.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En ik ben met hem overtuigd,</seg> <seg n="50.5.2">dat doorwerking van de liturgische gedachte in zuiverheid en consequentie een nieuwe hervorming ten gevolge zal hebben.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Wij staan nog maar in het eerste begin en wij hebben niet de minste behoefte om revolutionair te doen.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Maar wie zijn kerkelijke zaakjes in burgerlijke veiligheid wil stellen,</seg> <seg n="50.7.2">kan daar nu vast mee beginnen.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">In veler verzet tegen liturgie is instinctief dezelfde vrees <choice><sic>merkbaar. die Noordmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">merkbaar,</corr></choice></seg><choice><sic>merkbaar. die Noordmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="50.8.2"><choice><sic>merkbaar. die Noordmans</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">die Noordmans</corr></choice> bezielt;</seg> <seg n="50.8.3">maar daar is burgerlijk,</seg> <seg n="50.8.4">wat hier esthetisch is.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Neen,</seg> <seg n="50.9.2">wij hebben het verband "tussen belijdenis en liturgie niet vergeten";<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f33" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="50.9.3">wie over de eredienst spreekt,</seg> <seg n="50.9.4">spreekt over het dogma.</seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">In een lange en niet altijd gemakkelijke arbeid van zestien jaren hebben wij dat gemerkt <pb n="183" ed="VW"/>bij elke pas,</seg> <seg n="50.10.2">die wij zetten.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">De liturgische beweging zal moeten komen tot een nieuwe theologie en wellicht tot een nieuwe hervorming:</seg> <seg n="50.11.2">reformanda quia reformata ecclesia.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">- Het is nog te vroeg om te zeggen,</seg> <seg n="50.12.2">of zelfs maar te vermoeden,</seg> <seg n="50.12.3">waar dit nieuwe ons heenvoert.</seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">Ik heb reeds opgemerkt,</seg> <seg n="50.13.2">dat wij zoeken,</seg> <seg n="50.13.3">terwijl Noordmans het bestaande schildert.</seg></s> <s n="50.14"><seg n="50.14.1">Hij weet</seg> <seg n="50.14.2">- en dat is één troost,</seg> <seg n="50.14.3">- dat wij niet naar Rome gaan.</seg></s> <s n="50.15"><seg n="50.15.1">Maar hij vreest voor de Orthodoxie.</seg></s> <s n="50.16"><seg n="50.16.1">Van deze kunnen wij inderdaad veel leren.</seg></s> <s n="50.17"><seg n="50.17.1">Maar wij zijn,</seg> <seg n="50.17.2">met Noordmans,</seg> <seg n="50.17.3">in hart en nieren westers!</seg></s> <s n="50.18"><seg n="50.18.1">Dat er echter ook dichterbij uitgangspunten voor een nieuwe ontwikkeling zouden kunnen zijn,</seg> <seg n="50.18.2">bijvoorbeeld in de sacramentsleer van Luther,</seg> <seg n="50.18.3">komt bij deze criticus niet op.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Ik weet niet waar wij heengaan.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Ik behoef het ook niet te weten.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Wij zoeken niet iets anders uit wispelturigheid of uit geleerde betweters.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De liturgische beweging is een zaak van geloof,</seg> <seg n="51.4.2">en zij mag gerust iets hebben van Abrahams uitgang.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Ik wilde,</seg> <seg n="51.5.2">dat Noordmans meeging.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">De fenomenologie is een kostbare en onmisbare zaak,</seg> <seg n="51.6.2">- in de voorhof.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Maar op weg naar de eeuwigheid schieten wij er niet hard mee op. Ik weet slechts twee dingen:</seg> <seg n="51.7.2">vooreerst,</seg> <seg n="51.7.3">dat wij het zeker niet zoeken in de eigenmachtigheid der natuurlijke dingen,</seg> <seg n="51.7.4">die van zichzelve reeds dragers van goddelijke betekenis zouden zijn.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Barth verwijt dit aan Tillich<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n37" rend="superscript">37</ref> (goeddeels ten onrechte) en Noordmans verwijt het aan de Anglicaanse Kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n38" rend="superscript">38</ref> (totaliter ten onrechte) Deze dingen zoeken de heidenen,</seg> <seg n="51.8.2">die alleszins vrome lieden zijn.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">En in de tweede plaats:</seg> <seg n="51.9.2">er ligt een wereld in het woordje 'teken',</seg> <seg n="51.9.3">dat in onze belijdenisgeschriften gebruikt wordt tot aanduiding van de sacramenten en dat ook Noordmans met voorliefde bezigt.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Een teken is een teken van iets,</seg> <seg n="51.10.2">het 'betekent' iets.</seg></s> <s n="51.11"><seg n="51.11.1">Zo is onze dienst een teken van Gods dienst,</seg> <seg n="51.11.2">als het Hem behaagt.</seg></s> <s n="51.12"><seg n="51.12.1">Maar dan moeten wij ook ophouden van tekenen te spreken,</seg> <seg n="51.12.2">alsof dit woord meebracht,</seg> <seg n="51.12.3">dat alles maar een zinnebeeld was.</seg></s> <s n="51.13"><seg n="51.13.1">Een zinnebeeld is een zaak voor stichtelijke redenaars en decoratieschilders.</seg></s> <s n="51.14"><seg n="51.14.1">Een teken is een kruis,</seg> <seg n="51.14.2">dat met verbazing wordt opgemerkt en met eerbiedige huivering begroet.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="52.1"><seg n="52.1.1"><hi rend="italic">Gemeente</hi></seg></s></head>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Ik heb reeds opgemerkt,</seg> <seg n="53.1.2">dat de gemeente in Noordmans' boek een opvallend geringe rol speelt.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Alles is individueel.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het is de rest van Kierkegaard,</seg> <seg n="53.3.2">die heerst.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het besef,</seg> <seg n="53.4.2">dat bijvoorbeeld het boekje van Gerretsen geheel beheerst:</seg> <seg n="53.4.3">dat het bij de liturgie gaat om een kerk,</seg> <seg n="53.4.4">die belijden moet,</seg> <seg n="53.4.5">ontbreekt vrijwel geheel.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Noordmans is zo bang,</seg> <seg n="53.5.2">dat wij 'besloten mysteriën' zullen organiseren,</seg> <seg n="53.5.3">dat hij deze kant geheel over het hoofd heeft gezien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Elders stopt hij ons,</seg> <seg n="53.6.2">omdat wij in de pastoraal zijn vastgelopen,</seg> <seg n="53.6.3">in het klooster.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">Ik mag wel zeggen,</seg> <seg n="53.7.2">dat wij van dit alles niets weten.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">Wij lopen <pb n="184" ed="VW"/>niet vast in de pastoraal,</seg> <seg n="53.8.2">omdat deze zich ons in de liturgie heeft vertoond als een wijd en heerlijk arbeidsveld,</seg> <seg n="53.8.3">waar de feestgezangen Sions ons volgen.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">- Omgekeerd vind ik in dit boek opvallend weinig pastoraal.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">En dat onderscheidt het weder van vroegere geschriften van Noordmans,</seg> <seg n="53.10.2">die juist in dit opzicht zo weldadig waren.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">De sneer op de mensen,</seg> <seg n="53.11.2">die naar de Matthaeuspassion gaan,</seg> <seg n="53.11.3">maar voor het Woord geen plaats hebben,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f36" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="53.11.4">mag een liturg zich misschien veroorloven,</seg> <seg n="53.11.5">maar Noordmans zeker niet.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">Het is de enige band,</seg> <seg n="53.12.2">die sommigen nog kunnen vinden met de orde van Gods dienst.</seg></s> <s n="53.13"><seg n="53.13.1">En het is zeker niet alleen hun eigen schuld,</seg> <seg n="53.13.2">dat zij in de gewone dienst het niet kunnen vinden.</seg></s> <s n="53.14"><seg n="53.14.1">Ze zijn er vaak door de christenen uitgepreekt of uitgeleefd.</seg></s> <s n="53.15"><seg n="53.15.1">Dat neemt hun eigen schuld niet weg.</seg></s> <s n="53.16"><seg n="53.16.1">En een uitvoering van de Matthaeuspassion is geen eredienst,</seg> <seg n="53.16.2">doch slechts een heenwijzing daarheen.</seg></s> <s n="53.17"><seg n="53.17.1">Maar het past ons,</seg> <seg n="53.17.2">dienaren van de kerk,</seg> <seg n="53.17.3">hier niet om te sneren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="54.1"><seg n="54.1.1"><hi rend="italic">Gereformeerde liturgie</hi></seg></s></head>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Men moet hieruit niet afleiden,</seg> <seg n="55.1.2">dat liturgen niet gaarne gereformeerd zouden heten.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Een toekomstige kerkhervorming zullen wij,</seg> <seg n="55.2.2">Nederlandse hervormden,</seg> <seg n="55.2.3">niet anders kunnen en willen beleven dan vanuit de kerk,</seg> <seg n="55.2.4">waarin wij geboren en gedoopt zijn.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Er is echter geen reden om het gereformeerde christendom zoals het nu is voor het ware te houden,</seg> <seg n="55.3.2">waarop "niet meer mag worden teruggekomen",</seg> <seg n="55.3.3">evenmin als er reden is om de wijzers van de klok bij Thomas van Aquino stil te zetten.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Zo is er allerlei in de gereformeerde verkondiging van het Evangelie,</seg> <seg n="55.4.2">dat herzien zal moeten worden,</seg> <seg n="55.4.3">of liever:</seg> <seg n="55.4.4">alles daarin moet altijd weer worden herzien,</seg> <seg n="55.4.5">omdat ons woord niet kan dienen als Gods Woord,</seg> <seg n="55.4.6">wanneer het niet door Gods kritiek telkens weer heengaat.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Gerretsen heeft al gezegd,</seg> <seg n="55.5.2">dat de gereformeerde liturgie te veel redeneert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">En ook in de gereformeerde leer,</seg> <seg n="55.6.2">die met de liturgie onlosmakelijk samenhangt,</seg> <seg n="55.6.3">is allerlei,</seg> <seg n="55.6.4">dat om nieuwe confrontatie met Gods openbaring vraagt.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Kritiek op de gereformeerde verkondiging valt echter niet samen met kritiek op Noordmans.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">Ik kan zijn opvattingen zo maar niet als gereformeerd aanvaarden.</seg></s> <s n="55.9"><seg n="55.9.1">Wèl heeft hij gelijk,</seg> <seg n="55.9.2">dat "de gereformeerde echte liturgie" wil,</seg> <seg n="55.9.3">dwz. niet alleen een leer- of kunstvorm,</seg> <seg n="55.9.4">maar een ontmoeting met God in de cultus,</seg> <seg n="55.9.5">die een plaats behoeft "buiten het innerlijke van de gelovige".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="55.10"><seg n="55.10.1">Deze constatering is uitermate veiheugend;</seg> <seg n="55.10.2">zij bewijst,</seg> <seg n="55.10.3">dat Noordmans geen spiritualist wil zijn,</seg> <seg n="55.10.4">al is de rest van zijn betoog daarmede dan ook lang niet altijd in overeenstemming.</seg></s> <s n="55.11"><seg n="55.11.1">Deze erkenning laat de mogelijkheid van gedachtenwisseling open.</seg></s> <s n="55.12"><seg n="55.12.1">Ook hier verheft zich Noordmans hoog boven het gewone formaat der liturgiebestrijders,</seg> <seg n="55.12.2">die steeds maar weer om het innerlijk roepen.</seg></s> <s n="55.13"><seg n="55.13.1">Hij begrijpt wat liturgie <pb n="185" ed="VW"/>is en hij begrijpt,</seg> <seg n="55.13.2">dat die onontbeerlijk is.</seg></s> <s n="55.14"><seg n="55.14.1">Het gaat om een plaats buiten het innerlijk.</seg></s> <s n="55.15"><seg n="55.15.1">- Goed.</seg></s> <s n="55.16"><seg n="55.16.1">Maar de plaats,</seg> <seg n="55.16.2">die Noordmans dan aanwijst,</seg> <seg n="55.16.3">doet toch wel heel wonderlijk en ook niet erg gereformeerd aan.</seg></s> <s n="55.17"><seg n="55.17.1">Wij komen hier eindelijk tot het middelpunt van de orde,</seg> <seg n="55.17.2">zoals onze criticus dat ziet.</seg></s> <s n="55.18"><seg n="55.18.1">Maar het is een zonderling middelpunt.</seg></s> <s n="55.19"><seg n="55.19.1"><choice><sic>Het is het Woord,' en wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31">Het is het Woord,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f38" rend="superscript">l</ref></seg><choice><sic>Het is het Woord,' en wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31"> </corr></choice><seg n="55.19.2"><choice><sic>Het is het Woord,' en wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-31">en wel</corr></choice> <choice><sic>bepaaldelijk het vocale Woord,- waarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">bepaaldelijk het vocale Woord,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f39" rend="superscript">m</ref></seg><choice><sic>bepaaldelijk het vocale Woord,- waarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32"> </corr></choice><seg n="55.19.3"><choice><sic>bepaaldelijk het vocale Woord,- waarachter</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-32">waarachter</corr></choice> de sacramenten <choice><sic>min of meer schuil gaan." Nu wil ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33">min of meer schuil gaan.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s><choice><sic>min of meer schuil gaan." Nu wil ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33"> </corr></choice><s n="55.20"><seg n="55.20.1"><choice><sic>min of meer schuil gaan." Nu wil ik</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-33">Nu wil ik</corr></choice> van beeldspraak niet eisen,</seg> <seg n="55.20.2">dat zij consequent is.</seg></s> <s n="55.21"><seg n="55.21.1">En daarom wil ik niet vragen hoe een plaats tegelijk een woord kan zijn.</seg></s> <s n="55.22"><seg n="55.22.1">Maar het gaat hier toch eigenlijk niet om beeldspraak.</seg></s> <s n="55.23"><seg n="55.23.1">Het gaat hier om een reële plaats en een reëel woord.</seg></s> <s n="55.24"><seg n="55.24.1">Ik sprak reeds over het Woord in bijbelse zin.</seg></s> <s n="55.25"><seg n="55.25.1">Noordmans zegt,</seg> <seg n="55.25.2">dat in de Reformatie,</seg> <seg n="55.25.3">met name bij Luther,</seg> <seg n="55.25.4">het sacrament achter het Woord terugtrad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s> <s n="55.26"><seg n="55.26.1">Jawel,</seg> <seg n="55.26.2">maar Luther had een sacrament in de volle,</seg> <seg n="55.26.3">echte zin.</seg></s> <s n="55.27"><seg n="55.27.1">Hij kon zich veroorloven het sacrament wat achter te houden.</seg></s> <s n="55.28"><seg n="55.28.1">Maar wanneer men het te na kwam,</seg> <seg n="55.28.2">schold hij als een visvrouw.</seg></s> <s n="55.29"><seg n="55.29.1">Bij Calvijn is het sacrament reeds veel minder reëel,</seg> <seg n="55.29.2">en bij Noordmans verdwijnt het helemaal achter het Woord.</seg></s> <s n="55.30"><seg n="55.30.1">Uiterst bedenkelijk is daarbij het woordje'vocaal'.</seg></s> <s n="55.31"><seg n="55.31.1">Niet,</seg> <seg n="55.31.2">dat ik zou menen,</seg> <seg n="55.31.3">dat het gepredikte Woord niet Gods Woord zou zijn;</seg> <seg n="55.31.4">juist omdat ik de prediking voor sacramenteel houd,</seg> <seg n="55.31.5">ben ik in dit opzicht volkomen een van zin met Barth en alle barthianen.</seg></s> <s n="55.32"><seg n="55.32.1">Maar <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">het '</corr></choice><choice><sic>voca-Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vocale</corr></choice>' doet weer denken aan de suprematie van het gehoor boven <choice><sic>tast-, smaaken gezicht-zin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tast-,</corr></choice></seg><choice><sic>tast-, smaaken gezicht-zin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="55.32.2"><choice><sic>tast-, smaaken gezicht-zin</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">smaak- en gezicht-zin</corr></choice>.</seg></s> <s n="55.33"><seg n="55.33.1">Wie de plaats zoekt,</seg> <seg n="55.33.2">die zijn Heer hem bereid heeft,</seg> <seg n="55.33.3">zal al zijn zinnen nodig hebben.</seg></s> <s n="55.34"><seg n="55.34.1">Gelijk ook Christus ze nodig wilde hebben.</seg></s> <s n="55.35"><seg n="55.35.1">Noordmans,</seg> <seg n="55.35.2">die immers muzikaal is,</seg> <seg n="55.35.3">moest toch weten,</seg> <seg n="55.35.4">dat het 'vocale' allerminst minder zinnelijk is dan de rest van het zinnelijke.</seg></s> <s n="55.36"><seg n="55.36.1">En Noordmans,</seg> <seg n="55.36.2">die geen idealist wil zijn,</seg> <seg n="55.36.3">moest toch weten,</seg> <seg n="55.36.4">dat het niet gaat om woorden,</seg> <seg n="55.36.5">maar om het Woord,</seg> <seg n="55.36.6">d.i. de daad Gods.</seg></s> <s n="55.37"><seg n="55.37.1">Wanneer ik lees,</seg> <seg n="55.37.2">dat de sacramenten eigenlijk ook een soort 'woorden' zijn,</seg> <seg n="55.37.3">dan doet mij dat bijna blasfemisch aan.</seg></s> <s n="55.38"><seg n="55.38.1">Als het van de prediking werd gezegd,</seg> <seg n="55.38.2">zou het mij precies zo aandoen.</seg></s> <s n="55.39"><seg n="55.39.1">De sacramenten moeten niet "staan in de sfeer van het vocale Woord",</seg> <seg n="55.39.2">dan worden ze beide 'woorden';</seg> <seg n="55.39.3">het vocale,</seg> <seg n="55.39.4">ik zou liever zeggen,</seg> <seg n="55.39.5">het gepredikte Woord,</seg> <seg n="55.39.6">moet staan in de sfeer van het sacrament.</seg></s> <s n="55.40"><seg n="55.40.1">Het Evangelie is een kracht Gods tot zaligheid en in geen cultus mag de aankondiging daarvan in de Schriftlezing,</seg> <seg n="55.40.2">de verkondiging in de prediking ontbreken.</seg></s> <s n="55.41"><seg n="55.41.1">Maar het <choice><sic>Evangolie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Evangelie</corr></choice> is niet zelf het heil,</seg> <seg n="55.41.2"><choice><sic>cloch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doch</corr></choice> de boodschap daarvan.</seg></s> <s n="55.42"><seg n="55.42.1">Het heil is,</seg> <seg n="55.42.2">dat ik "niet mijn,</seg> <seg n="55.42.3">doch mijns getrouwen Zaligmakers eigen ben,</seg> <seg n="55.42.4">met lichaam en ziel".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n41" rend="superscript">41</ref></seg></s> <s n="55.43"><seg n="55.43.1">De kerk gaat uit van de boodschap,</seg> <seg n="55.43.2">doch zij rust in Christus,</seg> <seg n="55.43.3">wiens leden wij zijn.</seg></s> <s n="55.44"><seg n="55.44.1">Hier wordt niet alleen de liturgie,</seg> <seg n="55.44.2">maar het volle Evangelie onrecht gedaan.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="16">
<head><pb n="186" ed="VW"/><s n="56.1"><seg n="56.1.1"><hi rend="italic">Schepping</hi></seg></s></head>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Alles kan ik samenvatten in dit ene:</seg> <seg n="57.1.2">de theologie van Noordmans,</seg> <seg n="57.1.3">zoals die in dit boek uitkomt,</seg> <seg n="57.1.4">is wel een theologie van zonde en genade,</seg> <seg n="57.1.5">maar niet van schepping en herschepping,</seg> <seg n="57.1.6">wel van verzoening,</seg> <seg n="57.1.7">maar niet van verlossing.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Luther zegt in de <hi rend="italic">Grote Catechismus:</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n42" rend="superscript">42</ref></seg> <seg n="57.2.2">"Wer aber das Sakrament nicht gross achtet,</seg> <seg n="57.2.3">das ist ein Zeichen dafür,</seg> <seg n="57.2.4">dass er keine Sünde,</seg> <seg n="57.2.5">kein Fleisch,</seg> <seg n="57.2.6">keinen Teufel,</seg> <seg n="57.2.7">keine Welt,</seg> <seg n="57.2.8">keinen Tod,</seg> <seg n="57.2.9">keine Gefahr,</seg> <seg n="57.2.10">keine Hölle hat".</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">En hij laat daarop volgen:</seg> <seg n="57.3.2">Zo iemand gelooft van dat alles niets,</seg> <seg n="57.3.3">ofschoon hij er tot de oren in steekt en is daarom tweevoudig des duivels.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Het klinkt niet vriendelijk,</seg> <seg n="57.4.2">en het zou mij niet passen om deze woorden op Noordmans' conclusie te doen slaan.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Hij is niet des duivels,</seg> <seg n="57.5.2">maar een man Gods in ons midden,</seg> <seg n="57.5.3">naar wie wij met eerbied luisteren,</seg> <seg n="57.5.4">ook al zegt hij dingen,</seg> <seg n="57.5.5">die ons pijn doen en die de dienst van God in de weg staan.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Maar het moet mij van het hart,</seg> <seg n="57.6.2">dat Luthers woorden sterker voor mij gingen spreken na de lectuur van dit felle boek.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Noordmans steekt ook tot aan zijn oren in de wereld en in het vlees,</seg> <seg n="57.7.2">maar hij meent,</seg> <seg n="57.7.3">dat een boodschap hem daaruit kan halen.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">De bijbel zegt,</seg> <seg n="57.8.2">dat alleen Christus door zijn Heilige Geest ons kan redden.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">De bijbel spreekt van schepping en herschepping.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">De bijbel spreekt van dienst.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Schepping is oordeel en herschepping door de Geest Gods is sterven en begraven worden.</seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">Maar het is het oordeel van de goudsmid,</seg> <seg n="57.12.2">die het metaal loutert.</seg></s> <s n="57.13"><seg n="57.13.1">"Wie zal de dag zijner toekomst verdragen,</seg> <seg n="57.13.2">en wie zal bestaan als Hij verschijnt? want Hij zal zijn als het vuur eens goudsmids en als zeep eens vollers;</seg> <seg n="57.13.3">en Hij zal zitten,</seg> <seg n="57.13.4"><choice><sic>leuterende en het zilver</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">louterende en het zilver</corr></choice> reinigende,</seg> <seg n="57.13.5">en Hij zal de kinderen van Levi reinigen en Hij zal ze doorlouteren als goud en zilver:</seg> <seg n="57.13.6">dan zullen zij de Here spijsoffer toebrengen in gerechtigheid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n43" rend="superscript">43</ref>Zo volgt de orde van de eredienst uit het scheppend oordeel van Hem,</seg> <seg n="57.13.7">die schept en herschept.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="17">
<head rend="after-blank" n="B."><label>B.</label> <s n="58.1"><seg n="58.1.1">Kansel of Altaar<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">door dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Professor Van der Leeuw heeft in het vorig nummer krachtig gereageerd op de verschijning van mijn studie over <hi rend="italic">Liturgie</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n45" rend="superscript">45</ref>Ik ben daar erg dankbaar voor,</seg> <seg n="60.1.2">omdat het mij nog meer bevestigt in de overtuiging,</seg> <seg n="60.1.3">dat het hoog tijd is voor bezinning in bredere kring ten opzichte van de hier aan de orde komende vragen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Er bestaat een wanverhouding tussen de mate van aandacht,</seg> <seg n="60.2.2">die gericht is op de zuiverheid van leerstellige en stichtelijke publikaties en die,</seg> <seg n="60.2.3">welke zich bezighoudt met het Evangelie in actie in de eredienst.</seg></s> <pb n="187" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="60.3"><seg n="60.3.1">Wanneer er in een dogmatiek dingen staan die er niet in horen,</seg> <seg n="60.3.2">dan merken wij dat spoedig genoeg op. Maar het lijkt soms wel of de inrichting van onze kerkdiensten aan het eigen believen van de dominees is overgelaten.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Toch is dit heel wonderlijk voor protestantse gemeenten.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">De Hervorming begon,</seg> <seg n="61.2.2">althans bij de gereformeerden,</seg> <seg n="61.2.3">meestal met de afschaffing van de mis.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Zij was dus in de eerste plaats een liturgische verbetering.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Men kwam op tegen afgoderij in de kerk en velen hebben liever de brandstapel beklommen dan daar naar toe te gaan.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Dit is de deur waardoor wij de Roomse Kerk verlaten hebben.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Men kan ook door die deur terug.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Professor Gerard Brom<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n46" rend="superscript">46</ref> gelooft dat de liturgische beweging bezig is dat te doen.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Hij schrijft:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f41" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="62.3.2">"De liturgische beweging van haast alle soorten protestanten waarborgt ons,</seg> <seg n="62.3.3">dat dezelfde mis,</seg> <seg n="62.3.4">die bij de Hervorming zovelen uit de moederkerk heeft gedreven,</seg> <seg n="62.3.5">nog meer zielen in de moederkerk zal terugbrengen."</seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">En verder:</seg> <seg n="62.4.2">"Eenheid kan alleen door gemeenschap van altaar bereikt worden."</seg></s></p>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Ik ben van mening dat de Nijmeegse hoogleraar zich hier in het karakter van de liturgische beweging vergist.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Ik kom hier weer in verzoeking om,</seg> <seg n="63.2.2">zoals ik in mijn boek hier en daar deed,</seg> <seg n="63.2.3">aansluiting bij Rome te zoeken tegen de liturgie.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Wanneer Brom mis en missie,</seg> <seg n="63.3.2">eredienst en apostolaat innig met elkaar wil verbinden;</seg> <seg n="63.3.3">als hij de liturgie wil laten dienen om ons te doen verstaan,</seg> <seg n="63.3.4">dat het offer een gezamenlijk offer moet zijn,</seg> <seg n="63.3.5">terwijl de missie het offer dan <hi rend="italic">werkelijk</hi> algemeen doet worden,</seg> <seg n="63.3.6">dan begrijp ik hoe Genève de dochter van Rome kon worden.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Dan gaat de liturgie zoals bij Paulus,</seg> <seg n="63.4.2">tenslotte op in de prediking van het Evangelie.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Maar dan zullen wij door de mis niet weer naar Rome gaan,</seg> <seg n="63.5.2">maar Rome door de missie tot ons komen.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">Voorlopig ziet het daarnaar nog niet uit.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">De roomsen hebben het grote moment,</seg> <seg n="64.2.2">toen over de verhouding van mis en missie beslist werd,</seg> <seg n="64.2.3">voorbij laten gaan.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">En nu moeten zij zich achteraf behelpen met een vergeestelijking van het Woord,</seg> <seg n="64.3.2">inwendig,</seg> <seg n="64.3.3">zodat zij het Woord uitwendig niet te horen krijgen.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">"Hoe eenvoudiger en innerlijker het leven van de kerk is,</seg> <seg n="64.4.2">dat de heidenen te zien krijgen,</seg> <seg n="64.4.3">hoe waarachtiger de werking zal zijn",</seg> <seg n="64.4.4">aldus Brom in bovengenoemde voordracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n48" rend="superscript">48</ref></seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Hier klinkt het verlangen door naar een sobere eredienst.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Brom waarschuwt ook tegen een eenzijdig objectivisme als een rooms gevaar.</seg></s> <s n="64.7"><seg n="64.7.1">Met Manning<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n49" rend="superscript">49</ref> wijst hij op de bezwaren van een bepaald sacramentalisme en van een ongemerkte <choice><sic>mechanisering van het heilige."' Hij ziet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">mechanisering van het heilige.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s><choice><sic>mechanisering van het heilige."' Hij ziet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34"> </corr></choice><s n="64.8"><seg n="64.8.1"><choice><sic>mechanisering van het heilige."' Hij ziet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-34">Hij ziet</corr></choice> hoe hier de Hervorming inzette.</seg></s> <s n="64.9"><seg n="64.9.1">Maar dan moet hij het daartegenover laten blijven bij de eis van wezensverandering in ons binnenste<pb n="188" ed="VW"/> naast het genadewonder 'ex opere operato'.</seg></s> <s n="64.10"><seg n="64.10.1">Hij kan het Woord in de eredienst niet die plaats geven,</seg> <seg n="64.10.2">die het bij de Reformatie kreeg.</seg></s> <s n="64.11"><seg n="64.11.1">Daarom dringt de behoefte aan eenvoud en praktijk in de richting van een mystisch spiritualisme.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Daarmee is de nood van de roomsen inzake liturgie aangewezen.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">De spanning tussen mis en missie is er evengoed als bij ons.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">De roomsen zullen met hun liturgisten nog te stellen krijgen evengoed als met hun spiritualisten.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Bij hen nijpen deze vragen tenslotte nog veel sterker,</seg> <seg n="65.4.2">omdat ze de Kerkhervorming hebben gemist.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Wanneer ze geen gevaar willen lopen de sobere evangelische zakelijkheid,</seg> <seg n="65.5.2">waaraan wij ons als gereformeerden verwant gevoelen,</seg> <seg n="65.5.3">te verliezen,</seg> <seg n="65.5.4">zullen zij een hervorming van de eredienst opnieuw onder ogen moeten zien.</seg></s> <s n="65.6"><seg n="65.6.1">Hun liturgisten en spiritualisten,</seg> <seg n="65.6.2">na Newman,</seg> <seg n="65.6.3">dringen naar mysterisering.</seg></s> <s n="65.7"><seg n="65.7.1">Het echte Rome,</seg> <seg n="65.7.2">dat de apostolische missie in Europa vervuld heeft,</seg> <seg n="65.7.3">zal daartegenover moeten gaan in de richting van een dienst des Woords.</seg></s> <s n="65.8"><seg n="65.8.1">Pas daarin wordt het offer algemeen.</seg></s> <s n="65.9"><seg n="65.9.1">Maar nog in een andere zin dan Brom het kan zien.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Het lijkt wel of ik de Groningse hoogleraar uit het oog verloren heb,</seg> <seg n="66.1.2">om mij met de Nimweegse bezig te houden.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Toch is dit niet het geval.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">Ik denk aanhoudend aan Van der Leeuw.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Ik probeer alleen maar tegenover de vele 'hoofdjes',</seg> <seg n="66.4.2">waaronder hij de inhoud van mijn boek heeft uiteengelegd,</seg> <seg n="66.4.3">de grote lijn even te trekken,</seg> <seg n="66.4.4">waarop ik mij al schrijvende voortbewoog.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Ik wil ook even laten zien dat het stukmaken van de populaire legende,</seg> <seg n="66.5.2">als zou de liturgische beweging naar Rome voeren,</seg> <seg n="66.5.3">door mij niet bedoeld is als een compliment voor die beweging,</seg> <seg n="66.5.4">zoals ze reilt en zeilt.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">Maar vooral heb ik door mijn inleiding getracht,</seg> <seg n="66.6.2">onze discussie te beschermen tegen versplintering.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Op zichzelf levert het geen bezwaar op,</seg> <seg n="66.7.2">als Van der Leeuw onder verschillende titels zijn bezwaren tegen mijn boek formuleert.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">Dat kan de overzichtelijkheid en de duidelijkheid bevorderen.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Doch ik meen inderdaad wel,</seg> <seg n="66.9.2">dat in zijn artikel niet voldoende aandacht is besteed aan de orde,</seg> <seg n="66.9.3">waarin mijn argumenten tegen de liturgische beweging optrekken.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">De samenhangen binnen het gereformeerde liturgische handelen,</seg> <seg n="66.10.2">zoals ik die zie en heb zoeken te beschrijven.</seg></s> <s n="66.11"><seg n="66.11.1">Daarbij denk ik bijv. aan de dialectiek tussen <hi rend="italic">het pastorale en het eschatologische,</hi></seg> <seg n="66.11.2">zoals ik die heb uitgewerkt in het hoofdstuk over <hi rend="italic">Woord en sacrament</hi> en in dat over <hi rend="italic">Offer en liturgie.</hi></seg></s> <s n="66.12"><seg n="66.12.1">Wanneer het woord daarbij de reiziger en het sacrament de blijver blijkt te zijn,</seg> <seg n="66.12.2">dan liggen daarin gevolgtrekkingen voor het karakter van de liturgie opgesloten,</seg> <seg n="66.12.3">die men alleen goed kan waarderen in verband met de gehele samenhang.</seg></s> <s n="66.13"><seg n="66.13.1">Het sacrament wordt daarbij beginsel van gemeentevorming,</seg> <seg n="66.13.2">wat het in het N.T. ook heel duidelijk is.</seg></s> <s n="66.14"><seg n="66.14.1">Dat is toch niet zo heel weinig.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Wanneer Van der Leeuw meer op deze structuur van mijn boek had <pb n="189" ed="VW"/>gelet,</seg> <seg n="67.1.2">zou hij er wel niet toe gekomen zijn <choice><sic>om in zijn artikel,' onder het kopje</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">om in zijn artikel,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f42" rend="superscript">b</ref></seg><choice><sic>om in zijn artikel,' onder het kopje</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35"> </corr></choice><seg n="67.1.3"><choice><sic>om in zijn artikel,' onder het kopje</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-35">onder het kopje</corr></choice> <hi rend="italic">Woord of sacrament?</hi> mij in de mond te leggen,</seg> <seg n="67.1.4">dat het sacrament zonder het Woord '<choice><sic>bij na niets</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bijna niets</corr></choice>' is.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Dat was op p. 53 van mijn boek de vertaling van <choice><sic>flere nihil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">fere nihil</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi></seg> <seg n="67.2.2">dat mij uit Calvijns <hi rend="italic">Institutie</hi> in de oren lag,</seg> <seg n="67.2.3">maar dat ik op dat ogenblik niet kon lokaliseren.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">Uit het verband blijkt echter duidelijk,</seg> <seg n="67.3.2">dat ik Calvijn citeer.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Van der Leeuw verweet mij dat ik dat durfde zeggen.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">Hij merkt nu,</seg> <seg n="67.5.2">dat het waagstuk niet zo heel groot was.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Wel verre echter van daardoor,</seg> <seg n="68.1.2">in de richting van een terugschuiven van het sacrament achter het Woord,</seg> <seg n="68.1.3">overmoedig te worden,</seg> <seg n="68.1.4">zodat ik het ook durfde zeggen,</seg> <seg n="68.1.5">omdat Calvijn het zei,</seg> <seg n="68.1.6">ben ik in dit deel van mijn boek min of meer tegen Calvijn ingegaan.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Ik ben althans voor de zelfstandigheid van het sacrament opgekomen,</seg> <seg n="68.2.2">waardoor God op eigen wijze tot ons komt,</seg> <seg n="68.2.3">zodat wij niet naar de tekenspraak,</seg> <seg n="68.2.4">maar <hi rend="italic">geestelijk</hi> tussen Woord en sacrament moeten onderscheiden.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Ik heb dit als de ware zin van de gereformeerde sacramentsleer zoeken aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Wanneer het sacrament daarbij,</seg> <seg n="69.1.2">tegenover het Woord als reiziger,</seg> <seg n="69.1.3">als blijver verschijnt,</seg> <seg n="69.1.4">dan komt dat overeen met de gemeentelijke praktijk.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Het hele catechumenaat,</seg> <seg n="69.2.2">de onderwijzing van de nawas van de gemeente,</seg> <seg n="69.2.3">verloopt tussen de sacramenten.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">De jonge mensen worden niet voor zendelingen opgeleid,</seg> <seg n="69.3.2">maar voor blijvers.</seg></s> <s n="69.4"><seg n="69.4.1">De catechisanten leren ook niet,</seg> <seg n="69.4.2">om straks op de preekstoel te staan,</seg> <seg n="69.4.3">maar om aan de avondmaalstafel te zitten.</seg></s> <s n="69.5"><seg n="69.5.1">Daarin komt de statische zijde van de gemeente uit.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Wanneer Van der Leeuw dan ook klaagt dat in mijn boek de gemeente <choice><sic>een opvallend geringe rol speelt,c dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36">een opvallend geringe rol speelt,</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f43" rend="superscript">c</ref></seg><choice><sic>een opvallend geringe rol speelt,c dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36"> </corr></choice><seg n="70.1.2"><choice><sic>een opvallend geringe rol speelt,c dan is</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-36">dan is</corr></choice> dat niet juist.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Heel deze leer van het eigen karakter van het sacrament,</seg> <seg n="70.2.2">van de <hi rend="italic">pastorale</hi> aard daarvan,</seg> <seg n="70.2.3">met een individuele eschatologie,</seg> <seg n="70.2.4">heeft een gemeentelijke strekking.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Ik heb haar afgeleid in,</seg> <seg n="70.3.2">verband met Paulus' <hi rend="italic">apostolische</hi> werkzaamheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f44" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Maar zij is <hi rend="italic">ook katholiek</hi> en waarborgt ons,</seg> <seg n="70.4.2">ook als wij de mis hebben afgeschaft,</seg> <seg n="70.4.3">dat wij blijven behoren tot de algemene christelijke kerk.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">Jezus blijft <hi rend="italic">als Herder</hi> in ons midden.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">En wanneer ik vroeger wel eens gesproken heb van een pastorale dogmatiek,</seg> <seg n="70.6.2">in onze Hervormde Kerk,</seg> <seg n="70.6.3">dan zou ik nu onze eredienst pastoraal willen heten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Dat is ook de strekking van een passage uit mijn boek,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f45" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="70.7.2">die Van der Leeuw zonderling vindt<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f46" rend="superscript">f</ref> en waar ik,</seg> <seg n="70.7.3">in verband met de stichtingsoorkonde onzer Hervormde Kerk,</seg> <seg n="70.7.4">tegenover het wegvallen van Jezus' lichamelijke tegenwoordigheid in de mis,</seg> <seg n="70.7.5">spreek over de pastoraal en de tucht rondom het sacrament,</seg> <seg n="70.7.6">waarin Jezus zijn geestelijke tegenwoordigheid oefent.</seg></s> <pb n="190" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="70.8"><seg n="70.8.1">Inderdaad ligt hier de grondslag voor een presbyteriale kerkorde.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">Deze hangt met de hervormde eredienst onmiddellijk samen.</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">In het zitten van de kerkeraad rondom de kansel en in zijn dienen bij de avondmaalstafel vinden wij dat veraanschouwelijkt.</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">En in de functie die in de gereformeerde kerken oorspronkelijk aan de ouderling toekwam,</seg> <seg n="70.11.2">het constitueren van de gemeente en het bijeenbrengen van het volk,</seg> <seg n="70.11.3">kwam dat nog beter uit.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">Daarom mag Van der Leeuw mij ook niet in tegenspraak brengen met wat ik vroeger schreef in <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n52" rend="superscript">52</ref></seg> <seg n="71.1.2">zoals hij in zijn artikel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f47" rend="superscript">g</ref> doet.</seg></s> <s n="71.2"><seg n="71.2.1">Daar was het er mij,</seg> <seg n="71.2.2">toen ik wees op de historische achtergrond die ik achter de Anglicaanse Kerk duidelijker ontdekte dan achter het calvinisme,</seg> <seg n="71.2.3">om te doen de verpolitieking van de presbyteriale kerkorde tegen te gaan.</seg></s> <s n="71.3"><seg n="71.3.1">Ik vroeg naar de christelijke zachtmoedigheid in de episcopale geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f48" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="71.4"><seg n="71.4.1">- Welnu,</seg> <seg n="71.4.2">daarmee geheel op één lijn ligt het als ik,</seg> <seg n="71.4.3">Calvijn tot op zekere hoogte corrigerende</seg> <seg n="71.4.4">- sit venia verbo</seg> <seg n="71.4.5">- althans ontwikkelende,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f49" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="71.4.6">nu aan het sacrament een individuele eschatologie en in verband daarmee een pastoraal karakter toeschrijf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f50" rend="superscript">j</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing j afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="71.5"><seg n="71.5.1">De parallellie tussen deze beide correcties</seg> <seg n="71.5.2">- als men ze zo noemen mag</seg> <seg n="71.5.3">- van de gereformeerde zienswijze kon niet treffender zijn,</seg> <seg n="71.5.4">vooral omdat de laatste geheel onafhankelijk van de andere werd aangebracht.</seg></s></p>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">Wanneer dan echter Barth de prediking ook statisch wil maken,</seg> <seg n="72.1.2">of haar hoogstens zich wil laten bewegen in de sacramentele ruimte,</seg> <seg n="72.1.3">dan ben ik daartegen opgekomen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f51" rend="superscript">k</ref> en heb daarin een verabsolutering van het catechumenaat gezien.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Hier laat nu de spanning tussen mis en missie zich gelden,</seg> <seg n="72.2.2">die in de Roomse Kerk evengoed merkbaar is,</seg> <seg n="72.2.3">getuige het opstel van prof. Brom,</seg> <seg n="72.2.4">maar die daar in de eredienst alleen door spiritualisering is op te lossen.</seg></s></p>
<p><s n="73.1"><seg n="73.1.1">Bij ons staan de dingen anders.</seg></s> <s n="73.2"><seg n="73.2.1">De missie,</seg> <seg n="73.2.2">het apostolaat,</seg> <seg n="73.2.3">verschijnt in onze kerkdienst als dienst des Woords.</seg></s> <s n="73.3"><seg n="73.3.1">Maar daarom is deze aan de sacramentele ruimte niet gebonden.</seg></s> <s n="73.4"><seg n="73.4.1">Het publiek karakter van onze erediensten is van wijder strekking dan het pastorale.</seg></s> <s n="73.5"><seg n="73.5.1">De kring van het eerste omvat die van het laatste.</seg></s> <s n="73.6"><seg n="73.6.1">Wanneer men het omkeert,</seg> <seg n="73.6.2">noem ik dat een vlucht uit de preek in de liturgie.</seg></s> <s n="73.7"><seg n="73.7.1">Niet uit 'de slechte of onsobere preek',</seg> <seg n="73.7.2">wat Van der Leeuw er van wil maken,</seg> <seg n="73.7.3">maar eenvoudig uit de preek.</seg></s> <s n="73.8"><seg n="73.8.1">Wij komen door het Evangelie tot de kerk en pas daarna,</seg> <seg n="73.8.2">sacramenteel,</seg> <seg n="73.8.3">pastoraal,</seg> <seg n="73.8.4">ook door de kerk tot het Evangelie.</seg></s> <s n="73.9"><seg n="73.9.1">Zo is het in rangorde,</seg> <seg n="73.9.2">ook als het in tijdsorde anders kan zijn.</seg></s></p>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">Ik had graag gewild dat Van der Leeuw voor dit geheel en deze samenhang<pb n="191" ed="VW"/> van mijn beschouwingen</seg> <seg n="74.1.2">- als men het zo noemen wil mijn liturgisch stelsel</seg> <seg n="74.1.3">- meer aandacht had gehad.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Nu hij meer aforistisch te werk ging,</seg> <seg n="74.2.2">schijnen sommige van zijn argumenten meer recht te hebben dan ze zouden blijken te bezitten als ze tegenover de complete <hi rend="italic">locus de liturgia sacra,</hi></seg> <seg n="74.2.3"><hi rend="italic">zoals</hi> ik die heb trachten te ontwikkelen,</seg> <seg n="74.2.4">werden geplaatst.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Wanneer Van der Leeuw op mijn verwijt,</seg> <seg n="75.1.2">dat de liturgische beweging uit de preek in de liturgie vlucht,</seg> <seg n="75.1.3">thans antwoordt:</seg> <seg n="75.1.4">"Wij vluchten alleen in de liturgie uit de slechte of onsobere preek",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f52" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="75.1.5">dan is dat misschien een antwoord,</seg> <seg n="75.1.6">dat gegeven kon worden in een gesprek,</seg> <seg n="75.1.7">op een losse opmerking.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Maar tegenover de strekking van mijn locus de liturgia,</seg> <seg n="75.2.2">zoals ik die boven nog eens heb geresumeerd,</seg> <seg n="75.2.3">betekent het niet meer dan een aardigheid.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Zelf heb ik in mijn boek ook ergens gezegd dat de moderne liturgen zich willen dekken voor de slechte preek.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">Maar dat is de psychologische zijde van deze dingen.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">Ik heb recht een antwoord te vragen in verband met het stelsel.</seg></s></p>
<p><s n="76.1"><seg n="76.1.1">Wanneer dat zal gebeuren,</seg> <seg n="76.1.2">behoort Van der Leeuw zich te bezinnen op een opvatting van de eredienst,</seg> <seg n="76.1.3">waarin het Woord reiziger en het sacrament blijver is.</seg></s> <s n="76.2"><seg n="76.2.1">Waar de verhouding van mis en missie anders wordt genomen dan bij de roomsen.</seg></s> <s n="76.3"><seg n="76.3.1">En waarbij de preek niet verloopt in de sacramentele ruimte,</seg> <seg n="76.3.2">maar het sacrament een kerkelijk rustpunt betekent in de zendingsruimte.</seg></s> <s n="76.4"><seg n="76.4.1">Paulus,</seg> <seg n="76.4.2">Brom en Barth zullen dan om de hoek kijken.</seg></s></p>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Daarbij komt dan de vraag,</seg> <seg n="77.1.2">of de liturgische beweging niet een vlucht uit de preek in de liturgie is,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n53" rend="superscript">53</ref></seg> <seg n="77.1.3">zich heel rustig herhalen en het grapje van 'de slechte preek' dient verder alleen voor vriendschappelijk jolijt.</seg></s></p>
<p><s n="78.1"><seg n="78.1.1">Datzelfde geldt ook van wat Van der Leeuw schrijft<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f53" rend="superscript">m</ref> over de improviserende fenomenologie,</seg> <seg n="78.1.2">die ik op de dualiteit der sacramenten zou hebben toegepast en die met theologie niets zou te maken hebben.</seg></s> <s n="78.2"><seg n="78.2.1">Zulk een kwalificatie krijgt weer alleen een schijn van kans in verband met een atomistische behandeling van de stof van mijn boek.</seg></s> <s n="78.3"><seg n="78.3.1">Zodra men echter mijn beschouwing in verband laat met de theologische leerstukken van erfzonde en offerande,</seg> <seg n="78.3.2">waarmee ik ze op de aangewezen plaats<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f54" rend="superscript">n</ref> verbonden heb,</seg> <seg n="78.3.3">blijkt dat er van improvisatie geen sprake is.</seg></s> <s n="78.4"><seg n="78.4.1">Ik heb hier een bijbels realisme geplaatst tegenover een liturgisch realisme.</seg></s> <s n="78.5"><seg n="78.5.1">In het eerste is het woord,</seg> <seg n="78.5.2">sacramenteel:</seg> <seg n="78.5.3"><hi rend="italic">de naam,</hi></seg> <seg n="78.5.4">het alles beheersend beginsel;</seg> <seg n="78.5.5">bij het andere regeert een onbenoemde dynamiek,</seg> <seg n="78.5.6">die van het sacrament des altaars uitstraalt en de hele sfeer om zich heen sacramenteel maakt,</seg> <seg n="78.5.7">zodat er één,</seg> <seg n="78.5.8">of evengoed een oneindig aantal sacramenten kunnen aangenomen worden.</seg></s> <s n="78.6"><seg n="78.6.1">- Wie zich wil verweren tegen het verwijt van onbijbels denken,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f55" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="78.6.2">moet het hebben <pb n="192" ed="VW"/>over dat tweeërlei realisme.</seg></s> <s n="78.7"><seg n="78.7.1">Alleen dan kan men ook recht doen aan de Heidelbergse catechismus,</seg> <seg n="78.7.2">die op de vraag,</seg> <seg n="78.7.3">hoeveel sacramenten er zijn,</seg> <seg n="78.7.4">ook kortweg antwoordt:</seg> <seg n="78.7.5">twee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n54" rend="superscript">54</ref></seg></s></p>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">In verband hiermee moet ik nog iets zeggen over de titel van fenomenoloog,</seg> <seg n="79.1.2">die Van der Leeuw mij toelegt.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Ik zou daar dankbaar voor kunnen zijn als ik mijn naam van theoloog daarvoor niet in ruil behoefde te geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f56" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Ik moet daar iets nader op ingaan.</seg></s></p>
<p><s n="80.1"><seg n="80.1.1">Ik heb mij over het stuk van Van der Leeuw niet te beklagen.</seg></s> <s n="80.2"><seg n="80.2.1">Het is de grootmoedigste en wat de persoonlijke zijde betreft,</seg> <seg n="80.2.2">de vriendelijkste kritiek op mijn boek,</seg> <seg n="80.2.3">die ik mij zou kunnen wensen.</seg></s> <s n="80.3"><seg n="80.3.1">De warmte,</seg> <seg n="80.3.2">en in de goede en brede zin van het woord,</seg> <seg n="80.3.3">de geraaktheid,</seg> <seg n="80.3.4">waarvan zij getuigt,</seg> <seg n="80.3.5">schenken mij het beste bewijs dat mijn argumenten,</seg> <seg n="80.3.6">die ik zelf als de vertolking van een naïef liturgisch besef heb aangekondigd,</seg> <seg n="80.3.7">daar zijn aangekomen,</seg> <seg n="80.3.8">waar ze bedoelden enige werking uit te oefenen.</seg></s> <s n="80.4"><seg n="80.4.1">Dat het daarbij alweer in de goede zin van het woord</seg> <seg n="80.4.2">- hard om hard zal gaan,</seg> <seg n="80.4.3">daartegen zou ik niet het minste bezwaar kunnen hebben en heb dat dan ook niet.</seg></s> <s n="80.5"><seg n="80.5.1">In zover</seg> <seg n="80.5.2">- ik meen dat helemaal eerlijk</seg> <seg n="80.5.3">- kan het mij ook niet schelen of ik er een veer bij zou moeten laten.</seg></s></p>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">De veer van theoloog te zijn,</seg> <seg n="81.1.2">kan ik mij echter niet goedsmoeds laten uittrekken.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Het gaat hier om twee opvattingen van de eredienst,</seg> <seg n="81.2.2">om tweeerlei kerkbegrip,</seg> <seg n="81.2.3">om de toekomst ook van de theologie.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Dat <hi rend="italic">ik</hi> optreed als verdediger van de ene zijde,</seg> <seg n="81.3.2">is betrekkelijk toevallig.</seg></s> <s n="81.4"><seg n="81.4.1">Althans toevalliger dan dat Van der Leeuw het op de andere zijde doet.</seg></s> <s n="81.5"><seg n="81.5.1">Maar nu ik daar eenmaal sta,</seg> <seg n="81.5.2">moet ik op de rechten van mijn kant enig gewicht leggen.</seg></s> <s n="81.6"><seg n="81.6.1">Daarvoor is het staan op die zijde mij te veel waard.</seg></s></p>
<p><s n="82.1"><seg n="82.1.1">Het is een moeilijk geval.</seg></s> <s n="82.2"><seg n="82.2.1">Sommige betere kwaliteiten als schrijver,</seg> <seg n="82.2.2">die Van der Leeuw mij wil toekennen,</seg> <seg n="82.2.3">hangen voor hem samen met mijn onbewuste fenomenologie.</seg></s> <s n="82.3"><seg n="82.3.1">Ik mag hem hier niet vierkant tegenspreken,</seg> <seg n="82.3.2">maar dat is ook het uiterste,</seg> <seg n="82.3.3">waartoe ik gaan mag,</seg> <seg n="82.3.4">als ik niet over mijzelf wil gaan spreken.</seg></s> <s n="82.4"><seg n="82.4.1">Wat mijn pen in beweging brengt is niet de exegese pur-sang,</seg> <seg n="82.4.2">al wil ik</seg> <seg n="82.4.3">- n'en déplaise Van der Leeuw<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f57" rend="superscript">q</ref></seg> <seg n="82.4.4">- graag weten wat er precies staat.</seg></s> <s n="82.5"><seg n="82.5.1">Het is ook niet een dogmatiek als zodanig,</seg> <seg n="82.5.2">die de teksten in het donker zou willen zetten.</seg></s> <s n="82.6"><seg n="82.6.1">Het is een geluid en een licht,</seg> <seg n="82.6.2">waardoor en waarbij men in zekere mate de dingen kan horen en zien.</seg></s> <s n="82.7"><seg n="82.7.1">Daardoor is echter iedere improvisatie uitgesloten.</seg></s> <s n="82.8"><seg n="82.8.1">Ik durf beweren dat mijn <hi rend="italic">Liturgie</hi> veel strenger van lijn is dan het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n55" rend="superscript">55</ref></seg></s> <s n="82.9"><seg n="82.9.1">Niet alleen omdat het boek van één hand is,</seg> <seg n="82.9.2">maar bovenal omdat het veel strenger theologisch bepaald is.</seg></s> <pb n="193" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="82.10"><seg n="82.10.1">Nog eens,</seg> <seg n="82.10.2">ik vindiceer dit theologische niet in de eerste plaats voor mij zelf.</seg></s> <s n="82.11"><seg n="82.11.1">Ik doe het voor het liturgische standpunt,</seg> <seg n="82.11.2">waarvoor ik opkwam.</seg></s> <s n="82.12"><seg n="82.12.1">Teksten spreken niet altijd direct,</seg> <seg n="82.12.2">ofschoon ze dat ook kunnen doen.</seg></s> <s n="82.13"><seg n="82.13.1">Zij stemmen soms samen of roepen dissonanten te voorschijn,</seg> <seg n="82.13.2">waarbij het oor de menging moet weten te onderscheiden.</seg></s> <s n="82.14"><seg n="82.14.1">Zij komen door allerlei medium tot ons,</seg> <seg n="82.14.2">door schotten,</seg> <seg n="82.14.3">muren,</seg> <seg n="82.14.4">zolderingen.</seg></s> <s n="82.15"><seg n="82.15.1">Zij dringen niet alleen door de oren,</seg> <seg n="82.15.2">maar ook door de poriën binnen.</seg></s> <s n="82.16"><seg n="82.16.1">De atmosfeer kan er mee verzadigd zijn.</seg></s> <s n="82.17"><seg n="82.17.1">Zij hebben hun uitlegging gehad in de historie en ze weten zich ook weer uit de geschiedenis los te maken.</seg></s> <s n="82.18"><seg n="82.18.1">Zij scheppen de levensvoorwaarden voor ons geloof om ons heen en zij richten een rechtbank in ons binnenste op in het geweten.</seg></s> <s n="82.19"><seg n="82.19.1">- Zo staat het ook met het dogma,</seg> <seg n="82.19.2">op zijn eigen wijze;</seg> <seg n="82.19.3">weer anders dan met de teksten.</seg></s> <s n="82.20"><seg n="82.20.1">Het dogma schijnt niet altijd als een ster,</seg> <seg n="82.20.2">Maar het is dikwijls ook aanwezig met een diffuus licht.</seg></s> <s n="82.21"><seg n="82.21.1">- En toch blijft onder dit alles de tekst een geluid en het dogma een licht.</seg></s> <s n="82.22"><seg n="82.22.1">De uitlegging van de eerste blijft exegese en de toepassing van het andere theologie.</seg></s></p>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Het is vooral de gereformeerde theologie die onder deze voorwaarden werkt.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">Zij blijft,</seg> <seg n="83.2.2">meer dan enige andere,</seg> <seg n="83.2.3">het geluid van de tekst ook op afstand verstaan,</seg> <seg n="83.2.4">ook als deze de stem veranderd heeft.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Zij weet van het dogma ook nog anders als van een waarheid voor de rede.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">Dat is de eigenlijke reden waarom wij,</seg> <seg n="83.4.2">minder dan Rome,</seg> <seg n="83.4.3">met de traditie rekenen en geen paus erkennen.</seg></s></p>
<p><s n="84.1"><seg n="84.1.1">Hier moet nu in het geding tussen fenomenologie en theologie beslist Worden.</seg></s> <s n="84.2"><seg n="84.2.1">Als er <hi rend="italic">alleen</hi> een humanistische exegese was<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f58" rend="superscript">r</ref> en als het dogma enkel een waarheidsbegrip was,</seg> <seg n="84.2.2">dan zou ik de dure lof,</seg> <seg n="84.2.3">die Van der Leeuw mij toezwaait,</seg> <seg n="84.2.4">misschien moeten accepteren en er voor moeten betalen met mijn naam van theoloog.</seg></s> <s n="84.3"><seg n="84.3.1">Maar ik ontken dat juist.</seg></s> <s n="84.4"><seg n="84.4.1">Vele teksten hebben behalve het letterkundig verband waarin ze staan en waarmee de humanist zich in de eerste plaats bemoeit,</seg> <seg n="84.4.2">ook nog andere samenhangen voor ons.</seg></s> <s n="84.5"><seg n="84.5.1">Wij hebben ze al zingende,</seg> <seg n="84.5.2">in psalmen en gezangen,</seg> <seg n="84.5.3">geëxegetiseerd en andere zijn onder het gebed in onze harten vertolkt.</seg></s> <s n="84.6"><seg n="84.6.1">De mogelijkheden van de uitleg staan in grote commentaren,</seg> <seg n="84.6.2">kerk en staat,</seg> <seg n="84.6.3">om ons heen.</seg></s></p>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Wil men dat nu ook fenomenologie noemen,</seg> <seg n="85.1.2">dan zal ik over de naam niet twisten.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Ik zou alleen antwoorden dat het dan fenomenologische exegese moet heten.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Want het blijft een luisteren naar een geluid,</seg> <seg n="85.3.2">een uitleg van een woord,</seg> <seg n="85.3.3">zoals onze eredienst dat ook moet blijven.</seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">En het dogma blijft een licht,</seg> <seg n="85.4.2">waarbij wij de tekst lezen.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Het wordt nooit,</seg> <seg n="85.5.2">zoals in de Griekse kerk en in de moderne liturgische beweging,</seg> <seg n="85.5.3">een mysterie,</seg> <seg n="85.5.4">ter aanbidding in de eredienst.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">Het blijft theologie.</seg></s></p>
<p><s n="86.1"><seg n="86.1.1">Hier zit nu juist het verschil met wat ik in die beweging wraak.</seg></s> <s n="86.2"><seg n="86.2.1">Daar zijn het de zijns-categorieën,</seg> <seg n="86.2.2">die in het middelpunt van de beschouwing staan.</seg></s> <s n="86.3"><seg n="86.3.1">Daar gaat het nu werkelijk om het fenomeen,</seg> <seg n="86.3.2">in tegenstelling met een <pb n="194" ed="VW"/>boodschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f59" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="86.4"><seg n="86.4.1">De vakmatige fenomenologie,</seg> <seg n="86.4.2">in tegenstelling met de theologie,</seg> <seg n="86.4.3">kan hier in actie komen.</seg></s> <s n="86.5"><seg n="86.5.1">Het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst</hi> is als geheel,</seg> <seg n="86.5.2">afgezien van vele goed-hervormde bladzijden en een enkele maal ook bijna een heel stuk,</seg> <seg n="86.5.3">daarmee bezig.</seg></s> <s n="86.6"><seg n="86.6.1">Het culmineert hierin dat de preek wordt voorgesteld als een ontwaken van de incarnatie in de eredienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f60" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="86.7"><seg n="86.7.1">Het wezenlijke is dan de vleeswording als stille tegenwoordigheid;</seg> <seg n="86.7.2">als mysterie.</seg></s> <s n="86.8"><seg n="86.8.1">Het geluid is secundair.</seg></s> <s n="86.9"><seg n="86.9.1">De fenomenologische methode,</seg> <seg n="86.9.2">die zich beweegt achter de begrippen,</seg> <seg n="86.9.3">in de richting van het zijn,</seg> <seg n="86.9.4">is hier op haar plaats.</seg></s></p>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Wanneer dit het verschil is tussen de bewuste en de onbewuste fenomenologie,</seg> <seg n="87.1.2">waarover Van der Leeuw spreekt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f61" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="87.1.3">dan komt het mij toch wel onbillijk voor mij de laatste toe te delen met derving van de theologie en voor de liturgische beweging de eerste als een theologische claim te laten gelden.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">Op grond van wat ik boven schreef over fenomenologische exegese,</seg> <seg n="87.2.2">moet ik het omkeren en voor de zijde,</seg> <seg n="87.2.3">waar ik sta,</seg> <seg n="87.2.4">aanspraak maken op theologische behandeling,</seg> <seg n="87.2.5">terwijl ik voor de liturgische beweging,</seg> <seg n="87.2.6">zoals die zich de laatste jaren heeft ontwikkeld,</seg> <seg n="87.2.7">de waarschuwing voor syncretisme als gevolg van een mystisch realisme moet herhalen.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">Ik voel mij,</seg> <seg n="87.3.2">na het artikel van Van der Leeuw,</seg> <seg n="87.3.3">als theoloog nog niet helemaal dood.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">En daarom zou ik hem willen vragen zich nog eens weer op deze hoofdlijnen,</seg> <seg n="87.4.2">waarlangs wij ons bewegen,</seg> <seg n="87.4.3">te bezinnen.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Want hier,</seg> <seg n="87.5.2">indien ergens,</seg> <seg n="87.5.3">gaat het om de zaak.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="88.1"><seg n="88.1.1">Daarom mag ik nu misschien even pauzeren en een paar kleinere dingen behandelen.</seg></s></p>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Prof. Van der Leeuw heeft een drietal klachten kenbaar gemaakt over de behandeling die ik,</seg> <seg n="89.1.2">gelukkig dan bij uitzondering,</seg> <seg n="89.1.3">aan de liturgische kring zou hebben aangedaan .</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">Hij heeft ze in noten ondergebracht,</seg> <seg n="89.2.2">zodat de lezer ze ook kan overslaan.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Dat is een zo charmante wijze van doen,</seg> <seg n="89.3.2">dat ik er bijna niet toe komen kan maar niet eenvoudig te bekennen.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Nu ik echter nog eens heb nagelezen,</seg> <seg n="89.4.2">waarop ze betrekking hebben,</seg> <seg n="89.4.3">wil ik er toch iets van zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Wat de eerste noot betreft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f62" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="90.1.2">kan ik niet goed zien wat ik in dezen heb misdaan.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Wat ik schreef over Aalders en Blaauw,</seg> <seg n="90.2.2">durf ik de lezer en deze heren zelf best ter beoordeling laten.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">Wanneer nu Ter Haar Romeny nog een beetje op zijn achterste zolder was!</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Maar voor mijn doel was het beslist nodig om te laten uitkomen,</seg> <seg n="90.4.2">hoe weinig homogeen de beweging nog is.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Over het woord 'schoolmeester',</seg> <seg n="90.5.2">dat Van der Leeuw hier gebruikt,</seg> <seg n="90.5.3">kan ik <pb n="195" ed="VW"/>niet oordelen;</seg> <seg n="90.5.4">ik heb nooit onderwijsbevoegdheid gehad.</seg></s> <s n="90.6"><seg n="90.6.1">Wet herinner ik mij dat ik het hem zelf aan de hand gedaan heb,</seg> <seg n="90.6.2">toen hij,</seg> <seg n="90.6.3">kort na de verschijning van mijn boek,</seg> <seg n="90.6.4">mondeling een vorm voor deze zelfde klacht stond te zoeken.</seg></s> <s n="90.7"><seg n="90.7.1">Hij verbeterde mij toen en stelde voor:</seg> <seg n="90.7.2">doctoraal.</seg></s> <s n="90.8"><seg n="90.8.1">In de noot vind ik nu toch mijn eigen terminologie terug.</seg></s> <s n="90.9"><seg n="90.9.1">Ik zou willen adviseren die nu te laten staan .</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">De tweede noot<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f63" rend="superscript">w</ref> spreekt van een ontsporing.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Het gaat hier over <choice><sic>wat ik in mijn boek, 'totalitair bidden'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37">wat ik in mijn boek</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f64" rend="superscript">x</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing x afgeleid uit de inhoud van de noot</note><choice><sic>wat ik in mijn boek, 'totalitair bidden'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-37"> 'totalitair bidden'</corr></choice> heb genoemd.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Dit is een veel teerdere zaak.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">En tegelijk een veel hardere.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Het is de kwestie van Kerkhervorming.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">Ik heb bij de correctie van mijn boek lang geaarzeld of ik het zou laten staan.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">Hier botsen twee kerkelijke volksgroepen op een hoek van de straat.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De derde noot<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f65" rend="superscript">y</ref> bevat een persoonlijke klacht van Van der Leeuw.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">Wat ik <hi rend="italic">in Liturgie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f66" rend="superscript">z</ref> opmerkte naar aanleiding van wat hij indertijd in <hi rend="italic">Van Tijd tot Tijd</hi> over het dansen schreef,</seg> <seg n="92.2.2">heeft hem bedroefd.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">Over de dans zelf,</seg> <seg n="92.3.2">als liturgische vorm,</seg> <seg n="92.3.3">moet ik verderop nog iets zeggen.</seg></s> <s n="92.4"><seg n="92.4.1">Hier wil ik er alleen mijn leedwezen over uitspreken,</seg> <seg n="92.4.2">dat ik hem pijn gedaan heb.</seg></s> <s n="92.5"><seg n="92.5.1">Ik wil er ook goede nota van nemen,</seg> <seg n="92.5.2">dat hij het dansen niet om de sterken,</seg> <seg n="92.5.3">maar om de zwakken aan de theologen zou willen aanbevelen.</seg></s></p>
<p><s n="93.1"><seg n="93.1.1">Daarmee is onze pauze,</seg> <seg n="93.1.2">waarin wij elkaar even hebben kunnen spreken,</seg> <seg n="93.1.3">voorbij en heb ik nog verschillende dingen te behandelen in minder gesloten verband dan in het eerste gedeelte van dit artikel.</seg></s> <s n="93.2"><seg n="93.2.1">Ik zal daarbij in hoofdzaak de kopjes volgen,</seg> <seg n="93.2.2">die Van der Leeuw heeft aangebracht.</seg></s> <s n="93.3"><seg n="93.3.1">Allereerst dan <hi rend="italic">De historicus</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f67" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="93.4"><seg n="93.4.1">Ik heb al voor de theoloog en de exegeet moeten opkomen.</seg></s> <s n="93.5"><seg n="93.5.1">Nu kom ik als historicus in gevaar.</seg></s> <s n="93.6"><seg n="93.6.1">Er zou ten slotte niet veel overblijven.</seg></s></p>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Over wat Van der Leeuw,</seg> <seg n="94.1.2">met verwijzing naar Van de Pol,</seg> <seg n="94.1.3">'de noodlottigste historische vergissing' noemt,</seg> <seg n="94.1.4">en die hij ziet als een gelijkstelling van Reformatie en puritanisme,</seg> <seg n="94.1.5">heb ik reeds geschreven in Woord en Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n56" rend="superscript">56</ref></seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">Ik mag daar misschien wel naar verwijzen.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">Hier wil ik nog iets zeggen over Paulus en de liturgische beweging.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Van der Leeuw beroept zich hier op Lietzmann,</seg> <seg n="94.4.2">die de ethiek van Paulus als sacramenteel heeft gekwalificeerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n57" rend="superscript">57</ref></seg></s></p>
<p><s n="95.1"><seg n="95.1.1">Nu is het zeker dat het historisch-kritisch onderzoek van het Nieuwe Testament en van de oud-christelijke letterkunde heel wat aan het licht brengt,</seg> <seg n="95.1.2">waarover vroeger,</seg> <seg n="95.1.3">althans onder protestanten,</seg> <seg n="95.1.4">weinig gesproken werd.</seg></s> <s n="95.2"><seg n="95.2.1">Dat geldt niet enkel van de eredienst,</seg> <seg n="95.2.2">maar ook van de kerkorde.</seg></s> <s n="95.3"><seg n="95.3.1">Voor die laatste heeft het historisch onderzoek toenadering gebracht tot de <pb n="196" ed="VW"/>katholieke traditie .</seg></s> <s n="95.4"><seg n="95.4.1">Newman heeft gezegd dat de protestanten van de historie niets hebben te hopen en alles te vrezen.</seg></s> <s n="95.5"><seg n="95.5.1">Waren er,</seg> <seg n="95.5.2">zo meende hij,</seg> <seg n="95.5.3">in de eerste eeuwen protestanten geweest,</seg> <seg n="95.5.4">dan moest er een zondvloed geweest zijn,</seg> <seg n="95.5.5">waarin ze waren omgekomen.</seg></s> <s n="95.6"><seg n="95.6.1">Want geen konde van hen was door de historie tot ons gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n58" rend="superscript">58</ref></seg></s></p>
<p><s n="96.1"><seg n="96.1.1">En toch is Paulus in de historie de apostel van het protestantisme geweest.</seg></s> <s n="96.2"><seg n="96.2.1">Wie vergist zich hier?</seg></s> <s n="96.3"><seg n="96.3.1">De historie of het historisch onderzoek?</seg></s> <s n="96.4"><seg n="96.4.1">Want deze beide zijn twee.</seg></s> <s n="96.5"><seg n="96.5.1">Het historisch onderzoek loopt terug;</seg> <seg n="96.5.2">de historie beweegt zich vooruit.</seg></s></p>
<p><s n="97.1"><seg n="97.1.1">Ik meen dat wij daaraan ook moeten denken bij onderzoekingen omtrent het sacrament en het mysterie bij Paulus.</seg></s> <s n="97.2"><seg n="97.2.1">Ik denk daarbij ook weer aan de fenomenologische exegese,</seg> <seg n="97.2.2">waarover ik sprak.</seg></s> <s n="97.3"><seg n="97.3.1">Wij lezen de brieven van die apostel niet in de archaïstische karakters,</seg> <seg n="97.3.2">die de historicus op het spoor probeert te komen.</seg></s> <s n="97.4"><seg n="97.4.1">Wij lezen ze in de taal,</seg> <seg n="97.4.2">die de Geest hem gaf uit te spreken.</seg></s> <s n="97.5"><seg n="97.5.1">Zo komt het dat de gemeente over veel heen leest,</seg> <seg n="97.5.2">dat de geschiedkundige naar voren brengt.</seg></s> <s n="97.6"><seg n="97.6.1">Zouden wij die gemeente een dienst bewijzen als wij,</seg> <seg n="97.6.2">in plaats van Luther en Calvijn,</seg> <seg n="97.6.3">Lietzmann of Reitzenstein<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n59" rend="superscript">59</ref> tot schutspatroons van de nieuwtestamentische exegese maken?</seg></s> <s n="97.7"><seg n="97.7.1">Ik doe deze vraag aan prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="97.7.2">zoals ik haar in andere vorm en in anderverband aan prof. Brouwergesteldheb met het oog op de kerkorde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n60" rend="superscript">60</ref></seg></s> <s n="97.8"><seg n="97.8.1">Het is hier de plaats niet dit nader uit te werken.</seg></s> <s n="97.9"><seg n="97.9.1">Ik wil er alleen met nadruk de aandacht op vestigen.</seg></s> <s n="97.10"><seg n="97.10.1">Dat wil daarom niet zeggen,</seg> <seg n="97.10.2">dat ik klaar ben op het stuk van de eredienst,</seg> <seg n="97.10.3">zoals Van der Leeuw schrijft.</seg></s> <s n="97.11"><seg n="97.11.1">Maar het betekent wel dat ik de liturgie niet als een archeologische aangelegenheid zou willen behandeld zien,</seg> <seg n="97.11.2">een reconstructie,</seg> <seg n="97.11.3">maar als een zaak van onze eigen gereformeerde mensen.</seg></s></p>
<p><s n="98.1"><seg n="98.1.1"><hi rend="italic">Over De fenomenoloog</hi> heb ik al gesproken.</seg></s> <s n="98.2"><seg n="98.2.1">Ook over sommige dingen onder het kopje <hi rend="italic">Orde.</hi></seg></s> <s n="98.3"><seg n="98.3.1">Van der Leeuw geeft toe,</seg> <seg n="98.3.2">dat elk der delen van de eredienst op een afzonderlijke wilsuiting van God rust.</seg></s> <s n="98.4"><seg n="98.4.1">Het beginsel van de orde zoekt hij dan echter in een middelpunt,</seg> <seg n="98.4.2">een brandpunt.</seg></s> <s n="98.5"><seg n="98.5.1">En zegt dan ronduit,</seg> <seg n="98.5.2">dat wij het over dat brandpunt niet eens zijn.</seg></s> <s n="98.6"><seg n="98.6.1">Dat is juist en nog iets meer dan in de laatste woorden ligt opgesloten.</seg></s> <s n="98.7"><seg n="98.7.1">Want ook het bestaan van een eigenlijk brandpunt is in kwestie.</seg></s> <s n="98.8"><seg n="98.8.1">De preekstoel kan dat nooit in die pregnante zin zijn als het altaar.</seg></s> <s n="98.9"><seg n="98.9.1">Het Woord is reiziger en ook wij hebben in de dienst geen blijvende plaats.</seg></s> <s n="98.10"><seg n="98.10.1">Wel is het sacrament tot op zekere hoogte een blijver,</seg> <seg n="98.10.2">maar de aanwezigheid van het Woord maakt,</seg> <seg n="98.10.3">dat het als zodanig nooit absoluut middelpunt of brandpunt kan worden.</seg></s> <s n="98.11"><seg n="98.11.1">Zo statisch is de gemeente en is ook de eredienst weer niet.</seg></s></p>
<p><s n="99.1"><seg n="99.1.1">Waar dus de preek geen eigenlijk brandpunt van een cultus kan zijn,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f68" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="99.1.2">en <pb n="197" ed="VW"/>het sacrament ook slechts in betrekkelijke zin,</seg> <seg n="99.1.3">daar moet voor de uitbeelding van onze eredienst een andere figuur dienen dan die van omtrek en middelpunt,</seg> <seg n="99.1.4">of ellips met twee brandpunten,</seg> <seg n="99.1.5">waarbij men er over zou kunnen verschillen,</seg> <seg n="99.1.6">welke de voornaamste was,</seg> <seg n="99.1.7">de preek of het nachtmaal.</seg></s> <s n="99.2"><seg n="99.2.1">Hoogstens zou men de lijn der prediking een parabool kunnen noemen,</seg> <seg n="99.2.2">die rondom het sacrament inbuigt,</seg> <seg n="99.2.3">zonder zich echter te sluiten.</seg></s> <s n="99.3"><seg n="99.3.1">De prediking blijft vrij,</seg> <seg n="99.3.2">blijft reiziger.</seg></s></p>
<p><s n="100.1"><seg n="100.1.1">Van der Leeuw wil het middelpunt blijkbaar niet zoeken in aanbidding en belijdenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f69" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="100.2"><seg n="100.2.1">Zij zijn in de brochure van Gerretsen,</seg> <seg n="100.2.2">van 1911,</seg> <seg n="100.2.3">heel sterk naar voren gebracht en de Groninger hoogleraar verwijst in dit verband naar de Haagse prediker.</seg></s> <s n="100.3"><seg n="100.3.1">Deze noemt zelf,</seg> <seg n="100.3.2">in 't begin van zijn brochure,</seg> <seg n="100.3.3">zoals ik reeds opmerkte,</seg> <seg n="100.3.4">de prediking als middelpunt.</seg></s></p>
<p><s n="101.1"><seg n="101.1.1">Wel is het centraal stellen van de aanbidding in onze godsdienstoefening de laatste tijd zeer ingeburgerd.</seg></s> <s n="101.2"><seg n="101.2.1">Ik heb er in mijn boek reeds op gewezen,</seg> <seg n="101.2.2">hoe allerlei daartoe heeft meegewerkt en hoe ingewikkeld de dingen hier liggen;</seg> <seg n="101.2.3">vooral deed ik dat in het hoofdstuk over <hi rend="italic">Het wezen van de eredienst.</hi></seg></s> <s n="101.3"><seg n="101.3.1">Enerzijds zijn het idealistische motieven onder invloed van Schleiermacher,</seg> <seg n="101.3.2">waarbij de cultus verzedelijkt wordt.</seg></s> <s n="101.4"><seg n="101.4.1">Andererzijds hoogkerkelijke stromingen,</seg> <seg n="101.4.2">die gericht zijn op een herstel van tempel en altaar.</seg></s></p>
<p><s n="102.1"><seg n="102.1.1">De hervormde gemeente moet zich op dit punt toch wel ernstig bezinnen Het is een zeer tere aangelegenheid.</seg></s> <s n="102.2"><seg n="102.2.1">Vooral hier voel ik mij niet zo klaar en gereed als Van der Leeuw wel meent.</seg></s> <s n="102.3"><seg n="102.3.1">Maar er is al dadelijk verschil tussen het bidden in een tempel en <choice><sic>in een kerk. in een tempel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in een kerk:</corr></choice></seg><choice><sic>in een kerk. in een tempel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="102.3.2"><choice><sic>in een kerk. in een tempel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in een tempel</corr></choice> domineert het numen praesens;</seg> <seg n="102.3.3">in een kerk het Woord,</seg> <seg n="102.3.4">het van de Vader in de wereld gezondene en nog eens de Geest,</seg> <seg n="102.3.5">de van de <choice><sic>Zoon ezonden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Zoon gezonden</corr></choice> Trooster.</seg></s> <s n="102.4"><seg n="102.4.1">Dit zou reeds meer dan genoeg zijn om bij het gebruik van de woorden aanbidden en bidden wel te onderscheiden.</seg></s> <s n="102.5"><seg n="102.5.1">Zelfs de twee gebeden,</seg> <seg n="102.5.2">die Jezus in de gelijkenis van de Farizeeër en de tollenaar in de tempel laat houden,</seg> <seg n="102.5.3">dragen meer het karakter van bidden dan van aanbidden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n61" rend="superscript">61</ref></seg></s> <s n="102.6"><seg n="102.6.1">Bidden tot God is niet <hi rend="italic">minder</hi> dan aanbidden van God.</seg></s> <s n="102.7"><seg n="102.7.1">Het is <hi rend="italic">anders.</hi></seg></s> <s n="102.8"><seg n="102.8.1">Het vooronderstelt de Middelaar en het Woord en de Geest.</seg></s> <s n="102.9"><seg n="102.9.1">Het is minder direct.</seg></s> <s n="102.10"><seg n="102.10.1">Aanbidding kan gepaard gaan met absolute stilte.</seg></s> <s n="102.11"><seg n="102.11.1">Bidden gebeurt nooit zonder woorden,</seg> <seg n="102.11.2">al zijn het ook onuitsprekelijke zuchtingen.</seg></s></p>
<p><s n="103.1"><seg n="103.1.1">Ik kan ook na de lezing van Gerretsen en van zijn verheerlijking van de liturgische monotonie,</seg> <seg n="103.1.2">mijn scrupules op dit punt niet overwinnen.</seg></s> <s n="103.2"><seg n="103.2.1">Newman kon ook in extase luisteren naar de parade-pas,</seg> <seg n="103.2.2">waarmee de woorden van de mis voor Gods aangezicht henentogen.</seg></s> <s n="103.3"><seg n="103.3.1">"Quickly they go,</seg> <seg n="103.3.2">quickly they pass."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n62" rend="superscript">62</ref></seg></s> <s n="103.4"><seg n="103.4.1">Ook ons avondmaalsformulier laat zich wel aanbiddend en belijdend lezen.</seg></s> <s n="103.5"><seg n="103.5.1">Ik kom wel eens in de verzoeking om het te doen.</seg></s> <s n="103.6"><seg n="103.6.1">Maar ik <pb n="198" ed="VW"/>vind het beter om het biddend en prekend te doen.</seg></s> <s n="103.7"><seg n="103.7.1">Het 'episch temperament',</seg> <seg n="103.7.2">waarom Van der Leeuw vraagt,</seg> <seg n="103.7.3">voel ik dan als een verzoeking.</seg></s> <s n="103.8"><seg n="103.8.1">Gods trombone te zijn is een prachtige exercitie.</seg></s> <s n="103.9"><seg n="103.9.1">Maar het is beter zijn kruis op zich te nemen en achter Jezus te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="104.1"><seg n="104.1.1"><hi rend="italic">Over Soberheid</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f70" rend="superscript">d</ref> zal ik niets zeggen.</seg></s> <s n="104.2"><seg n="104.2.1">Er staat genoeg over in mijn boek.</seg></s> <s n="104.3"><seg n="104.3.1">Over <hi rend="italic">De preek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f71" rend="superscript">e</ref> en de vlucht daaruit in de liturgie,</seg> <seg n="104.3.2">heb ik al gesproken.</seg></s> <s n="104.4"><seg n="104.4.1">Maar in <hi rend="italic">Woord of sacrament</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f72" rend="superscript">f</ref> stuit ik nog op het 'vocale Woord',</seg> <seg n="104.4.2">waartegen Van der Leeuw uit naam van de theologie opkomt.</seg></s> <s n="104.5"><seg n="104.5.1">Hij schrijft dat het Woord in de bijbel het scheppingswoord is en dat het bij mij een mengsel is van humanisme en idealisme,</seg> <seg n="104.5.2">van letterlijke zin en idee.</seg></s></p>
<p><s n="105.1"><seg n="105.1.1">Dat is zeer ernstig en wij komen hier weer tot het hart van de kwestie inzake liturgie.</seg></s> <s n="105.2"><seg n="105.2.1">Het gaat er om of de zijns-categorieën in de cultus overheersen of de grammaticale.</seg></s> <s n="105.3"><seg n="105.3.1">Luther heeft gezegd dat de kracht van het Evangelie in de voornaamwoorden schuilt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n63" rend="superscript">63</ref></seg></s> <s n="105.4"><seg n="105.4.1">In het <hi rend="italic">uw</hi> en het <hi rend="italic">mijn,</hi></seg> <seg n="105.4.2"><hi rend="italic">het Hij</hi> en het <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s> <s n="105.5"><seg n="105.5.1">En ik geloof dat hij gelijk heeft.</seg></s> <s n="105.6"><seg n="105.6.1">De Heidelbergse catechismus begint ook op die wijze.</seg></s></p>
<p><s n="106.1"><seg n="106.1.1">God komt in de bijbel niet altijd op dezelfde wijze tot ons.</seg></s> <s n="106.2"><seg n="106.2.1">Mozes zag hem op de berg Sinaï van achteren<choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-24"> </corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n64" rend="superscript">64</ref><s n="106.3"><seg n="106.3.1">Men kan dan wel zien dat Hij de Schepper is.</seg></s> <s n="106.4"><seg n="106.4.1">Maar het is beter om zijn aangezicht te zien.</seg></s> <s n="106.5"><seg n="106.5.1">Men weet dan dat Hij de Vader is.</seg></s> <s n="106.6"><seg n="106.6.1">Zo is het ook met zijn Woord.</seg></s> <s n="106.7"><seg n="106.7.1">Wanneer er sprake is van het <hi rend="italic">vocale</hi> Woord,</seg> <seg n="106.7.2">dan is daarmede niet ontkend dat door het Woord des Heren de hemelen gemaakt zijn en door de Geest zijns monds al hun heir,</seg> <seg n="106.7.3">maar dan is daarmee toch die zijde van Gods Woord aangewezen,</seg> <seg n="106.7.4">die in de kerk tot openbaring komt.</seg></s> <s n="106.8"><seg n="106.8.1">Het is die vorm van Gods Woord,</seg> <seg n="106.8.2">die Evangelie heet.</seg></s> <s n="106.9"><seg n="106.9.1">God is in de kerk,</seg> <seg n="106.9.2">op het altaar,</seg> <seg n="106.9.3">niet bezig met scheppen,</seg> <seg n="106.9.4">maar Hij spreekt aan de avondmaalstafel tot zijn gemeente.</seg></s> <s n="106.10"><seg n="106.10.1">Dat bedoelt ook Calvijn,</seg> <seg n="106.10.2">als hij zegt dat het sacrament bijna niets is zonder de belofte die 'clara voce' door de dienaar gesproken wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n65" rend="superscript">65</ref></seg></s> <s n="106.11"><seg n="106.11.1">Daarin schuilt een verweer.</seg></s> <s n="106.12"><seg n="106.12.1">De schepping als zodanig,</seg> <seg n="106.12.2">het binnenroepen van de zijns-categorieën,</seg> <seg n="106.12.3">is in de kerk niet toelaatbaar.</seg></s> <s n="106.13"><seg n="106.13.1">Dat is instelling van een mysteriewezen.</seg></s></p>
<p><s n="107.1"><seg n="107.1.1">Ik kom nu tot <hi rend="italic">de dans</hi> als figuur om de geslotenheid van de eredienst volgens modern-liturgisch program uit te beelden.</seg></s> <s n="107.2"><seg n="107.2.1">Ik heb daarover een en ander gezegd in mijn boek,</seg> <seg n="107.2.2">vooral in het hoofdstuk <hi rend="italic">Liturgie en leven.</hi></seg></s> <s n="107.3"><seg n="107.3.1"><hi rend="italic">Ik</hi> krijg ten antwoord dat ik van dansen geen verstand heb,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f73" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="107.3.2">want dat deze naar alle kanten open is.</seg></s></p>
<p><s n="108.1"><seg n="108.1.1">Hier zou ik bijna een noot willen plaatsen met een klacht.</seg></s> <s n="108.2"><seg n="108.2.1">Ik vind deze beantwoording van mijn,</seg> <seg n="108.2.2">naar alle kanten geadstrueerd en met citaten verlucht<pb n="199" ed="VW"/> betoog,</seg> <seg n="108.2.3">eerlijk gezegd,</seg> <seg n="108.2.4">wel wat nonchalant en luchtig.</seg></s> <s n="108.3"><seg n="108.3.1">- Ik heb mijn visie in dezen te danken aan een beroemde Enneade van Plotinus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f74" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="108.3.2">waarin hij voor zijn kosmisch systeem een samenhang vindiceert,</seg> <seg n="108.3.3">die ik vroeger eens als <hi rend="italic">corresponderende causaliteit</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f75" rend="superscript">i</ref> heb betiteld.</seg></s> <s n="108.4"><seg n="108.4.1">Deze oorsprong van mijn figuur heb ik in mijn <hi rend="italic">Liturgie</hi> zelf aangeduid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f76" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="108.5"><seg n="108.5.1">Ik zal hier niet herhalen wat ik daar over de liturgische formatie,</seg> <seg n="108.5.2">de gesloten communicatie,</seg> <seg n="108.5.3">de deelname gezegd heb.</seg></s> <s n="108.6"><seg n="108.6.1">De liturgische verhoudingen die daarmee worden aangeduid en die door mij zijn aangewezen in de liturgische literatuur,</seg> <seg n="108.6.2">met name bij Van der Leeuw,</seg> <seg n="108.6.3">deze verhoudingen hebben veel weg van wat Plotinus bedoelt,</seg> <seg n="108.6.4">als hij de kosmische liturgie beschrijft,</seg> <seg n="108.6.5">die haar wezen vindt in de wederkerigheid en die haar symbolische uitbeelding vindt in de dans.</seg></s> <s n="108.7"><seg n="108.7.1">De Groningse hoogleraar heeft zich in zijn <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie</hi> bemoeid om,</seg> <seg n="108.7.2">mede aan de hand van schrijvers als Spranger<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n68" rend="superscript">68</ref> en Jaspers,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n69" rend="superscript">69</ref></seg> <seg n="108.7.3">de tegenspraak tussen natuur en geest tot een samenspraak<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f77" rend="superscript">k</ref> te herleiden;</seg> <seg n="108.7.4">althans tot een corresponderende verhouding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n70" rend="superscript">70</ref></seg></s></p>
<p><s n="109.1"><seg n="109.1.1">Dit geeft in de theologie veel onzekerheid en soms ook wel last.</seg></s> <s n="109.2"><seg n="109.2.1">Men weet telkens niet wat men er aan heeft.</seg></s> <s n="109.3"><seg n="109.3.1">Enerzijds werkt men met een vormbeginsel en aan de andere kant met geloofscriticisme.</seg></s> <s n="109.4"><seg n="109.4.1">Wordt men moe van het staan op het ene been,</seg> <seg n="109.4.2">omdat alles dicht gaat raken,</seg> <seg n="109.4.3">dan stelt men zich op het andere en roept:</seg> <seg n="109.4.4">kijk,</seg> <seg n="109.4.5">alles is toch open!</seg></s></p>
<p><s n="110.1"><seg n="110.1.1">In de liturgie komt dit wel heel duidelijk uit.</seg></s> <s n="110.2"><seg n="110.2.1">De praktijk komt daar telkens de proef op de som nemen,</seg> <seg n="110.2.2">wat in de theologie lang niet altijd mogelijk is.</seg></s> <s n="110.3"><seg n="110.3.1">Het <hi rend="italic">Rapport</hi> van Kerkopbouw<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n71" rend="superscript">71</ref> is in dat opzicht typisch.</seg></s> <s n="110.4"><seg n="110.4.1">Telkens als men daar een deur in de kerk dicht gedaan heeft,</seg> <seg n="110.4.2">zegt men er bij dat zij voor het geloof open blijft staan.</seg></s> <s n="110.5"><seg n="110.5.1">In het <hi rend="italic">Handboek</hi> was men niet altijd zo voorzichtig.</seg></s></p>
<p><s n="111.1"><seg n="111.1.1">Maar dit procédé loopt dan in de liturgie ook 't eerst vast.</seg></s> <s n="111.2"><seg n="111.2.1">De praktijk demonstreert dat deze theorie van de samenspraak zich zelf tegenspreekt.</seg></s> <s n="111.3"><seg n="111.3.1">Wanneer men de eredienst sacramenteel gesloten heeft,</seg> <seg n="111.3.2">kan men hem ten behoeve van het Woord niet tegelijk openzetten.</seg></s> <s n="111.4"><seg n="111.4.1">Wanneer het altaar middelpunt wordt,</seg> <seg n="111.4.2">blijft de preek gebonden.</seg></s> <s n="111.5"><seg n="111.5.1">Hier moet men kiezen.</seg></s> <s n="111.6"><seg n="111.6.1">Of de reiziger of de blijver zal in laatste instantie het stempel op het geheel zetten.</seg></s></p>
<p><s n="112.1"><seg n="112.1.1">Zo wordt dan in de liturgie aanschouwelijk onderwijs gegeven over veel wat tussen Van der Leeuw en mij ter sprake kwam naar aanleiding van het <hi rend="italic">Christelijk Leven</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f78" rend="superscript">l</ref> en ook in zijn brochure over <hi rend="italic">Het Beeld Gods.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f79" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="112.2"><seg n="112.2.1">Op p. 176 <pb n="200" ed="VW"/>van zijn artikel,</seg> <seg n="112.2.2">waar hij over het offer van Christus spreekt,</seg> <seg n="112.2.3">treft mij weer dezelfde verwarring.</seg></s> <s n="112.3"><seg n="112.3.1">In de theologie kan men daaraan niet altijd door het nemen van een proef een eind maken.</seg></s> <s n="112.4"><seg n="112.4.1">Het is moeilijk om de tegenspraak zo hoorbaar te maken,</seg> <seg n="112.4.2">dat ze voor ieder duidelijk is.</seg></s> <s n="112.5"><seg n="112.5.1">In de liturgie laat ze zich praktisch demonstreren.</seg></s> <s n="112.6"><seg n="112.6.1">Van der Leeuw ziet in het offer van Christus het brandpunt van de eredienst,</seg> <seg n="112.6.2">maar dat geldt dan volgens hem voor avondmaalstafel en kansel op dezelfde wijze.</seg></s> <s n="112.7"><seg n="112.7.1">Ik heb hier in mijn boek juist scherp onderscheiden,</seg> <seg n="112.7.2">door er op te wijzen dat de Reformatie het offer van het altaar heeft weggedaan en dat het in de kerk vocaal tot ons komt en niet mystisch herhaald wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f80" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="112.8"><seg n="112.8.1">In de praktijk nu kan Van der Leeuw zijn vermenging ook niet volhouden.</seg></s> <s n="112.9"><seg n="112.9.1">In de liturgie moet men kiezen tussen kansel en altaar.</seg></s></p>
<p><s n="113.1"><seg n="113.1.1">Hij ziet dit zelf ook wel.</seg></s> <s n="113.2"><seg n="113.2.1">En niet als een strijd uit de kerkhistorie alleen,</seg> <seg n="113.2.2">maar ook voor de toekomst.</seg></s> <s n="113.3"><seg n="113.3.1">"Wij hebben de sacramentstheologie sedert Luther laten liggen",</seg> <seg n="113.3.2">schrijft hij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f81" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="113.4"><seg n="113.4.1">En dadelijk daarop kondigt hij <hi rend="italic">Een nieuwe Hervorming</hi> aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f82" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="113.5"><seg n="113.5.1">En weer dadelijk daarop<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f83" rend="superscript">q</ref> vindt hij het heel erg dat ik schreef,</seg> <seg n="113.5.2">dat het er om gaat of men op de liturgische hervorming van de zestiende eeuw wel terug mag komen.</seg></s> <s n="113.6"><seg n="113.6.1">Van de Pol</seg> <seg n="113.6.2">- Van de Pol nog wel</seg> <seg n="113.6.3">- in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> van 26 mei jl.,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n72" rend="superscript">72</ref></seg> <seg n="113.6.4">vond dat niet erg en was het er goeddeels mee eens.</seg></s> <s n="113.7"><seg n="113.7.1">De Hervorming is geen Evangelie,</seg> <seg n="113.7.2">zegt Van der Leeuw.</seg></s> <s n="113.8"><seg n="113.8.1">Dat is wel zo,</seg> <seg n="113.8.2">maar het christendom is ook geen Evangelie en toch willen wij geen heidenen of Joden meer worden.</seg></s></p>
<p><s n="114.1"><seg n="114.1.1">Met dit alles bedoel ik duidelijk te maken dat de liturgie,</seg> <seg n="114.1.2">omdat zij handeling is,</seg> <seg n="114.1.3">meer nog dan de theologie tot 'kiezen of delen' dringt.</seg></s> <s n="114.2"><seg n="114.2.1">En in verband met offer en altaar en nieuwe kerkhervorming en terugkomen op de Reformatie,</seg> <seg n="114.2.2">zoals wij die zopas tegenkwamen,</seg> <seg n="114.2.3">geloof ik dat het nu wel duidelijk is dat de liturgische beweging genoodzaakt zal worden kleur te bekennen.</seg></s> <s n="114.3"><seg n="114.3.1">Zij zal niet beurtelings op het éne of het andere been kunnen gaan staan.</seg></s> <s n="114.4"><seg n="114.4.1">En Van der Leeuw zal dat op den duur,</seg> <seg n="114.4.2">al zal het langer kunnen duren,</seg> <seg n="114.4.3">in de theologie ook niet vol kunnen houden.</seg></s></p>
<p><s n="115.1"><seg n="115.1.1">Ik kom aan het einde van mijn repliek.</seg></s> <s n="115.2"><seg n="115.2.1">Ik heb niet op alles kunnen of willen antwoorden.</seg></s> <s n="115.3"><seg n="115.3.1">- Dankbaar moet ik echter nog akte nemen van zijn erkenning,</seg> <seg n="115.3.2">dat de gereformeerde echte liturgie wil,</seg> <seg n="115.3.3">en dat de mogelijkheid van gedachtenwisseling daardoor openblijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f84" rend="superscript">r</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing r afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p>
<p><s n="116.1"><seg n="116.1.1">Wanneer hij dan echter dadelijk daarop onder het voorlaatste kopje <hi rend="italic">Gereformeerde liturgie</hi> schrijft,</seg> <seg n="116.1.2">dat het hem bijna blasfemisch aandoet,</seg> <seg n="116.1.3">als ik in de sacramenten een soort 'woorden' zie,</seg> <seg n="116.1.4">dan begin ik weer haast te wanhopen<pb n="201" ed="VW"/> aan wederkerig begrip voor elkaars standpunt.</seg></s> <s n="116.2"><seg n="116.2.1">In het hoofdstuk <hi rend="italic">Woord en sacrament</hi> van mijn boek heb ik,</seg> <seg n="116.2.2">tegenover Bakhuizen van den Brink,</seg> <seg n="116.2.3">die in het <hi rend="italic">Handboek</hi> in aansluiting aan Calvijn Woord en sacrament heel dicht bij elkaar zoekt te brengen,</seg> <seg n="116.2.4">nadruk gelegd op de eigen sprake van het laatste.</seg></s> <s n="116.3"><seg n="116.3.1">Het sprak daar,</seg> <seg n="116.3.2">waar de Geest zich voor de ziel nauwelijks verstaanbaar kon maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f85" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="116.4"><seg n="116.4.1">Maar daarom toch ook blijven de sacramenten 'een soort woorden'.</seg></s> <s n="116.5"><seg n="116.5.1">God schept niet op een altaar in de kerk,</seg> <seg n="116.5.2">maar spreekt er.</seg></s> <s n="116.6"><seg n="116.6.1">Wij komen niet in de kerk om altaargeheimenissen te aanbidden,</seg> <seg n="116.6.2">maar om Jezus en het Evangelie te horen.</seg></s> <s n="116.7"><seg n="116.7.1">Daar blijft het bij.</seg></s></p>
<p><s n="117.1"><seg n="117.1.1">Daarom wringt de schoen inderdaad bij de <hi rend="italic">Schepping,</hi></seg> <seg n="117.1.2">waarvan het laatste kopje spreekt.</seg></s> <s n="117.2"><seg n="117.2.1">Of een boodschap ons uit de wereld en het vlees kan halen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f86" rend="superscript">t</ref></seg> <seg n="117.2.2">is een zeldzame vraag.</seg></s> <s n="117.3"><seg n="117.3.1">Maar als het dan een boodschap van God is?</seg></s> <s n="117.4"><seg n="117.4.1">Ook dan weten wij wel van de grote smeltkroes,</seg> <seg n="117.4.2">waarin alles gereinigd moet worden.</seg></s> <s n="117.5"><seg n="117.5.1">Niet alleen het oor moet worden doorboord,</seg> <seg n="117.5.2">maar ook hart en nieren geproefd en hand en voet tot leden van het lichaam van Christus gemaakt.</seg></s> <s n="117.6"><seg n="117.6.1">Wij weten dat God in de heksenketel van deze wereld zich een gemeente toebereidt en dat daarvoor vele verdrukkingen nodig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="118.1"><seg n="118.1.1">Maar in de kerk komen wij om de boodschap te horen.</seg></s> <s n="118.2"><seg n="118.2.1">Wij gaan er niet naar toe om,</seg> <seg n="118.2.2">zoals in de antieke mysteriënspelen,</seg> <seg n="118.2.3">een drama op te voeren zo intens,</seg> <seg n="118.2.4">dat beeld en werkelijkheid tenslotte in elkaar lopen,</seg> <seg n="118.2.5">zodat de liturgie in herschepping zou overgaan.</seg></s> <s n="118.3"><seg n="118.3.1">Wij vinden,</seg> <seg n="118.3.2">zolang de zaak nog niet gekomen is,</seg> <seg n="118.3.3">onze troost in het Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f87" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="18">
<head rend="after-blank" n="C."><label>C.</label> <s n="119.1"><seg n="119.1.1">Het Book of Common Prayer<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n74" rend="superscript">74</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="120.1"><seg n="120.1.1">door dr. W. H. van de Pol</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="121.1"><seg n="121.1.1">Het hiervolgend artikel is een reactie op de zojuist verschenen studie van dr. Noordmans over <hi rend="italic">Liturgie,</hi></seg> <seg n="121.1.2">die om des gewetens wil niet achterwege mag blijven.</seg></s> <s n="121.2"><seg n="121.2.1">In deze studie toch wordt het Book of Common Prayer,</seg> <seg n="121.2.2">het kerkboek dus van de anglicaanse kerken,</seg> <seg n="121.2.3">en de eredienst,</seg> <seg n="121.2.4">waarvoor dit boek is bestemd,</seg> <seg n="121.2.5">op een dusdanige wijze getypeerd en belicht,</seg> <seg n="121.2.6">dat zwijgen tegenover de hier gegeven voorstelling van zaken een ernstig plichtsverzuim zou betekenen.</seg></s> <pb n="202" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="121.3"><seg n="121.3.1">Voor ik echter tot de aanval overga,</seg> <seg n="121.3.2">moet ik nadrukkelijk verzekeren,</seg> <seg n="121.3.3">dat deze niet gericht is tegen het boek van dr. Noordmans als zodanig.</seg></s> <s n="121.4"><seg n="121.4.1">Wij zijn het er allen over eens,</seg> <seg n="121.4.2">dat er in ons land ten aanzien van de liturgie nog veel verwarring en onklaarheid bestaat.</seg></s> <s n="121.5"><seg n="121.5.1">Trouwens in vrijwel alle kerken is de eredienst opnieuw een vraag of ten minste een voorwerp van bezinning geworden.</seg></s> <s n="121.6"><seg n="121.6.1">Wij staan inderdaad voor nieuwe of hernieuwde beslissingen,</seg> <seg n="121.6.2">die niet slechts de buitenkant van het kerkelijk gemeenschapsleven raken,</seg> <seg n="121.6.3">maar die ten nauwste samenhangen met geloof en belijdenis.</seg></s> <s n="121.7"><seg n="121.7.1">Het is mijn overtuiging,</seg> <seg n="121.7.2">dat de studie van dr. Noordmans niet alleen aan de liturgiegezinden in ons land heel wat te verwerken en te beantwoorden heeft gegeven,</seg> <seg n="121.7.3">maar ook dat deze studie een zeer wezenlijke en positieve bijdrage is,</seg> <seg n="121.7.4">die verhelderend zal werken en een eventuele beslissing zal kunnen bespoedigen.</seg></s> <s n="121.8"><seg n="121.8.1">Een uitvoerige en diepgaande discussie kan nu niet uitblijven.</seg></s> <s n="121.9"><seg n="121.9.1">Daarbij mag het er niet om gaan,</seg> <seg n="121.9.2">wie gelijk krijgt,</seg> <seg n="121.9.3">maar moet het alleen gaan om het welzijn van de hervormde kerken.</seg></s></p>
<p><s n="122.1"><seg n="122.1.1">In dit artikel gaat het echter om iets anders.</seg></s> <s n="122.2"><seg n="122.2.1">Het wil aan de discussie over liturgie als zodanig niet deelnemen,</seg> <seg n="122.2.2">maar het wil slechts een verzet,</seg> <seg n="122.2.3">een noodzakelijk verzet,</seg> <seg n="122.2.4">zijn tegen de karakterisering van het Book of Common Prayer en van de anglicaanse eredienst,</seg> <seg n="122.2.5">die door dr. Noordmans wordt gegeven en die zowel in historisch als typologisch opzicht ten enenmale met de werkelijkheid in strijd is.</seg></s> <s n="122.3"><seg n="122.3.1">Hier wreekt zich het feit,</seg> <seg n="122.3.2">dat de schrijver niet werkelijk met het Book of Common Prayer heeft geleefd,</seg> <seg n="122.3.3">noch in het kerkelijk leven van de Anglicaanse Kerk is ingewijd,</seg> <seg n="122.3.4">maar dat hij beide slechts kent door een onpersoonlijke aanraking van buitenaf.</seg></s></p>
<p><s n="123.1"><seg n="123.1.1">Dat dr. Noordmans tot zulk een averechtse typering van de anglicaanse eredienst kon komen,</seg> <seg n="123.1.2">is trouwens niet slechts zijn schuld.</seg></s> <s n="123.2"><seg n="123.2.1">Zelf noemt hij in dit verband de Oxford Beweging van 1833 en volgende jaren en ook Newman.</seg></s> <s n="123.3"><seg n="123.3.1">Inderdaad zijn vanuit de Oxford Beweging nieuwe liturgische inzichten geboren,</seg> <seg n="123.3.2">die meer thuis horen in de Oosterse dan in de Westerse kerk.</seg></s> <s n="123.4"><seg n="123.4.1">De liturgische literatuur van de laatste jaren is van deze 'nieuwe' liturgische inzichten doordrenkt en er worden hier en daar in Engeland (zij het dan ook slechts in een minderheid van kerken) diensten gehouden,</seg> <seg n="123.4.2">waarop alles wat dr. Noordmans tegen de anglicaanse eredienst aanvoert,</seg> <seg n="123.4.3">inderdaad van toepassing is.</seg></s></p>
<p><s n="124.1"><seg n="124.1.1">Maar deze zgn. anglo-katholieke interpretatie van het Book of Common Prayer vindt in zeer vele anglicaanse kringen een bestrijding,</seg> <seg n="124.1.2">die niet onderdoet voor die van dr. Noordmans.</seg></s> <s n="124.2"><seg n="124.2.1">Historisch staan die anglicanen het sterkst,</seg> <seg n="124.2.2">die in het Book of Common Prayer zien een specifiek en sterk uitgesproken gereformeerd kerkboek naar de geest van Calvijn,</seg> <seg n="124.2.3">Bucer,</seg> <seg n="124.2.4">a Lasco en andere hervormers.</seg></s> <s n="124.3"><seg n="124.3.1">Dat het niet rooms is,</seg> <seg n="124.3.2">weten de rooms-katholieken het best.</seg></s> <s n="124.4"><seg n="124.4.1">Ik kan hier o.m. verwijzen naar een studie van kardinaal Gasquet <hi rend="italic">(Edward VI and the Book of Common Prayer),</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n75" rend="superscript">75</ref></seg> <seg n="124.4.2">die daarin radicaal<pb n="203" ed="VW"/> afrekent met de nog wijd-verspreide populaire opvatting,</seg> <seg n="124.4.3">dat de Anglicaanse Kerk weliswaar een gereformeerde belijdenis,</seg> <seg n="124.4.4">maar een roomse liturgie zou hebben.</seg></s> <s n="124.5"><seg n="124.5.1">Deze opvatting is afkomstig uit het extremisme van de Puriteinen,</seg> <seg n="124.5.2">deze hervormde epigonen,</seg> <seg n="124.5.3">die niet wisten van de hardnekkige strijd van Calvijn tegen de liturgische afbraak in Genève en andere Zwitserse plaatsen en die niet wisten dat het Geneefse kerkboek van John Knox<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n76" rend="superscript">76</ref> en het Book of Common Prayer op een gemeenschappelijke bron teruggaan.</seg></s> <s n="124.6"><seg n="124.6.1">(Zie Maxwell,</seg> <seg n="124.6.2"><hi rend="italic">The Genevan Service Book.)</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n77" rend="superscript">77</ref></seg></s></p>
<p><s n="125.1"><seg n="125.1.1">Het is wel mogelijk,</seg> <seg n="125.1.2">dat de Anglicaanse Kerk opnieuw komt te staan voor de beslissing vóór of tegen de Reformatie,</seg> <seg n="125.1.3">dat betekent voor haar vóór of tegen het huidige Book of Common Prayer.</seg></s> <s n="125.2"><seg n="125.2.1">Dr. Noordmans spreekt van de grote Engelse liturgie.</seg></s> <s n="125.3"><seg n="125.3.1">Het Book of Common Prayer (niet Common Prayer Book:</seg> <seg n="125.3.2">dit klinkt een Engelsman komisch in de oren,</seg> <seg n="125.3.3">alsof niet het gebed,</seg> <seg n="125.3.4">maar het boek gemeenschappelijk ware) spreekt echter eenvoudig van 'orde' en wie wil weten,</seg> <seg n="125.3.5">wat dat inhoudt,</seg> <seg n="125.3.6">juistere slechts naar een morgenof avonddienst door de radio.</seg></s> <s n="125.4"><seg n="125.4.1">Er moet orde in de dienst zijn,</seg> <seg n="125.4.2">dwz. opwekking,</seg> <seg n="125.4.3">schuldbelijdenis,</seg> <seg n="125.4.4">psalmgezang,</seg> <seg n="125.4.5">Schriftlezingen,</seg> <seg n="125.4.6">gebeden,</seg> <seg n="125.4.7">prediking en liederen moeten alle tot hun recht komen en op ordelijke wijze elkaar afwisselen.</seg></s></p>
<p><s n="126.1"><seg n="126.1.1">Voorop staan in het Book of Common Prayer de orde van diensten voor het morgen- en avondgebed.</seg></s> <s n="126.2"><seg n="126.2.1">In de praktijk zijn dit in de Engelse kerk tot op heden vrijwel overal de hoofddiensten (ik bedoel de eigenlijke zondagmorgen- en avonddiensten en de door-de-weekse diensten) gebleven.</seg></s> <s n="126.3"><seg n="126.3.1">De avondmaalsdienst,</seg> <seg n="126.3.2">die op echt reformatorische wijze 'Holy Communion' wordt genoemd,</seg> <seg n="126.3.3">wordt als een aparte dienst,</seg> <seg n="126.3.4">niet als de eigenlijke dienst beschouwd.</seg></s> <s n="126.4"><seg n="126.4.1">Gewoonlijk heeft deze dienst's morgens vroeg of na de hoofdpredikdienst met morgengebed plaats,</seg> <seg n="126.4.2">in welk laatste geval dan zij,</seg> <seg n="126.4.3">die aan de communiedienst deelnemen,</seg> <seg n="126.4.4">in de kerk achterblijven,</seg> <seg n="126.4.5">terwijl de meeste kerkgangers huiswaarts keren.</seg></s> <s n="126.5"><seg n="126.5.1">In dit opzicht is de Anglicaanse Kerk protestantser dan Calvijn,</seg> <seg n="126.5.2">die wilde,</seg> <seg n="126.5.3">dat de wekelijkse avondmaalsdienst de eigenlijke hoofddienst zou zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n78" rend="superscript">78</ref></seg></s></p>
<p><s n="127.1"><seg n="127.1.1">Wie nu bijv. in ons land een anglicaanse morgen- en avonddienst meemaakt,</seg> <seg n="127.1.2">kan toch onmogelijk de indruk krijgen,</seg> <seg n="127.1.3">dat de anglicaanse eredienst het mysteriekarakter zou vertonen van de oosterse liturgie.</seg></s> <s n="127.2"><seg n="127.2.1">De dienst toch begint met een opwekking tot schuldbelijdenis in typisch reformatorische bewoordingen,</seg> <seg n="127.2.2">voorafgegaan door een tekst uit en een beroep op de Heilige Schrift:</seg> <seg n="127.2.3">"Geliefde broeders en zusters,</seg> <seg n="127.2.4">de Schrift beweegt ons op tal van plaatsen om onze vele en velerlei zonden te bekennen en te belijden,</seg> <seg n="127.2.5">enz."</seg></s> <s n="127.3"><seg n="127.3.1">En dan wordt in enkele sobere en nuchtere bewoordingen gezegd,</seg> <seg n="127.3.2">waartoe de gemeente in de kerk samenkomt,</seg> <seg n="127.3.3">nl. "wij komen te zamen om dank te zeggen voor de grote weldaden,</seg> <seg n="127.3.4">die wij uit Gods hand hebben ontvangen,</seg> <seg n="127.3.5">om Hem waardiglijk te loven en te prijzen,</seg> <seg n="127.3.6">om Zijn allerheiligst Woord te horen en om zulke dingen te vragen als nodig zijn,</seg> <seg n="127.3.7">zowel voor het lichaam <pb n="204" ed="VW"/>als de ziel".</seg></s> <s n="127.4"><seg n="127.4.1">De gehele dienst bestaat nu verder na het gebed van schuldbelijdenis gevolgd door genadeverkondiging (beide in bewoordingen van duidelijk reformatorische oorsprong) eenvoudig uit het zingen van een of meer onberijmde psalmen,</seg> <seg n="127.4.2">het lezen van een hoofdstuk uit het Oude en een uit het Nieuwe Testament (niet gezongen,</seg> <seg n="127.4.3">maar eenvoudig en natuurlijk voorgelezen,</seg> <seg n="127.4.4">veelal door een voorlezen,</seg> <seg n="127.4.5">een lid uit de gemeente),</seg> <seg n="127.4.6">de twaalf geloofsartikelen en enkele korte responsoriën en gebeden,</seg> <seg n="127.4.7">waarna preek.</seg></s> <s n="127.5"><seg n="127.5.1">Evenals in de N. H. Kerk worden in de laatste eeuw ter inleiding en beëindiging van de dienst ook enkele gezangen (hymns) gezongen.</seg></s></p>
<p><s n="128.1"><seg n="128.1.1">Deze liturgie is niet,</seg> <seg n="128.1.2">zoals dr. Noordmans zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n79" rend="superscript">79</ref></seg> <seg n="128.1.3">de liturgie van 1549,</seg> <seg n="128.1.4">maar de onder invloed van gereformeerde vluchtelingen radicaal herziene liturgie van 1552,</seg> <seg n="128.1.5">waarvan de huidige liturgie (die van 1662) vrijwel een ongewijzigde 'herdruk' is.</seg></s> <s n="128.2"><seg n="128.2.1">Zo begint bijv. de avondmaalsdienst met de lezing van de Tien geboden.</seg></s> <s n="128.3"><seg n="128.3.1">Men bestudere eens deze avondmaalsdienst en oordele dan zelf of de hierin voorkomende formulieren en de gebeden voor en na het Avondmaal ("We do not presume to come to this Thy table,</seg> <seg n="128.3.2">o Lord,</seg> <seg n="128.3.3">trusting in our own righteousness"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f88" rend="superscript">a</ref>) of het gebed,</seg> <seg n="128.3.4">waarin de kerk,</seg> <seg n="128.3.5">het lichaam van Christus,</seg> <seg n="128.3.6">genoemd wordt "the blessed company of all faithful people",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f89" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="128.3.7">niet van zuiver reformatorische oorsprong en inhoud zijn.</seg></s></p>
<p><s n="129.1"><seg n="129.1.1">Maar de 'Pilgrim Fathers"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n80" rend="superscript">80</ref> dan?</seg></s> <s n="129.2"><seg n="129.2.1">Hebben deze Engeland dan niet verlaten om de liturgie?</seg></s> <s n="129.3"><seg n="129.3.1">Ja,</seg> <seg n="129.3.2">deze Pilgrim Fathers hebben zelfs alle christelijke feestdagen en de zondag afgeschaft.</seg></s> <s n="129.4"><seg n="129.4.1">Zij zouden in Genève tot de felste tegenstanders van Calvijn behoord hebben om te zwijgen van Luther en de Duitse en Scandinavische hervormers,</seg> <seg n="129.4.2">die door de Pilgrim Fathers voor rasechte papisten zouden zijn versleten.</seg></s></p>
<p><s n="130.1"><seg n="130.1.1">Zo meen ik dus,</seg> <seg n="130.1.2">dat dr. Noordmans ten aanzien van de werkelijke inhoud en de zuivere strekking van het Book of Common Prayer de plank bedenkelijk misgeslagen heeft.</seg></s> <s n="130.2"><seg n="130.2.1">Veeleer zou het in de lijn van zijn betoog geweest zijn,</seg> <seg n="130.2.2">indien hij de verdedigers van bepaalde nieuwere liturgische stromingen in Engeland tot de orde geroepen had,</seg> <seg n="130.2.3">zoals hij dat ons,</seg> <seg n="130.2.4">Nederlandse liturgen,</seg> <seg n="130.2.5">heeft gedaan</seg> <seg n="130.2.6">- en deels stellig terecht</seg> <seg n="130.2.7">- door hen met strengheid te verwijzen juist naar hun eigen door en door reformatorische Book of Common Prayer,</seg> <seg n="130.2.8">dat in de Engelse kerk nog altijd het voornaamste reformatorische bolwerk is tegen rooms-katholieke of oosters-orthodoxe invloeden.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="19">
<head n="D."><pb n="205" ed="VW"/><label>D.</label> <s n="131.1"><seg n="131.1.1">De vraag naar de liturgie krachtig aan de orde gesteld<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n81" rend="superscript">81</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="132.1"><seg n="132.1.1">door dr. W. H. van de Pol</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="133.1"><seg n="133.1.1">De zojuist verschenen en keurig uitgegeven studie van dr. Noordmans over liturgie is</seg> <seg n="133.1.2">- om in de terminologie van de schrijver te spreken</seg> <seg n="133.1.3">- een krachtige klaroenstoot,</seg> <seg n="133.1.4">die onmogelijk ongehoord kan blijven.</seg></s> <s n="133.2"><seg n="133.2.1">Waren het tot nu toe in de hervormde kerken van ons land uitsluitend de voorvechters geweest voor liturgisch herstel,</seg> <seg n="133.2.2">die door persartikelen en door publikaties in boekvorm besef trachtten te wekken van het belang van liturgische vragen en aangelegenheden,</seg> <seg n="133.2.3">thans is er voor het eerst een studie verschenen 'van de andere kant':</seg> <seg n="133.2.4">een degelijke studie,</seg> <seg n="133.2.5">die klinkt als een alarmsignaal,</seg> <seg n="133.2.6">een 'weest op uw hoede'.</seg></s> <s n="133.3"><seg n="133.3.1">We hebben nu niet langer enkel en alleen een pro zwart op wit,</seg> <seg n="133.3.2">maar ook een contra,</seg> <seg n="133.3.3">en dat van de hand van een onzer bekwaamste theologen.</seg></s> <s n="133.4"><seg n="133.4.1">Zal het nu niet met de liturgische beweging gedaan zijn?</seg></s></p>
<p><s n="134.1"><seg n="134.1.1">Als elke jonge beweging is ook de liturgische nog niet gestabiliseerd.</seg></s> <s n="134.2"><seg n="134.2.1">Er is nog veel zoeken en tasten,</seg> <seg n="134.2.2">veel verwarring en onklaarheid.</seg></s> <s n="134.3"><seg n="134.3.1">Zij kan nog allerlei kanten uit.</seg></s> <s n="134.4"><seg n="134.4.1">Hierin ligt ontegenzeggelijk een gevaar.</seg></s> <s n="134.5"><seg n="134.5.1">Men mene echter niet,</seg> <seg n="134.5.2">dat op grond daarvan de gehele liturgische beweging,</seg> <seg n="134.5.3">die bovendien reeds lang een krachtige stroom in onze kerken is geworden,</seg> <seg n="134.5.4">dient te worden ingedamd en 'onschadelijk' gemaakt.</seg></s> <s n="134.6"><seg n="134.6.1">Trouwens die stroom is niet meer te keren.</seg></s> <s n="134.7"><seg n="134.7.1">Steeds meerderen zijn ervan overtuigd</seg> <seg n="134.7.2">- en vooral onder de jongere leden der gemeente</seg> <seg n="134.7.3">- dat het woord 'liturgie' staat voor iets,</seg> <seg n="134.7.4">dat ontbreekt in het kerkelijk gemeenschapsleven en dat er toch moet zijn,</seg> <seg n="134.7.5">iets,</seg> <seg n="134.7.6">dat wij door tal van oorzaken thans minder kunnen missen dan ooit.</seg></s> <s n="134.8"><seg n="134.8.1">En men heeft weer ontdekt,</seg> <seg n="134.8.2">dat evenals er naast het rooms-katholieke dogma niet een afwezigheid van dogma is aan protestantse kant,</seg> <seg n="134.8.3">maar een reformatorisch dogma,</seg> <seg n="134.8.4">dat er evenzo naast de rooms-katholieke (en naast de oosters-orthodoxe) liturgie ook gesproken kan en moet worden niet van afwezigheid van liturgie,</seg> <seg n="134.8.5">maar van reformatorische liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="135.1"><seg n="135.1.1">In zoverre nu het boek van dr. Noordmans een waarschuwing betekent tegen liturgische neigingen van vreemde,</seg> <seg n="135.1.2">niet-reformatorische oorsprong en in zoverre het tot nieuwe en ernstiger bezinning wil oproepen,</seg> <seg n="135.1.3">kunnen wij ons over het verschijnen ervan niet genoeg verheugen.</seg></s> <s n="135.2"><seg n="135.2.1">Zulk een 'quo vades?' en zulk eert stimulans tevens stellen de vraag naar de liturgie eerst recht aan de orde en onze liturgische beweging kan hierbij niet anders dan welvaren.</seg></s> <s n="135.3"><seg n="135.3.1">Het zal nu eerst recht blijken,</seg> <seg n="135.3.2">hoe zeer de tijd rijp is voor <pb n="206" ed="VW"/>werkelijk herstel van de liturgie in reformatorische zin.</seg></s> <s n="135.4"><seg n="135.4.1">Dr. Noordmans wil de liturgiegezinden een duidelijk 'halt' toeroepen,</seg> <seg n="135.4.2">waar en voor zover hun pogingen in strijd zouden zijn met het reformatorisch verstaan van de Schrift en met de confessie der kerk.</seg></s> <s n="135.5"><seg n="135.5.1">Deze klaroenstoot zal ongetwijfeld gehoord en geëerbiedigd worden en daarmee zal dr. Noordmans zijn eigenlijke doel hebben bereikt.</seg></s></p>
<p><s n="136.1"><seg n="136.1.1">Dit wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="136.1.2">dat het boek van dr. Noordmans in allen dele onaanvechtbaar en onweerlegbaar zou zijn.</seg></s> <s n="136.2"><seg n="136.2.1">Dit valt onder meer hieruit te verklaren,</seg> <seg n="136.2.2">dat dr. Noordmans dogmaticus en niet liturgioloog is.</seg></s> <s n="136.3"><seg n="136.3.1">Hij heeft zich op glad,</seg> <seg n="136.3.2">op voor hem te glad ijs begeven.</seg></s> <s n="136.4"><seg n="136.4.1">Elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f90" rend="superscript">a</ref> heb ik aangetoond,</seg> <seg n="136.4.2">hoe de wijze,</seg> <seg n="136.4.3">waarop de schrijver het Book of Common Prayer en de liturgie van de anglicaanse kerken heeft getypeerd,</seg> <seg n="136.4.4">ten enenmale met de feiten in strijd is.</seg></s> <s n="136.5"><seg n="136.5.1">Ik kan hier een stap verder gaan en als historisch vaststaand opmerken,</seg> <seg n="136.5.2">dat wat dr. Noordmans als 'sobere liturgie' met een kleine letter plaatst tegenover de 'grote Liturgie' met een hoofdletter,</seg> <seg n="136.5.3">die de Engelse kerk meer nog met de oosters-orthodoxe dan met de rooms-katholieke gemeen zou hebben,</seg> <seg n="136.5.4">volstrekt niet</seg> <seg n="136.5.5">- zoals het de schijn heeft</seg> <seg n="136.5.6">- reformatorisch,</seg> <seg n="136.5.7">maar na-reformatorisch is.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="20">
<head rend="after-blank"><s n="137.1"><seg n="137.1.1"><hi rend="italic">Calvijns opinie</hi></seg></s></head>
<p><s n="138.1"><seg n="138.1.1">De beschikbare ruimte laat niet toe om te vertellen,</seg> <seg n="138.1.2">wat Calvijn in tal van brieven en in zijn liturgische geschriften heeft gezegd over de noodzakelijkheid van een wekelijkse avondmaalsviering en over de orde en de opbouw van de dienst (men zoeke niets bijzonders achter het woord 'liturgie';</seg> <seg n="138.1.3">het betekent eenvoudig 'dienst').</seg></s> <s n="138.2"><seg n="138.2.1">Daarbij zou dan tevens kunnen worden bewezen,</seg> <seg n="138.2.2">hoe Calvijn in voortdurend verzet was tegen diegenen,</seg> <seg n="138.2.3">die de liturgie niet</seg> <seg n="138.2.4">- evenals de leer</seg> <seg n="138.2.5">- wilden hervormen,</seg> <seg n="138.2.6">maar afbreken en vernietigen.</seg></s> <s n="138.3"><seg n="138.3.1">Als alle hervormers heeft ook Calvijn willen zorgen voor het ontstaan van een geordend gemeenschapsleven van de hervormde kerk in de vorm van een specifiek reformatorische liturgie,</seg> <seg n="138.3.2">waarvan Calvijn uitdrukkelijk verklaard heeft dat deze behoort te zijn "selon la coutume de l'église ancienne",</seg> <seg n="138.3.3">dus overeenkomstig de gewoonte van de Oude kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n83" rend="superscript">83</ref></seg></s></p>
<p><s n="139.1"><seg n="139.1.1">Het is geweest de afkeer van alles,</seg> <seg n="139.1.2">wat nog maar enigszins herinnerde aan de liturgie van de voorreformatorische kerk (dwz. aan het toenmalig liturgisch verval daarvan),</seg> <seg n="139.1.3">waardoor in Zwitserland en elders de tegenstanders van Calvijn er in geslaagd zijn om het werk der hervormers op liturgisch gebied ongedaan te maken en waardoor vele hervormde kerken verstoken zijn gebleven van een eigen reformatorisch gebedenboek en een eigen reformatorische liturgie.</seg></s> <s n="139.2"><seg n="139.2.1">Wat men ook tegen de Engelse kerk van vroeger of <pb n="207" ed="VW"/>nu zou kunnen aanvoeren:</seg> <seg n="139.2.2">het zal immer haar grootste rijkdom blijven,</seg> <seg n="139.2.3">dat zij met haar reformatorische liturgie klaar geweest is (nl. in 1552),</seg> <seg n="139.2.4">voordat de epigonentijd met zijn onreformatorisch,</seg> <seg n="139.2.5">onschriftuurlijk en te ver dooredreven puritanisme was aangebroken en dat zij deze reformatorische liturgie</seg> <seg n="139.2.6">- zij het omstreeks 1650 dan ook ternauwernood</seg> <seg n="139.2.7">- tegen puriteinse afbraak heeft weten te bewaren.</seg></s> <s n="139.3"><seg n="139.3.1">Thans profiteren alle zgn. vrije kerken van Engeland daarvan,</seg> <seg n="139.3.2">want zij allen zijn onder invloed van de anglicaanse liturgie reeds lang bezig met een volkomen herstel van de dienst in volreformatorische zin.</seg></s></p>
<p><s n="140.1"><seg n="140.1.1">Maar</seg> <seg n="140.1.2">- zo zal men zich afvragen</seg> <seg n="140.1.3">- wat moeten we dan verstaan onder liturgie in uitgesproken reformatorische zin?</seg></s> <s n="140.2"><seg n="140.2.1">Het is inderdaad van het grootste belang,</seg> <seg n="140.2.2">dat wij ons op deze vraag goed bezinnen.</seg></s> <s n="140.3"><seg n="140.3.1">De oudste christengemeenten zijn niet begonnen met op synodes en concilies een uitgewerkte leer samen te stellen en deze vast te leggen in een uitvoerige belijdenis en catechismus:</seg> <seg n="140.3.2">zij zijn eenvoudig begonnen met samen te komen om zoals de Joden dat reeds gewoon waren</seg> <seg n="140.3.3">- gemeenschappelijke gebeden,</seg> <seg n="140.3.4">lofprijzingen en dankzeggingen op te zenden,</seg> <seg n="140.3.5">psalmen te zingen,</seg> <seg n="140.3.6">naar de Schriftlezingen te luisteren en nu ook bovendien geregeld te luisteren naar de prediking van het Evangelie en te zamen wekelijks (misschien zelfs dagelijks) de verlossing uit de macht van zonde en dood te vieren op de wijze zoals Christus dat nadrukkelijk aan de zijnen had opgedragen bij de inzetting van het Avondmaal.</seg></s> <s n="140.4"><seg n="140.4.1">Van het begin af aan is er dus geweest een christelijk gemeenschapsleven,</seg> <seg n="140.4.2">waardoor de individuele gebedsgemeenschap van de enkeling met God werd gedragen.</seg></s></p>
<p><s n="141.1"><seg n="141.1.1">Christus heeft zijn gelovigen niet als eenzamen elk voor zich apart in deze wereld geplaatst,</seg> <seg n="141.1.2">maar Hij heeft hen tot een hechte eenheid en gemeenschap saamverbonden in de kerk,</seg> <seg n="141.1.3">die zijn lichaam is.</seg></s> <s n="141.2"><seg n="141.2.1">Hiervan is de geregelde onderlinge bijeenkomst (dat wil zeggen:</seg> <seg n="141.2.2">de liturgie) de concrete vorm.</seg></s> <s n="141.3"><seg n="141.3.1">In deze geregelde 'dienst' wordt het Evangelie verkondigd,</seg> <seg n="141.3.2">maar er gebeurt in deze dienst veel meer:</seg> <seg n="141.3.3">het gemeenschappelijk gebed en belijden,</seg> <seg n="141.3.4">danken en aanbidden vindt hier zijn gemeenschappelijke uitdrukkingsvorm.</seg></s> <s n="141.4"><seg n="141.4.1">Er is van de eerste dag af aan liturgievorming geweest en daarbij is er nooit een tegenstelling aan de dag getreden tussen prediking en de rest van de liturgie.</seg></s> <s n="141.5"><seg n="141.5.1">De liturgif-,</seg> <seg n="141.5.2">omvat zeer vele en velerlei elementen en daarin mag de prediking niet ontbreken,</seg> <seg n="141.5.3">maar dit is zó vanzelfsprekend geweest,</seg> <seg n="141.5.4">dat in de dagen der kerkvaders niemand op de gedachte kwam om te gaan disputeren over de plaats van de prediking in de liturgie,</seg> <seg n="141.5.5">laat staan om alles,</seg> <seg n="141.5.6">wat in de dienst geen prediking was,</seg> <seg n="141.5.7">onder verdenking te nemen.</seg></s> <s n="141.6"><seg n="141.6.1">Dit is ook helemaal niet reformatorisch.</seg></s> <s n="141.7"><seg n="141.7.1">De Reformatie betekende herstel van de prediking in de liturgie en wel herstel van de prediking als wezenlijke Woordverkondiging.</seg></s> <s n="141.8"><seg n="141.8.1">Hiermee heeft men echter niet beoogd een algehele ontwrichting van <pb n="208" ed="VW"/>de liturgie of een verdringing van alles,</seg> <seg n="141.8.2">wat niet direct prediking was,</seg> <seg n="141.8.3">zoals dat later helaas ook in ons land is gebeurd.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="142.1"><seg n="142.1.1"><hi rend="italic">Liturgie ouder dan dogma</hi></seg></s></head>
<p><s n="143.1"><seg n="143.1.1">De liturgievorming is in de kerk ouder dan de dogmenvorming.</seg></s> <s n="143.2"><seg n="143.2.1">Dit wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="143.2.2">dat er een tegenstelling zou kunnen of mogen bestaan tussen liturgie en belijdenis.</seg></s> <s n="143.3"><seg n="143.3.1">Hetzelfde geloof,</seg> <seg n="143.3.2">waarvan de latere belijdenis,</seg> <seg n="143.3.3">ontstaan uit kerkelijke strijd,</seg> <seg n="143.3.4">in dogmatische termen getuigt,</seg> <seg n="143.3.5">daarvan was reeds lang de liturgie een veelvormiger en veelkleuriger uitbeelding in gebed,</seg> <seg n="143.3.6">lofprijzing,</seg> <seg n="143.3.7">dankzegging,</seg> <seg n="143.3.8">naar tijdsorde vastgestelde Schriftlezingen uit het Oude Testament,</seg> <seg n="143.3.9">de evangeliën en de brieven en in de sacramentele handelingen.</seg></s> <s n="143.4"><seg n="143.4.1">Reeds vroeg heeft de liturgie van verschillende delen der kerk haar neerslag gevonden in liturgische boeken:</seg> <seg n="143.4.2">gebedenboeken,</seg> <seg n="143.4.3">waarbij men 'gebed' dient te nemen in de ruimste zin,</seg> <seg n="143.4.4">dus insluitend dank,</seg> <seg n="143.4.5">lof en aanbidding.</seg></s> <s n="143.5"><seg n="143.5.1">Deze liturgie is zó in allen dele vormgeving aan hetzelfde geloof als het dogma of de belijdenis dit is,</seg> <seg n="143.5.2">dat men reeds vroeg de uitdrukking tegenkomt:</seg> <seg n="143.5.3">'lex orandi lex credendi':</seg> <seg n="143.5.4">voor de liturgie en de belijdenis geldt dezelfde wet,</seg> <seg n="143.5.5">maw. liturgie en belijdenis wortelen in en zijn uitbeelding van een en hetzelfde geloof:</seg> <seg n="143.5.6">het geloof in de openbaring van Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="144.1"><seg n="144.1.1">Indien nu de Reformatie</seg> <seg n="144.1.2">- zoals inderdaad het geval is</seg> <seg n="144.1.3">- een krachtig en beslist neen betekent tegenover veel,</seg> <seg n="144.1.4">wat toenmaals in de kerk geleerd en gedaan werd en indien de Reformatie betekent een hernieuwd belijden,</seg> <seg n="144.1.5">dan kon het niet anders of ook de liturgie moest hervormd worden.</seg></s> <s n="144.2"><seg n="144.2.1">Liturgie en belijdenis immers zijn ieder op hun wijze uitbeelding van het geloofsleven van de kerk.</seg></s> <s n="144.3"><seg n="144.3.1">Er is een individueel geloofsleven en er is een individueel gebedsleven,</seg> <seg n="144.3.2">maar er is ook een gemeenschappelijk geloofsleven en er is een gemeenschappelijk gebedsleven.</seg></s> <s n="144.4"><seg n="144.4.1">De volle uitbeelding nu van het geloofs- en gebedsleven van de kerk is haar liturgie.</seg></s> <s n="144.5"><seg n="144.5.1">Waar de kerk haar liturgie verliest,</seg> <seg n="144.5.2">daar heeft zij haar voornaamste gemeenschapvormende factor verloren,</seg> <seg n="144.5.3">daar is het gemeenschapsleven van de kerk overgeleverd aan de enkeling:</seg> <seg n="144.5.4">aan grillen van de gemeente en aan persoonlijke inzichten van de voorganger:</seg> <seg n="144.5.5">daar staan chaos en verarming voor de deur,</seg> <seg n="144.5.6">daar verliest bovendien de plaatselijke gemeente haar werkelijke innerlijke samenhang met de ganse kerk,</seg> <seg n="144.5.7">die alle tijden en plaatsen omspant.</seg></s></p>
<p><s n="145.1"><seg n="145.1.1">In onze tijd nu,</seg> <seg n="145.1.2">waar het luisteren naar een preek zo gemakkelijk vervangen wordt door het luisteren naar de radio of het lezen van een boek (hoe verkeerd zulk een gewoonte overigens ook is) zal van het kerkelijk gemeenschapsleven weinig of niets meer overblijven,</seg> <seg n="145.1.3">tenzij dit gemeenschapsleven weer zijn oorspronkelijke rijkdom en volheid herwint en wel in gemeenschap met gans de kerk van Christus.</seg></s> <s n="145.2"><seg n="145.2.1">Tenzij men mocht geloven,</seg> <seg n="145.2.2">dat de <pb n="209" ed="VW"/>kerk vanaf de eerste eeuwen gedwaald heeft en dus noch in liturgie noch in dogma ook maar enigszins richtinggevend kan zijn,</seg> <seg n="145.2.3">spreekt 't vanzelf,</seg> <seg n="145.2.4">dat herstel der liturgie ons dicht in de buurt van de Oude kerk brengt,</seg> <seg n="145.2.5">zoals onder anderen ook Calvijn heel goed wist.</seg></s> <s n="145.3"><seg n="145.3.1">Wie namelijk het geloof der kerkvaders en der oude kerkconcilies als normgevend beschouwt (en dat heeft Calvijn toch stellig gedaan),</seg> <seg n="145.3.2">die komt bij een hervorming van de liturgie ook vanzelf uit bij de liturgie van de kerk in de dagen van haar eerste dogmenvorming.</seg></s> <s n="145.4"><seg n="145.4.1">Indien de reformatorische theologie en belijdenis iets of zelfs veel te maken hebben met de Oude kerk (de hervormde kerken wilden toch geen nieuwe maar herstelde kerken zijn) dan kan het niet anders of dit moet ook gelden van haar liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="146.1"><seg n="146.1.1">Het spreekt vanzelf,</seg> <seg n="146.1.2">dat ik in dit korte artikel slechts enkele algemene richtlijnen ten aanzien van het herstel ener reformatorische liturgie kon aangeven.</seg></s> <s n="146.2"><seg n="146.2.1">Slechts wil ik nog tegenover dr. Noordmans met alle nadruk betuigen,</seg> <seg n="146.2.2">dat niet slechts de tegenstelling preek-liturgie een onwerkelijke en ongeoorloofde tegenstelling is,</seg> <seg n="146.2.3">maar dat het vooral ook misleidend is om te spreken van "een vlucht uit de preek in de liturgie",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f91" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n84" rend="superscript">84</ref></seg> <seg n="146.2.4">omdat dit een motief suggereert,</seg> <seg n="146.2.5">dat aan de liturgische beweging in ons land vreemd is,</seg> <seg n="146.2.6">of anders vreemd behoort te worden.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="22">
<head rend="after-blank" n="E."><label>E.</label> <s n="147.1"><seg n="147.1.1">Reformatorische liturgie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n85" rend="superscript">85</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="148.1"><seg n="148.1.1">door dr. W. H. van de Pol</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="149.1"><seg n="149.1.1">Het boek van dr. Noordmans over <hi rend="italic">Liturgie</hi> is gericht tot</seg> <seg n="149.1.2">- of eigenlijk tegen</seg> <seg n="149.1.3">- allen,</seg> <seg n="149.1.4">die 'meedoen' aan de liturgische beweging.</seg></s> <s n="149.2"><seg n="149.2.1">Hoe men ook denken moge over de historische beschouwingen van de schrijver en over de wijze,</seg> <seg n="149.2.2">waarop hij de liturgie van verschillende kerken heeft getypeerd:</seg> <seg n="149.2.3">in elk geval roept zijn geschrift op tot ernstige bezinning en tot een vastberaden beslissing en stelt het de eis van een onomwonden en voor een ieder duidelijk verstaanbare uitspraak van de zijde van diegenen,</seg> <seg n="149.2.4">wie het om een herstel of uitbouw van de liturgie in de hervormde kerken te doen is.</seg></s></p>
<p><s n="150.1"><seg n="150.1.1">In de diensten,</seg> <seg n="150.1.2">die beïnvloed zijn door de liturgische beweging,</seg> <seg n="150.1.3">gebeuren dingen en in lezingen en geschriften van vertegenwoordigers van de beweging worden beschouwingen voorgedragen,</seg> <seg n="150.1.4">die naar het oordeel van dr. <pb n="210" ed="VW"/>Noordmans een gevaar inhouden voor de zuiverheid van de kerk.</seg></s> <s n="150.2"><seg n="150.2.1">Persoonlijk meen ik (ik spreek niet als vertegenwoordiger van een bepaalde groep,</seg> <seg n="150.2.2">maar louter voor mij zelf),</seg> <seg n="150.2.3">dat hij hier deels gelijk in heeft,</seg> <seg n="150.2.4">deels niet en dat hij in sommige gevallen de bedoeling van de schrijvers,</seg> <seg n="150.2.5">die hij bestrijdt,</seg> <seg n="150.2.6">onjuist weergeeft,</seg> <seg n="150.2.7">terwijl in andere gevallen de waarschuwende kritiek inderdaad van pas is.</seg></s></p>
<p><s n="151.1"><seg n="151.1.1">Met dergelijke algemene opmerkingen komen we echter niet verder.</seg></s> <s n="151.2"><seg n="151.2.1">Ik wil trachten om in twee artikelen zo onomwonden mogelijk mijn persoonlijke houding ten aanzien van liturgisch herstel te bepalen.</seg></s> <s n="151.3"><seg n="151.3.1">In het bijzonder zal ik mij beperken tot de kwestie 'Liturgie en Reformatie'.</seg></s> <s n="151.4"><seg n="151.4.1">In het eerste artikel wil ik enkele algemene beschouwingen geven,</seg> <seg n="151.4.2">in het tweede wil ik trachten om zo duidelijk mogelijk aan te geven,</seg> <seg n="151.4.3">wat liturgisch herstel in reformatorische zin naar mijn overtuiging wèl en niet moet betekenen.</seg></s></p>
<p><s n="152.1"><seg n="152.1.1">Het woord 'reformatie' of 'hervorming' houdt in,</seg> <seg n="152.1.2">dat het hierbij gaat niet om het maken van iets nieuws,</seg> <seg n="152.1.3">maar om het her-vormen,</seg> <seg n="152.1.4">het in zijn oorspronkelijke,</seg> <seg n="152.1.5">onbedorven vorm herstellen van iets,</seg> <seg n="152.1.6">dat in de loop der tijden meer en meer misvormd is geworden.</seg></s> <s n="152.2"><seg n="152.2.1">Het vooronderstelt altijd beroep op iets ouds.</seg></s> <s n="152.3"><seg n="152.3.1">Wanneer dr. Noordmans zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f92" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="152.3.2">"dat de reformatoren er zich wel degelijk rekenschap van gegeven hebben,</seg> <seg n="152.3.3">dat ze zich niet op de Oudheid,</seg> <seg n="152.3.4">maar op de waarheid beriepen",</seg> <seg n="152.3.5">dan is dit maar ten dele juist.</seg></s> <s n="152.4"><seg n="152.4.1">Calvijn beroept zich in verschillende van zijn geschriften herhaaldelijk op "quod in veteri <choice><sic>ecciesia</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ecclesia</corr></choice> observatum (est)"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f93" rend="superscript">b</ref> en verklaart in de titel van zijn <hi rend="italic">Prières ecclésiastiques</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n86" rend="superscript">86</ref><hi rend="italic"> nadrukkelijk,</hi></seg> <seg n="152.4.2">dat dit kerkelijk gebedenboek,</seg> <seg n="152.4.3">bestemd voor de liturgie van Genève,</seg> <seg n="152.4.4">herstel van de liturgie betekent "selon la coutume de l'église ancienne".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f94" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="152.5"><seg n="152.5.1">Natuurlijk wilden de hervormers niets anders dan zich beroepen op de waarheid,</seg> <seg n="152.5.2">maar de geciteerde uitlating van dr. Noordmans loopt het gevaar van een valse tegenstelling te scheppen,</seg> <seg n="152.5.3">als zouden de waarheid en de oudheid elkaar per se uitsluiten.</seg></s></p>
<p><s n="153.1"><seg n="153.1.1">Wij moeten de Reformatie zien tegen de achtergrond van de talloze veranderingen,</seg> <seg n="153.1.2">die zich op schier elk terrein van het kerkelijk leven in de loop van de middeleeuwen hebben voltrokken.</seg></s> <s n="153.2"><seg n="153.2.1">Sommige van deze veranderingen laten zich verklaren uit de tijdsomstandigheden en uit de wijze,</seg> <seg n="153.2.2">waarop hele volken in korte tijd gechristianiseerd werden.</seg></s> <s n="153.3"><seg n="153.3.1">Er zijn er echter ook onder,</seg> <seg n="153.3.2">die niet slechts een verslapping,</seg> <seg n="153.3.3">maar zeer beslist een ontaarding in het geloofs- en gebedsleven van kerk en enkeling betekenden.</seg></s> <s n="153.4"><seg n="153.4.1">Vanaf de dagen van Trente tot op heden is de Rooms-Katholieke Kerk op haar wijze bezig te herstellen,</seg> <seg n="153.4.2">wat vergroeid en verworden is.</seg></s> <s n="153.5"><seg n="153.5.1">In elk geval zouden de <pb n="211" ed="VW"/>reformatoren tegen de Roomse Kerk van heden niet meer met dezelfde felheid kunnen ageren,</seg> <seg n="153.5.2">omdat tal van hervormingen,</seg> <seg n="153.5.3">die zij noodzakelijk achtten,</seg> <seg n="153.5.4">de volle belangstelling hebben van de pausen,</seg> <seg n="153.5.5">theologen en liturgiologen van onze tijd.</seg></s></p>
<p><s n="154.1"><seg n="154.1.1">De Reformatie is naar ons besef een noodzakelijkheid geweest en een tragedie beide.</seg></s> <s n="154.2"><seg n="154.2.1">Nu de kerkverscheuring echter een feit is en zolang zij blijft,</seg> <seg n="154.2.2">zullen wij aan beide zijden elk op onze wijze en gescheiden van elkaar onze hervormingsarbeid moeten voortzetten.</seg></s> <s n="154.3"><seg n="154.3.1">Immers ook voor ons mag de Reformatie niet betekenen een eindpunt,</seg> <seg n="154.3.2">maar slechts een begin.</seg></s></p>
<p><s n="155.1"><seg n="155.1.1">De Reformatie hield zich niet in de eerste plaats bezig met het veranderen van dingen aan de buitenkant en evenmin met het bestrijden van misstanden.</seg></s> <s n="155.2"><seg n="155.2.1">Zij ging dieper.</seg></s> <s n="155.3"><seg n="155.3.1">Maar zij wilde evenmin enkel het herstel van de prediking als Woordverkondiging en zuivering van leer,</seg> <seg n="155.3.2">belijdenis en theologie,</seg> <seg n="155.3.3">hoe belangrijk dit ook was en hoezeer het waar is,</seg> <seg n="155.3.4">dat velen,</seg> <seg n="155.3.5">zowel enkelingen als groepen,</seg> <seg n="155.3.6">in na-reformatorische tijd in deze eenzijdigheid zijn blijven steken.</seg></s> <s n="155.4"><seg n="155.4.1">Zo zijn er "veranderingen,</seg> <seg n="155.4.2">waarop men niet kan terugkomen" (Noordmans,</seg> <seg n="155.4.3">p. 19).</seg></s> <s n="155.5"><seg n="155.5.1">Maar er zijn ook veranderingen,</seg> <seg n="155.5.2">waar men nog nooit helemaal aan toegekomen is,</seg> <seg n="155.5.3">in het bijzonder wat betreft de 'liturgie'.</seg></s> <s n="155.6"><seg n="155.6.1">In dit opzicht is Calvijn ons een heel eind vooruit geweest.</seg></s> <s n="155.7"><seg n="155.7.1">Men leze het hoofdstuk over Calvijn in <hi rend="italic">Christian Worship</hi> van Micklem e.a.,</seg> <seg n="155.7.2">Oxford 1936,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n87" rend="superscript">87</ref></seg> <seg n="155.7.3">of de liturgische studies van Maxwell (o.a. <hi rend="italic">John Knox's Genevan Service Book,</hi></seg> <seg n="155.7.4">Edinburgh 1931)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n88" rend="superscript">88</ref> en van Macmillan <hi rend="italic">(The Worship of the Scottish Reformed Church,</hi></seg> <seg n="155.7.5"><choice><sic>Chapter 111: The Book of Geneva</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Chapter III:</corr></choice></seg><choice><sic>Chapter 111: The Book of Geneva</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="155.7.6"><choice><sic>Chapter 111: The Book of Geneva</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">The Book of Geneva</corr></choice>).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n89" rend="superscript">89</ref></seg></s></p>
<p><s n="156.1"><seg n="156.1.1">Dat de Reformatie tegenover de vergroeiing van de kerk in de loop der middeleeuwen een onherroepelijk 'neen' heeft betekend:</seg> <seg n="156.1.2">een beslissing,</seg> <seg n="156.1.3">zo radicaal,</seg> <seg n="156.1.4">onontkoombaar en van blijvende strekking,</seg> <seg n="156.1.5">als waarvoor de christenheid zich nog nimmer geplaatst had gezien:</seg> <seg n="156.1.6">hierover ben ik het met dr. Noordmans eens,</seg> <seg n="156.1.7">zoals ik het ook hierover met hem eens ben,</seg> <seg n="156.1.8">dat er zowel in Oost als West vormen en interpretaties van het christendom bestaan,</seg> <seg n="156.1.9">waartegenover wij met Rome samen stelling moeten nemen.</seg></s> <s n="156.2"><seg n="156.2.1">Het is niet waar,</seg> <seg n="156.2.2">dat Rome in elk opzicht staat tegenover alle andere christenen bij elkaar.</seg></s> <s n="156.3"><seg n="156.3.1">Edinburgh<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n90" rend="superscript">90</ref> heeft mij dit geleerd en misschien zou Oxford<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n91" rend="superscript">91</ref> mij in dit opzicht nog meer hebben kunnen leren.</seg></s> <s n="156.4"><seg n="156.4.1">Terug naar de Reformatie zou voor talloze christenen en christelijke groepen</seg> <seg n="156.4.2">- hoe paradoxaal het moge klinken</seg> <seg n="156.4.3">- indirect tevens betekenen terug in de richting van de kerk in gemeenschap met Rome.</seg></s> <s n="156.5"><seg n="156.5.1">Of,</seg> <seg n="156.5.2">zoals dr. Noordmans (wiens kijk op de Anglicaanse Kerk ik overigens niet deel) eens gezegd heeft:</seg> <seg n="156.5.3">"De weg naar Jeruzalem gaat via Genève en Rome."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n92" rend="superscript">92</ref></seg></s></p>
<p><s n="157.1"><seg n="157.1.1">Wij hebben in onze Hervormde Kerk echter vooralsnog allereerst met de Reformatie te maken.</seg></s> <s n="157.2"><seg n="157.2.1">In de Reformatie ging het om een principieel en hernieuwd verstaan van het eigenlijke,</seg> <seg n="157.2.2">waar het in het Evangelie,</seg> <seg n="157.2.3">in de <pb n="212" ed="VW"/>Schrift,</seg> <seg n="157.2.4">in de liturgie en het dogma der kerk,</seg> <seg n="157.2.5">in prediking,</seg> <seg n="157.2.6">belijdenis,</seg> <seg n="157.2.7">theologie,</seg> <seg n="157.2.8">zielzorg,</seg> <seg n="157.2.9">praktische levenshouding op aankomt.</seg></s> <s n="157.3"><seg n="157.3.1">Onder een beroep op de Schrift en in het licht van het ganse zijn en leven van de Oude kerk dient de kerk in al haar uitingen hervormd,</seg> <seg n="157.3.2">hersteld te worden.</seg></s></p>
<p><s n="158.1"><seg n="158.1.1">Wat voor dogma en theologie gold,</seg> <seg n="158.1.2">geldt ook voor de liturgie:</seg> <seg n="158.1.3">het gaat om herstel van iets,</seg> <seg n="158.1.4">dat verloren gegaan of misvormd is.</seg></s> <s n="158.2"><seg n="158.2.1">Maar het gaat dan ook om herstel,</seg> <seg n="158.2.2">niet om afschaffing en vernietiging;</seg> <seg n="158.2.3">het gaat om het herstel niet slechts van de prediking als Woordverkondiging,</seg> <seg n="158.2.4">maar evenzeer om het herstel van het Avondmaal en om het herstel van alle elementen in de liturgie,</seg> <seg n="158.2.5">die van waarde zijn.</seg></s></p>
<p><s n="159.1"><seg n="159.1.1">Indien de oud-christelijke geloofs-symbola hun waarde hebben behouden,</seg> <seg n="159.1.2">dan geldt dit evenzeer van de oud-christelijke gebeden.</seg></s> <s n="159.2"><seg n="159.2.1">Reeds lang voor de dogmenvorming was de liturgievorming begonnen.</seg></s> <s n="159.3"><seg n="159.3.1">De liturgie van de kerk is allereerst gebed en de liturgische boeken zijn allereerst kerkelijke gebedenboeken.</seg></s> <s n="159.4"><seg n="159.4.1">Het gaat er niet om de oud-christelijke liturgie eenvoudig te kopiëren,</seg> <seg n="159.4.2">maar het gaat er wel om de dagelijkse samenkomst der gemeente te herstellen in de zin,</seg> <seg n="159.4.3">waarin de christenen die altijd gekend hebben.</seg></s> <s n="159.5"><seg n="159.5.1">Hierbij is het duidelijk,</seg> <seg n="159.5.2">dat de prediking,</seg> <seg n="159.5.3">die naast het sacrament een onmisbaar deel is van de zondagmorgendienst,</seg> <seg n="159.5.4">niet per se in elke dienst dient voor te komen.</seg></s> <s n="159.6"><seg n="159.6.1">Het ligt nu eenmaal in het wezen van de zaak,</seg> <seg n="159.6.2">dat de gemeente wel desnoods elke dag enige tijd tot gebed kan samenkomen,</seg> <seg n="159.6.3">maar niet elke dag een of meermalen een preek kan aanhoren.</seg></s></p>
<p><s n="160.1"><seg n="160.1.1">Herstel van de liturgie is dus in de eerste plaats herstel van het kerkelijk gebed in de ruimste zin,</seg> <seg n="160.1.2">dus inbegrepen lofprijzing,</seg> <seg n="160.1.3">geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="160.1.4">dankzegging en aanbidding.</seg></s> <s n="160.2"><seg n="160.2.1">Daarnaast ook herstel van geregelde <choice><sic>Schriftiezingen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Schriftlezingen</corr></choice> uit Oud en Nieuw Testament naar de tijd van het kerkelijk jaar,</seg> <seg n="160.2.2">herstel van een geregeld en veelvuldig gebruik van het sacrament des Avondmaals,</seg> <seg n="160.2.3">dat een viering betekent van het ganse heil des Heren.</seg></s></p>
<p><s n="161.1"><seg n="161.1.1">In sommige reformatorische kerken heeft het 'vrije' gebed het vrijwel geheel van het liturgisch gebed gewonnen.</seg></s> <s n="161.2"><seg n="161.2.1">Het gebed is dan niet meer uitdrukking van het geloof en leven der kerk,</seg> <seg n="161.2.2">waaruit het geloof en leven van de enkeling geboren wordt,</seg> <seg n="161.2.3">maar uitdrukking van het geloof van de voorganger.</seg></s> <s n="161.3"><seg n="161.3.1">Maar al te vaak ontbreekt het dit 'vrije' gebed aan gepaste soberheid en kortheid.</seg></s> <s n="161.4"><seg n="161.4.1">Het is vaak mooi,</seg> <seg n="161.4.2">stichtelijk,</seg> <seg n="161.4.3">sentimenteel,</seg> <seg n="161.4.4">prekerig,</seg> <seg n="161.4.5">wijdsprakig.</seg></s> <s n="161.5"><seg n="161.5.1">Er is hier vaak een overschrijding van de grens,</seg> <seg n="161.5.2">die bewaard moet blijven tussen persoonlijk en kerkelijk gebed.</seg></s> <s n="161.6"><seg n="161.6.1">De liturgie van onze Hervormde Kerk zou in vele gemeenten zeer aan soberheid winnen,</seg> <seg n="161.6.2">ze zou meer ascetisch worden in de zin,</seg> <seg n="161.6.3">waarin dr. Noordmans dat,</seg> <seg n="161.6.4">hoop ik,</seg> <seg n="161.6.5">bedoelt,</seg> <seg n="161.6.6">indien men het 'vrije' gebed weer wilde vervangen door de korte,</seg> <seg n="161.6.7">sobere,</seg> <seg n="161.6.8">klare,</seg> <seg n="161.6.9">stijlvolle gebeden,</seg> <seg n="161.6.10">waaraan de liturgie der kerk van het begin af aan zo rijk is geweest.</seg></s> <s n="161.7"><seg n="161.7.1">Het vrije gebed hoort thuis in vrije gemeenten,</seg> <seg n="161.7.2">die er een zgn. ondogmatisch christendom op nahouden.</seg></s> <s n="161.8"><seg n="161.8.1">In de kerk hebben we <pb n="213" ed="VW"/>echter te maken met Liturgie en Dogma (met een hoofdletter,</seg> <seg n="161.8.2">omdat Liturgie en Dogma vrucht des Geestes zijn in de kerk en niet maakwerk van enkelingen).</seg></s> <s n="161.9"><seg n="161.9.1">Wie het oud-christelijk dogma weet te waarderen,</seg> <seg n="161.9.2">moet ook oog hebben voor de onvergankelijke waarde van de oud-christelijke liturgie in Oost en West.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="162.1"><seg n="162.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="163.1"><seg n="163.1.1">Om nu te weten,</seg> <seg n="163.1.2">wat in reformatorische zin herstel der liturgie inhoudt,</seg> <seg n="163.1.3">moeten wij eerst weten,</seg> <seg n="163.1.4">in welke opzichten de veranderingen,</seg> <seg n="163.1.5">die zich in de middeleeuwen langzaam en haast ongemerkt hebben voltrokken,</seg> <seg n="163.1.6">als misvorming dienen te worden beschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="164.1"><seg n="164.1.1">Als bekend mag wel voorondersteld worden,</seg> <seg n="164.1.2">dat de beide voornaamste liturgische boeken van de vóór-reformatorische (en nog van de Rooms-Katholieke) Kerk het missaal en het brevier zijn.</seg></s> <s n="164.2"><seg n="164.2.1">De zwartgedrukte tekst van de psalmen,</seg> <seg n="164.2.2">lofprijzingen,</seg> <seg n="164.2.3">gebeden,</seg> <seg n="164.2.4">Schriftlezingen,</seg> <seg n="164.2.5">enz. wordt op tal van plaatsen onderbroken door aanduidingen in het rood (de zgn. rubrieken),</seg> <seg n="164.2.6">die talloze aanwijzingen geven betreffende liturgische gewaden en kleuren,</seg> <seg n="164.2.7">altaar,</seg> <seg n="164.2.8">bewieroking en andere symbolische handelingen,</seg> <seg n="164.2.9">kniebuigingen,</seg> <seg n="164.2.10">enz.</seg></s></p>
<p><s n="165.1"><seg n="165.1.1">Nu dient men allereerst hierop te letten,</seg> <seg n="165.1.2">dat de tekst van de liturgie vanaf de zesde of zevende eeuw nauwelijks enige verandering van betekenis heeft ondergaan.</seg></s> <s n="165.2"><seg n="165.2.1">Wie het huidige misboek van de Rooms-Katholieke Kerk voor zich neemt en daarin niet let op de rubrieken,</seg> <seg n="165.2.2">maar de tekst zelf leest,</seg> <seg n="165.2.3">zal daarin weinig of niets kunnen ontdekken,</seg> <seg n="165.2.4">dat in strijd is met de Schrift of het oud-christelijk dogma.</seg></s> <s n="165.3"><seg n="165.3.1">De misgebeden en ook de breviergebeden zijn van een onschatbare waarde,</seg> <seg n="165.3.2">omdat ze op een meer levendige wijze hetzelfde volle geloof van de kerk aller eeuwen tot uitdrukking brengen dan dogmatische formuleringen dat vermogen te doen.</seg></s> <s n="165.4"><seg n="165.4.1">Bij al zijn felheid tegen 'de paapse afgoderij' citeert Calvijn herhaaldelijk de tekst van de misliturgie met instemming en ter bestrijding van praktijken en ceremoniële handelingen,</seg> <seg n="165.4.2">die een opvatting vooronderstellen,</seg> <seg n="165.4.3">die met de tekst zelve in strijd is.</seg></s></p>
<p><s n="166.1"><seg n="166.1.1">Deze praktijken en ceremoniële handelingen,</seg> <seg n="166.1.2">die vastgelegd zijn in de rubrieken,</seg> <seg n="166.1.3">zijn uit veel later tijd.</seg></s> <s n="166.2"><seg n="166.2.1">Zij hebben bij het ongewijzigd laten van de tekst de ganse 'habitus' van de dienst,</seg> <seg n="166.2.2">de verhouding tussen gelovigen en priester,</seg> <seg n="166.2.3">het ganse liturgisch gebeuren zulk een veranderd aanzien gegeven,</seg> <seg n="166.2.4">dat het oud-christelijk liturgisch en sacramenteel gemeenschapsleven nauwelijks meer te herkennen valt.</seg></s> <s n="166.3"><seg n="166.3.1">Enerzijds was in de landen,</seg> <seg n="166.3.2">waar men geen Latijn meer kende,</seg> <seg n="166.3.3">voor de grote volksmassa de tekst volkomen onverstaanbaar geworden;</seg> <seg n="166.3.4">anderzijds werd de aandacht vrijwel alleen <choice><sic>ge boeid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geboeid</corr></choice> door de cultische handelingen.</seg></s> <s n="166.4"><seg n="166.4.1">Zo was de dienst van de gemeente veranderd in een kijkspel vóór de gemeente.</seg></s> <pb n="214" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="166.5"><seg n="166.5.1">Inmiddels was sedert de elfde eeuw het woord transsubstantiatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n93" rend="superscript">93</ref> in de theologie ingeburgerd;</seg> <seg n="166.5.2">vanaf 1215 gold het leerstuk van de transsubstantiatie;</seg> <seg n="166.5.3">het reciteren van de inzettingswoorden van het Heilig Avondmaal werd onderbroken door de opheffing en aanbidding van de hostie en daarna van de kelk;</seg> <seg n="166.5.4">vanaf de dertiende eeuw ontvingen de leken het Avondmaal (de 'communie') nog slechts onder de gedaante van het brood alleen;</seg> <seg n="166.5.5">het hoofdaccent kwam te liggen van de communie op de consecratie;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n94" rend="superscript">94</ref></seg> <seg n="166.5.6">velen communiceerden nog slechts een enkele maal in het jaar (tegenwoordig is dit anders);</seg> <seg n="166.5.7">het eigenlijke motief van de kerkgang was niet meer het meezingen en meebidden van de gehele dienst,</seg> <seg n="166.5.8">maar het bijwonen van het 'misoffer',</seg> <seg n="166.5.9">dat zich in de consecratie voltrok,</seg> <seg n="166.5.10">en de aanbidding van Christus,</seg> <seg n="166.5.11">die krachtens de transsubstantiatie naar lichaam en ziel,</seg> <seg n="166.5.12">naar godheid en mensheid,</seg> <seg n="166.5.13">wezenlijk en waarachtig op het altaar tegenwoordig was;</seg> <seg n="166.5.14">overigens werden de misgebeden,</seg> <seg n="166.5.15">zelfs de drie voornaamste gebeden,</seg> <seg n="166.5.16">die op de consecratie volgen (o.a. de 'anamnèse' en de 'epiclèse'),</seg> <seg n="166.5.17">door de priester stil gebeden.</seg></s></p>
<p><s n="167.1"><seg n="167.1.1">Onder al deze veranderingen in het karakter van de liturgie was de tekst van de zangen en gebeden vrijwel ongewijzigd gebleven.</seg></s> <s n="167.2"><seg n="167.2.1">De grote massa gaf zich echter van de inhoud der woorden nauwelijks meer rekenschap.</seg></s> <s n="167.3"><seg n="167.3.1">Velen hielden zich onder de dienst met private devoties (het mediteren van de rozenkrans of het bidden van gebeden uit private gebedenboeken van een zeer onliturgisch en dogmatisch vaak aanvechtbare inhoud) bezig.</seg></s> <s n="167.4"><seg n="167.4.1">Kortom de manier,</seg> <seg n="167.4.2">waarop men met de oude liturgie handelde,</seg> <seg n="167.4.3">was met de inhoud en de oorspronkelijke bedoeling daarvan in strijd en de hervormers aarzelden niet om de liturgische verwording als afgoderij te brandmerken.</seg></s></p>
<p><s n="168.1"><seg n="168.1.1">Wat het dagelijks breviergebed betreft:</seg> <seg n="168.1.2">dit bleef beperkt tot de kloosters of tot het koorgebed van de geestelijkheid,</seg> <seg n="168.1.3">verbonden aan kathedralen;</seg> <seg n="168.1.4">verder werd het van gemeenschappelijk gebed tot privaatgebed voor de priesters.</seg></s></p>
<p><s n="169.1"><seg n="169.1.1">Het hoofdaccent was vervallen van het woord op de ceremoniën.</seg></s> <s n="169.2"><seg n="169.2.1">Daarom moest de theologie van de Reformatie 'theologie des Woords' worden.</seg></s> <s n="169.3"><seg n="169.3.1">Het gaat in de liturgie niet om esthetische indrukken,</seg> <seg n="169.3.2">om het opgaan in een mysterieuze sfeer,</seg> <seg n="169.3.3">om het ondergáán van magische krachtwerkingen;</seg> <seg n="169.3.4">het gaat in de liturgie om een gemeenschap met God in Christus door de Heilige Geest.</seg></s> <s n="169.4"><seg n="169.4.1">Geest en Woord hangen in de Schrift,</seg> <seg n="169.4.2">in de kerk,</seg> <seg n="169.4.3">ten nauwste samen.</seg></s> <s n="169.5"><seg n="169.5.1">Het Woord moet klaar en duidelijk verkondigd worden en de gemeente moet gemeenschappelijk zingen en bidden in woorden,</seg> <seg n="169.5.2">die zij verstaan kan,</seg> <seg n="169.5.3">ja waarvan zij de zin móét verstaan,</seg> <seg n="169.5.4">wil het gezang en gebed niet ontaarden in ijdel geklank.</seg></s></p>
<p><s n="170.1"><seg n="170.1.1">Nu kan men zo radicaal mogelijk te werk gaan en alles,</seg> <seg n="170.1.2">wat niet 'woord' <pb n="215" ed="VW"/>is,</seg> <seg n="170.1.3">maar 'teken' en 'symbool',</seg> <seg n="170.1.4">als gevaarlijk afwijzen.</seg></s> <s n="170.2"><seg n="170.2.1">Calvijn ging zo ver en zijn bezwaren tegen de liturgie van de Engelse kerk betroffen niet de inhoud van het Book of Common Prayer,</seg> <seg n="170.2.2">wat de tekst aangaat,</seg> <seg n="170.2.3">maar het vasthouden aan enkele symbolische handelingen (bijv. het tekenen van het voorhoofd van een gedoopte met het teken des kruises)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n95" rend="superscript">95</ref></seg></s></p>
<p><s n="171.1"><seg n="171.1.1">Gezien tegen de achtergrond van de liturgische verwording van die dagen,</seg> <seg n="171.1.2">is zulk een puritanisme te begrijpen.</seg></s> <s n="171.2"><seg n="171.2.1">Het is een crisisverschijnsel.</seg></s> <s n="171.3"><seg n="171.3.1">Luther ging echter niet zo ver.</seg></s> <s n="171.4"><seg n="171.4.1">Er zijn nu eenmaal dingen,</seg> <seg n="171.4.2">die op een andere wijze dan door het woord ons beter of directer aanspreken.</seg></s> <s n="171.5"><seg n="171.5.1">Daarom kan ik de symbolen- en ceremoniën-vrees van de.Puriteinen en van dr. Noordmans niet delen.</seg></s> <s n="171.6"><seg n="171.6.1">Enkele eenvoudige sobere symbolen (een doopvont,</seg> <seg n="171.6.2">avondmaalstafel,</seg> <seg n="171.6.3">een kruis of crucifix,</seg> <seg n="171.6.4">een feestelijk,</seg> <seg n="171.6.5">liturgisch gewaad,</seg> <seg n="171.6.6">kaarsen als symbool van aanbidding en feestvreugde,</seg> <seg n="171.6.7">bloemen) kunnen in sterke mate medehelpen om het kerkgebouw een aanzien te geven,</seg> <seg n="171.6.8">dat bij het karakter van een feest past.</seg></s> <s n="171.7"><seg n="171.7.1">Ik kan er onmogelijk een gevaar voor bijgeloof in zien en evenmin een gevaar voor miskenning van het woordkarakter der liturgie.</seg></s> <s n="171.8"><seg n="171.8.1">Meer gereserveerd sta ik tegenover orgelspel en koorzang,</seg> <seg n="171.8.2">die niet het gebed en het gezang der gemeente ondersteunen,</seg> <seg n="171.8.3">maar die zich richten tot de luisterende gemeente.</seg></s> <s n="171.9"><seg n="171.9.1">De gemeente luistert naar Schriftlezingen en prediking,</seg> <seg n="171.9.2">zij ziet en ontvangt de tekenen van Doop en Avondmaal en zij spreekt zich uit (gemeenschappelijk) in gebed,</seg> <seg n="171.9.3">lofprijzing,</seg> <seg n="171.9.4">dankzegging en aanbidding.</seg></s></p>
<p><s n="172.1"><seg n="172.1.1">De liturgie van onze Hervormde Kerk zal niet ten volle hersteld zijn,</seg> <seg n="172.1.2">voordat zij van een uitgesproken preek- en luisterdienst weer geworden is tot een volledige gebedsdienst in oud-christelijke zin.</seg></s> <s n="172.2"><seg n="172.2.1">Dit betekent:</seg></s></p>
<p><s n="173.1"><seg n="173.1.1">1. Dat er naast de diensten op zondag,</seg> <seg n="173.1.2">waarin ook gepreekt wordt,</seg> <seg n="173.1.3">elke morgen en avond korte diensten voor gebed en <choice><sic>Schriftiezing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Schriftlezing</corr></choice> en gezang zijn zonder preek.</seg></s></p>
<p><s n="174.1"><seg n="174.1.1">2. Dat de prediking in de eigenlijke zondagsdienst Woordverkondiging moet zijn,</seg> <seg n="174.1.2">maar kort,</seg> <seg n="174.1.3">duidelijk en krachtig zonder omhaal van woorden.</seg></s> <s n="174.2"><seg n="174.2.1">Calvijn drong hier reeds sterk op aan.</seg></s> <s n="174.3"><seg n="174.3.1">Zelf preekte hij nimmer langer dan 25 <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> 30 minuten.</seg></s></p>
<p><s n="175.1"><seg n="175.1.1">3. Dat het Avondmaal weer hersteld moet zijn in elke zondagmorgendienst,</seg> <seg n="175.1.2">maar zonder formulier.</seg></s> <s n="175.2"><seg n="175.2.1">Het moet een werkelijke 'viering' zijn,</seg> <seg n="175.2.2">waarbij de 'klassieke' liturgische gebeden en zangen tot hun recht moeten komen op oud-christelijke wijze.</seg></s></p>
<p><s n="176.1"><seg n="176.1.1">4. Dat het kerkgebouw weer 'huis des Heren' en 'huis des Gebeds' moet zijn,</seg> <seg n="176.1.2">dwz. gewijd aan de dienst,</seg> <seg n="176.1.3">dus onttrokken aan profaan gebruik.</seg></s> <s n="176.2"><seg n="176.2.1"><choice><sic>Dekansel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">De kansel</corr></choice> blijve</seg> <seg n="176.2.2">- zoals niet anders dan 'logisch' is</seg> <seg n="176.2.3">- bestemd voor de prediking.</seg></s> <s n="176.3"><seg n="176.3.1">Er zij in de kerk een speciale plaats voor de voorganger,</seg> <seg n="176.3.2">waar hij voorgaat in gebed;</seg> <seg n="176.3.3">er zij een aparte plaats voor de Schriftlezing en een aparte plaats voor de bediening van de Doop (nl. bij het vaste doopvont) en <pb n="216" ed="VW"/>een aparte plaats voor de viering van het Avondmaal (nl. bij de vaste avondmaalstafel).</seg></s></p>
<p><s n="177.1"><seg n="177.1.1">5. Naast het liturgisch gebed (evenals de Engelse en andere kerken heeft de Hervormde Kerk naast haar gezangbundel weer een kerkelijk gebedenboek nodig) moet er plaats zijn voor het (mits beheerste) 'vrije' gebed en voor het stil gebed.</seg></s> <s n="177.2"><seg n="177.2.1">(Maar niet</seg> <seg n="177.2.2">- hierover ben ik het weer met dr. Noordmans eens</seg> <seg n="177.2.3">- voor een zgn. 'sacrament der stilte',</seg> <seg n="177.2.4">dat heidens is).</seg></s></p>
<p><s n="178.1"><seg n="178.1.1">De grote fout,</seg> <seg n="178.1.2">die velen in naam der Reformatie begaan,</seg> <seg n="178.1.3">is deze,</seg> <seg n="178.1.4">dat men meent,</seg> <seg n="178.1.5">dat het met het liturgisch gemeenschapsleven in orde is,</seg> <seg n="178.1.6">als er maar gepreekt wordt.</seg></s> <s n="178.2"><seg n="178.2.1">In deze eenzijdigheid steekt een even groot gevaar als in de ceremoniëndienst.</seg></s> <s n="178.3"><seg n="178.3.1">Het is een vallen van het ene uiterste in het andere.</seg></s> <s n="178.4"><seg n="178.4.1">Dat de preek uit onze kerk zou verdwijnen,</seg> <seg n="178.4.2">daarvoor behoeven wij vooralsnog niet bang te zijn.</seg></s> <s n="178.5"><seg n="178.5.1">Ontaardt de preek echter van sobere Woordverkondiging in een woordenvloed van twisting,</seg> <seg n="178.5.2">emoties,</seg> <seg n="178.5.3">gekritiseer,</seg> <seg n="178.5.4">gepraat:</seg> <seg n="178.5.5">dan wordt ze bepaald gevaarlijk.</seg></s> <s n="178.6"><seg n="178.6.1">Dan krijgt de gemeente genoeg van al die woorden,</seg> <seg n="178.6.2">van al dat theologische gekijf en getheoretiseer.</seg></s> <s n="178.7"><seg n="178.7.1">Ook de preek kan betekenen een steen voor brood.</seg></s> <s n="178.8"><seg n="178.8.1">De liturgie blijft in de eerste plaats de gebedsgemeenschap der kerk.</seg></s> <s n="178.9"><seg n="178.9.1">Het karakter van onze tijd maakt,</seg> <seg n="178.9.2">dat ontelbaar velen terugverlangen naar het herstel van de dagelijkse liturgie in deze zin.</seg></s> <s n="178.10"><seg n="178.10.1">Wat met mysterie-dienst niets te maken heeft.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="24">
<head rend="after-blank" n="F."><label>F.</label> <s n="179.1"><seg n="179.1.1">Liturgica<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n96" rend="superscript">96</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="180.1"><seg n="180.1.1">door dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="181.1"><seg n="181.1.1">Dr. W. H. van de Pol heeft in verschillende periodieken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f95" rend="superscript">a</ref><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing a (met eindnootverwijzing 97) afgeleid uit de inhoud van de noot</note> beschouwingen gegeven naar aanleiding van mijn boek over <hi rend="italic">Liturgie.</hi></seg></s> <s n="181.2"><seg n="181.2.1">Waren het gewone recensies,</seg> <seg n="181.2.2">dan zou ik er,</seg> <seg n="181.2.3">naar goede usance,</seg> <seg n="181.2.4">over zwijgen.</seg></s> <s n="181.3"><seg n="181.3.1">De bedoeling van de schrijver is echter juist,</seg> <seg n="181.3.2">een gesprek aan de gang te maken,</seg> <seg n="181.3.3">en daarom wil ik er hier,</seg> <seg n="181.3.4">waar men mij ruimte bood,</seg> <seg n="181.3.5">iets over zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="182.1"><seg n="182.1.1">Met dr. Van de Pol over deze dingen te mogen handelen,</seg> <seg n="182.1.2">beschouw ik als een voorrecht.</seg></s> <s n="182.2"><seg n="182.2.1">Hij neemt onder de kerkelijke publicisten een zeer bijzondere plaats in.</seg></s> <s n="182.3"><seg n="182.3.1">Met name ten opzichte van de liturgie is dit het geval.</seg></s> <s n="182.4"><seg n="182.4.1">Meer dan de meesten van ons staat hij daar van huis uit midden in.</seg></s> <s n="182.5"><seg n="182.5.1">Zijn geestelijke ontwikkeling is er bij betrokken.</seg></s> <s n="182.6"><seg n="182.6.1">Liturgische vragen zijn voor hem <choice><sic>Ievensvragen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">levensvragen</corr></choice>.</seg></s><pb n="217" ed="VW"/> <s n="182.7"><seg n="182.7.1">Voor zover het hier een ontmoeting met God betreft,</seg> <seg n="182.7.2">zijn ze dat voor ons allemaal.</seg></s> <s n="182.8"><seg n="182.8.1">Maar bij hem zit het leven nauwer met de liturgische vorm verbonden dan bij de doorsnee-gereformeerde.</seg></s></p>
<p><s n="183.1"><seg n="183.1.1">Dit biedt in de discussie tweeërlei voordeel.</seg></s> <s n="183.2"><seg n="183.2.1">In de eerste plaats dit,</seg> <seg n="183.2.2">dat men bij hem minder met een kwestie en meer met een mens te doen heeft.</seg></s> <s n="183.3"><seg n="183.3.1">Van de Pol zal op sommige punten minder <hi rend="italic">op zijn stuk</hi> behoeven te staan,</seg> <seg n="183.3.2">omdat hij <hi rend="italic">in een bepaald veld</hi> staat,</seg> <seg n="183.3.3">waarin beweging mogelijk is.</seg></s> <s n="183.4"><seg n="183.4.1">Deze bewegingsvrijheid is voor hem een levensbehoefte.</seg></s> <s n="183.5"><seg n="183.5.1">Men ziet er hem dan ook telkens gebruik van maken.</seg></s> <s n="183.6"><seg n="183.6.1">Het geeft hem de gelegenheid royaal te zijn.</seg></s> <s n="183.7"><seg n="183.7.1">In zijn stuk in <hi rend="italic">Kerkopbouw,</hi></seg> <seg n="183.7.2"><hi rend="italic">over De Epiclese,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n98" rend="superscript">98</ref></seg> <seg n="183.7.3">erkent hij,</seg> <seg n="183.7.4">zich in vroeger jaren ten opzichte van de verhouding van liturgie en mysterie wel eens onklaar te hebben uitgedrukt.</seg></s> <s n="183.8"><seg n="183.8.1">- Dit zal wel slaan op mijn opmerkingen over zijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n99" rend="superscript">99</ref> voor liturgie.</seg></s> <s n="183.9"><seg n="183.9.1">- Omgekeerd</seg> <seg n="183.9.2">- en dit is het tweede voordeel</seg> <seg n="183.9.3">- heeft men tegenover iemand,</seg> <seg n="183.9.4">die zo in de liturgie <hi rend="italic">leeft,</hi></seg> <seg n="183.9.5">het prettige gevoel van niet dadelijk uitgeschakeld te zijn,</seg> <seg n="183.9.6">als men ten opzichte van een of ander onderdeel van het liturgisch materiaal zou blijken zich te hebben vergist.</seg></s></p>
<p><s n="184.1"><seg n="184.1.1">Dr. Van de Pol geeft in zijn artikelen blijk,</seg> <seg n="184.1.2">een goed eind weegs met mij te kunnen meegaan in de kritiek op de liturgische beweging,</seg> <seg n="184.1.3">zoals die reilt en zeilt.</seg></s> <s n="184.2"><seg n="184.2.1">Dat mocht ik trouwens ook wel van hem verwachten.</seg></s> <s n="184.3"><seg n="184.3.1">Dat neemt echter niet weg,</seg> <seg n="184.3.2">dat hij een vurig voorstander is van wat hij een 'liturgisch herstel' noemt.</seg></s> <s n="184.4"><seg n="184.4.1">Wat hij daarmee bedoelt,</seg> <seg n="184.4.2">heeft hij pas heel duidelijk gezegd,</seg> <seg n="184.4.3">o.a. in <hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n100" rend="superscript">100</ref></seg></s> <s n="184.5"><seg n="184.5.1">De tegenstanders van Calvijn zouden er in geslaagd zijn,</seg> <seg n="184.5.2">het werk der hervormers op liturgisch gebied ongedaan te maken.</seg></s> <s n="184.6"><seg n="184.6.1">Alleen de Engelse kerk kwam</seg> <seg n="184.6.2">- in 1552</seg> <seg n="184.6.3">- gereed met haar reformatorische liturgie!</seg></s> <s n="184.7"><seg n="184.7.1">Haar grote verdienste zou hierin hebben bestaan,</seg> <seg n="184.7.2">dat zij daarmee het puritanisme te vlug af was.</seg></s> <s n="184.8"><seg n="184.8.1">Toen deze epigonen kwamen,</seg> <seg n="184.8.2">lag het kerkboek gereed,</seg> <seg n="184.8.3">veilig tegen afbraak.</seg></s> <s n="184.9"><seg n="184.9.1">En thans zou het de taak der andere hervormde kerken zijn,</seg> <seg n="184.9.2">daarvan te profiteren door een liturgisch herstel te beproeven,</seg> <seg n="184.9.3">waarvoor dr. Van de Pol in <hi rend="italic">dit</hi> blad pas enkele lijnen getrokken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="185.1"><seg n="185.1.1">Wie het zo ziet,</seg> <seg n="185.1.2">moet wel sterk verzet in zich voelen oprijzen bij de lezing van wat ik in mijn boek schreef over de Engelse liturgie.</seg></s> <s n="185.2"><seg n="185.2.1">Dr. Van de Pol is dan ook begonnen met daartegen 'om des gewetens wil' protest aan te tekenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f96" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="185.3"><seg n="185.3.1">Hij verwijt mij,</seg> <seg n="185.3.2">een verkeerde voorstelling van het Engelse gebedenboek te hebben gegeven.</seg></s> <s n="185.4"><seg n="185.4.1">Titel en jaartal reeds waren niet geheel in orde.</seg></s> <s n="185.5"><seg n="185.5.1">En de typering,</seg> <seg n="185.5.2">als zou hier verwantschap zijn met de oosterse liturgie,</seg> <seg n="185.5.3">betekende een bedenkelijk misstaan van de plank.</seg></s> <s n="185.6"><seg n="185.6.1">Het Book of Common <pb n="218" ed="VW"/>Prayer was een specifiek gereformeerd kerkboek.</seg></s> <s n="185.7"><seg n="185.7.1">Mijn fout zou hieraan te wijten zijn,</seg> <seg n="185.7.2">dat ik,</seg> <seg n="185.7.3">die dogmaticus en geen liturgioloog ben,</seg> <seg n="185.7.4">mij hier op te glad ijs zou hebben gewaagd.</seg></s></p>
<p><s n="186.1"><seg n="186.1.1">Gezien de hoofdstelling van dr. Van de Pol,</seg> <seg n="186.1.2">dat de gereformeerde liturgie alleen in het Engelse kerkboek bewaard is gebleven en dat wij haar in overeenkomstige vorm hebben te herstellen,</seg> <seg n="186.1.3">moet ik hierop dus wel allereerst ingaan.</seg></s> <s n="186.2"><seg n="186.2.1">In eerste aanleg gaat het hier om een historische kwestie.</seg></s> <s n="186.3"><seg n="186.3.1">Maar ook slechts in de <hi rend="italic">eerste</hi> aanleg.</seg></s> <s n="186.4"><seg n="186.4.1">Achter de historische kwestie woelt de historie zelve in ons.</seg></s> <s n="186.5"><seg n="186.5.1">Dit blijkt wel heel duidelijk uit de wijze,</seg> <seg n="186.5.2">waarop dr. Van de Pol over de <hi rend="italic">Pilgrimfathers</hi> spreekt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f97" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="186.5.3">als hij zegt,</seg> <seg n="186.5.4">dat ze tot de felste tegenstanders van Calvijn behoord zouden hebben.</seg></s> <s n="186.6"><seg n="186.6.1">Dr. Kuyper zou zich in zijn graf omdraaien,</seg> <seg n="186.6.2">als hij het hoorde.</seg></s></p>
<p><s n="187.1"><seg n="187.1.1">Toch is het goed eerst rustig naar de historische evidentie te vragen.</seg></s></p>
<p><s n="188.1"><seg n="188.1.1">Wanneer dr. Van de Pol thans aan het Engelse kerkboek een sterk uitgesproken gereformeerd karakter toeschrijft,</seg> <seg n="188.1.2">dan merk ik op,</seg> <seg n="188.1.3">dat hij zich vroeger -in zijn proefschrift<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f98" rend="superscript">d</ref> over Newman</seg> <seg n="188.1.4">- veel voorzichtiger heeft uitgedrukt.</seg></s> <s n="188.2"><seg n="188.2.1">Hij schrijft daar:</seg> <seg n="188.2.2">"Het laat zich even goed verdedigen,</seg> <seg n="188.2.3">dat het 'Book of Common Prayer' in sacramenteel-liturgisch opzicht de voor-reformatorische lijn voortzet als dat het een reformatorisch karakter draagt."</seg></s> <s n="188.3"><seg n="188.3.1">Daarmee komt overeen,</seg> <seg n="188.3.2">dat hij toen niet enkel kardinaal Gasquet noemde,</seg> <seg n="188.3.3">zoals nu in 't <hi rend="italic">Weekblad,</hi></seg> <seg n="188.3.4">maar ook een andere autoriteit,</seg> <seg n="188.3.5">die het reformatorisch karakter van het Book of Prayer bestrijdt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n103" rend="superscript">103</ref></seg></s></p>
<p><s n="189.1"><seg n="189.1.1">Maar er is nog een andere kardinaal,</seg> <seg n="189.1.2">wiens gevoelen ons hier sterk interesseert.</seg></s> <s n="189.2"><seg n="189.2.1">Het is de held van Van de Pols dissertatie zelf,</seg> <seg n="189.2.2">Newman.</seg></s> <s n="189.3"><seg n="189.3.1">Het is belangwekkend de beroemde roomse convertiet op dit punt met zijn Utrechtse biograaf te confronteren.</seg></s> <s n="189.4"><seg n="189.4.1">Dr. Van de Pol heeft zich voor het gereformeerd karakter van het Engelse kerkboek vooral beroepen op de opwekking tot schuldbelijdenis,</seg> <seg n="189.4.2">waarmee de morgen- en avonddienst begint,</seg> <seg n="189.4.3">onder beroep op de H. Schrift.</seg></s> <s n="189.5"><seg n="189.5.1">De toon en manier van deze en dergelijke 'exhortations' herinnert sterk aan onze formulieren.</seg></s></p>
<p><s n="190.1"><seg n="190.1.1">Welnu,</seg> <seg n="190.1.2">deze opwekkingen hield Newman,</seg> <seg n="190.1.3">zoals men bij zijn biograaf kan nalezen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f99" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="190.1.4">voor 'symptomen van liturgisch verval'.</seg></s> <s n="190.2"><seg n="190.2.1">Hij wil in de eredienst en de liturgie geen preken,</seg> <seg n="190.2.2">maar gebeden.</seg></s> <s n="190.3"><seg n="190.3.1">Dingen en geen woorden.</seg></s> <s n="190.4"><seg n="190.4.1">Gods huis en altaar zelve waren volgens hem voor de oorspronkelijke kerkganger de preek.</seg></s></p>
<p><s n="191.1"><seg n="191.1.1">Dr. Van de Pol vond deze uitlatingen indertijd van bijzonder belang voor liturgiologen.</seg></s> <s n="191.2"><seg n="191.2.1">Newman was toen weliswaar geen anglicaan meer,</seg> <seg n="191.2.2">doch reeds geruime tijd kardinaal.</seg></s> <s n="191.3"><seg n="191.3.1">Maar zij maken wel heel duidelijk,</seg> <seg n="191.3.2">dat men <pb n="219" ed="VW"/>het Book of Common Prayer op verschillende wijzen kan bezien.</seg></s> <s n="191.4"><seg n="191.4.1">Van de Pol brengt de reformatorische bestanddelen naar voren en zegt dan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f100" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="191.4.2">dat er verder alleen nog maar wat onberijmde psalmen,</seg> <seg n="191.4.3">Schriftlezingen,</seg> <seg n="191.4.4">geloofsartikelen,</seg> <seg n="191.4.5">responsoriën en gebeden komen;</seg> <seg n="191.4.6">en dan tot slot de preek met hymnen,</seg> <seg n="191.4.7">zoals bij ons.</seg></s> <s n="191.5"><seg n="191.5.1">- Newman zegt,</seg> <seg n="191.5.2">dat de eigenlijke-eredienst juist bestaat uit die 'liturgische gebeden,</seg> <seg n="191.5.3">teksten en responsoriën' en dat deze bij de gereformeerden door de prekerige formulieren verdrongen zijn.</seg></s> <s n="191.6"><seg n="191.6.1">Hier staat dus wel degelijk tweeërlei liturgisch besef tegen elkaar over.</seg></s></p>
<p><s n="192.1"><seg n="192.1.1">Dr. Van de Pol verbetert mij,</seg> <seg n="192.1.2">als ik bij het Book of Common Prayer het jaartal 1549 zet.</seg></s> <s n="192.2"><seg n="192.2.1">Hij corrigeert:</seg> <seg n="192.2.2">1552.</seg></s> <s n="192.3"><seg n="192.3.1">In dat laatste jaar vond een herziening plaats in reformatorische zin.</seg></s> <s n="192.4"><seg n="192.4.1">Maar deze correctie staat alleen maar terecht als men in het Engelse gebedenboek een reformatorische liturgie wil zien,</seg> <seg n="192.4.2">wat een petitio principii is.</seg></s></p>
<p><s n="193.1"><seg n="193.1.1">Het is toch bekend,</seg> <seg n="193.1.2">dat de opstellers zich bij de Oudengelse liturgieën hebben aangesloten en voor de lezingen gebruik gemaakt hebben van het Breviarium Romanum van 1535.</seg></s> <s n="193.2"><seg n="193.2.1">De hervorming in Engeland heeft onder heel andere omstandigheden plaatsgevonden als bijv. in ons land.</seg></s> <s n="193.3"><seg n="193.3.1">Het schoolwezen stond bij ons op een veel hogere trap.</seg></s> <s n="193.4"><seg n="193.4.1">Douglas Campbell wijst er in zijn <hi rend="italic">Geschiedenis van het Puritanisme</hi> op,</seg> <seg n="193.4.2">dat de nieuwe religie hier op een natuurlijke wijze tot stand kwam,</seg> <seg n="193.4.3">geleidelijk en stil,</seg> <seg n="193.4.4">doordat de bijbel in ieders handen kwam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n105" rend="superscript">105</ref></seg></s> <s n="193.5"><seg n="193.5.1">De massa van de Engelse bevolking was daarvoor te onwetend en kon het zinnelijke element in de eredienst en de religie niet missen.</seg></s></p>
<p><s n="194.1"><seg n="194.1.1">Wanneer men aan deze dingen denkt,</seg> <seg n="194.1.2">krijgt het feit,</seg> <seg n="194.1.3">dat Engeland een uitgebreidere liturgie heeft,</seg> <seg n="194.1.4">een heel andere betekenis dan die,</seg> <seg n="194.1.5">welke dr. Van de Pol daaraan toekent.</seg></s> <s n="194.2"><seg n="194.2.1">Engeland was in 1549 niet rijp voor de Geneefse hervorming.</seg></s> <s n="194.3"><seg n="194.3.1">Het was dat pas rond honderd jaar later,</seg> <seg n="194.3.2">in Cromwells dagen.</seg></s> <s n="194.4"><seg n="194.4.1">Wel heeft de continentale Reformatie meegewerkt bij de totstandkoming van het Engelse kerkboek.</seg></s> <s n="194.5"><seg n="194.5.1">In 1552 nog eens in versterkte mate.</seg></s> <s n="194.6"><seg n="194.6.1">Maar wel verre van dat we in het Book of Common Prayer de hoogste liturgische worp van het calvinisme voor ons zouden hebben,</seg> <seg n="194.6.2">waarnaar onze liturgieën zouden moeten worden hersteld,</seg> <seg n="194.6.3">is veeleer in dit kerkboek de invloed van Genève te kort geschoten,</seg> <seg n="194.6.4">zoals ook wel duidelijk blijkt uit het ontstaan van onze hervormde liturgie in dezelfde jaren,</seg> <seg n="194.6.5">in hetzelfde Londen,</seg> <seg n="194.6.6">door mannen,</seg> <seg n="194.6.7">die zich richtten naar Straatsburg en Genève.</seg></s></p>
<p><s n="195.1"><seg n="195.1.1">Pas een eeuw later heeft zich ook in Engeland die sterke vergeestelijking van het kerkelijk leven doorgezet,</seg> <seg n="195.1.2">die de moederschoot is van de atlantische vroomheid.</seg></s> <s n="195.2"><seg n="195.2.1">Het Engelse kerkboek is de Puriteinen niet te vlug af geweest,</seg> <seg n="195.2.2">maar het is achtergebleven bij de ontwikkeling van het gereformeerd protestantisme.</seg></s> <pb n="220" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="195.3"><seg n="195.3.1">Wanneer nu dr. Van de Pol een 'liturgisch herstel' wil,</seg> <seg n="195.3.2">in aansluiting aan het Engelse kerkboek,</seg> <seg n="195.3.3">dan vraag ik:</seg> <seg n="195.3.4">in welke zin?</seg></s> <s n="195.4"><seg n="195.4.1">Men kan dichter bij het Book of Common Prayer proberen te komen door zich aan te sluiten aan die opwekkingen en verkondigingen,</seg> <seg n="195.4.2">die Van de Pol ons voorhoudt om daarmee het gereformeerd karakter van het Engelse kerkboek te bewijzen en onze bezwaren daartegen te doen verminderen.</seg></s> <s n="195.5"><seg n="195.5.1">Het zijn de prekerige stukken,</seg> <seg n="195.5.2">die Newman zo haat.</seg></s> <s n="195.6"><seg n="195.6.1">- Maar daarvoor is geen herstel nodig,</seg> <seg n="195.6.2">want die hebben wij juist heel uitvoerig in onze formulieren.</seg></s></p>
<p><s n="196.1"><seg n="196.1.1">Dr. Van de Pol wil dan ook natuurlijk iets anders.</seg></s> <s n="196.2"><seg n="196.2.1">Hij wil dat prekerig karakter van onze eredienst,</seg> <seg n="196.2.2">nadat hij de prekerige stukken in het Engelse kerkboek hoog geprezen heeft,</seg> <seg n="196.2.3">terugzetten.</seg></s> <s n="196.3"><seg n="196.3.1">Deze biograaf van Newman staat niet zo vierkant tegenover zijn held,</seg> <seg n="196.3.2">als het zo pas wel scheen.</seg></s> <s n="196.4"><seg n="196.4.1">Waar hij eigenlijk voor wil opkomen,</seg> <seg n="196.4.2">dat zijn de 'liturgische gebeden,</seg> <seg n="196.4.3">teksten en responsoriën',</seg> <seg n="196.4.4">waarvoor we Newman ook zagen strijden.</seg></s> <s n="196.5"><seg n="196.5.1">En met Newman wil hij de preek horen,</seg> <seg n="196.5.2">die Gods huis en altaar zelve voor ons houden,</seg> <seg n="196.5.3">en niet altijd die van de dominee.</seg></s> <s n="196.6"><seg n="196.6.1">Men leze er de vijf punten,</seg> <seg n="196.6.2">die Van de Pol,</seg> <seg n="196.6.3">in het nummer van 2 juni jl. van dit blad,</seg> <seg n="196.6.4">als leidraad voor herstel aangaf,</seg> <seg n="196.6.5">op na.</seg></s> <s n="196.7"><seg n="196.7.1">Het zijn:</seg> <seg n="196.7.2">1.</seg></s> <s n="196.8"><seg n="196.8.1">Diensten zonder preek.</seg></s> <s n="196.9"><seg n="196.9.1">2. Korte preek in de gewone diensten.</seg></s> <s n="196.10"><seg n="196.10.1">3. Avondmaal zonder formulier.</seg></s> <s n="196.11"><seg n="196.11.1">4. Herstel van Gods huis en altaar.</seg></s> <s n="196.12"><seg n="196.12.1">5. Een gebedenboek.</seg></s></p>
<p><s n="197.1"><seg n="197.1.1">Er is dus over dat gereformeerd karakter van het Book of Common Prayer en over het liturgisch herstel in verband daarmee,</seg> <seg n="197.1.2">nog wel een en ander te zeggen.</seg></s> <s n="197.2"><seg n="197.2.1">Dat ik hier de bal zo helemaal zou hebben misgeslagen,</seg> <seg n="197.2.2">kan ik niet toegeven.</seg></s></p>
<div type="numbered" n="25">
<head rend="after-blank"><s n="198.1"><seg n="198.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="199.1"><seg n="199.1.1">In mijn eerste stuk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f101" rend="superscript">g</ref> besprak ik de verhouding van de Engelse kerk en de Reformatie;</seg> <seg n="199.1.2">met name het karakter van het Book of Common Prayer.</seg></s> <s n="199.2"><seg n="199.2.1">Dr. Van de Pol had daarover geschreven in het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> en in het <hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n106" rend="superscript">106</ref></seg></s> <s n="199.3"><seg n="199.3.1">Het betrof hier voor een deel een historische vraag,</seg> <seg n="199.3.2">waarover eerst iets gezegd moest worden.</seg></s></p>
<p><s n="200.1"><seg n="200.1.1">Ik dien nu nader in te gaan op de meer principiële beschouwingen,</seg> <seg n="200.1.2">die Van de Pol <choice><sic>in dit blad heeft gegeven' en die alle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38">in dit blad heeft gegeven</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f102" rend="superscript">h</ref><choice><sic>in dit blad heeft gegeven' en die alle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-38"> en die alle</corr></choice> lezers onder ogen hebben gehad.</seg></s> <s n="200.2"><seg n="200.2.1">Ook hierbij komt hij uit bij de eis van herstel,</seg> <seg n="200.2.2">waartoe ook zijn geschiedkundige overwegingen hem leidden.</seg></s></p>
<p><s n="201.1"><seg n="201.1.1">Wat de schrijver in <hi rend="italic">Kerkopbouw over De Epiclese</hi> opmerkte,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n108" rend="superscript">108</ref></seg> <seg n="201.1.2">laat ik voorlopig rusten,</seg> <seg n="201.1.3">omdat het niet in regelrecht verband staat met wat ons <pb n="221" ed="VW"/>thans bezighoudt.</seg></s> <s n="201.2"><seg n="201.2.1">Ik kan dat te gevoeglijker doen,</seg> <seg n="201.2.2">waar prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="201.2.3">in zijn bespreking van mijn boek in <hi rend="italic">Woord en Wereld,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n109" rend="superscript">109</ref></seg> <seg n="201.2.4">met mijn voorstelling op dit punt heeft ingestemd.</seg></s></p>
<p><s n="202.1"><seg n="202.1.1">Ik wil dus thans nader ingaan op de beginselvragen in verband met een liturgisch herstel,</seg> <seg n="202.1.2">zoals die door dr. Van de Pol zijn ter sprake gebracht.</seg></s> <s n="202.2"><seg n="202.2.1">Daartoe sluit ik mij aan bij mijn vorig artikel.</seg></s> <s n="202.3"><seg n="202.3.1">Wij zagen daar,</seg> <seg n="202.3.2">dat het ook hem,</seg> <seg n="202.3.3">evengoed als Newman,</seg> <seg n="202.3.4">te doen is om herstel van bepaalde elementen in de eredienst.</seg></s> <s n="202.4"><seg n="202.4.1">En dan niet dezulke,</seg> <seg n="202.4.2">die hij ons in het Book of Common Prayer als kennelijk reformatorisch had aangewezen en aangeprezen,</seg> <seg n="202.4.3">maar andere,</seg> <seg n="202.4.4">oudere,</seg> <seg n="202.4.5">waarvan dit niet gezegd kan worden.</seg></s> <s n="202.5"><seg n="202.5.1">Liturgische gebeden,</seg> <seg n="202.5.2">teksten en responsoriën.</seg></s> <s n="202.6"><seg n="202.6.1">De preek van Gods huis en altaar zelve,</seg> <seg n="202.6.2">om met Newman te spreken.</seg></s></p>
<p><s n="203.1"><seg n="203.1.1">Voor dit herstel heeft hij nu in zijn artikelen in <hi rend="italic">dit</hi> blad de theorie zoeken te geven.</seg></s> <s n="203.2"><seg n="203.2.1">Hij maakt daartoe onderscheid tussen de bovengenoemde,</seg> <seg n="203.2.2">thans te herstellen bestanddelen van de liturgie,</seg> <seg n="203.2.3">die tot het stam-bezit van de kerkdienst zouden behoren,</seg> <seg n="203.2.4">en die praktijken en ceremoniën,</seg> <seg n="203.2.5">die later,</seg> <seg n="203.2.6">in de middeleeuwen,</seg> <seg n="203.2.7">waren ingedrongen en waartegen dan alleen het protest der hervormers zou hebben gestaan.</seg></s> <s n="203.3"><seg n="203.3.1">Ik meen,</seg> <seg n="203.3.2">dat dr. Van de Pol daarbij één ding over het hoofd ziet,</seg> <seg n="203.3.3">dat ik in mijn boek met de grootst mogelijke duidelijkheid heb zoeken aan te wijzen.</seg></s> <s n="203.4"><seg n="203.4.1">Ik bedoel de aanwezigheid van een mysterie of een offer als middelpunt van de eredienst,</seg> <seg n="203.4.2">waaromheen de elementen van de liturgie,</seg> <seg n="203.4.3">die dr. Van de Pol thans zou willen herstellen,</seg> <seg n="203.4.4">zich hebben bewogen.</seg></s> <s n="203.5"><seg n="203.5.1">Het is de vraag,</seg> <seg n="203.5.2">of de praktijken en ceremoniën,</seg> <seg n="203.5.3">die hij niet terugbegeert,</seg> <seg n="203.5.4">zich van die elementen laten scheiden.</seg></s> <s n="203.6"><seg n="203.6.1">In ieder geval zal een liturgisch herstel geen voldoening geven aan degenen,</seg> <seg n="203.6.2">die thans daarom roepen,</seg> <seg n="203.6.3">als daarmee niet verbonden is een herstel,</seg> <seg n="203.6.4">in meerdere of mindere mate,</seg> <seg n="203.6.5">van het mysterie of het offer,</seg> <seg n="203.6.6">dat eens het middelpunt was,</seg> <seg n="203.6.7">of nog is,</seg> <seg n="203.6.8">van die 'gebeden,</seg> <seg n="203.6.9">teksten en responsoriën',</seg> <seg n="203.6.10">die men zo vurig terug verlangt.</seg></s> <s n="203.7"><seg n="203.7.1">En wanneer dr. Van de Pol dan ook erkent,</seg> <seg n="203.7.2">zich vroeger over de verhouding van liturgie en mysterie wel eens onklaar te hebben uitgelaten,</seg> <seg n="203.7.3">dan is dat niet zijn schuld en het is niet toevallig,</seg> <seg n="203.7.4">maar het volgt met noodwendigheid uit het onklare karakter van de liturgische beweging.</seg></s> <s n="203.8"><seg n="203.8.1">Wanneer hij gaat vermijden in deze fout te vervallen,</seg> <seg n="203.8.2">dan zal hij in gevaar komen zich onklaar uit te drukken over de verhouding van liturgie en offer.</seg></s> <s n="203.9"><seg n="203.9.1">Hij zal vlak in de buurt van het misoffer komen,</seg> <seg n="203.9.2">zoals hij dan ook doet in zijn artikel over <hi rend="italic">De Epiclese in Kerkopbouw.</hi></seg></s> <s n="203.10"><seg n="203.10.1">Transsubstantiatie wordt dan een naam,</seg> <seg n="203.10.2">die men meent te kunnen en moeten verwerpen,</seg> <seg n="203.10.3">terwijl men de zaak zelve behoudt.</seg></s></p>
<p><s n="204.1"><seg n="204.1.1">Dit oscilleren tussen mysterie en offer bij dr. Van de Pol is de natuurlijkste zaak van de wereld.</seg></s> <s n="204.2"><seg n="204.2.1">Men kan niet ernstig en met zijn hele ziel naar de preek van Gods huis en altaar terugverlangen,</seg> <seg n="204.2.2">zonder daarbij voor de keus <pb n="222" ed="VW"/>gesteld te worden of men als middelpunt van de te herstellen elementen van de eredienst het éne of het andere,</seg> <seg n="204.2.3">het mysterie of het offer begeert.</seg></s></p>
<p><s n="205.1"><seg n="205.1.1">Daarom moet ik ook het verwijt van Van de Pol afwijzen,</seg> <seg n="205.1.2">alsof ik een verkeerde typering van de Engelse eredienst zou hebben gegeven.</seg></s> <s n="205.2"><seg n="205.2.1">Het moge waar zijn,</seg> <seg n="205.2.2">dat de gereformeerde inslag</seg> <seg n="205.2.3">- meer is het in dit geval niet voor een bepaald kerkvolk,</seg> <seg n="205.2.4">in bepaalde tijden,</seg> <seg n="205.2.5">het wezen van deze liturgie latent kan doen blijven.</seg></s> <s n="205.3"><seg n="205.3.1">Ik heb dat in mijn boek niet ontkend.</seg></s> <s n="205.4"><seg n="205.4.1">Maar ik heb geschreven,</seg> <seg n="205.4.2">dat sedert lang de Engelse liturgie,</seg> <seg n="205.4.3">de eigenlijke,</seg> <seg n="205.4.4">die Newman en ook Van de Pol wil herstellen,</seg> <seg n="205.4.5">weer op het oorlogspad is.</seg></s></p>
<p><s n="206.1"><seg n="206.1.1">En uit deze eredienst werd omstreeks 1550 met grote beslistheid het offer,</seg> <seg n="206.1.2">zoals Rome dat kende,</seg> <seg n="206.1.3">verwijderd.</seg></s> <s n="206.2"><seg n="206.2.1">Op enkele krachttermen,</seg> <seg n="206.2.2">die daarbij werden gebruikt,</seg> <seg n="206.2.3">kwam men zelfs later terug,</seg> <seg n="206.2.4">om voor het volk de overgang tot de staatskerk niet te moeilijk te maken.</seg></s> <s n="206.3"><seg n="206.3.1">Men behield echter,</seg> <seg n="206.3.2">wat ik zou willen noemen het ceremonieel van het altaar,</seg> <seg n="206.3.3">zonder het offer daarop,</seg> <seg n="206.3.4">eveneens omdat het volk de preek van tempel en altaar zelve in Engeland niet missen kon.</seg></s></p>
<p><s n="207.1"><seg n="207.1.1">Het Engelse volk heeft daar later zelf voor een belangrijk deel op gereageerd.</seg></s> <s n="207.2"><seg n="207.2.1">Het wilde,</seg> <seg n="207.2.2">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="207.2.3">de preek van God zelf horen en niet die van zijn huis.</seg></s> <s n="207.3"><seg n="207.3.1">Het vroeg om de Schrift en heeft daaruit geleefd op een spirituele wijze,</seg> <seg n="207.3.2">die voor het hele protestantisme,</seg> <seg n="207.3.3">niet in het minst voor ons land,</seg> <seg n="207.3.4">tot rijke zegen is geworden.</seg></s></p>
<p><s n="208.1"><seg n="208.1.1">Maar in de Anglicaanse Kerk bleef de liturgie regeren.</seg></s> <s n="208.2"><seg n="208.2.1">En zij kon dat,</seg> <seg n="208.2.2">na de krachtige afwijzing van het offer,</seg> <seg n="208.2.3">niet anders dan rondom het mysterie.</seg></s> <s n="208.3"><seg n="208.3.1">Dit heeft,</seg> <seg n="208.3.2">mede in tegenstelling met Rome en in verband met de oudere geschiedenis van het angelsaksisch christendom,</seg> <seg n="208.3.3">aan deze kerk die merkwaardige betrekking op de Oude kerk gegeven,</seg> <seg n="208.3.4">die ook in de theologie zo merkbaar is.</seg></s> <s n="208.4"><seg n="208.4.1">Dat de liturgische beweging grotendeels van Engeland uitging,</seg> <seg n="208.4.2">is geen toeval.</seg></s> <s n="208.5"><seg n="208.5.1">Maar evenmin,</seg> <seg n="208.5.2">dat daarmee in dat land bij velen een opvatting van de eredienst gepaard gaat,</seg> <seg n="208.5.3">die ook dr. Van de Pol wraakt.</seg></s> <s n="208.6"><seg n="208.6.1">Wanneer hij daarbij scheiding maakt tussen de beweging en haar richting,</seg> <seg n="208.6.2">dan kan ik hem daarin niet volgen.</seg></s> <s n="208.7"><seg n="208.7.1">De beweging <hi rend="italic">moet</hi> deze richting nemen.</seg></s> <s n="208.8"><seg n="208.8.1">Waar het offer uitviel,</seg> <seg n="208.8.2">gaat het altaar onvermijdelijk preken over het mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="209.1"><seg n="209.1.1">Dat men een ledig in de eredienst,</seg> <seg n="209.1.2">zoals dat bij de Reformatie ontstond,</seg> <seg n="209.1.3">niet kan negeren door de riten en symbolen te laten bestaan,</seg> <seg n="209.1.4">is ook wel de lam reden,</seg> <seg n="209.1.5">waarom bekende convertieten als bijv. <choice><sic>Tyrreil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Tyrrell</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n110" rend="superscript">110</ref> zich op den duur in die dienst niet konden vinden.</seg></s> <s n="209.2"><seg n="209.2.1">Ik lees daarvan o.a. in de dissertatie van Stam (p. 29):</seg> <seg n="209.2.2">"Het gevoel,</seg> <seg n="209.2.3">dat alles hier onwerkelijk was,</seg> <seg n="209.2.4">werd hem bij een bepaalde gelegenheid te machtig en hij verliet de kerk.</seg></s> <s n="209.3"><seg n="209.3.1">Wat <choice><sic>Tyrreil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Tyrrell</corr></choice> miste,</seg> <seg n="209.3.2">was volgens hemzelf 'dat beslag op ons historisch besef,</seg> <seg n="209.3.3">dat precies dezelfde plechtigheid,</seg> <seg n="209.3.4">als ze in de Roomse Kerk had plaats gehad,</seg> <seg n="209.3.5">op ons gelegd <pb n="223" ed="VW"/>zou hebben'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n111" rend="superscript">111</ref></seg></s> <s n="209.4"><seg n="209.4.1">In de Roomse Kerk,</seg> <seg n="209.4.2">aldus Tyrrell,</seg> <seg n="209.4.3">zou het de uiting geweest zijn van een grote gemeenschap van gelovigen,</seg> <seg n="209.4.4">uit verleden en heden,</seg> <seg n="209.4.5">uit alle eeuwen en volkeren.</seg></s> <s n="209.5"><seg n="209.5.1">Hier waren het enkele personen,</seg> <seg n="209.5.2">die optraden zonder opdracht.</seg></s> <s n="209.6"><seg n="209.6.1"><choice><sic>Tyrreli</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Tyrrell</corr></choice> zegt dan verder dat iets,</seg> <seg n="209.6.2">wat opzettelijk uit het verleden wordt nagedaan,</seg> <seg n="209.6.3">niet hetzelfde is als de natuurlijke groei,</seg> <seg n="209.6.4">waarvan het de imitatie is.</seg></s> <s n="209.7"><seg n="209.7.1">Daarin ziet hij het onderscheid tussen een ritualistische en een katholieke kerk.</seg></s> <s n="209.8"><seg n="209.8.1">In 't ene geval wordt het historisch besef geweld aangedaan,</seg> <seg n="209.8.2">in 't andere voelt het zich voldaan.</seg></s></p>
<p><s n="210.1"><seg n="210.1.1">Dat is de reden,</seg> <seg n="210.1.2">waarom de liturgische beweging in de richting van een mysterie-dienst getrokken wordt.</seg></s> <s n="210.2"><seg n="210.2.1">De afzegging van het offer is èn in de Engelse kerk èn bij Luther èn bij ons te beslist geweest,</seg> <seg n="210.2.2">dan dat de mis zou kunnen worden hersteld .</seg></s> <s n="210.3"><seg n="210.3.1">Van de Pol geeft mij toe,</seg> <seg n="210.3.2">dat er historische beslissingen zijn,</seg> <seg n="210.3.3">waarop men niet kan terugkomen.</seg></s> <s n="210.4"><seg n="210.4.1">Degenen,</seg> <seg n="210.4.2">die daarop in Engeland en bij ons wel terugkomen,</seg> <seg n="210.4.3">worden rooms.</seg></s> <s n="210.5"><seg n="210.5.1">- De liturgische beweging echter,</seg> <seg n="210.5.2">die dat niet wil en toch een herstel op het oog heeft,</seg> <seg n="210.5.3">wordt in een andere richting gedreven.</seg></s> <s n="210.6"><seg n="210.6.1">Wanneer zij Gods huis en altaar wil laten preken,</seg> <seg n="210.6.2">terwijl dat altaar ledig is,</seg> <seg n="210.6.3">dan moet de tekst van de preek het onuitsprekelijke zijn;</seg> <seg n="210.6.4">een verborgen aanwezigheid op het altaar;</seg> <seg n="210.6.5">een niet-leegzijn van het huis;</seg> <seg n="210.6.6">een numineuze presentie;</seg> <seg n="210.6.7">het mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="211.1"><seg n="211.1.1">Dr. Van de Pol ziet deze gevaren ook wel en hij wil ze vermijden door de liturgische gebeden,</seg> <seg n="211.1.2">waaronder hij alles wil samenvatten,</seg> <seg n="211.1.3">naast het dogma te stellen en voor beide ook de titel van oudheid te laten gelden en niet alleen die van waarheid.</seg></s> <s n="211.2"><seg n="211.2.1">De reformatoren zouden dat ook hebben gedaan.</seg></s> <s n="211.3"><seg n="211.3.1">Van de Pol wijst er dan op,</seg> <seg n="211.3.2">dat de liturgie als kerkelijke verschijningsvorm ouder is dan het dogma.</seg></s> <s n="211.4"><seg n="211.4.1">- Op die wijze wil de schrijver het liturgisch herstel als een eis van normaal kerkelijk leven aanwijzen.</seg></s> <s n="211.5"><seg n="211.5.1">Wie het oude dogma eert,</seg> <seg n="211.5.2">moet nog eerder de oude liturgie als bestanddeel van eredienst een plaats geven.</seg></s></p>
<p><s n="212.1"><seg n="212.1.1">Op die wijze meent Van de Pol het risico te ontgaan,</seg> <seg n="212.1.2">dat er met de liturgische gebeden,</seg> <seg n="212.1.3">teksten en responsoriën iets meekomt,</seg> <seg n="212.1.4">dat meer is en erger is dan hij bedoelde.</seg></s></p>
<p><s n="213.1"><seg n="213.1.1">Ik hoop daarop in een volgend artikel in te gaan.</seg></s> <s n="213.2"><seg n="213.2.1">Hier merk ik alleen nog op,</seg> <seg n="213.2.2">dat deze liturgie eenmaal is afgeschaft en dat dit een groot verschil maakt met het dogma.</seg></s> <s n="213.3"><seg n="213.3.1">Wij hoorden reeds,</seg> <seg n="213.3.2">wat Tyrrell er van zei.</seg></s> <s n="213.4"><seg n="213.4.1">In de liturgische beweging komt ze nu in een historisch-ledige ruimte te staan.</seg></s> <s n="213.5"><seg n="213.5.1">En in dat ledig spoken gemakkelijk boze geesten.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="26">
<head rend="after-blank"><s n="214.1"><seg n="214.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="215.1"><seg n="215.1.1">Mijn vorig artikel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f103" rend="superscript">i</ref> ben ik geëindigd met er op te wijzen,</seg> <seg n="215.1.2">dat de Reformatie<pb n="224" ed="VW"/> tegenover de liturgie een andere houding heeft aangenomen,</seg> <seg n="215.1.3">dan jegens het dogma.</seg></s> <s n="215.2"><seg n="215.2.1">De leer van de eerste eeuwen heeft zij laten bestaan.</seg></s> <s n="215.3"><seg n="215.3.1">Maar de eredienst heeft zij meer kritisch beoordeeld.</seg></s> <s n="215.4"><seg n="215.4.1">Ik wees daarvoor in mijn boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f104" rend="superscript">j</ref> op de opdracht voor de <hi rend="italic">Forma ac Ratio</hi> van a Lasco van 1555,</seg> <seg n="215.4.2">waarin hij verklaart het een geluk te achten,</seg> <seg n="215.4.3">dat wij geen zekerheid hebben omtrent kerkorde en liturgie in de eerste eeuw.</seg></s> <s n="215.5"><seg n="215.5.1">Want nu waren wij des te meer vrij om op de Schrift terug te gaan.</seg></s> <s n="215.6"><seg n="215.6.1">Anders zouden de apostolische vaders ons daarbij misschien in de weg gestaan hebben.</seg></s> <s n="215.7"><seg n="215.7.1">Nu vonden wij daarin een aanwijzing dat wij,</seg> <seg n="215.7.2">niet minder dan voor de leer,</seg> <seg n="215.7.3">ook voor de liturgie uit de bijbel moeten putten.</seg></s></p>
<p><s n="216.1"><seg n="216.1.1">En het waren geen Puriteinen,</seg> <seg n="216.1.2">die zo leerden,</seg> <seg n="216.1.3">maar de vaders van onze Hervormde Kerk,</seg> <seg n="216.1.4">die onder regelrechte invloed van Calvijn hebben gewerkt.</seg></s> <s n="216.2"><seg n="216.2.1">Zij hebben het Book of Common Prayer van 1549 en ook dat van 1552 gekend.</seg></s> <s n="216.3"><seg n="216.3.1">Het was naast en onder hen ontstaan.</seg></s> <s n="216.4"><seg n="216.4.1">En toch hebben zij een veel eenvoudiger liturgie opgesteld,</seg> <seg n="216.4.2">waarin de prediking de eredienst veel meer beheerste.</seg></s></p>
<p><s n="217.1"><seg n="217.1.1">Wanneer nu dr. Van de Pol in nr. 34 van dit blad schrijft,</seg> <seg n="217.1.2">dat de liturgie in de kerk ouder is dan het dogma,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n112" rend="superscript">112</ref></seg> <seg n="217.1.3">dan moet hij er zich toch wel rekenschap van geven,</seg> <seg n="217.1.4">waarom de gereformeerden tegenover de liturgische oudheid zo voorzichtig zijn geweest.</seg></s> <s n="217.2"><seg n="217.2.1">In ieder geval veel behoedzamer dan de luthersen en de anglicanen.</seg></s> <s n="217.3"><seg n="217.3.1">Waarom ook</seg> <seg n="217.3.2">- en aan die vraag ontkomt hij evenmin waarom zijn ze hoe langer hoe voorzichtiger geworden,</seg> <seg n="217.3.3">of ze nu Puriteinen heetten of niet?</seg></s> <s n="217.4"><seg n="217.4.1">Waarom hebben ze zich met de dogmatische oudheid beter op hun gemak gevoeld dan met de liturgische?</seg></s></p>
<p><s n="218.1"><seg n="218.1.1">Toch zeker wel hierom,</seg> <seg n="218.1.2">omdat bij het dogma de waarheidsvraag meer klemt dan bij de liturgie,</seg> <seg n="218.1.3">waar het gebruik een grote rol speelt.</seg></s> <s n="218.2"><seg n="218.2.1">Daarom hebben ze,</seg> <seg n="218.2.2">zoals wij a Lasco hoorden doen,</seg> <seg n="218.2.3">de oudheid zoveel mogelijk met de waarheid,</seg> <seg n="218.2.4">de Schrift,</seg> <seg n="218.2.5">willen keuren.</seg></s></p>
<p><s n="219.1"><seg n="219.1.1">Immers in het gebruik kan het bijgeloof gemakkelijker insluipen,</seg> <seg n="219.1.2">zonder ontdekt te worden,</seg> <seg n="219.1.3">dan in de prediking en in de belijdenis,</seg> <seg n="219.1.4">de waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="220.1"><seg n="220.1.1">Daarom moet men wel weten wat men doet,</seg> <seg n="220.1.2">als men de dienst der gebeden voorop stelt,</seg> <seg n="220.1.3">in tijdsorde of misschien ook in rangorde,</seg> <seg n="220.1.4">bij de dienst des Woords.</seg></s> <s n="220.2"><seg n="220.2.1">Het historisch onderzoek kan daartoe aanleiding geven.</seg></s> <s n="220.3"><seg n="220.3.1">Maar juist de weg der historie is de weg van Newman,</seg> <seg n="220.3.2">die wij</seg> <seg n="220.3.3">- ook Van de Pol niet willen bewandelen.</seg></s> <s n="220.4"><seg n="220.4.1">Wij weten heel wat meer van de oude kerkorde dan Calvijn en a Lasco.</seg></s> <s n="220.5"><seg n="220.5.1">Maar hierin mogen wij aan hen niet ontgroeien,</seg> <seg n="220.5.2">dat wij onze voorzichtigheid tegenover het gebruik,</seg> <seg n="220.5.3">ook het alleroudste,</seg> <seg n="220.5.4">en misschien juist het alleroudste,</seg> <seg n="220.5.5">zouden afleggen.</seg></s> <s n="220.6"><seg n="220.6.1">A Lasco wist,</seg> <seg n="220.6.2">dat het bijgeloof terugging op de alleroudste tijden en deze historische kennis mag niet verloren gaan.</seg></s> <pb n="225" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="220.7"><seg n="220.7.1">Het is juist de overvloed van historisch materiaal,</seg> <seg n="220.7.2">die in dit opzicht gevaar kan opleveren.</seg></s> <s n="220.8"><seg n="220.8.1">Door zijn eerwaardigheid zou het voor de kerk noodlottig kunnen worden.</seg></s> <s n="220.9"><seg n="220.9.1">Het geeft aan de kerk,</seg> <seg n="220.9.2">die het zich gaat toeëigenen,</seg> <seg n="220.9.3">een vol ornaat,</seg> <seg n="220.9.4">dat sterke bekoring uitoefent.</seg></s> <s n="220.10"><seg n="220.10.1">Maar tegelijk zou zij zich daarmee in haar lijkwade inspannen.</seg></s></p>
<p><s n="221.1"><seg n="221.1.1">Ook wanneer geschiedkundig onderzoek er toe zou leiden om te zeggen,</seg> <seg n="221.1.2">zoals dr. Van de Pol het doet,</seg> <seg n="221.1.3">dat liturgie gaat vóór het dogma en daarmee in zekere zin het gebruik vóór de waarheid,</seg> <seg n="221.1.4">dan zouden wij het kerkbegrip,</seg> <seg n="221.1.5">dat ons door zulk een onderzoek aan de hand wordt gedaan,</seg> <seg n="221.1.6">nauwkeurig hebben te bezien.</seg></s> <s n="221.2"><seg n="221.2.1">Want de ware kerk heeft in eschatologische zin met de geschiedenis te maken en niet in antiquarisch-historische zin.</seg></s> <s n="221.3"><seg n="221.3.1">Dat de liturgische beweging zo sterk historisch is,</seg> <seg n="221.3.2">maant reeds tot bedachtzaamheid.</seg></s> <s n="221.4"><seg n="221.4.1">In onze tijd gaat geschiedkundig onderzoek vaak hand in hand met katholiserende neigingen.</seg></s></p>
<p><s n="222.1"><seg n="222.1.1">In deze zin is ook het oorspronkelijk calvinisme nooit een liturgische beweging geweest.</seg></s> <s n="222.2"><seg n="222.2.1">De hartstocht voor een <hi rend="italic">herstel</hi> op dit gebied is er nooit aan eigen geweest.</seg></s> <s n="222.3"><seg n="222.3.1">Een principieel onderscheid tussen Calvijn en de Puriteinen mag dan ook niet gesteld worden.</seg></s> <s n="222.4"><seg n="222.4.1">Alleen voorzover de kerkstaat van Genève in het latere gereformeerd protestantisme op de achtergrond is gekomen,</seg> <seg n="222.4.2">kan men daarvan spreken.</seg></s> <s n="222.5"><seg n="222.5.1">Op het verband tussen liturgie en theocratie in de gereformeerde eredienst heb ik in mijn boek ook gewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f105" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="222.6"><seg n="222.6.1">Maar juist in deze zin,</seg> <seg n="222.6.2">dat de laatste meer teruggeschoven is.</seg></s> <s n="222.7"><seg n="222.7.1">En in verband daarmee is de liturgie nog eenvoudiger geworden.</seg></s> <s n="222.8"><seg n="222.8.1">Alleen in een kerkstaat kan er plaats zijn voor een soort tempeldienst op calvinistische erve.</seg></s></p>
<p><s n="223.1"><seg n="223.1.1">Zo komen wij weer terug op de bijbelse verhouding <choice><sic>van teer en liturgie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">van leer en liturgie</corr></choice>,</seg> <seg n="223.1.2">waarheid en gebruik,</seg> <seg n="223.1.3">en daarmee op de ware kerk volgens de Schrift.</seg></s></p>
<p><s n="224.1"><seg n="224.1.1">Wie het gebedenboek zo sterk vooropschuift,</seg> <seg n="224.1.2">als dr. Van de Pol dat doet,</seg> <seg n="224.1.3">duwt daarmee de bijbel wat terug.</seg></s> <s n="224.2"><seg n="224.2.1">Hij vergeet daarbij,</seg> <seg n="224.2.2">dat wij alleen bij een brevier uitkomen aan de hand van een onderzoek van oude geschriften,</seg> <seg n="224.2.3">maar dat de waarheid,</seg> <seg n="224.2.4">het Evangelie zelf,</seg> <seg n="224.2.5">ons er niets van bericht.</seg></s> <s n="224.3"><seg n="224.3.1">Aan de hand van de prediking komen wij daar niet uit.</seg></s> <s n="224.4"><seg n="224.4.1">In de evangeliën vinden wij alleen het Onze Vader en het is daarom een duidelijk kenmerk voor de aard van de gereformeerde kerkhervorming dat men zich zo vaak op dat gebed terugtrekt.</seg></s></p>
<p><s n="225.1"><seg n="225.1.1">Wie nu de liturgie vóór de leer wil zetten,</seg> <seg n="225.1.2">in tijdsorde of rangorde,</seg> <seg n="225.1.3">zou de Handelingen der Apostelen vóór de evangeliën moeten plaatsen.</seg></s> <s n="225.2"><seg n="225.2.1">Dat gebeurt inderdaad ook,</seg> <seg n="225.2.2">als men langs de weg van het historisch onderzoek tot de bijbelse kerk komt,</seg> <seg n="225.2.3">met al de gevolgen van dien,</seg> <seg n="225.2.4">ook de liturgische.</seg></s></p>
<p><s n="226.1"><seg n="226.1.1">In de preek en in de eredienst,</seg> <seg n="226.1.2">die Evangelieprediking blijft,</seg> <seg n="226.1.3">gebeurt dat <pb n="226" ed="VW"/>niet.</seg></s> <s n="226.2"><seg n="226.2.1">Dan blijft het Evangelie zelf het eerste in tijd en rang.</seg></s> <s n="226.3"><seg n="226.3.1">Zo is het volgens de Schrift en in die zin moet de waarheid voor en boven de oudheid blijven staan.</seg></s> <s n="226.4"><seg n="226.4.1">Daarvoor ben ik in mijn boek opgekomen.</seg></s> <s n="226.5"><seg n="226.5.1">En zo heeft het gereformeerd protestantisme de structuur der kerk gezien.</seg></s> <s n="226.6"><seg n="226.6.1">Dat was bedoeld,</seg> <seg n="226.6.2">wanneer men zich op de Schrift beriep,</seg> <seg n="226.6.3">ook voor de liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="227.1"><seg n="227.1.1">Wij behoren dus op onze hoede te blijven,</seg> <seg n="227.1.2">dat ons bijbels kerkbegrip niet onder de schatten der kerk bedolven raakt.</seg></s> <s n="227.2"><seg n="227.2.1">Wat kerk is,</seg> <seg n="227.2.2">leren wij onder de Evangelieprediking en wij behoeven het niet uit de historie op te zoeken.</seg></s> <s n="227.3"><seg n="227.3.1">De kerk is allereerst apostolisch;</seg> <seg n="227.3.2">en dan niet zó,</seg> <seg n="227.3.3">dat zij met de twaalf apostelen begonnen zou zijn</seg> <seg n="227.3.4">- wat in zekere zin wel het geval is</seg> <seg n="227.3.5">- maar omdat Jezus Christus de van de Vader in de wereld gezondene is.</seg></s> <s n="227.4"><seg n="227.4.1">Apostolisch is hier synoniem met christelijk,</seg> <seg n="227.4.2">welk woord wij dan ook in de Twaalf artikelen vinden.</seg></s> <s n="227.5"><seg n="227.5.1">In de oudste kerkelijke ambtsnamen <choice><sic>voorjezus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voor Jezus</corr></choice>,</seg> <seg n="227.5.2">die wij in de bijbel vinden,</seg> <seg n="227.5.3">klinkt dat ook door.</seg></s> <s n="227.6"><seg n="227.6.1">Hij heet daar apostel,</seg> <seg n="227.6.2">leidsman,</seg> <seg n="227.6.3">getuige.</seg></s> <s n="227.7"><seg n="227.7.1">De dienst des Woords,</seg> <seg n="227.7.2">de prediking van het Evangelie,</seg> <seg n="227.7.3">staat in de bijbel voorop en blijft dat doen in de kerk.</seg></s> <s n="227.8"><seg n="227.8.1">Dat is de apostolische <hi rend="italic">eredienst</hi> reeds in de kerstnacht onder de engelenzang.</seg></s> <s n="227.9"><seg n="227.9.1">De <hi rend="italic">boodschap</hi> van Christus' komst.</seg></s></p>
<p><s n="228.1"><seg n="228.1.1">Daarna komen de Handelingen der Apostelen en daarmee de kerk in de tweede betekenis van het woord,</seg> <seg n="228.1.2">voorzover mensen daarin ook bepaalde ambten bekleden en verschillende diensten volbrengen.</seg></s> <s n="228.2"><seg n="228.2.1">Maar ook dan nog bestaat de eerste en voornaamste taak in het doorgeven van het Evangelie.</seg></s> <s n="228.3"><seg n="228.3.1">Het Nieuwe Testament geeft dan ook aan het woord liturgie voornamelijk deze twee betekenissen.</seg></s> <s n="228.4"><seg n="228.4.1">In de eerste plaats is het de hogepriesterlijke werkzaamheid,</seg> <seg n="228.4.2">die Christus volgens de beschrijving van de vier evangelisten heeft volbracht.</seg></s> <s n="228.5"><seg n="228.5.1">En daarna is het de handeling van de apostel,</seg> <seg n="228.5.2">die overvloediger gearbeid heeft dan de anderen;</seg> <seg n="228.5.3">die getracht heeft het Evangelie te prediken tot aan de einden der aarde.</seg></s> <s n="228.6"><seg n="228.6.1">Liturgie is dan de apostolische missie van Paulus volgens Handelingen 13-28.</seg></s></p>
<p><s n="229.1"><seg n="229.1.1">Pas als men daaraan voldoende aandacht heeft besteed,</seg> <seg n="229.1.2">kan er sprake zijn van een gebedenboek.</seg></s> <s n="229.2"><seg n="229.2.1">Men zou er misschien uit het Nieuwe Testament een kunnen samenstellen,</seg> <seg n="229.2.2">voorzover er formule-achtige stukjes in de brieven of de Openbaring van Johannes voorkomen.</seg></s> <s n="229.3"><seg n="229.3.1">Maar daarvoor moet men studeren,</seg> <seg n="229.3.2">terwijl de liturgie als Evangelie en Missie ons uit het Nieuwe Testament tegemoetslaat.</seg></s></p>
<p><s n="230.1"><seg n="230.1.1">Deze verhouding moet men eerbiedigen,</seg> <seg n="230.1.2">als men over kerk en eredienst spreekt en schrijft.</seg></s> <s n="230.2"><seg n="230.2.1">En nu zal dr. Van de Pol,</seg> <seg n="230.2.2">als hij zegt dat de kerk eerder een gebedenboek had dan een dogmatiek,</seg> <seg n="230.2.3">nog wel niet eens gedacht hebben aan de doxologieën en andere soortgelijke stukken uit de bijbel,</seg> <seg n="230.2.4">maar meer aan vondsten van de historische wetenschap.</seg></s> <s n="230.3"><seg n="230.3.1">Des te meer geldt dan,</seg> <seg n="230.3.2">wat ik boven schreef.</seg></s></p>
<p><s n="231.1"><seg n="231.1.1">Resumerende meen ik te mogen zeggen,</seg> <seg n="231.1.2">dat onze eredienst volgens de <pb n="227" ed="VW"/>Schrift juist hierin van elke tempeldienst moet verschillen,</seg> <seg n="231.1.3">dat Gods spreken alles overstemt,</seg> <seg n="231.1.4">wat aan menselijke handeling kan worden bedacht en ingesteld.</seg></s> <s n="231.2"><seg n="231.2.1">Vergeleken bij deze <hi rend="italic">klare stem,</hi></seg> <seg n="231.2.2">zoals Calvijn het zo graag noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n113" rend="superscript">113</ref></seg> <seg n="231.2.3">klonken vele gebeden en responsoriën de reformatoren,</seg> <seg n="231.2.4">bovenal de gereformeerden,</seg> <seg n="231.2.5">als gemurmel in de oren.</seg></s> <s n="231.3"><seg n="231.3.1">In dat opzicht bestond er tussen mannen als a Lasco en Micron<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n114" rend="superscript">114</ref> en de latere Puriteinen geen wezenlijk onderscheid.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="27">
<head rend="after-blank" n="G."><label>G.</label> <s n="232.1"><seg n="232.1.1">Liturgica;</seg> <seg n="232.1.2">repliek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n115" rend="superscript">115</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="233.1"><seg n="233.1.1">door dr. W. H. van de Pol</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="234.1"><seg n="234.1.1">De wijze waarop dr. Noordmans zich in drie artikelen in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f106" rend="superscript">a</ref> verweerd heeft tegen mijn aanvallen op zijn boek over <hi rend="italic">Liturgie,</hi></seg> <seg n="234.1.2">maakt het onmogelijk om het oordeel reeds nu aan de lezers over te laten.</seg></s> <s n="234.2"><seg n="234.2.1">Hierdoor zou de opheldering,</seg> <seg n="234.2.2">die wij beogen,</seg> <seg n="234.2.3">veeleer verkeren in een nog grotere verwarring dan die welke aanvankelijk reeds dreigde.</seg></s></p>
<p><s n="235.1"><seg n="235.1.1">Wij moeten twee dingen goed uit elkaar houden.</seg></s> <s n="235.2"><seg n="235.2.1">In de eerste plaats gaat het om een verschil in overtuiging ten aanzien van liturgische aangelegenheden.</seg></s> <s n="235.3"><seg n="235.3.1">Wij hebben nu gelegenheid gehad elk ons eigen standpunt uiteen te zetten en onze wensen op liturgisch gebied met argumenten te staven.</seg></s> <s n="235.4"><seg n="235.4.1">Dit is nu een afgedane zaak:</seg> <seg n="235.4.2">het oordeel is nu aan de lezers en wij kunnen slechts hopen,</seg> <seg n="235.4.3">dat ook anderen zich in de discussie mengen.</seg></s></p>
<p><s n="236.1"><seg n="236.1.1">In de tweede plaats gaat het echter ook om een voorstelling van zaken.</seg></s> <s n="236.2"><seg n="236.2.1">Heeft dr. Noordmans het gevoel,</seg> <seg n="236.2.2">dat ik na lezing van zijn boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f107" rend="superscript">b</ref> hem liturgische inzichten heb toegedicht,</seg> <seg n="236.2.3">die hem ten enenmale vreemd zijn?</seg></s> <s n="236.3"><seg n="236.3.1">Ik ben het wel niet met hem eens,</seg> <seg n="236.3.2">maar heb ik zijn standpunt onjuist weergegeven bestaat?</seg></s> <s n="236.4"><seg n="236.4.1">Hier nu ligt mijnerzijds mijn hoofdbezwaar.</seg></s> <s n="236.5"><seg n="236.5.1">Ik vind het jammer,</seg> <seg n="236.5.2">en mij bij mijn aanval gericht tegen een fantoom,</seg> <seg n="236.5.3">dat in werkelijkheid niet dat dr. Noordmans</seg> <seg n="236.5.4">- zelfs na het toch waarlijk zo klare artikel over 'reformatorische liturgie' in nr. 35 van dit blad</seg> <seg n="236.5.5">- mij nog altijd overtuigingen en liturgische bedoelingen toeschrijft,</seg> <seg n="236.5.6">die ik met alle beslistheid verwerp.</seg></s></p>
<p><s n="237.1"><seg n="237.1.1">Nu gaat het hier niet om een persoonlijke zaak.</seg></s> <s n="237.2"><seg n="237.2.1">Ik vind het zó volkomen onbelangrijk,</seg> <seg n="237.2.2">of iemand het met mij persoonlijk al of niet eens is,</seg> <seg n="237.2.3">dat ik in geen van mijn artikelen ook maar met een enkel woord ben ingegaan op de bestrijding,</seg> <seg n="237.2.4">die ik persoonlijk in het boek van dr. Noordmans ondervind.</seg></s> <s n="237.3"><seg n="237.3.1">Ik <pb n="228" ed="VW"/>meende,</seg> <seg n="237.3.2">dat een duidelijke,</seg> <seg n="237.3.3">openhartige uiteenzetting,</seg> <seg n="237.3.4">zoals ik die in nr. 35 van <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> heb gegeven,</seg> <seg n="237.3.5">meer dan voldoende zou zijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f108" rend="superscript">c</ref> om dr. Noordmans er van te overtuigen,</seg> <seg n="237.3.6">dat zijn visie op het liturgisch streven,</seg> <seg n="237.3.7">voorzover ik daar persoonlijk aan meedoe,</seg> <seg n="237.3.8">volkomen uit de lucht is gegrepen.</seg></s> <s n="237.4"><seg n="237.4.1">Tot mijn waarlijk grote verbazing en ook tot mijn teleurstelling ben ik er niet in geslaagd de werkelijk zeer ongegronde vooronderstellingen en interpretaties van dr. Noordmans ten aanzien van wat ik inderdaad geloof en bedoel te ontzenuwen.</seg></s> <s n="237.5"><seg n="237.5.1">Ik mag dit niet langer zo door laten gaan:</seg> <seg n="237.5.2">niet ter wille van mijzelf,</seg> <seg n="237.5.3">maar ter wille van mijn liturgische arbeid en die van anderen.</seg></s></p>
<p><s n="238.1"><seg n="238.1.1">Het geldt hier hetzelfde bezwaar,</seg> <seg n="238.1.2">dat ik ook reeds naar voren heb gebracht in mijn artikel over het Book of Common Prayer in het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> van 28 april jl.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n117" rend="superscript">117</ref></seg></s> <s n="238.2"><seg n="238.2.1">Mijn hoofdbezwaar is</seg> <seg n="238.2.2">- en ik ben hierin door de laatste drie artikelen in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> nog versterkt</seg> <seg n="238.2.3">- dat dr. Noordmans de feiten geweld aandoet,</seg> <seg n="238.2.4">dat hij aprioristisch,</seg> <seg n="238.2.5">formalistisch,</seg> <seg n="238.2.6">abstract te werk gaat.</seg></s></p>
<p><s n="239.1"><seg n="239.1.1">Het kan eenvoudig niet waar zijn,</seg> <seg n="239.1.2">dat dr. Noordmans het Book of Common Prayer persoonlijk nauwgezet bestudeerd heeft en heeft vergeleken enerzijds met Calvijns gebeden en die van John Knox en andere hervormers,</seg> <seg n="239.1.3">anderzijds met de rooms-katholieke liturgische boeken.</seg></s> <s n="239.2"><seg n="239.2.1">Er komen in het Book of Common Prayer precies als in onze Nederlandse hervormde formulieren uitsluitend reformatorische gebeden voor met uitzondering van de 'collecta' voor de zondagen en enkele morgen- en avondgebeden.</seg></s> <s n="239.3"><seg n="239.3.1">Maar deze laatste,</seg> <seg n="239.3.2">die men trouwens ook in bijna alle lutherse en gereformeerde kerken bewaard heeft,</seg> <seg n="239.3.3">zijn door en door schriftuurlijk.</seg></s> <s n="239.4"><seg n="239.4.1">Het mag waar zijn,</seg> <seg n="239.4.2">dat "vele gebeden en responsoriën de reformatoren,</seg> <seg n="239.4.3">bovenal de gereformeerden,</seg> <seg n="239.4.4">als gemurmel in de oren klonken":<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f109" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="239.4.5">het is misleidend om bij de lezer de indruk te wekken,</seg> <seg n="239.4.6">alsof deze gebeden en responsoriën ook nog te vinden zijn in het Book of Common Prayer.</seg></s> <s n="239.5"><seg n="239.5.1">Ik kan niet anders doen dan de lezers verzoeken zelf zo'n Prayer-Book te lezen of te luisteren naar een Engelse radiodienst.</seg></s> <s n="239.6"><seg n="239.6.1">De feiten zullen dan eenvoudig bewijzen,</seg> <seg n="239.6.2">dat een anglicaanse dienst een sobere,</seg> <seg n="239.6.3">schriftuurlijke dienst is van liederen en gebeden op soortgelijke wijze als reeds de oude synagoge die kende,</seg> <seg n="239.6.4">maar natuurlijk,</seg> <seg n="239.6.5">wat de inhoud betreft,</seg> <seg n="239.6.6">niet alleen oud-,</seg> <seg n="239.6.7">maar ook nieuwtestamentisch.</seg></s> <s n="239.7"><seg n="239.7.1">De associaties,</seg> <seg n="239.7.2">die dr. Noordmans verbindt aan mijn uitdrukking 'liturgische gebeden,</seg> <seg n="239.7.3">teksten en responsoriën' zijn volkomen ongerijmd.</seg></s> <s n="239.8"><seg n="239.8.1">Daar zit niets achter,</seg> <seg n="239.8.2">dan alleen dit,</seg> <seg n="239.8.3">dat de gemeenschappelijke lofprijzing en voorbede der gemeente beter tot haar recht komt,</seg> <seg n="239.8.4">wanneer er enkele korte beurtzangen en 'beurtgebeden' zijn,</seg> <seg n="239.8.5">die de gemeente meezingt en <pb n="229" ed="VW"/>rneebidt,</seg> <seg n="239.8.6">dan wanneer de voorganger alleen aan het woord is.</seg></s> <s n="239.9"><seg n="239.9.1">Als het Nieuwe Testament ons niet vertelt,</seg> <seg n="239.9.2">dat de gemeente op deze wijze samenkwam,</seg> <seg n="239.9.3">komt dat niet omdat het van het begin af aan zo nog niet geweest is,</seg> <seg n="239.9.4">maar juist,</seg> <seg n="239.9.5">omdat deze wijze van biddend en zingend samenzijn in deze liturgische vorm voor ieder volkomen vanzelfsprekend was. 't Is nooit anders geweest.</seg></s></p>
<p><s n="240.1"><seg n="240.1.1">Maar het zou de plaatsruimte van een flink boek vergen,</seg> <seg n="240.1.2">indien ik de historische zijden van de zaak ook maar enigszins afdoende zou willen behandelen.</seg></s> <s n="240.2"><seg n="240.2.1">Ik moet mij hier beperken tot de voorstelling van zaken,</seg> <seg n="240.2.2">voorzover die mijzelf betreft.</seg></s></p>
<p><s n="241.1"><seg n="241.1.1">In zijn eerste artikel in <hi rend="italic">Woord en Geest (Liturgica 1</hi> in nr. 39)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n119" rend="superscript">119</ref> waardeert dr. Noordmans de bereidheid,</seg> <seg n="241.1.2">waarmee ik van mijn kant heb toegegeven,</seg> <seg n="241.1.3">dat vroegere onklare uitingen ten aanzien van de verhouding van liturgie en mysterie,</seg> <seg n="241.1.4">de kritiek,</seg> <seg n="241.1.5">die mij in het boek van de schrijver treft,</seg> <seg n="241.1.6">inderdaad rechtvaardigen.</seg></s> <s n="241.2"><seg n="241.2.1">Hij meent,</seg> <seg n="241.2.2">dat dit slaat op mijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek</hi> Voor liturgie,</seg> <seg n="241.2.3">dwz. op het hoofdstuk over het kerkelijk jaar.</seg></s> <s n="241.3"><seg n="241.3.1">Nu dr. Noordmans uit eigen beweging naar dit artikel verwijst,</seg> <seg n="241.3.2">wil ik niet langer nalaten er op te wijzen,</seg> <seg n="241.3.3">hoezeer in zijn boek over <hi rend="italic">Liturgie</hi> juist aan deze bijdrage van mijn hand geweld wordt aangedaan.</seg></s> <s n="241.4"><seg n="241.4.1">Ik heb nl. in bedoelde bijdrage<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f110" rend="superscript">e</ref> "het kerkgebouw de ruimtevorm van de liturgie" genoemd,</seg> <seg n="241.4.2">zoals het kerkelijk jaar er de tijdvorm van is.</seg></s> <s n="241.5"><seg n="241.5.1">Dr. Noordmans keert het om en vertelt in zijn boek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f111" rend="superscript">f</ref> dat ik "de liturgie de ruimtevorm van de kerk" heb genoemd.</seg></s> <s n="241.6"><seg n="241.6.1">Geen wonder,</seg> <seg n="241.6.2">dat de schrijver er dan toe komt om op zulk een volkomen onjuiste aanhaling voort te borduren en mij allerlei opvattingen toe te dichten,</seg> <seg n="241.6.3">die ik nimmer heb gehad en zelfs niet begrijp.</seg></s> <s n="241.7"><seg n="241.7.1">Dit is slechts één frappant voorbeeld van de wijze,</seg> <seg n="241.7.2">waarop dr. Noordmans mij ongerijmde dingen toeschrijft,</seg> <seg n="241.7.3">zodat zijn bestrijding een schijn van recht verkrijgt,</seg> <seg n="241.7.4">maar in werkelijkheid alle grond mist.</seg></s></p>
<p><s n="242.1"><seg n="242.1.1">In mijn artikel in het <hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f112" rend="superscript">g</ref> heb ik <hi rend="italic">niet</hi> gezegd,</seg> <seg n="242.1.2">dat het de táák van de andere hervormde kerken zou zijn om te profiteren van de gelukkige omstandigheid,</seg> <seg n="242.1.3">dat de Anglicaanse Kerk een waarlijk reformatorische liturgie heeft bewaard.</seg></s> <s n="242.2"><seg n="242.2.1">Dit zou een persoonlijke opvatting zijn.</seg></s> <s n="242.3"><seg n="242.3.1">Ik heb echter op een <hi rend="italic">feit</hi> willen wijzen,</seg> <seg n="242.3.2">nl. op dit feit,</seg> <seg n="242.3.3">dat alle hervormde kerken van Engeland van de meest puriteinse af,</seg> <seg n="242.3.4">in de laatste vijftig jaar langzaam maar zeker tot de overtuiging gekomen zijn,</seg> <seg n="242.3.5">dat</seg> <seg n="242.3.6">- ondanks het verzet tegen het Book of Common Prayer in de latere zestiende en in de zeventiende eeuw</seg> <seg n="242.3.7">- ten slotte een liturgie,</seg> <seg n="242.3.8">zoals de Anglicaanse Kerk door <pb n="230" ed="VW"/>de eeuwen heen bewaard heeft,</seg> <seg n="242.3.9">toch onmisbaar is.</seg></s> <s n="242.4"><seg n="242.4.1">In alle hervormde kerken in Engeland en Schotland heeft men in de laatste tijd de liturgie zó ver hersteld,</seg> <seg n="242.4.2">dat er tussen congregationalistische,</seg> <seg n="242.4.3">presbyteriaanse,</seg> <seg n="242.4.4">wesleyaanse,</seg> <seg n="242.4.5">baptistische diensten enerzijds en anglicaanse anderzijds nauwelijks meer enig verschil is.</seg></s> <s n="242.5"><seg n="242.5.1">Dit is een feit.</seg></s> <s n="242.6"><seg n="242.6.1">Het is nu eenmaal zo,</seg> <seg n="242.6.2">dat de huidige diensten in de hervormde kerken van Engeland onmogelijk zouden kunnen zijn,</seg> <seg n="242.6.3">wat zij zijn,</seg> <seg n="242.6.4">als niet de Anglicaanse Kerk door de onliturgische periode van het extreme puritanisme heen een waarlijk reformatorische liturgie had bewaard en voor het nageslacht overgeleverd.</seg></s> <s n="242.7"><seg n="242.7.1">Wie de volle draagkracht wil beseffen van het feit,</seg> <seg n="242.7.2">waarop ik hier wijs,</seg> <seg n="242.7.3">moet maar eens een paar maanden lang aandachtig met de liturgische boeken erbij de verschillende Engelse radiodiensten met elkaar vergelijken.</seg></s></p>
<p><s n="243.1"><seg n="243.1.1">Ernstig bezwaar heb ik tegen de wijze,</seg> <seg n="243.1.2">waarop dr. Noordmans in hetzelfde artikel de beide kardinalen Newman en Gasquet tegen mij uitspeelt.</seg></s> <s n="243.2"><seg n="243.2.1">In de eerste plaats weet dr. Noordmans heel goed,</seg> <seg n="243.2.2">dat Newman niet 'de held' is van mijn dissertatie.</seg></s> <s n="243.3"><seg n="243.3.1">Het is mij nooit om een verering of verdediging van Newman te doen geweest,</seg> <seg n="243.3.2">maar om een wetenschappelijk onderzoek van een oecumenisch conflict,</seg> <seg n="243.3.3">dat ik in Newman verpersoonlijkt zie.</seg></s> <s n="243.4"><seg n="243.4.1">Maar bovendien toen Newman meende,</seg> <seg n="243.4.2">dat het Book of Common Prayer een 'katholieke interpretatie' toeliet,</seg> <seg n="243.4.3">vatte hij dit in dezelfde zin op,</seg> <seg n="243.4.4">waarin zeer veel protestanten onzer dagen er sterk de nadruk op leggen,</seg> <seg n="243.4.5">dat onze reformatorische belijdenis en kerk 'katholiek'zijn.</seg></s> <s n="243.5"><seg n="243.5.1">Dat <hi rend="italic">is</hi> ook zo.</seg></s> <s n="243.6"><seg n="243.6.1">Ook het Book of Common Prayer is 'katholiek',</seg> <seg n="243.6.2">omdat het een liturgie 'voorschrijft',</seg> <seg n="243.6.3">die -naar de uitdrukking van Calvijn</seg> <seg n="243.6.4">- is "selon la coutume de l'église ancienne".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n121" rend="superscript">121</ref></seg></s> <s n="243.7"><seg n="243.7.1">Maar het is evenzeer waar,</seg> <seg n="243.7.2">wat kardinaal Gasquet<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f113" rend="superscript">h</ref> aan de hand van tientallen sprekende voorbeelden voorgoed overtuigend heeft aangetoond,</seg> <seg n="243.7.3">dat (gemeten aan het roomse missale ener- en aan reformatorische liturgische boeken anderzijds) het Book of Common Prayer voor de volle honderd procent uitsluitend aan reformatorische zijde staat.</seg></s></p>
<p><s n="244.1"><seg n="244.1.1">Als dr. Noordmans nu meent,</seg> <seg n="244.1.2">dat hij zich hieruit kan redden door een tegenstelling te scheppen tussen de tegenwoordige en de oude anglicanen,</seg> <seg n="244.1.3">dan is deze illusie hieruit te verklaren,</seg> <seg n="244.1.4">dat hij bij zijn liturgische lectuur vrijwel alleen gelezen heeft van en over anglo-katholieke liturgie.</seg></s> <s n="244.2"><seg n="244.2.1">Wie echter de Anglicaanse Kerk van binnen kent,</seg> <seg n="244.2.2">weet,</seg> <seg n="244.2.3">dat de specifiek anglo-katholieke liturgische 'hervormingen' reeds lang hun hoogtepunt bereikt hebben en beperkt blijven tot enkele bijzondere parochiën en bisdommen.</seg></s> <s n="244.3"><seg n="244.3.1">De anglicaanse liturgie,</seg> <seg n="244.3.2">zoals die vrijwel overal normaal wordt aangetroffen,</seg> <seg n="244.3.3">heeft hiervan niet de geringste invloed ondergaan en is nog even reformatorisch,</seg> <seg n="244.3.4">als ze altijd geweest is.</seg></s></p>
<p><s n="245.1"><seg n="245.1.1">Zo zou ik nog geruime tijd voort kunnen gaan.</seg></s> <s n="245.2"><seg n="245.2.1">Zeer ernstige bezwaren <pb n="231" ed="VW"/>heb ik tegen het tweede artikel in nr. 40.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n122" rend="superscript">122</ref></seg></s> <s n="245.3"><seg n="245.3.1">Ik begrijp niet,</seg> <seg n="245.3.2">hoe het mogelijk is,</seg> <seg n="245.3.3">dat,</seg> <seg n="245.3.4">wanneer ik het herstel van de prediking als Woordverkondiging één van de grootste gaven van de Reformatie heb genoemd en er alle nadruk op gelegd heb,</seg> <seg n="245.3.5">dat herstel van een volle liturgie nooit of te nimmer afbreuk zal mogen doen aan de prediking als Woordverkondiging,</seg> <seg n="245.3.6">dr. Noordmans de zaak dan toch nog omdraait en uit het feit,</seg> <seg n="245.3.7">dat ik o.a. ook korte gebedsdiensten door de week zonder preek of vroege avondmaalsdiensten zonder formulier voorsta,</seg> <seg n="245.3.8">concludeert,</seg> <seg n="245.3.9">dat de preek 'dus(!)' blijkbaar bij mij niet hoog staat aangeschreven.</seg></s></p>
<p><s n="246.1"><seg n="246.1.1">Nog een van de vele mis-interpretaties moet ik kort vermelden.</seg></s> <s n="246.2"><seg n="246.2.1">Dr. Noordmans meent,</seg> <seg n="246.2.2">dat ik wel het woord transsubstantiatie cadeau wil doen,</seg> <seg n="246.2.3">maar de zaak zelf toch wel wil vasthouden.</seg></s> <s n="246.3"><seg n="246.3.1">Dan kent hij mij toch nog heel slecht.</seg></s> <s n="246.4"><seg n="246.4.1">Het woord 'transsubstantiatie' duidt het geloof aan in het grote mysterie van de wezensverandering van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus.</seg></s> <s n="246.5"><seg n="246.5.1">Alle reformatoren hebben dit geloofspunt verworpen.</seg></s> <s n="246.6"><seg n="246.6.1">Alleen iemand,</seg> <seg n="246.6.2">die rooms-katholiek is,</seg> <seg n="246.6.3">kan en mag (omdat zo iets nooit als private overtuiging,</seg> <seg n="246.6.4">maar alleen op gezag van de kerk mogelijk is) in de transsubstantiatie geloven.</seg></s> <s n="246.7"><seg n="246.7.1">Daarom mag men in een reformatorische liturgie nooit of te nimmer iets zingen,</seg> <seg n="246.7.2">bidden of doen,</seg> <seg n="246.7.3">wat dit geloof in de transsubstantiatie vooronderstelt.</seg></s> <s n="246.8"><seg n="246.8.1">Ik acht dit zó volslagen onmogelijk,</seg> <seg n="246.8.2">dat het mij dan ook werkelijk onmogelijk zou zijn,</seg> <seg n="246.8.3">om bij een hervormde avondmaalsdienst het <hi rend="italic">Adoro te devote,</hi></seg> <seg n="246.8.4">lied 250 in de nieuwe gezangbundel,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n123" rend="superscript">123</ref></seg> <seg n="246.8.5">mee aan te heffen.</seg></s> <s n="246.9"><seg n="246.9.1">Hoe weinig het mij ook ligt om iets individueels te doen in de dienst der kerk:</seg> <seg n="246.9.2">als een lied als dit zou worden opgegeven,</seg> <seg n="246.9.3">zou ik er zelfs toe kunnen komen om de kerk te verlaten.</seg></s> <s n="246.10"><seg n="246.10.1">Ik overdrijf niet.</seg></s> <s n="246.11"><seg n="246.11.1">Ik spreek de waarheid.</seg></s> <s n="246.12"><seg n="246.12.1">Is het dr. Noordmans nu nog niet duidelijk,</seg> <seg n="246.12.2">hoe slecht hij mij in liturgicis (in andere opzichten is het gelukkig wel anders geweest en ik vergeet dit niet!) heeft begrepen?</seg></s></p>
<p><s n="247.1"><seg n="247.1.1">De lezers mogen nog eens rustig mijn liturgische desiderata lezen in nr. 35 van dit blad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n124" rend="superscript">124</ref></seg></s> <s n="247.2"><seg n="247.2.1">Als zij dit onbevangen doen,</seg> <seg n="247.2.2">los van de interpretaties van dr. Noordmans,</seg> <seg n="247.2.3">zullen zij zien en verstaan,</seg> <seg n="247.2.4">dat ik niets anders bedoel dan het herstel van een volgroeide liturgie,</seg> <seg n="247.2.5">zoals die binnen het kader van de Reformatie niet alleen mogelijk,</seg> <seg n="247.2.6">maar ook broodnodig is.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="28">
<head n="H."><pb n="232" ed="VW"/><label>H.</label> <s n="248.1"><seg n="248.1.1">Liturgica<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n125" rend="superscript">125</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="249.1"><seg n="249.1.1">door dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans</seg></s></head>
<div type="numbered" n="29">
<head rend="after-blank"><s n="250.1"><seg n="250.1.1">4</seg></s></head>
<p><s n="251.1"><seg n="251.1.1">Sedert mijn derde artikel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f114" rend="superscript">a</ref> geschreven werd,</seg> <seg n="251.1.2">hebben er in de wereld geweldige gebeurtenissen plaats gehad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n127" rend="superscript">127</ref></seg></s> <s n="251.2"><seg n="251.2.1">Dingen,</seg> <seg n="251.2.2">die zo diep ingrijpen in ons uitwendig en inwendig leven,</seg> <seg n="251.2.3">dat schier alles verschoven wordt.</seg></s> <s n="251.3"><seg n="251.3.1">Men zou een verstokte stoïcijn moeten zijn,</seg> <seg n="251.3.2">als men,</seg> <seg n="251.3.3">eenmaal in gesprek,</seg> <seg n="251.3.4">maar rustig bleef doorpraten.</seg></s> <s n="251.4"><seg n="251.4.1">Men houdt eerder de adem in,</seg> <seg n="251.4.2">om dan verder liever een tijdlang te zwijgen.</seg></s></p>
<p><s n="252.1"><seg n="252.1.1">Helemaal mag ik dat echter niet doen na de <hi rend="italic">Repliek,</hi></seg> <seg n="252.1.2">die dr. Van de Pol in het nummer van 8 september jl. heeft gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n128" rend="superscript">128</ref></seg></s> <s n="252.2"><seg n="252.2.1">Hij slaakte daar enkele klachten,</seg> <seg n="252.2.2">waarop ik wel verplicht ben enig bescheid te geven,</seg> <seg n="252.2.3">al zal ik mij daarbij zoveel mogelijk beperken.</seg></s></p>
<p><s n="253.1"><seg n="253.1.1">Van de Pol schrijft:</seg> <seg n="253.1.2">1.</seg></s> <s n="253.2"><seg n="253.2.1">Dat ik het liturgisch streven,</seg> <seg n="253.2.2">voorzover hij daaraan meedoet,</seg> <seg n="253.2.3">niet juist heb weergegeven.</seg></s> <s n="253.3"><seg n="253.3.1">2. Dat 'de liturgische gebeden,</seg> <seg n="253.3.2">teksten en responsoriën'uit het Book of Common Prayer niet in strijd zijn met het gereformeerde liturgische beginsel.</seg></s> <s n="253.4"><seg n="253.4.1">3. Dat ik zijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst</hi> averechts heb geciteerd.</seg></s> <s n="253.5"><seg n="253.5.1">4. Dat hij de verhouding tussen de anglicaanse en hervormde liturgie niet historisch heeft willen bezien,</seg> <seg n="253.5.2">maar in het licht van de hedendaagse liturgische ontwikkeling.</seg></s> <s n="253.6"><seg n="253.6.1">5. Dat ik hem wel heel slecht ken,</seg> <seg n="253.6.2">als ik schrijf,</seg> <seg n="253.6.3">dat hij de transsubstantiatie wil vasthouden.</seg></s></p>
<p><s n="254.1"><seg n="254.1.1">Nu wil ik met het ergste,</seg> <seg n="254.1.2">en tevens het onschuldigste,</seg> <seg n="254.1.3">beginnen.</seg></s> <s n="254.2"><seg n="254.2.1">Ik bedoel het derde punt.</seg></s> <s n="254.3"><seg n="254.3.1">Ik heb dr. Van de Pol inderdaad onjuist geciteerd.</seg></s> <s n="254.4"><seg n="254.4.1">Maar dat was een eenvoudige verschrijving.</seg></s> <s n="254.5"><seg n="254.5.1">Daarvan had hij zich zelf toch ook wel kunnen overtuigen.</seg></s> <s n="254.6"><seg n="254.6.1">Wanneer ik op p. 58 van mijn boek de stelling van Van de Pol,</seg> <seg n="254.6.2">dat het kerkgebouw de ruimtevorm van de liturgie is,</seg> <seg n="254.6.3">omkeer,</seg> <seg n="254.6.4">dan is dat een onnozelheid van mijn pen.</seg></s> <s n="254.7"><seg n="254.7.1">Dat ik op die onjuiste aanhaling voortborduur,</seg> <seg n="254.7.2">zoals dr. Van de Pol mij toedicht,</seg> <seg n="254.7.3">is dan ook onjuist,</seg> <seg n="254.7.4">zoals ieder kan zien,</seg> <seg n="254.7.5">die de moeite wil nemen de betreffende pagina van mijn boek na te lezen.</seg></s> <s n="254.8"><seg n="254.8.1">Het enige wat ik in directe aansluiting aan de betrokken passage nog schrijf,</seg> <seg n="254.8.2">is een verder citaat,</seg> <seg n="254.8.3">waarin gezegd wordt,</seg> <seg n="254.8.4">dat de liturgie zich zelfs in de kleuren van het kerkgebouw weerspiegelt.</seg></s> <s n="254.9"><seg n="254.9.1">Daaruit volgt,</seg> <seg n="254.9.2">dat de verschrijving absoluut geen invloed heeft.</seg></s> <s n="254.10"><seg n="254.10.1">Want dat heeft alleen zin in verband met de juiste lezing en niet met de foutieve.</seg></s> <s n="254.11"><seg n="254.11.1">Wat ik dan verder op dezelfde pagina van mijn boek uit de bijdrage van Van de <pb n="233" ed="VW"/>Pol citeer,</seg> <seg n="254.11.2">heeft betrekking op iets anders.</seg></s> <s n="254.12"><seg n="254.12.1">Het geeft letterlijk de woorden weer,</seg> <seg n="254.12.2">waarmee hij in dezelfde bijdrage de volkomen ongereformeerde stelling poneert,</seg> <seg n="254.12.3">dat de incarnatie zich in de kerk voortzet.</seg></s></p>
<p><s n="255.1"><seg n="255.1.1">Beter dan zich vast te leggen op een 'slip of the pen' had de schrijver dan ook gedaan als hij,</seg> <seg n="255.1.2">nu hij zijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek</hi> er bij haalde,</seg> <seg n="255.1.3">eens rekenschap had gegeven van die laatste stelling,</seg> <seg n="255.1.4">die tot de grote ketterijen van de liturgische beweging behoort.</seg></s> <s n="255.2"><seg n="255.2.1">Wanneer het hem ernst is met zijn klacht,</seg> <seg n="255.2.2">dat ik hem misversta,</seg> <seg n="255.2.3">dan ware dat een van de meest aangelegen dingen geweest.</seg></s></p>
<p><s n="256.1"><seg n="256.1.1">Ook had dr. Van de Pol aandacht kunnen,</seg> <seg n="256.1.2">wijden aan het breder verband,</seg> <seg n="256.1.3">waarin ik de vraag van de ruimtevorm der liturgie op verschillende plaatsen in mijn boek heb geplaatst.</seg></s> <s n="256.2"><seg n="256.2.1">Hij zou dan tot de ontdekking gekomen zijn,</seg> <seg n="256.2.2">dat hier een hervormd beginsel op het spel staat en dat men niet in iedere zin van een ruimtevorm mag spreken.</seg></s> <s n="256.3"><seg n="256.3.1">Wanneer Luther zegt:</seg> <seg n="256.3.2">"Wir geben ... dem Hause nach dem Haufen ein Namen",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f115" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="256.3.3">dan komen daar geen kleuren bij te pas.</seg></s> <s n="256.4"><seg n="256.4.1">De theofanie in het Woord is een andere dan die op het altaar.</seg></s> <s n="256.5"><seg n="256.5.1">In verband daarmee heb ik in mijn boek het ruimtebegrip der liturgie,</seg> <seg n="256.5.2">dat correspondeert met een mystisch realisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f116" rend="superscript">c</ref> zoeken terug te brengen tot het pneumatische van Rom. 4 : 25.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f117" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="256.6"><seg n="256.6.1">Zelfs de sacramentele ruimte,</seg> <seg n="256.6.2">waarin Barth de prediking zich laat bewegen,</seg> <seg n="256.6.3">heb ik daarbij afgewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f118" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="257.1"><seg n="257.1.1">Wanneer Van de Pol het daarmee geheel of ten halve eens is,</seg> <seg n="257.1.2">zal ik mij daarin verblijden.</seg></s> <s n="257.2"><seg n="257.2.1">Maar dan zegge hij ronduit,</seg> <seg n="257.2.2">dat zijn bijdrage in het <hi rend="italic">Handboek</hi> voor hem verouderd is.</seg></s> <s n="257.3"><seg n="257.3.1">Dat daarvan iets aan is,</seg> <seg n="257.3.2">acht ik zeer waarschijnlijk.</seg></s></p>
<p><s n="258.1"><seg n="258.1.1">Ik moet thans iets zeggen over punt 4.</seg></s> <s n="258.2"><seg n="258.2.1">Dat de verhouding van de anglicaanse en de hervormde liturgie voor Van de Pol ook als een <hi rend="italic">historische</hi> kwestie werd te berde gebracht,</seg> <seg n="258.2.2">is ook de opvatting van prof. Van der Leeuw geweest.</seg></s> <s n="258.3"><seg n="258.3.1">Deze heeft mij in nr. 3 van <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n129" rend="superscript">129</ref> als historicus op mijn nummer trachten te zetten met verwijzing naar de artikelen van dr. Van de Pol.</seg></s> <s n="258.4"><seg n="258.4.1">Inderdaad valt het ook niet te ontkennen,</seg> <seg n="258.4.2">dat deze laatste èn in <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> èn in <hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n130" rend="superscript">130</ref> de hervormde liturgie als een produkt van de epigonentijd tegenover de anglicaanse heeft gesteld.</seg></s> <s n="258.5"><seg n="258.5.1">In deze laatste zou de reformatorische liturgie tegen puriteinse afbraak veilig zijn gesteld.</seg></s></p>
<p><s n="259.1"><seg n="259.1.1">Tegen deze voorstelling ben ik dan allereerst in het nummer van 30 juni opgekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n131" rend="superscript">131</ref></seg></s> <s n="259.2"><seg n="259.2.1">Ik heb er op gewezen,</seg> <seg n="259.2.2">dat onze hervormde liturgie te Londen<pb n="234" ed="VW"/> vlak naast de anglicaanse is ontstaan.</seg></s> <s n="259.3"><seg n="259.3.1">En wel door de hand van mannen,</seg> <seg n="259.3.2">die zich regelrecht aan de leer en de praktijk van Calvijn inspireerden.</seg></s> <s n="259.4"><seg n="259.4.1">Ik heb ook getracht enigszins aan te geven,</seg> <seg n="259.4.2">hoe het verschil te verklaren is.</seg></s></p>
<p><s n="260.1"><seg n="260.1.1">Nu komt dr. Van de Pol mij vertellen,</seg> <seg n="260.1.2">dat hem dat niet interesseert,</seg> <seg n="260.1.3">maar dat het hem te doen is om een feit uit de tegenwoordige tijd,</seg> <seg n="260.1.4">nl. dat 'alle hervormde kerken van Engeland' zich de laatste vijftig jaar langzaam gelijkschakelden aan het Book of Common Prayer.</seg></s></p>
<p><s n="261.1"><seg n="261.1.1">Dat een dergelijk proces elders en ook ten onzent gaande is,</seg> <seg n="261.1.2">wist ik natuurlijk.</seg></s> <s n="261.2"><seg n="261.2.1">Ik dacht,</seg> <seg n="261.2.2">dat wij daaraan de naam gaven van <hi rend="italic">liturgische beweging</hi> en dat wij daarover met elkaar spraken.</seg></s> <s n="261.3"><seg n="261.3.1">Maar het bestaan van deze beweging kan ik toch moeilijk als een argument in dat gesprek laten gelden.</seg></s></p>
<p><s n="262.1"><seg n="262.1.1">Wanneer wij elkaar de vraag stellen,</seg> <seg n="262.1.2">welke liturgie voor de Hervormde Kerk geboden of geschikt is,</seg> <seg n="262.1.3">dan zullen wij geen van allen met het antwoord geheel gereed zijn.</seg></s> <s n="262.2"><seg n="262.2.1">Maar ons naïef liturgisch besef als hervormden zegt ons toch,</seg> <seg n="262.2.2">dat wij ons bij dat onderzoek niet als anglicanen,</seg> <seg n="262.2.3">maar als gereformeerden te gedragen hebben.</seg></s> <s n="262.3"><seg n="262.3.1">Wij zullen ons niet schamen voor onze eigen soberheid.</seg></s> <s n="262.4"><seg n="262.4.1">En wij zullen het <hi rend="italic">feit,</hi></seg> <seg n="262.4.2">dat omstreeks 1550 een hervormde liturgie ontstond naast de anglicaanse,</seg> <seg n="262.4.3">niet voor historisch-onbelangrijk aanzien.</seg></s> <s n="262.5"><seg n="262.5.1">Wij zullen zo vrij zijn een beweging,</seg> <seg n="262.5.2">die van de Engelse Kerk uitging,</seg> <seg n="262.5.3">in verband daarmee kritisch te beschouwen.</seg></s></p>
<p><s n="263.1"><seg n="263.1.1">Daarbij komen tenslotte laatste sentimenten te pas.</seg></s> <s n="263.2"><seg n="263.2.1">Dr. Van de Pol is uit een ander liturgisch nest gekropen dan ik.</seg></s> <s n="263.3"><seg n="263.3.1">Als ik kritisch spreek over het Book of Common Prayer,</seg> <seg n="263.3.2">dan doet hem dat pijnlijk aan.</seg></s> <s n="263.4"><seg n="263.4.1">Hetzelfde gevoel heb ik bij de toon,</seg> <seg n="263.4.2">waarop hij spreekt over Puriteinen en Pilgrimfathers.</seg></s> <s n="263.5"><seg n="263.5.1">Dr. Van de Pol moge dat wel bedenken.</seg></s></p>
<p><s n="264.1"><seg n="264.1.1">Dat de klove tussen ons zo wijd gaapt als deze discussie het laat schijnen,</seg> <seg n="264.1.2">betwijfel ik intussen.</seg></s> <s n="264.2"><seg n="264.2.1">Het feit,</seg> <seg n="264.2.2">dat de geestelijke ontwikkeling van Van de Pol zo sterk aan het liturgisch veld georiënteerd is,</seg> <seg n="264.2.3">brengt mee,</seg> <seg n="264.2.4">dat bij hem op dit gebied meer in gisting is dan bij menig ander hervormde.</seg></s> <s n="264.3"><seg n="264.3.1">Zo komt het,</seg> <seg n="264.3.2">dat vele bestanddelen van overtuiging,</seg> <seg n="264.3.3">misschien ook heterogene,</seg> <seg n="264.3.4">bij hem dooreen kunnen woelen.</seg></s> <s n="264.4"><seg n="264.4.1">Ik schreef reeds dat ik een sterk vermoeden heb,</seg> <seg n="264.4.2">dat hij zijn bijdrage voor het <hi rend="italic">Handboek</hi> niet meer zó neer zou schrijven.</seg></s> <s n="264.5"><seg n="264.5.1">Datzelfde denk ik eveneens van sommige andere schrijvers in dat boek.</seg></s> <s n="264.6"><seg n="264.6.1">Ook ik vergeet niet,</seg> <seg n="264.6.2">dat het aan wederkerig begrip tussen dr. Van de Pol en mij vaak niet heeft ontbroken.</seg></s></p>
<p><s n="265.1"><seg n="265.1.1">Ik kom tot het tweede punt:</seg> <seg n="265.1.2">de liturgische gebeden,</seg> <seg n="265.1.3">teksten en responsoriën uit het Book of Common Prayer.</seg></s> <s n="265.2"><seg n="265.2.1">Van de Pol schrijft,</seg> <seg n="265.2.2">dat dit slechts enkele korte beurtzangen en 'beurtgebeden' zijn,</seg> <seg n="265.2.3">die de gemeente meezingt en meebidt.</seg></s> <s n="265.3"><seg n="265.3.1">Hij meent dat,</seg> <seg n="265.3.2">wanneer Newman bezwaar had tegen de stukken in het Book of Common Prayer,</seg> <seg n="265.3.3">die op onze formulieren lijken de 'exhortations'</seg> <seg n="265.3.4">- en wanneer hij in de 'liturgische gebeden,</seg> <seg n="265.3.5">teksten en <pb n="235" ed="VW"/>responsoriën',</seg> <seg n="265.3.6">naar de eigen woorden van dr. Van de Pol,</seg> <seg n="265.3.7"><hi rend="italic">kortom de gehele eredienst</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f119" rend="superscript">f</ref><hi rend="italic"> zag</hi></seg> <seg n="265.3.8">- dat dat dan slechts een onschuldig verschil uitmaakt met de beginselen van de hervormde liturgie.</seg></s> <s n="265.4"><seg n="265.4.1">Hij schenkt helemaal geen aandacht aan wat ik daarover schreef<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f120" rend="superscript">g</ref> in verband met de plaats,</seg> <seg n="265.4.2">die het altaar in de Engelse kerk heeft behouden en de structuur,</seg> <seg n="265.4.3">die de liturgie daardoor krijgt.</seg></s> <s n="265.5"><seg n="265.5.1">Hij brengt alleen zijn eigen gevoelens naar voren bij het horen van een Engelse dienst,</seg> <seg n="265.5.2">en vraagt dan,</seg> <seg n="265.5.3">of die gebeden en teksten niet goed bijbels klinken.</seg></s> <s n="265.6"><seg n="265.6.1">Natuurlijk doen ze dat.</seg></s> <s n="265.7"><seg n="265.7.1">Ook in de mis krijgt men geen teksten uit de Koran te horen.</seg></s> <s n="265.8"><seg n="265.8.1">Maar dat is de vraag niet.</seg></s> <s n="265.9"><seg n="265.9.1">De kwestie is,</seg> <seg n="265.9.2">welke geest deze teksten <hi rend="italic">groepeert</hi> en welke vooronderstellingen daarbij inwerken.</seg></s> <s n="265.10"><seg n="265.10.1">Mattheüs 4 en Lukas 4 leren ons,</seg> <seg n="265.10.2">dat daarop alles aankomt.</seg></s> <s n="265.11"><seg n="265.11.1">In dit geval gaat het er om of,</seg> <seg n="265.11.2">zoals Newman wil,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f121" rend="superscript">h</ref></seg> <seg n="265.11.3"><hi rend="italic">Gods huis en altaar</hi> voor ons zullen preken,</seg> <seg n="265.11.4">of dat God het tenslotte moet doen,</seg> <seg n="265.11.5">naar een geestelijken ruimtebegrip.</seg></s></p>
<p><s n="266.1"><seg n="266.1.1">Het kan heel goed zijn dat iemand die,</seg> <seg n="266.1.2">op raad van dr. Van de Pol,</seg> <seg n="266.1.3">door de radio naar een Engelse kerkdienst luistert,</seg> <seg n="266.1.4">daarvan de bekoring ondergaat.</seg></s> <s n="266.2"><seg n="266.2.1">Mijzelf passeert dat ook wel.</seg></s> <s n="266.3"><seg n="266.3.1">Ik heb jonge mensen gekend,</seg> <seg n="266.3.2">die zich in een hervormde dienst verveelden,</seg> <seg n="266.3.3">maar in Engeland geregeld en graag kerkten.</seg></s></p>
<p><s n="267.1"><seg n="267.1.1">Maar daarmee is niet gezegd dat de vaders van onze hervormde liturgie,</seg> <seg n="267.1.2">toen zij naast het Book of Common Prayer een andere orde van godsdienstoefening schiepen,</seg> <seg n="267.1.3">zich hebben vergist.</seg></s> <s n="267.2"><seg n="267.2.1">En evenmin,</seg> <seg n="267.2.2">dat de Pilgrimfathers epigonen van de Reformatie zijn geweest.</seg></s> <s n="267.3"><seg n="267.3.1">Niet in de oudheid der kerkelijke gebruiken zochten zij het.</seg></s> <s n="267.4"><seg n="267.4.1">God leerde hun een sterkere,</seg> <seg n="267.4.2">diepere,</seg> <seg n="267.4.3">meer geestelijke liturgie;</seg> <seg n="267.4.4">moeilijker ook en met minder steunselen voor het vlees.</seg></s> <s n="267.5"><seg n="267.5.1">Zoals ze ook op ander gebied in hun leven sommige krukken wegwierpen.</seg></s> <s n="267.6"><seg n="267.6.1">Zij waren mensen,</seg> <seg n="267.6.2">die in aanmerking kwamen om er een nieuwe planeet mee te bevolken.</seg></s></p>
<p><s n="268.1"><seg n="268.1.1">Het lijkt er op 't ogenblik niet veel op,</seg> <seg n="268.1.2">dat dit gaat gebeuren.</seg></s> <s n="268.2"><seg n="268.2.1">Kuyper heeft enkele jaren gemeend,</seg> <seg n="268.2.2">dat de trek naar het Westen de trek naar de hemel betekende.</seg></s> <s n="268.3"><seg n="268.3.1">Maar de 'bridal procession',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f122" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="268.3.2">waarvan <choice><sic>Long fellow</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Longfellow</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n134" rend="superscript">134</ref> aan het slot van <hi rend="italic">The Courtship of Miles Standish,</hi></seg> <seg n="268.3.3">het Hooglied van het puritanisme,</seg> <seg n="268.3.4">zingt,</seg> <seg n="268.3.5">is daar nog niet aangekomen.</seg></s> <s n="268.4"><seg n="268.4.1">Christus gaat nog steeds met zijn gemeente door het tranendal.</seg></s> <s n="268.5"><seg n="268.5.1">En toch is op hen van toepassing,</seg> <seg n="268.5.2">wat Longfellow laat voorafgaan:</seg></s></p>
<p><s n="269.1"><seg n="269.1.1">Fresh with the youth of the world,</seg> <seg n="269.1.2">and recalling Rebecca and Isaac,</seg> <pb n="236" ed="VW"/><seg n="269.1.3">Old and yet ever new,</seg> <seg n="269.1.4">and simple and beautiful always,</seg> <seg n="269.1.5">Love immortal and young.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f123" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="270.1"><seg n="270.1.1">Doe ik nu dr. Van de Pol onrecht als ik dit schrijf?</seg></s> <s n="270.2"><seg n="270.2.1">Hij kan het niet menen.</seg></s> <s n="270.3"><seg n="270.3.1">Ik leg de nadruk op het 'new' en het 'simple'.</seg></s> <s n="270.4"><seg n="270.4.1">Hij zou het willen omkeren en veel gewicht leggen op het 'old' en het 'beautiful'.</seg></s> <s n="270.5"><seg n="270.5.1">Het een sluit het ander niet uit,</seg> <seg n="270.5.2">maar de orde is anders.</seg></s> <s n="270.6"><seg n="270.6.1">Het is tweeërlei liefde en tweeerlei rijk.</seg></s></p>
<p><s n="271.1"><seg n="271.1.1">'Love immortal and young',</seg> <seg n="271.1.2">dat is de mystiek van de Puritein.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f124" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="165" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, Liturgie, Amsterdam 1939.</p></note>
<pb n="166" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Er zijn ook allerlei liturgische feilen in het boek, waarop Van de Pol in het <hi rend="italic">Algemeen Weekblad</hi> ten dele reeds heeft gewezen (28 april jl.).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n3" rend="superscript">3</ref> Daar staat tegenover, dat N. zich met ware hartstocht in allerlei liturgica heeft verdiept en daarbij terecht het gereformeerde heeft doen voorgaan. Dat hij in de liturgie niet leeft, is een gebrek, dat noch door vlijt noch door hartstocht in een paar maanden is te herstellen, - gesteld, dat N. dit zou willen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 97, 115.</p></note>
<pb n="167" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 16.</p></note>
<pb n="168" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 92.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Dit is een van de drie dingen in het boek, die mij voorkomen niet met de grootmoedigheid van de auteur te stroken en die ik met verdriet gelezen heb. De schoolmeester is hier de pastor de baas: Aalders, die veel te ver op het gevaarlijke pad gaat, maar met bezonnenheid; Blaauw, die wel liturg is, maar voor wie men toch niet bezorgd hoeft te zijn; een kring, waarin men 'niet genoeg op zijn hoede is', - dat is niet de toon, die wij van de auteur verwachten.</p></note>
<pb n="169" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 111.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Veel van wat er in antwoord op N.' boek moet worden gezegd, heb ik reeds trachten te ontwikkelen in <hi rend="italic">Het Beeld Gods,</hi> Amsterdam 1939, en in een klein artikel over <hi rend="italic">Sacramentstheologie,</hi> in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 15 (21 april 1939) nr. 25, p. 290 v. Ik mag daarnaar wel verwijzen.</p></note>
<pb n="170" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Asmussen, die Noordmans alleen van één kant citeert, maakt het zich minder gemakkelijk. Hij doet zijn kritische beschouwingen vergezeld gaan van een uitvoerige liturgie, compleet met muziek, een bewonderenswaardig stuk!</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 83.</p></note>
<pb n="171" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>In dit verband moet ik zelfs de tweede ontsporing constateren: de gemeenschappelijke belijdenis in verband te brengen met spreekkoren en daarbij te gewagen van 'totalitair bidden'(82)'s een gedachte, die slechts kan opkomen bij iemand, die de goddelijkezegen van de gemeenschappelijke belijdenis niet kent. En zo iemand zou dan daarover liever moeten zwijgen, Dit is niet alleen grievend, maar, wat erger is, ook profaan.</p></note>
<pb n="172" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 114.</p></note>
<pb n="174" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. <hi rend="italic">w.,</hi> p. 196.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 53.</p></note>
<pb n="175" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 80.</p></note>
<pb n="176" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 82.</p></note>
<pb n="177" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>A. w., p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>Terecht merkt Noordmans op, dat de Roomse Kerk de epiclese, de inroeping van de Heilige Geest, heeft verdrongen. Echter niet door een wierookgebed (140), maar door de consecratie. De consecratie is de liturgische vorm van de transsubstantiatie; de epiclese der Oude kerk is de roep van het geloof, waarop God met zijn tegenwoordigheid antwoordt. De consecratie heeft betrekking op de elementen van het Avondmaal, de <choice><sic>epiciese</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">epiclese</corr></choice> op deze, maar ook op de gelovigen en op de ganse handeling: Veni, creator spiritus. Dit is een tegenstelling, die ik sinds vele jaren in woord en geschrift pleeg uit te werken. Het doet enigszins wonderlijk aan, haar hier als een gloednieuwe ontdekking ter waarschuwing te zien gebruiken, niet tegen Rome, maar tegen de liturgische beweging.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>A. w., p. 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>A.w., p, 135.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Elke handeling, ook de muziek in de eredienst. Ik ga hier op dit punt, waarop Noordmans in het bijzonder mij aanvalt, niet verder in. Ik geef slechts twee dingen ter overweging: 1. In de orde van de eredienst past niets dan wat wezenlijk verband houdt met de heilsorde. Als de muziek zulk een wezenlijke, sacramentele betekenis niet heeft, moeten wij haar wegdoen, gelijk sommige radicale boeddhisten; 2. De grote toonkunstenaar Heinrich Schütz stierf onder het gezang van Psalm 119 : 54: Uwe inzettingen zijn mij gezangen geweest ter plaatse mijner vreemdelingschappen.</p></note>
<pb n="178" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 105.</p></note>
<pb n="180" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>Hier moet ik het derde geval noemen, waarin Noordmans helaas over de schreef gaat: op p.110 grondt hij op een uitlating van mij, dat elk theoloog moet leren dansen, de vrees, dat bij mij het neen-zeggen tegenover de wereld op zal houden met liturgische motivering. Ik vind dit niet heel wijs en ook niet heel fraai. De schrijver, die mij zo aandachtig gelezen heeft, had kunnen begrijpen, dat de 'grondvorm', die ik aan alle ethiek ten grondslag wil zien gelegd, geen andere is, dan die van Fil. 2: het offer en het kruis. En als hij had gewild, had hij ook kunnen begrijpen, dat de raad aan de theoloog om te leren dansen zijn grond vindt in een zekere bewogenheid over de wereld, die men zou kunnen trachten van Paulus te leren. Ik mag niet net doen, alsof ik niet van de wereld ben, niet als medezondaar en nog minder als dienaar des Woords, Deze bladzijden bij Noordmans hebben mij bedroefd en ontsteld.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 127.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 167.</p></note>
<pb n="181" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 65.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 187.</p></note>
<pb n="182" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w. p. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Zoals ons op p. 14 wordt verweten, terwijl op p. 105 het dogma geen 'liturgische formatie' mag zijn. Het is maar jammer, dat het dit metterdaad <hi rend="italic">is:</hi> alle dogma en dogmatiek zijn ontstaan uit de liturgie, inzonderheid de doopliturgie.</p></note>
<pb n="183" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. w., p. 144.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>A.w., p. 181.</p></note>
<pb n="184" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 87.</p></note>
<pb n="185" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 89.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. w., P. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 99.</p></note>
<pb n="187" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f41" type="foot" place="foot" n="a"><p>In een voordracht over <hi rend="italic">Mis en Missie,</hi> opgenomen in <hi rend="italic">Van de daken,</hi> N.V. Thijmfonds, 's-Gravenhage 1938.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n47" rend="superscript">47</ref></p></note>
<pb n="189" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f42" type="foot" place="foot" n="b"><p>Van der Leeuws artikel <hi rend="italic">Liturgie in de crisis,</hi> p. 171.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f43" type="foot" place="foot" n="c"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 180.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f44" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 172,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f45" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f46" type="foot" place="foot" n="f"><p>Van der Leeuw, a, w., p. 170.</p></note>
<pb n="190" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f47" type="foot" place="foot" n="g"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 165.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f48" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">De kerk aan het werk,</hi> Assen 1934, p. 17; VW., dl. 5, p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f49" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f50" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 65 v. en 187.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f51" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 192.</p></note>
<pb n="191" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f52" type="foot" place="foot" n="l"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 170.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f53" type="foot" place="foot" n="m"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 177.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f54" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 65.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f55" type="foot" place="foot" n="o"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 177.</p></note>
<pb n="192" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f56" type="foot" place="foot" n="p"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 163, 177.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f57" type="foot" place="foot" n="q"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 177.</p></note>
<pb n="193" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f58" type="foot" place="foot" n="r"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 177.</p></note>
<pb n="194" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f59" type="foot" place="foot" n="s"><p>Zie mijn <hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f60" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f61" type="foot" place="foot" n="u"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w., p.</hi> 163.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f62" type="foot" place="foot" n="v"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 164.</p></note>
<pb n="195" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f63" type="foot" place="foot" n="w"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 167.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f64" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 82.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f65" type="foot" place="foot" n="y"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 176.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f66" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Liturgie, p.</hi> 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f67" type="foot" place="foot" n="a"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 162.</p></note>
<pb n="196" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f68" type="foot" place="foot" n="b"><p>Gerretsen-die ik inmiddels gelezen heb-Van der Leeuw kan gerust zijn-zet de preek wel in 't <hi rend="italic">middelpunt,</hi> maar spreekt tegelijk van <hi rend="italic">op de voorgrond</hi> staan en dat is zijn eigenlijke bedoeling.</p></note>
<pb n="197" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f69" type="foot" place="foot" n="c"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 167.</p></note>
<pb n="198" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f70" type="foot" place="foot" n="d"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 167.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f71" type="foot" place="foot" n="e"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 169.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f72" type="foot" place="foot" n="f"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 170.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f73" type="foot" place="foot" n="g"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 173.</p></note>
<pb n="199" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f74" type="foot" place="foot" n="h"><p>IV, 4, 31-39.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n66" rend="superscript">66</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f75" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Augustinus,</hi> p.241.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n67" rend="superscript">67</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f76" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 107.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f77" type="foot" place="foot" n="k"><p>Zie mijn bespreking van deze <hi rend="italic">Inleiding</hi> in A <hi rend="italic">WCC.</hi> 12 (3 april 1936) nr. 23, p. 1 v.; VW., dl. 4,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f78" type="foot" place="foot" n="l"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 174.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f79" type="foot" place="foot" n="m"><p>Amsterdam 1939.</p></note>
<pb n="200" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f80" type="foot" place="foot" n="n"><p>Zie het hoofdstuk <hi rend="italic">Offer en Liturgie.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f81" type="foot" place="foot" n="o"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 178.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f82" type="foot" place="foot" n="p"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 178.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f83" type="foot" place="foot" n="q"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f84" type="foot" place="foot" n="r"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>p. 18 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-25">p. 181</corr></choice>.</p></note>
<pb n="201" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f85" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 66.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f86" type="foot" place="foot" n="t"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 183</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f87" type="foot" place="foot" n="u"><p>Loco rei in verbo acquiescimus (Calvijn).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n73" rend="superscript">73</ref></p></note>
<pb n="204" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f88" type="foot" place="foot" n="a"><p>"Wij verwaardigen ons niet te naderen tot deze uw tafel, o Heer, vertrouwend op onze eigen gerechtigheid."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f89" type="foot" place="foot" n="b"><p>"de zalige vergadering van alle ware gelovigen".</p></note>
<pb n="206" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f90" type="foot" place="foot" n="a"><p>AWCC. 15 (1939) nr. 26, p. 302.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n82" rend="superscript">82</ref></p></note>
<pb n="209" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f91" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 181.</p></note>
<pb n="210" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f92" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f93" type="foot" place="foot" n="b"><p>wat in de Oude kerk onderhouden werd.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f94" type="foot" place="foot" n="c"><p>overeenkomstig het gebruik der Oude kerk.</p></note>
<pb n="216" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f95" type="foot" place="foot" n="a"><p>Algemeen Weekblad, Kerkopbouw, Utrechtsch Nieuwsblad en Woord en Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n97" rend="superscript">97</ref></p></note>
<pb n="217" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f96" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A WCC.</hi> 15 (1939) nr. 26, p. 302.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n101" rend="superscript">101</ref></p></note>
<pb n="218" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f97" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A WCC.</hi> 15 (1939) nr. 26, p. 303.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n102" rend="superscript">102</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f98" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 125, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f99" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 148.</p></note>
<pb n="219" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f100" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">AWCC.</hi> 15 (1939) nr. 26, p. 303.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n104" rend="superscript">104</ref></p></note>
<pb n="220" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f101" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (30 juni 1939) nr. 39 (705), p. 306 v. Zie hierboven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f102" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (26 mei 1939) nr. 34 (700), p. 268 en 14 (2 juni 1939) nr. 35 (701), P. 275.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n107" rend="superscript">107</ref></p></note>
<pb n="223" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f103" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (7 juli 1939) nr. 40 (706), p. 315 v. Zie hierboven.</p></note>
<pb n="224" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f104" type="foot" place="foot" n="j"><p>Liturgie, p. 114.</p></note>
<pb n="225" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f105" type="foot" place="foot" n="k"><p>Liturgie, p. 157.</p></note>
<pb n="227" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f106" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (1939) nr. 39, 40, 41.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n116" rend="superscript">116</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f107" type="foot" place="foot" n="b"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, Liturgie, Amsterdam 1939.</p></note>
<pb n="228" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f108" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Liturgie in de crisis,</hi> p. 57 en in het bijzonder de stellingen op p. 59-60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f109" type="foot" place="foot" n="d"><p>Slotalinea van <hi rend="italic">Liturgica 3</hi> in nr. 41.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n118" rend="superscript">118</ref></p></note>
<pb n="229" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f110" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk, samengesteld door</hi> den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934, p. 199.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f111" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f112" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad</hi> van 6.5.1939.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n120" rend="superscript">120</ref></p></note>
<pb n="230" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f113" type="foot" place="foot" n="h"><p>F. A. Gasquet, <choice><sic>Edvard</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Edward</hi></corr></choice><hi rend="italic"> VI. and the Book of Common Prayer,</hi> Londen 1890.</p></note>
<pb n="232" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f114" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Woord</hi> en <hi rend="italic">Geest</hi> 14 (21 juli 1939) nr. 41 (707), p. 323 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n126" rend="superscript">126</ref></p></note>
<pb n="233" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f115" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie mijn <hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f116" type="foot" place="foot" n="c"><p>Liturgie, p. 175.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f117" type="foot" place="foot" n="d"><p>Liturgie, p. 196.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f118" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 193.</p></note>
<pb n="235" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f119" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 148.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f120" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (7 juli 1939) nr. 40 (706), p. 315 V.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n132" rend="superscript">132</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f121" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie mijn Liturgica I.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n133" rend="superscript">133</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f122" type="foot" place="foot" n="i"><p>De bruidsstoet.</p></note>
<pb n="236" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f123" type="foot" place="foot" n="j"><p>Fris als de wereld van eerst, herinn'rend aan Rebecca en Izak, Oud en toch altijd weer nieuw, gewoon en toch altijd weer prachtig, Liefde onsterfelijk en jong,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.f124" type="foot" place="foot" n="k"><p>Over punt 5 kan ik nu moeilijk meer gaan spreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in 1939 (Nijkerk, uitg. Callenbach). De in <hi rend="italic">Liturgie in de crisis</hi> gepubliceerde artikelen zijn achtereenvolgens: A. Prof. dr. G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgie in de crisis, p.</hi>5-27; eerder verschenen in <hi rend="italic">Woorden Wereld. Tweemaandelijksch tijdschrift 1</hi> (1939) nr. 3, p. 161-183.</p><p>B. Dr.O.Noordmans, Kansel of Altaar, p.28-43; eerder verschenen in Woord en Wereld 1 (1939) nr. 4, p. 284-299.</p><p>C. Dr. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">Het Book of Common Prayer,</hi> p. 44-47; eerder verschenen in <hi rend="italic">AWCC. 15</hi> (1939) nr. 26, p. 302 v. Zie over Van de Pol deze uitgave p. 141, noot 16. D. Dr. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De vraag naar de liturgie krachtig aan de orde gesteld,</hi> p. 48-52; eerder verschenen in het <hi rend="italic">Utrechtsch Nieuwsblad</hi> van 6.5.1939.</p><p>E. Dr. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">Reformatorische liturgie 1 en 2,</hi> p. 53-60; eerder verschenen in <hi rend="italic">Woord en Geest. Gereformeerd Weekblad</hi> 14 (26 mei 1939) nr. 34 (700), p. 268, resp. 14 (2 juni 1939) nr. 35 (701), p. 275.</p><p>F. Dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgica 1, 2 en 3,</hi> p. 61-70; eerder verschenen in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (30 j uni 1939) nr. 39 (705), p. 306 v., resp. 14 (7 juli 1939) nr. 40 (706), p. 315 v., resp. 14 (21 juli 1939) nr. 41 (707), p. 323 v.</p><p>G. Dr. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">Liturgica; repliek,</hi> p. 73-77; eerder verschenen in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (8 sept. 1939) nr. 45 (71 1), p. 354 v.</p><p>H. Dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgica 4,</hi> p. 78-82; eerder verschenen in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> 14 (22 sept. 1939) nr. 47 (713), p. 370 v.</p><p>Aangezien er in de secundaire literatuur veelvuldig verwezen wordt naar <hi rend="italic">Liturgie in de crisis,</hi> is besloten tot integrale opname van deze publikatie. Vanwege de vele verwijzingen <hi rend="italic">in Liturgie in de crisis</hi> naar de oorspronkelijke paginering der artikelen in de tijdschriften, is deze (waar nodig) in margine opgenomen naast de paginering in <hi rend="italic">Liturgie in de crisis zelf.</hi> De paginering in de tijdschriften is romein gedrukt, die in <hi rend="italic">Liturgie in de crisis</hi> cursief. Voor de duidelijkheid wordt in de noten (waar mogelijk) naar de oorspronkelijke paginering verwezen. De uitgever gaf <hi rend="italic">Liturgie in de crisis</hi> de volgende inleiding mee: "De discussie naar aanleiding van dr. Noordmans' boek <hi rend="italic">Liturgie in Woord en Wereld 1</hi> (1939) nr. 3 en 4 tussen prof. Van der Leeuw en de auteur, heeft allentwege levendige belangstelling ontmoet. Van verschillende zijden bereikte ons het verzoek deze artikelen door een afzonderlijke uitgave voor een wijdere lezerskring beschikbaar te stellen. Wij menen deze bedoeling<pb n="237" ed="VW"/> het best te dienen door niet alleen de genoemde twee stukken, maar ook het elders door dr. Van de Pol met de schrijver gevoerde debat in een bundeltje samen te brengen. Deze dag- en weekbladartikelen, die wel niemand volledig ter beschikking staan en waarnaar in <hi rend="italic">Woord en Wereld</hi> telkens verwezen werd, bevatten menige verduidelijking van standpunt en menige historische opheldering, nemen ook menig misverstand weg en completeren aldus het overzicht van de huidige stand van het liturgisch gesprek. Wij danken de onderscheidene redacties voor de welwillendheid, waarmee zij ons deze uitgave mogelijk maakten.</p><p>'Het gaat om twee opvattingen van de eredienst, om tweeërlei kerkbegrip, om de toekomst ook van de theologie. "Het is hoog tijd voor bezinning in bredere kring ten opzichte van de hier aan de orde komende vragen. Er bestaat een wanverhouding tussen de mate van aandacht, die gericht is op de zuiverheid van leerstellingen en stichtelijke publikaties en die, welke zich bezighoudt met het Evangelie in actie in de eredienst', aldus dr. Noordmans. En prof. Van der Leeuw: '... met de eredienst zijn de gehele dogmatiek en de gehele ethiek gemoeid."Ik ben met Noordmans overtuigd, dat door werking van de liturgische gedachte in zuiverheid en consequentie een nieuwe hervorming ten gevolge zal hebben. Deze pennestrijd, op hoog niveau ingezet en gehouden, wordt gevoerd in het besef, dat de ganse gemeente bij haar zaak betrokken is en tot bewustheid daarvan moet worden gebracht. Als een dienst aan deze bezinning wil ook deze ruimere publikatie beschouwd worden."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44-47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie deze uitgave, p. 156, noot 184.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. het aan Paulus gewijde hoofdstuk 7 in H. Lietzmann, Geschichte der alten Kirche, dl.I, Berlijn-<choice><sic>Leipzig1937</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Leipzig 1937</corr></choice><hi rend="superscript">2</hi>,p.102-131.Het citaat dat Van der Leeuw geeft, komt niet voorin dl. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. Mark. 8 : 24 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie deze uitgave, p. 140, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n9" type="end" place="end" n="9"><p>J. H. Gerretsen (1867-1923), hervormd predikant, vanaf 1898 te Den Haag, waar hij later ook hofpredikant werd. G. heeft als eerste in de hervormde kerk te Den Haag (in de Kloosterkerk) zgn. 'liturgische' diensten gehouden. Zijn brochure <hi rend="italic">Liturgie</hi> (Nijmegen 191 l; Nijmegen 19122;'s-Gravenhage z.j. 11946?13) geldt als de klassieke uitdrukking van het streven van de liturgische beweging onder de hervormden in Nederland. Van der Leeuw volgde catechisatie en deed belijdenis bij G., die bij de Van der Leeuws veel aan huis kwam en die op hem een sterke invloed had (vgl. zijnj. <hi rend="italic">H. Gerretsen,'s-Gravenhage</hi> 1942).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n10" type="end" place="end" n="10"><p>W. Stählin (1883-1975), Duits theoloog, van 1926-1958 hoogleraar in de praktische theologie te Munster (als opvolger van Julius Smend), en van 1945-1952 bisschop van de Evangelisch Lutherische Kirche te Oldenburg. Voor de vernieuwing van de liturgie heeft S. veel betekend; hij is een van de oprichters en tevens jarenlang de centrale figuur geweest van de Berneuchener Kreis; ook leidde hij lange tijd de Michaelsbruderschaft. Enkele van zijn publikaties zijn: <choice><sic>Voni göttli(heri Geheimnis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Vom göttlichen Geheimnis</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Kassel 1936; <hi rend="italic">Berneuchen antwortet, Kas</hi>sel 1938; <choice><sic>Urn was geht es</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Um was geht es</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in der liturgischen Erneuerung?,</hi> Kassel 1950; <hi rend="italic">Liturgische </hi><choice><sic>Erneuerung alv ökumenische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Erneuerung als ökumenische</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Frage und Aufgabe, in Pro Regno Pro Sanctuario.</hi> Een bundel studies en bijdragen van vrienden en vereerders bij de zestigste verjaardag van prof. dr. G. van der Leeuw, W. J. Kooiman en J. M. van Veen eds., Nijkerk 1950, p. 483-503.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Beginselen van kerkorde,</hi> Assen 1932; later opgenomen in <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans e.a., <hi rend="italic">De kerk aan het werk, Practische aanwijzingen voor het kerkelijk leven,</hi> Assen 1934; VW., dl. 5, p. 172-193.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie <hi rend="italic">Beginselen van kerkorde,</hi> p. 6; VW., dl. 5, p. 174.</p></note>
<pb n="238" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n13" type="end" place="end" n="13"><p><pb n="238" ed="VW"/><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. J. H. Gerretsen, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Nijmegen 1912<hi rend="superscript">2</hi>, p. 12v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie over a Lasco deze uitgave, p. 140, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vermoedelijk L. Knappert (1863-1943), van 1902-1933 kerkelijk hoogleraarvoorgeschiedenis van de N.H. Kerk, bijbelse en praktische theologie. Voordien was hij hervormd predikant te Kwadijk (1867), Dokkum (1889) en Assen (1893-1902). Hij publiceerde vooral op het gebied van de Nederlandse kerkgeschiedenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n17" type="end" place="end" n="17"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n18" type="end" place="end" n="18"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 184.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Joh. 19 : 28 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n20" type="end" place="end" n="20"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 183. N. schrijft daar "dat de vlucht uit de pastoraal in de liturgie een hachelijke is".</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n21" type="end" place="end" n="21"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 193.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n22" type="end" place="end" n="22"><p><hi rend="italic">Dass diese Wort Christi (Das ist mein Leib etce) noch fest stehen widder die schwermgeister</hi> (1527). WA. 23, 64-283.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Zie deze uitgave, p. 152, noot 130.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n24" type="end" place="end" n="24"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Zie deze uitgave, p. 163, noot 265.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. <hi rend="italic">De captivitate Babylonica ecclesiae praeludium</hi> (1520). Ed. Clemen, dl. 1, p. 467; WA. 6, 533; "At sacramenta non implentur dum fiunt, sed dum creduntur."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n27" type="end" place="end" n="27"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 103.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Vgl. G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> Amsterdam 1935, § 43 - Theologia ethica, p. 194-201 (m.n. p. 195). In 1948 verscheen een tweede, herziene druk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Vgl. <hi rend="italic">idem, §</hi> 45 - Leer van den dienst, p. 207-210; en § 46- De vakken van de <choice><sic>leervan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">leer van</corr></choice> den dienst, p. 210-216 (m.n. p. 210 -212: A. - Theologia liturgica).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. 2 Kor. 12 : 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n31" type="end" place="end" n="31"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 104.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n32" type="end" place="end" n="32"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 105.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n33" type="end" place="end" n="33"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie, p.</hi> 100.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vgl. het artikel <hi rend="italic">Kultus und Gemeinde</hi> van de Weense theoloog Erwin Reisner (geb. 1890) <hi rend="italic">in Zeitschrift für Theologie und Kirche, Neue Folge. Organ für die systematische Fragen der Religionswissenschaft und Geisteskultur</hi> 18 (1937), p. 208-228 (m.n. p. 224 en 226 v.). Reisner wijst op het element 'avond' in het sacrament: "In allen Winkeln, in die wir uns verkrochen haben und in denen wir uns scheinbar wohl fühlen, also auch in allen Winkeln unserer geschichtlichen Existenz können wir das Abendmahl nehmen, aber eben als Abend-Mahl, das bedeutet am Abend des Winkeldaseins, in der Bereitschaft, dieses Dasein vorbehaltlos dem ewigen Tag zu opfern." Volgens R. is menige avondmaalsgemeente slechts een "Mittagsmahls-, wenn nicht gar eine Frühstücksgemeinde".</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n35" type="end" place="end" n="35"><p>De Oxford-Groepbeweging, later Morele Herbewapening, opgericht door de Amerikaanse, protestantse theoloog Frank Buchman (1878-1961), maakte in de jaren twintig en dertig grote opgang in veel landen, ook in Nederland. Deze beweging bracht mensen van verschillende overtuiging, voornamelijk beter gesitueerden, bijeen in huissamenkomsten ('house-parties'). Daar ontvingen de deelnemers aanwijzingen om zich door middel van meditatie en gebed in een dagelijkse 'stille tijd' ('quiet time') open te stellen voor de directe leiding ('guidance') van de Heilige Geest. Elke deelnemer moest in zijn leven beantwoorden aan vier eisen: absolute reinheid, absolute eerlijkheid, absolute onzelfzuchtigheid en absolute waarheid. Dit 'methodisme-voor-betere-kringen' (<choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> J. de Jong) bracht velen tot persoonlijker geloof en levensvernieuwing. Karl Barth heeft in 1936 een scherpe kritiek op de beweging geschreven onder de titel <hi rend="italic">Kirche oder Gruppe?, in Evangelische Theologie</hi> 3 (1936), p. 411-422.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n36" type="end" place="end" n="36"><p>In de door paus Eugenius IV op het concilie van Ferrara-Florence uitgevaardigde Bulla <pb n="239" ed="VW"/><hi rend="italic">unionis Armeniorum 'Exsultate Deo'</hi> (22 nov. 1439); vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion, nr.</hi>1309 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Vgl. voor de opvattingen ter zake K. Barth, <hi rend="italic">Die Lehre von den Sakramenten,</hi> in Zwischen <hi rend="italic">den Zeilen</hi> 7 (1929), p. 427-460 (m.n. p, 440 vv.); P. Tillich, Religiöse Verwirklichung, Berlijn 1930, p. 141-167. (Barth noemt Tillich daar overigens niet bij name)</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n38" type="end" place="end" n="38"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n39" type="end" place="end" n="39"><p>J. H. Gerretsen, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Nijmegen 1912<hi rend="superscript">2</hi>, p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n40" type="end" place="end" n="40"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Cit. uit zondag 1 van de Heidelbergse catechismus.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Dit citaat staat niet in de <hi rend="italic">Grote Catechismus,</hi> maar in de <hi rend="italic">Kleine Catechismus;</hi> vgl. bijv. de door Noordmans gebruikte uitgave van J. T. Müller, Die symbolischen Bücher der evange<hi rend="italic">lisch-lutherischen Kirche</hi> (deutsch-lateinisch), Gütersloh 191211, p. 352 v. (aan het slot van <hi rend="italic">de Praefatio)</hi> -</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Vgl. Maleachi 3 : 2 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n45" type="end" place="end" n="45"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 5-27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n46" type="end" place="end" n="46"><p>G. Brom (1882-1959), vanaf 1923 hoogleraaraan de r.-k. universiteit te Nijmegen, eerst in de kunstgeschiedenis, later in de Nederlandse letterkunde.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Vgl. G. Brom, <hi rend="italic">Van de daken,</hi> 's-Gravenhage 1938, p. 58. op p. 57-67 staat de voordracht over <hi rend="italic">Mis en Missie;</hi> B. hield deze voordracht op de slotvergadering van het 'Academisch Missiecongres' te Mödling (Wenen) op 8 augustus 1929.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Vgl. Brom, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p - 62.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n49" type="end" place="end" n="49"><p>H. E. Manning (1808-1892), Engels r.-k. aartsbisschop van Westminster en kardinaal, aanvankelijk anglicaans geestelijke, ging in 1851 onder invloed van de Oxford Move-ent over tot de R.-K. Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 63. Brom geeft geen citaten uit het werk van Manning.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Zie Noordmans' opstel <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma</hi> uit 1934; later opgenomen in Zl., p. 30-58; VW., dl. 3, p. 170-195. N. maakt een onderscheiding tussen symbolische, retorische en pastorale dogmatiek.</p><p>53. Zie <hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Zie noot 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n53" type="end" place="end" n="53"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>Zie <hi rend="italic">Liturgie</hi>, p. 93.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Heidelbergse catechismus, zondag 25, vraag 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n55" type="end" place="end" n="55"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934.</p><p>57. Zie <hi rend="italic">Liturgie in de crisis,</hi> p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Zie <hi rend="italic">Liturgie in de crisis,</hi> p. 68 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n57" type="end" place="end" n="57"><p><note type="flag" resp="#pipeline">overgenomen uit het boek: ontbreekt in het bronbestand</note>Zie <hi rend="italic">Liturgie in de crisis</hi>, p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n58" type="end" place="end" n="58"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine </hi><choice><sic>(1 845</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"><hi rend="italic">(1845</hi></corr></choice>), J. W. Cameron <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice> (Pelican Classics), Harmondsworth 1974, p. 73; "<choice><sic>l have elsewhere observed</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">I have elsewhere observed</corr></choice> on this circumstance: 'So much must the Protestant grant that, if such a system of doctrine as he would now introduce ever existed in early times, it has been clean swept away as if by a deluge, suddenly, <choice><sic>silentty</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">silently</corr></choice>, and without memorial; by a deluge coming in a night, and utterly soaking, rotting, heaving up, and hurrying off every vestige of <choice><sic>wbat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">what</corr></choice> it found in the Church, before cock-crowing..." (citaat uit <hi rend="italic">Historical Sketches, dl.</hi> 1, Londen 18731, p. 418).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n59" type="end" place="end" n="59"><p>R. Reitzenstein (1861-1931), hoogleraar klassieke talen, laatstelijk te Göttingen, wordt gerekend tot de zgn. 'godsdiensthistorische school'. R. verrichtte baanbrekend onderzoek op het terrein van het antieke syncretisme en de gnostiek; dit onderzoek was van grote betekenis voor de bijbelwetenschap. Hij publiceerde o.m. <hi rend="italic">Die hellenistischen Mysterienreligionen nach ihren Grundgedanken und Wirkungen,</hi> Stuttgart 19273 (herdruk Darmstadt 1980).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n60" type="end" place="end" n="60"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Kerkorde en beroep op de Schrift, in</hi> KO. 5 (april 1937) nr. 12, p. 122; KO <pb n="240" ed="VW"/>(juli/augustus 1937) nr. 3/4, p. 21 v.; <hi rend="italic">KO.</hi> 6 (okt. 1937) nr. 6, p. 53. Zie VW., dl. 5, resp. p. 391-393; 397-400; 400-401. Noordmans reageert in genoemde artikelen op A. M. <choice><sic>Bronwer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Brouwer</corr></choice>, <hi rend="italic">De kerkorganisatie der eerste eeuw en wij,</hi> Baarn z.j. (Libellen-serie 199-201).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n61" type="end" place="end" n="61"><p>Vgl. Luk. 18 : 9-14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n62" type="end" place="end" n="62"><p>Vgl. Newmans (anoniem verschenen) roman <hi rend="italic">Loss and Gain. The Story of a Convert,</hi> Londen 1848, p. 238; citaat bij H. Stoel, <hi rend="italic">Kardinaal Newman (1801-'90). Eerste deel: Zijn strijd om de ware kerk (1801-'45),</hi> Groningen 1914, p. 186. In de roman <hi rend="italic">Loss and Gain</hi> tekent Newman in de figuur van Charles Reding zijn eigen weg naar Rome en weegt hij af wat hij 'verloor' en 'won'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Vgl. WA. <hi rend="italic">10</hi> 1, 2, 25 en WA. 10 1, 1, 71 vv. en 78 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n64" type="end" place="end" n="64"><p>Vgl. Ex. 33 : 21 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n65" type="end" place="end" n="65"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n66" type="end" place="end" n="66"><p><hi rend="italic">De Enneaden</hi> van Plotinus zijn uitgegeven en vertaald door E. Bréhier in <hi rend="italic">Plotin. Ennéades,</hi> 6 dln., Parijs 1954-19562. De door Noordmans vermelde passage staat in dl. 4, p. 135-147.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n67" type="end" place="end" n="67"><p>Noordmans verwijst naar de paginering in de eerste druk van <hi rend="italic">Augustinus,</hi> Haarlem 1933. Zie voor de tweede druk, Haarlem 1952, p. 201; VW., dl. 3, p. 176.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n68" type="end" place="end" n="68"><p>E. Spranger (1882-1963), Duits filosoof, psycholoog en pedagoog, o.a. hoogleraar te Berlijn en Tübingen. Van der Leeuw refereert in zijn <hi rend="italic">Inleiding</hi> o.m. aan Sprangers (dikwijls herdrukte) boeken <hi rend="italic">Lebensformen. Geisteswissenschaftliche Psychologie und Ethik der Persönlichkeit</hi> (1914) en <hi rend="italic">Psychologie des Jugendalters (1924).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n69" type="end" place="end" n="69"><p>K. Jaspers (1883-1969), een der prominente vertegenwoordigers van de existentiefilosofie, begon als psychiater, werd daarna hoogleraar in de psychologie en vervolgens hoogleraar in de filosofie, laatstelijk te Bazel. Zijn eerste grote werk, waaraan Van der Leeuw in <hi rend="italic">zijn Inleiding</hi> refereert, is <hi rend="italic">Allgemeine Psychopathologie</hi> (1913), dat vele malen werd herdrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n70" type="end" place="end" n="70"><p><hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> Amsterdam 1935, p. 53-66.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n71" type="end" place="end" n="71"><p>Zie deze uitgave, p. 143, noot 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n72" type="end" place="end" n="72"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 53-56.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n73" type="end" place="end" n="73"><p>Zie deze uitgave, p. 149, noot 96.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n74" type="end" place="end" n="74"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n75" type="end" place="end" n="75"><p>F. A. Gasquet, <choice><sic>Edvard</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Edward</hi></corr></choice><hi rend="italic"> VI. and the Book of Common Prayer. An examination into its origin and early history, with an appendix of unpublished documents,</hi> Londen 1890 (revised edition, Londen 1928).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n76" type="end" place="end" n="76"><p>John Knox (tussen 1513 en 1516-1572), de latere leider van de Schotse Reformatie, week onder Maria Tudor uit naar Genève, waar hij een leerling was van Calvijn. Te Genève (1556-1559) bereidde K. voor zijn gemeente aldaar een Book of Common Order voor (vandaar ook wel de naam Boek of Geneva). Het bevatte de Confessie van Genève, formulieren voor de verkiezingen tot ambten, ziekentroost, tucht en vasten; het werd te Edinburgh gedrukt en door de General Assembly aanvaard in 1562, vermeerderd met de Psalmen in 1564.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n77" type="end" place="end" n="77"><p>W. D. Maxwell, <hi rend="italic">John Knox's Genevan Service Book, 1556. The Liturgical Portions </hi><choice><sic>ofthe Genevan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of the Genevan</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Service Book, used </hi><choice><sic>bv John Knox</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">by John Knox</hi></corr></choice><hi rend="italic"> while a </hi><choice><sic>minister of he English</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">minister of the English</hi></corr></choice><hi rend="italic"> congregation of Marian exiles at Geneva, 1556-1559,</hi> etc., Edinburgh-Londen 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n78" type="end" place="end" n="78"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 17, 43-46.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n79" type="end" place="end" n="79"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n80" type="end" place="end" n="80"><p>Zie deze uitgave, p. 140, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n81" type="end" place="end" n="81"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n82" type="end" place="end" n="82"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44-47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n83" type="end" place="end" n="83"><p>Vgl. de volledige titel van Calvijns geschrift <hi rend="italic">La forme des prieres et chantz ecclesiastiques avec la maniere d'administrer les </hi><choice><sic>Sacremens el consacrer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Sacremens et consacrer</hi></corr></choice><hi rend="italic"> le mariage, selon la coustume de </hi><pb n="241" ed="VW"/><hi rend="italic">l'Eglise ancienne (1542). CR.</hi> 34, 161-208.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n84" type="end" place="end" n="84"><p>Zie noot 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n85" type="end" place="end" n="85"><p>Zie noot 1. De eindredactie van <choice><sic>hettijdschrift</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">het tijdschrift</corr></choice> <hi rend="italic">Woord en Geest tekende</hi> in een noot bij deze artikelen aan: "Bij de Uitg. Mij. Holland te Amsterdam zag dezer dagen een monografie van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, getiteld <hi rend="italic">Liturgie,</hi> het licht. Naar aanleiding van dit belangrijk geschrift, waarin de schrijver zijn oordeel geeft over de liturgische beweging, gelijk deze bier te lande met name gedragen wordt door de 'Liturgische Kring', zond dr. W. H. van de Pol ons een tweetal artikelen, waarvan het bovenstaande het eerste is. Wij verlenen er gaarne plaatsruimte aan in ons blad, omdat wij van mening zijn, dat zij nevens de monografie van dr. Noordmans de bezinning op het zo gewichtige liturgische vraagstuk kunnen dienen." De eindredacteur van <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> was dr. J. G. Geelkerken.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n86" type="end" place="end" n="86"><p>Zie noot 83.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n87" type="end" place="end" n="87"><p>Bedoeld is hoofdstuk 10 <hi rend="italic">(Calvin),</hi> geschreven door J. S. Whale, President of Cheshunt College, Cambridge, in <hi rend="italic">Christian Worship. Studies in its history and meaning by members of Mansfield College,</hi> Nathaniel Micklem ed., Oxford 1936 (herdruk Oxford 1938),p. 154-171.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n88" type="end" place="end" n="88"><p>Zie noot 77.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n89" type="end" place="end" n="89"><p>W. Mac Millan, <hi rend="italic">The Worship of the Scottish Reformed Church, 1550-1638. The Hastic Lectures of Glasgow, 1930,</hi> etc., Londen 1931.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n90" type="end" place="end" n="90"><p>Van 3-18 augustus 1937 werd in Edinburgh de tweede (wereld)conferentie'on Faith and Order' gehouden; onderwerpen: 1. De genade van Onze Heer Jezus Christus; 2. De kerk van Christus en het woord van God; 3. De kerk van Christus, het ambt en de sacramenten; 4. De eenheid der kerk in haar leven en eredienst. Door de anglicanen werd in Edinburgh herhaaldelijk de betekenis van de apostolische successie als kenmerk van de kerk bepleit.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n91" type="end" place="end" n="91"><p>Van 12-26 juli 1937 werd in Oxford de tweede oecumenische (wereld)conferentie'on Life and Work' gehouden; onderwerpen: 1. Kerk en volk; 2. Kerk en staat; 3. Kerk, volk en staat in verhouding tot het economische leven; 4. Kerk, volk en staat in verhouding tot de opvoeding; 5. De universele kerk en de volkenwereld.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n92" type="end" place="end" n="92"><p>Mogelijk mondeling. Zie ZI., p. 182; deze uitgave, p. 374</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n93" type="end" place="end" n="93"><p>Zie deze uitgave, p. 152, noot 130.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n94" type="end" place="end" n="94"><p>Zie deze uitgave, p. 152, noot 126.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n95" type="end" place="end" n="95"><p>Vgl. de brief van Calvijn aan Eduard Seymour, hertog van Somerset, van 22 okt. 1848; brief nr. 1085 in <hi rend="italic">CR.</hi> 41, kol. 65-77(m.n. kol. 73-75)Franse versie, kol. 77-90(m.n. kol. 86-88) Latijnse versie; brief nr. 246 in Rudolf Schwarz, <hi rend="italic">Johannes Calvins Lebenswerk in seinen Briefen. Eine Auswahl von Briefen Calvins in deuischer Übersetzung,</hi> dl. 2, Neukirchen 1962, p. 437-448 (m.n. p. 445 vv.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n96" type="end" place="end" n="96"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n97" type="end" place="end" n="97"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n98" type="end" place="end" n="98"><p><hi rend="italic">KO.</hi> 8 (mei 1939) nr. 1, p. 5 v. Zie bijlage 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n99" type="end" place="end" n="99"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n100" type="end" place="end" n="100"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 48-52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n101" type="end" place="end" n="101"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n102" type="end" place="end" n="102"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n103" type="end" place="end" n="103"><p>NI. Procter-Fere, <hi rend="italic">A New History ofthe Book ofl Common Prayer,</hi> Londen 1929<hi rend="superscript">3</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n104" type="end" place="end" n="104"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n105" type="end" place="end" n="105"><p>Vgl. D. Campbell, <hi rend="italic">The Puritan in Holland, England, and America. An Introduction to American History, 2 dln.,</hi> NewYork 1892,dl. 1,p. 164: "This exceptional dissemination of the Scriptures explains <choice><sic>the religieus history</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">the religious history</corr></choice> of the Netherlands. With the Bible in a known tongue, and through universal education the <choice><sic>propertyof</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">property of</corr></choice> the masses, the Reformation here was inevitable. The same causes which brought it about also <choice><sic>gave ir a peculiar</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">gave it a peculiar</corr></choice> character <pb n="242" ed="VW"/>- a character common to most movements among this people of republics. It began at the bottom, and worked its way up very slowly.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n106" type="end" place="end" n="106"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44-47; p. 48-52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n107" type="end" place="end" n="107"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 53-60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n108" type="end" place="end" n="108"><p>Zie noot 98.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n109" type="end" place="end" n="109"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 5-27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n110" type="end" place="end" n="110"><p>G. <choice><sic>Tyrreil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Tyrrell</corr></choice> (1861-1909), Engels <choice><sic>theoloogvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">theoloog van</corr></choice> <choice><sic>lerse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ierse</corr></choice> afkomst, ging in 1879 over van de Anglicaanse naar de R.-K. Kerk, en werd in 1880 lid van de orde der Jezuïeten. Na 1900 ontwikkelde hij zich tot een der leiders van de modernistische beweging in de R.-K. Kerk; dit leidde tot zijn excommunicatie in 1907.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n111" type="end" place="end" n="111"><p>Letterlijk staat er in de dissertatie van J. J. Stam, <hi rend="italic">George Tyrrell</hi> (1891-1909), Utrecht 1938, p. 29, noot 4 o. m. het volgende: "Steeds heeft Tyrrell scherp 't onderscheid gevoeld tussen de anglicaanse en rooms-katholieke liturgie. Toen hij 6 april Palmzondag 1879 een anglicaanse kerk intrad, was 't gevoel, dat alles hier onwerkelijk was hem te machtig en na enkele minuten verliet hij de kerk. 'I should say now that <choice><sic>what 1 missed</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">what I missed</corr></choice>, was that appeal to our historical sense which precisely the same ceremony would have made in a Catholic Church, <choice><sic>where ir would</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">where it would</corr></choice> have been the utterance of the great communion of the faithful, past and present, of all ages and nations, and not merely of a few irresponsible agents acting in defiance of the community, to which they belonged'. " Voor het Engelse citaat verwijst Stam naar <choice><sic>A utobiography</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Autobiography</corr></choice> <hi rend="italic">and Life of George Tyrrell,</hi> 2 dln., M. D. Petre ed., Londen 1912, dl. 1, p. 152. Stam schrijft verder: "In een boekbespreking, getiteld: 'Through art to faith' zegt hij (Tyrrell) ongeveer hetzelfde. 'What is consciously imitated from the past is not the same as that natural growth which it imitates, and which was congenial to those days as it is uncongenial to ours. <choice><sic>lt is all the difference</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">It is all the difference</corr></choice> between the Mass ceremonial in a Ritualist Church and in a Catholic Church - the historical sense is <choice><sic>violated in ene case and satisfied in the ether</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">violated in one case and satisfied in the other</corr></choice>. What is once really dead can never revive in the same form - at best we get a cast from the dead face.' " Voor het Engelse citaat verwijst Stam naar Tyrrells werk <hi rend="italic">The Faith of the Millions. A Selection </hi><choice><sic>ofpast</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of past</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Essays,</hi> Londen 19043, dl. 2, p. 134 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n112" type="end" place="end" n="112"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 55.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n113" type="end" place="end" n="113"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n114" type="end" place="end" n="114"><p>Zie over Micreo deze uitgave, p. 147, noot 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n115" type="end" place="end" n="115"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n116" type="end" place="end" n="116"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 61-72.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n117" type="end" place="end" n="117"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44-47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n118" type="end" place="end" n="118"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 72.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n119" type="end" place="end" n="119"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 61-65.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n120" type="end" place="end" n="120"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 48-52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n121" type="end" place="end" n="121"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n122" type="end" place="end" n="122"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 65-68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n123" type="end" place="end" n="123"><p>Dit sacramentslied werd als gezang 250 opgenomen in de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938) en als gezang 352 in het Liedboek voor de Kerken (1973). Het lied werd toegeschreven aan Thomas van Aquino en vertaald en herdicht door G. van der Leeuw. Een onderzoek van W. F. Dankbaar heeft uitgewezen dat het lied ten onrechte op naam van Thomas is gesteld. Vgl. W. F. Dankbaar, <hi rend="italic">Adoro devote. Lotgevallen van een middeleeuws sacramentslied, in NTh T.</hi> 35 (okt. 1981) nr. 4, p. 298-325.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n124" type="end" place="end" n="124"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 59 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n125" type="end" place="end" n="125"><p>Zie noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n126" type="end" place="end" n="126"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 68-72.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n127" type="end" place="end" n="127"><p>Op 27 augustus 1939 werd een niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en Rusland gesloten. Dit verdrag maakte het mede mogelijk dat Duitsland op 1 september 1939 Polen binnenviel,<pb n="243" ed="VW"/> een staat die met Enkeland een defensief verbond had gesloten. Op 3 september 1939 verklaarden Engeland en Frankrijk aan Duitsland de oorlog.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n128" type="end" place="end" n="128"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 73-77.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n129" type="end" place="end" n="129"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 5-27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n130" type="end" place="end" n="130"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 44-47; p. 48-52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n131" type="end" place="end" n="131"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 61-65.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n132" type="end" place="end" n="132"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 65-68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n133" type="end" place="end" n="133"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.liturgie-in-de-crisis.n134" type="end" place="end" n="134"><p>H. W. <choice><sic>Longfeilow</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Longfellow</corr></choice> (1807-1882), Amerikaans dichter en hoogleraar moderne talen aan de Harvard University van 1836-1854. Als dichterwas hij in zijn eigen tijd zeer geliefd. Vooral door zijn vertalingen droeg hij veel bij aan de overdracht van Europese cultuur naar Amerika. Noordmans bezat <hi rend="italic">The poetical works oflHenry Wadsworth Longfellow. Com</hi>plete edition, Londen-New York 1861. Het vermelde citaat staat in deze editie op p. 625.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="6" xml:id="noordmans6.eredienst-1943" decls="#bibl-noordmans6.eredienst-1943">
<pb n="244" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Eredienst<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer ik,</seg> <seg n="3.1.2">zoals de laatste tijd steeds meer het geval is,</seg> <seg n="3.1.3">boven een simpel predikbeurtenlijstje het woord 'Eredienst' zie staan,</seg> <seg n="3.1.4">dan geeft mij dat het gevoel van een sterke inconsequentie.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Hier hapert iets in de kerkelijke gedachte en het lijkt mij zeer de moeite waard de fout op te sporen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Natuurlijk niet uit een taalkundig oogpunt alleen,</seg> <seg n="3.3.2">maar om alles wat er achter schuilt.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het gaat hier om de lading,</seg> <seg n="3.4.2">die het woord meebrengt;</seg> <seg n="3.4.3">om de straffe samenvatting van alle handelingen in de kerk en de toepassing daarvan op alle samenkomsten van de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Ging het enkel om de gepastheid van het woord,</seg> <seg n="4.1.2">dan zou ik,</seg> <seg n="4.1.3">met een verwijzing naar Lukas 1 : 8,</seg> <seg n="4.1.4">kunnen opmerken,</seg> <seg n="4.1.5">dat het woord beurt,</seg> <seg n="4.1.6">dat onder vele ambtsdragers de orde van de dienst wil aanwijzen,</seg> <seg n="4.1.7">nog zo kwaad niet is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">En dat 'eredienst' daarvoor absoluut niet dienen kan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het staat boven zo'n lijst vreemd,</seg> <seg n="4.3.2">gewild,</seg> <seg n="4.3.3">opzettelijk,</seg> <seg n="4.3.4">met een niet geheel zuivere bedoeling.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het riekt naar propaganda.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar,</seg> <seg n="5.1.2">zoals reeds gezegd,</seg> <seg n="5.1.3">gaat het thans daarover niet,</seg> <seg n="5.1.4">maar om de zaak zelve.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Om de vraag of de christelijke kerk zulk een straffe samenvatting van de kerkelijke handelingen,</seg> <seg n="5.2.2">als door het woord 'eredienst',</seg> <seg n="5.2.3">naar moderne bedoeling,</seg> <seg n="5.2.4">wordt verondersteld,</seg> <seg n="5.2.5">kent.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En in de tweede plaats daarom of,</seg> <seg n="5.3.2">gesteld dat dit wel het geval was,</seg> <seg n="5.3.3">de overbrenging daarvan op het merendeel van de gemeentelijke samenkomsten,</seg> <seg n="5.3.4">zoals wij die hebben,</seg> <seg n="5.3.5">toelaatbaar is.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik wil om bepaalde redenen liever met het laatste beginnen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik veronderstel dus een ogenblik dat</seg> <seg n="6.2.2">- wat ik later zal ontkennen</seg> <seg n="6.2.3">- de Oude kerk gehad heeft wat men thans in sommige kwartieren onder eredienst verstaat.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">NI. een gesloten samenstel van kerkelijke handelingen,</seg> <seg n="6.3.2">dat culmineerde in aanbidding.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een dienst derhalve,</seg> <seg n="6.4.2">die ten doel had om te eren,</seg> <seg n="6.4.3">Christus te eren,</seg> <seg n="6.4.4">God te eren,</seg> <seg n="6.4.5">zoals er in een heidense stad een tempeldienst was,</seg> <seg n="6.4.6">een offerdienst,</seg> <seg n="6.4.7">die de exponent was van de burgerschap,</seg> <seg n="6.4.8">de civitas.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zulk een eredienst zou dan de christenheid,</seg> <seg n="6.5.2">de civitas Dei,</seg> <seg n="6.5.3">ook gehad hebben,</seg> <seg n="6.5.4">samen met de engelen in de hemel.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zulk een burgerschap met haar eredienst kunnen wij ons alleen denken naar analogie van de antieke stad,</seg> <seg n="7.1.2">de polis.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Er moet een bisschop zijn om haar leiding te geven en zulk een half pontificale,</seg> <seg n="7.2.2">half reglementale figuur is daarvan dan ook onafscheidelijk.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Ik heb vroeger eens de onderscheiding gemaakt tussen een bisschoppelijke<pb n="245" ed="VW"/> en een pastorale dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hier zou ik hetzelfde willen doen ten opzichte van de eredienst.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Onze gemeenten hebben geen bisschop,</seg> <seg n="8.3.2">maar een presbyter tot leider.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En deze presbyteriale kerkorde is veel eerder ontstaan dan bij de Reformatie.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Zij is,</seg> <seg n="8.5.2">mede in verband met het verdwijnen van de antieke polis,</seg> <seg n="8.5.3">reeds in de vroege middeleeuwen verschenen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Toen er een onevenredigheid ontstond tussen de omvang van het bisdom en het aantal kerken,</seg> <seg n="8.6.2">werd de presbyteriale kerkorde geboren.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zo bepaalde een synode te Parijs in 829 dat,</seg> <seg n="8.7.2">zoals iedere 'civitas' een bisschop behoorde te hebben,</seg> <seg n="8.7.3">iedere kerk een eigen presbyter moest hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">De predikantsplaats ontstond.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">"Maar",</seg> <seg n="8.9.2">schrijft Hauck,</seg> <seg n="8.9.3">"de middeleeuwse gemeenten,</seg> <seg n="8.9.4">die op die manier ontstonden,</seg> <seg n="8.9.5">waren in geen enkel opzicht een tegenhanger van de gemeenten der Oude kerk;</seg> <seg n="8.9.6">het waren zielszorgskringen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n3" rend="superscript">3</ref> .De presbyter bleef dus wel tot het grote geheel behoren,</seg> <seg n="8.9.7">maar was ten opzichte van de pastoraal gelokaliseerd.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">De predikantsplaats mag dus niet worden verabsoluteerd.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Ook wanneer alle ambtshandelingen uit de civitas,</seg> <seg n="8.11.2">de gemeentenaar-het-model-der-Oude kerk,</seg> <seg n="8.11.3">in de parochie werden overgebracht,</seg> <seg n="8.11.4">dan droeg zulk een deel van het geheel toch een geheel ander karakter.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Alles stond in het teken van de pastoraal.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat deze verdeling van de diocese in parochies een zegen is geweest,</seg> <seg n="9.1.2">daarvoor is de geschiedenis van de Africaanse kerk ten tijde van Augustinus een bewijs.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het donatisme<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-39"/></choice> was voor een deel een gevolg van een te groot aantal bisschopszetels.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het was een teken van een gezonde geestelijke ontwikkeling dat de middeleeuwse christenheid,</seg> <seg n="9.3.2">in aansluiting aan een andere verhouding van stad en land,</seg> <seg n="9.3.3">tot de presbyteriale kerkorde kwam,</seg> <seg n="9.3.4">reeds lang voor Calvijn.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Deze heeft slechts de consequenties getrokken uit wat ten tijde van Karel de Grote plaatsvond.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Merkwaardig is ook,</seg> <seg n="10.1.2">dat het opkomen van de biecht als kerkelijke zede vrijwel samenvalt met de bovenbedoelde indeling van de diocese in parochies.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De boete werd na het wegvallen van de antieke kerkelijke polis van andere aard.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Vroeger droeg zij het karakter van uitsluiting,</seg> <seg n="10.3.2">zonder of met wederopname.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij is er met het oog op de gemeente,</seg> <seg n="10.4.2">de civitas Dei.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Later,</seg> <seg n="10.5.2">in de parochie,</seg> <seg n="10.5.3">bestaat zij met het oog op de poenitent.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De biecht is een onderdeel van de zielszorg.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">- Daarnaast heeft zich dan de episcopale tucht zelfstandig in meer wereldlijke,</seg> <seg n="10.7.2">juridische richting ontwikkeld,</seg> <seg n="10.7.3">na de negende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Uit dit alles blijkt,</seg> <seg n="11.1.2">dat er een groot onderscheid is tussen het wezen van de Oude en de latere Westerse gemeente.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Gesteld al dat de eerste een gesloten eredienst had,</seg> <seg n="11.2.2">waarin de verschillende kerkelijke handelingen opgingen in aanbidding,</seg> <seg n="11.2.3">een eredienst met een offer als middelpunt,</seg> <seg n="11.2.4">dan zou dat toch niet gelden voor de latere.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Reeds de vorm der parochie,</seg> <seg n="11.3.2">een zekere <pb n="246" ed="VW"/>onbegrensdheid,</seg> <seg n="11.3.3">is uitdrukking van haar pastorale wezen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De verschillende kerkelijke diensten zijn ook niet als geheel,</seg> <seg n="11.4.2">maar stuksgewijze,</seg> <seg n="11.4.3">soms één voor één,</seg> <seg n="11.4.4">in de parochie overgebracht.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En dit wijst er reeds op,</seg> <seg n="11.5.2">waarover later,</seg> <seg n="11.5.3">dat ook in de bisschoppelijke gemeente de eredienst nooit zulk een homogeen geheel is geweest als men dat soms meent.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hier wijs ik er echter slechts op dat deze min of meer ongeregelde overbrenging van de episcopa-<choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> naar de presbyteriale kerk voor de westerse christenheid principiële betekenis heeft gekregen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De nieuwe kerkvorm is van een meer herderlijk type,</seg> <seg n="11.7.2">waarbij de preek meer op de voorgrond komt.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Men voert de inrichting van een eredienst in ieder geval ad absurdum,</seg> <seg n="11.8.2">als men haar even vaak herhaalt als de diocese in predikantsplaatsen wordt ingedeeld.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">De zaak verdraagt hoe het met de antieke eredienst ook moge gesteld zijn</seg> <seg n="11.9.2">- een zo hoog vermenigvuldigingscijfer niet.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze ontwikkelingslijn ligt,</seg> <seg n="12.1.2">zoals zoveel,</seg> <seg n="12.1.3">reeds bij Augustinus afgeschaduwd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">"De Roomse Kerk"</seg> <seg n="12.2.2">- zo schreef ik vroeger reeds<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="12.2.3">- "zou een meer herderlijk type hebben vertoond,</seg> <seg n="12.2.4">als ze geheel en zuiver door Augustinus gestempeld was geworden."</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Deze kerkvader was reeds min of meer los van de antieke 'polis'.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Zijn strijd tegen het donatisme gaat daartegen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer men daarop terug zou willen komen,</seg> <seg n="13.1.2">dan ging dat in tegen het karakter van de hele westerse christenheid.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dat zou een kerkelijke zonde zijn van de eerste grootte.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De elementen van lof en offer hebben in de eredienst aanvankelijk misschien een onevenredige groei vertoond,</seg> <seg n="13.3.2">zoals die van vrijheid en verdienste in de leer.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat is toe te schrijven aan de nawerking van Jodendom en heidendom.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar zij zijn achterhaald door de barmhartigheid uit de evangeliën en de rechtvaardigheid uit de brieven.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Daar staat alles in de richting van God naar ons toe en niet omgekeerd.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Lof en offer zullen tot de christelijke eredienst blijven behoren,</seg> <seg n="13.7.2">zoals zij het ook tot de Joodse en heidense hebben gedaan.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Maar in de kerk kunnen zij niet in het middelpunt staan en het geheel niet bepalen.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Niet de aanbidding,</seg> <seg n="13.9.2">maar de prediking doet dat.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Bij de Reformatie is met vaste,</seg> <seg n="14.1.2">onverbiddelijke hand,</seg> <seg n="14.1.3">het offer uit het hart van de eredienst uitgesneden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En Calvijn heeft,</seg> <seg n="14.2.2">zeer consequent,</seg> <seg n="14.2.3">in overeenstemming daarmee,</seg> <seg n="14.2.4">ook de bisschop,</seg> <seg n="14.2.5">die als leider van de eredienst-in-deze-zin,</seg> <seg n="14.2.6">als ontvanger van de gaven uit een college van presbyters was naar voren gekomen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="14.2.7">in dat college teruggedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zou nu in iedere parochiale gemeente,</seg> <seg n="15.1.2">in iedere presbyterskerk een eredienst naar het model van de oude civitas,</seg> <seg n="15.1.3">let wel:</seg> <seg n="15.1.4">naar moderne liturgische constructie,</seg> <seg n="15.1.5">worden ingevoerd,</seg> <seg n="15.1.6">door kunstmatige kweek,</seg> <seg n="15.1.7">dan zou dat leiden tot een noodlottige woekering van wat in de kerk reeds lang is vergroeid.</seg></s> <pb n="247" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.2"><seg n="15.2.1">2</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In mijn eerste artikel ging ik tijdelijk van de veronderstelling uit,</seg> <seg n="16.1.2">dat de Oude kerk een gesloten eredienst zou hebben gekend,</seg> <seg n="16.1.3">met het offer als middelpunt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik zocht aan te wijzen dat,</seg> <seg n="16.2.2">wanneer dit inderdaad het geval is geweest,</seg> <seg n="16.2.3">de Westerse kerk,</seg> <seg n="16.2.4">in verband met het ontstaan van de presbyteria-<choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> kerkorde,</seg> <seg n="16.2.5">daaraan ontgroeide en dat een kunstmatige kweek van het door de leiding des Geestes overwonnene,</seg> <seg n="16.2.6">tot een ongezonde woekering zou moeten leiden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Thans moet de bovenbedoelde veronderstelling nader onder ogen worden gezien.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Nu is het bekend,</seg> <seg n="17.2.2">dat de offer-theorie ten opzichte van het H. Avondmaal in de Oude kerk nog niet die voltooide vorm had gekregen als bijv. bij Thomas Aquinas.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De aanroeping van de H. Geest had ook in de liturgie,</seg> <seg n="17.3.2">tegenover een herhaling van Christus' offerande,</seg> <seg n="17.3.3">nog een ruimere plaats.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Pinksteren was minder gedoofd,</seg> <seg n="17.4.2">minder een feest en nog meer werkelijkheid.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Van der Leeuw ontkent dan ook in zijn <hi rend="italic">Liturgiek,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f4" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="17.5.2">dat het offer toen reeds middelpunt van de eredienst was.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Daartegenover kan men stellen,</seg> <seg n="18.1.2">wat een bekend schrijver,</seg> <seg n="18.1.3">ik meen Burckhardt,</seg> <seg n="18.1.4">ergens zegt,</seg> <seg n="18.1.5">dat de toenmalige mensen zich een eredienst zonder offer niet konden voorstellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In de middeleeuwen zou de offerande in de dienst niet meer ontstaan zijn,</seg> <seg n="18.2.2">als zij er niet geweest was.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">En in de Oudheid was een verwijderen van het offer,</seg> <seg n="18.3.2">zoals dat aan het eind van de middeleeuwen,</seg> <seg n="18.3.3">bij de Reformatie heeft plaats gehad,</seg> <seg n="18.3.4">ondenkbaar.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De vorm van de kerk en van de eredienst was in de Oudheid inderdaad naar boven opener,</seg> <seg n="19.1.2">naar buiten geslotener dan later.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De bisschopsgemeente met haar tucht had meer afronding dan de latere parochie met haar biecht.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En dat geldt ook van de eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer dit het geval is krijgt het volgende te meer betekenis.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Voor de delen van de eredienst,</seg> <seg n="20.2.2">de prediking,</seg> <seg n="20.2.3">het gebed,</seg> <seg n="20.2.4">Doop,</seg> <seg n="20.2.5">Avondmaal heeft het N.T. eigen woorden gevormd,</seg> <seg n="20.2.6">maar niet voor het geheel daarvan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">En de ontleende woorden weigeren blijkbaar hun dienst.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zij slaan op de oudtestamentische of op de innerlijke eredienst.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het 'geen stad zonder tempel' van Plutarchus geldt hier niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Noch te Samaria,</seg> <seg n="20.6.2">noch te Jeruzalem zegt Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De kerk is aan de ban van de 'polis' ontkomen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">En Paulus heeft in Rom. 12 : 1 Rome reeds gewaarschuwd om daarop niet terug te komen.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Daardoor kan ook de eredienst niet die afronding krijgen,</seg> <seg n="20.9.2">die elders aanwezig was.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">De elementen van de christelijke godsdienst hebben <hi rend="italic">wegen no</hi>dig.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">De prediking tot aan de einden der aarde,</seg> <seg n="20.11.2">met de Doop.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Het Avondmaal tot de wederkomst van Christus,</seg> <seg n="20.12.2">in de tijd.</seg></s> <pb n="248" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="20.13"><seg n="20.13.1">Daarom kan de Vulgaat,</seg> <seg n="20.13.2">de Latijnse kerkbijbel,</seg> <seg n="20.13.3">het woord 'cultus',</seg> <seg n="20.13.4">dat thans zo gangbaar is,</seg> <seg n="20.13.5">ook niet gebruiken,</seg> <seg n="20.13.6">omdat de heidense godsverering daardoor wordt aangeduid.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">En dat is de hele middeleeuwen door zo gebleven.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Pas de Reformatie dorst,</seg> <seg n="20.15.2">op veilige afstand,</seg> <seg n="20.15.3">onder de invloed van het Humanisme,</seg> <seg n="20.15.4">zich daarmee weer afgeven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De kerk zit dus wat verlegen als zij een woord voor de hele eredienst nodig heeft.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het woord 'mis' stamt uit de spraakmakende gemeente,</seg> <seg n="21.2.2">zoals 'kerk' bij ons.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Er is geen naam die wij van het N.T. maar kunnen overnemen en doorvertalen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De woorden die gebruikt worden willen niet scherp treffen en hun opvolging is zeer gebrekkig.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">De vertaling van het Griekse woord in de Vulgaat raakt later weer zoek.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">- In de middeleeuwen ontstaat het Latijnse woord (servitium Dei),</seg> <seg n="21.6.2">dat letterlijk vertaald wordt met het in de Statenvertaling nog gebruikelijke,</seg> <seg n="21.6.3">maar nu verouderde 'godsdienst'.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Maar weer wil het woord niet goed toepasselijk zijn.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Godsdienst betekent in de middeleeuwen ruim zoveel het kloosterleven als de eredienst.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En ook later heeft het nooit die exclusieve betekenis gehad als nu 'eredienst'.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer wij dan in de woorden 'cultus' en 'eredienst' plotseling een ongewoon ruime copia verborum hebben voor het geheel der kerkelijke handelingen,</seg> <seg n="22.1.2">dan is dat wat verdacht.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Van de apostelen af was dat niet het geval.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Daarom moeten wij hier in het bijzonder van het woord 'eredienst' de doopceel lichten.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Men mag het niet als een zuiver synoniem van het verouderde 'godsdienst' beschouwen.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Van der Leeuw,</seg> <seg n="22.5.2">in zijn <hi rend="italic">Liturgiek</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f6" rend="superscript">f</ref> schijnt dit wel te doen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Hij zegt dat met 'ere' op God wordt gedoeld.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Ik geloof niet dat dit juist is.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Ik vermoed dat in het woord een meervoud schuilt en dat dit meervoud natuurlijk niet God,</seg> <seg n="22.8.2">maar de kerkelijke plechtigheden omvat,</seg> <seg n="22.8.3">de preek,</seg> <seg n="22.8.4">de sacramenten enz.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Dat zijn in 't middeleeuws Latijn de 'honores',</seg> <seg n="22.9.2">die bediend worden (serviuntur).</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De Fransen spreken voor 't profane leven ook nog van het waarnemen van de 'honneurs'.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Zo waren er in de tijd van Karel de Grote kerken die alle eres hadden en andere die bijv. slechts één hadden.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">De parochiekerk had ze weldra allemaal.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Maar,</seg> <seg n="22.13.2">zoals ik reeds in mijn eerste artikel schreef,</seg> <seg n="22.13.3">zij werden stuksgewijze overgebracht.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">De 'honores' vormen geen gesloten eenheid,</seg> <seg n="22.14.2">maar gaan elk zijn eigen weg.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Zij kunnen in verschillende groeperingen optreden.</seg></s> <s n="22.16"><seg n="22.16.1">Doop en Avondmaal bijv. kunnen van elkaar afraken,</seg> <seg n="22.16.2">zodat de ene kerk doopkerk is en de andere mis- en preekkerk.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De dienst,</seg> <seg n="23.1.2">waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="23.1.3">is dus eigenlijk een bedienen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zo spreken wij ook nog van de bediening van het H. Avondmaal of van Doopsbediening.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Bediening zonder meer wordt van het eerste gezegd.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Of wanneer wij het kortere 'dienst' gebruiken,</seg> <seg n="23.4.2">dan verbinden wij dat ook wel met telkens<pb n="249" ed="VW"/> een andere ambtshandeling:</seg> <seg n="23.4.3">de dienst des Woords,</seg> <seg n="23.4.4">der sacramenten,</seg> <seg n="23.4.5">der gebeden.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Zo wordt het hoe langer hoe duidelijker dat het woord 'eredienst' de betekenis,</seg> <seg n="24.1.2">die het in de praktische theologie had,</seg> <seg n="24.1.3">verloren heeft.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De moderne speculatieve gedachte heeft er zich van meester gemaakt.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Men heeft er een symbool van gemaakt voor de eenheid en de geslotenheid van de liturgie,</seg> <seg n="24.3.2">terwijl in <choice><sic>het'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">het '</corr></choice>servire honores'juist de erkenning ligt van wat wij in het N.T. vonden,</seg> <seg n="24.3.3">dat Gods genade verscheidene wegen heeft gekozen en dat een duidelijke naam voor het geheel ontbreekt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Tevens blijkt dan ook dat het onjuist is om in het woord een samenvatting tot aanbidding te beluisteren.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">De diensten waarvan hier sprake is,</seg> <seg n="24.5.2">hebben niet regelrecht op God betrekking,</seg> <seg n="24.5.3">maar doen dat alleen,</seg> <seg n="24.5.4">zoals altijd in de christelijke godsdienst,</seg> <seg n="24.5.5">door bemiddeling van wat God in zijn genade tussen zich en ons heeft geplaatst.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Van deze genademiddelen spreken wij ook altijd in het meervoud.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat de zaak zo staat wordt trouwens ook erkend door iemand als Rietschel,</seg> <seg n="25.1.2">in zijn <hi rend="italic">Leerboek der Liturgiek.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Hij wijst er op dat de kerkelijke ambtelijke handelingen van zeer verschillende gebieden komen,</seg> <seg n="25.2.2">bijv. het Avondmaal en de Trouw.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Hij ontkent dat er een liturgiek zou bestaan,</seg> <seg n="25.3.2">zoals er een homiletiek en een catechetiek zijn.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Alleen door samenvatting tot eredienst zou men een geheel kunnen krijgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dat is dan een speculatieve taak en daarmee gevaarlijk voor de verschillende diensten afzonderlijk.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zij begon in de buurt van Schleiermacher beoefend te worden.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ook roomsen zijn er de laatste tijd aan mee gaan doen,</seg> <seg n="26.3.2">ofschoon zij zich meer empirisch gebonden voelen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het besef van de meervoudigheid der genademiddelen heeft van het begin af in de kerk bestaan.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar er is nog een bijzonder verband tussen de presbyteriale kerkorde en een open,</seg> <seg n="27.2.2">meervoudige eredienst.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De zielszorg in de biechtstoel en bij de gereformeerden in de gemeente,</seg> <seg n="27.3.2">verhindert een overspanning van de eenheid in de eredienst.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat hangt samen met het ontstaan van deze zielszorg in de kloosters.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het ascetische leven is de historische concurrent van weelderige liturgie.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">In de middeleeuwen wordt hetzelfde woord voor kloosterleven en eredienst gebruikt;</seg> <seg n="27.6.2">zij moeten het delen.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Maar het kon pas goed duidelijk worden toen de presbyteriale kerkorde eigen banen ging.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">De Puritein is voor de liturgie over een <choice><sic>wereidzee</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldzee</corr></choice> gevlucht.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">En omgekeerd kan men zeggen dat waar de liturgie hoogtij gaat vieren,</seg> <seg n="27.9.2">de bisschop om de hoek staat.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Van der Leeuw heeft zich in zijn <hi rend="italic">Liturgiek</hi> ernstig met deze dingen beziggehouden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zijn boek is op dit punt bezonnener dan het <hi rend="italic">Handboek.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1"><hi rend="italic">Hij</hi> erkent dat een 'afronding' van de eredienst bederf kan betekenen,</seg> <seg n="28.3.2">zoals bij <pb n="250" ed="VW"/>Thomas Aquinas.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Toch spreekt hij van de structuur van de eredienst,</seg> <seg n="28.4.2">die hervonden moet worden<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f10" rend="superscript">j</ref> en verwijt hij de gereformeerden,</seg> <seg n="28.4.3">dat zij het vaste middelpunt der liturgische structuur hebben verzet<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f11" rend="superscript">k</ref> en aan Luther dat de prediking bij hem niet tot een geheel met de eredienst vergroeide.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Op dit punt</seg> <seg n="28.5.2">- het hoofdpunt</seg> <seg n="28.5.3">- is hij in zijn boek niet tot klaarheid gekomen.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Enerzijds denkt hij zich de liturgie in cirkelvorm,</seg> <seg n="28.6.2">met een vaste structuur rondom een centrum<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f13" rend="superscript">m</ref> en daarnaast in kruisvorm,</seg> <seg n="28.6.3">waarbij het kruis als een organisme,</seg> <seg n="28.6.4">nader een lichaam,</seg> <seg n="28.6.5">wordt gedacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het altaar is dan het hoofd,</seg> <seg n="28.7.2">zoals het elders<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f15" rend="superscript">o</ref> het centrum is.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Hoezeer dan ook de idee van een lichaam</seg> <seg n="28.8.2">- nu afgezien van de titel 'kruisvorm'- erkenning verdient,</seg> <seg n="28.8.3">omdat daar plaats is voor 'vele leden' van 1 Kor. 12,</seg> <seg n="28.8.4">toch is deze overbrenging van de gemeente op de liturgie niet onbedenkelijk.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Het is dan ook geen wonder dat in deze liturgiek de eredienst niet aan de gevaren van de speculatie ontkomt.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Bovendien wordt de idee van een organisme weinig consequent volgehouden.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Het hoofd heet enige regels verder toch weer centrum.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Nu eens wordt het wantrouwen van de Hervorming "tegenover alle gesloten vorm,</seg> <seg n="28.12.2">tegenover alle pogingen om de kruisvorm in de cirkelvorm te doen overgaan" gerechtvaardigd genoemd<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f17" rend="superscript">q</ref>,</seg> <seg n="28.12.3">dan weer zien wij de afronding van de eredienst,</seg> <seg n="28.12.4">ter verluchting van de structurele gedachte,</seg> <seg n="28.12.5">naast de tekst voor het oog zichtbaar gemaakt.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Deze denkvorm wordt niet ernstig doorbroken.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">De liturgie krijgt een homogene sfeer rondom het altaar,</seg> <seg n="28.14.2">waarbinnen de sacramentele dichtheid naar de omtrek toe afneemt.</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Dit is misschien een cultus,</seg> <seg n="28.15.2">een eredienst in moderne zin,</seg> <seg n="28.15.3">maar geen bediening van Woord en sacramenten.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De kerk is in haar opvattingen steeds veel nuchterder geweest.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zij vatte de kerkelijke handelingen veel meer empirisch op,</seg> <seg n="29.2.2">naar haar eigen aard.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Van der Leeuw had een kans in dat spoor te komen toen hij ging spreken over de liturgie als dienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Immers hier moet hij erkennen dat God de beschikking houdt over alle bestanddelen van de eredienst.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar de sacramentele idee hield hem nu eenmaal gevangen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">In verband met de verschillende diensten hebben wij te eerbiedigen de wegen Gods in de eredienst.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Zij zijn,</seg> <seg n="30.2.2">zoals alle wegen Gods,</seg> <seg n="30.2.3">wonderbaar,</seg> <seg n="30.2.4">doch hier wel 't allermeest.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Er is een volle gelegenheid voor de prediking buiten het bereik van het sacramentele.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Dat sacramentele is een abstractie;</seg> <pb n="251" ed="VW"/><seg n="30.4.2">er zijn sacramenten en het ene is scherp gescheiden van het andere.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het gebed en het offer hebben wij met de heidenen gemeen,</seg> <seg n="30.5.2">zoals het geloof aan de voorzienigheid Gods in de leer.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar in de christelijke eredienst is God in het midden gekomen met Evangelie en sacramenten en die hebben de heidenen niet.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Reeds dit onderscheid schept een klove in de liturgie,</seg> <seg n="30.7.2">die wij niet kunnen overbruggen.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Mocht het woord 'eredienst' een soort betovering gaan uitoefenen in de kerk,</seg> <seg n="31.1.2">dan is het misschien goed zich weer te oefenen in de nuchterheid,</seg> <seg n="31.1.3">die de Westerse kerk nooit uit het oog heeft verloren.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="245" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. Hauck, <hi rend="italic">Kirchengeschichte Deutschlands,</hi> dl. 2, Leipzig 1912<hi rend="superscript">3-4</hi>,p. 740.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 743.</p></note>
<pb n="246" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>H. Lietzmann, <hi rend="italic">Geschichte der Alten Kirche,</hi> <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>, Berlijn-Leipzig 1936, p. 50.</p></note>
<pb n="247" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (1946<hi rend="superscript">2</hi>), p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Vgl.</hi> PRE.<hi rend="superscript">3</hi> VII, 6,</p></note>
<pb n="248" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi>w., p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Hauck, <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 740.</p></note>
<pb n="249" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A.w.,p. 9.</p></note>
<pb n="250" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">Liturgiek,</hi> p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 28.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 32, 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 32.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>A. w., p. 9 vv.</p></note>
<pb n="251" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Eredienst 1 in WNHK.</hi> 27 (2 okt. 1943) nr. 39, p. 148; <hi rend="italic">Eredienst 2</hi> in <hi rend="italic">WNHK.</hi> 27 (9 okt. 1943) nr. 40, p. 150 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie Noordmans' opstel <hi rend="italic">Het kerkelijk dogma</hi> uit 1934; later opgenomen in Zl., p. 30-58; VW., dl. 3, p. 170-195. N. maakt een onderscheiding tussen symbolische, retorische en pastorale dogmatiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Letterlijk: "Aber die mittelalterlichen Gemeinden, die in dieser Weise entstanden, waren in keiner Hinsicht ein Seitenstück zu den Gemeinden der alten Kirche: sie waren lediglich Seelsorgebezirke."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Het donatisme is een schismatieke stroming in de vroeg-christelijke kerk van Noord-Afrika, ontstaan in het begin van de vierde eeuw. Leider was Donatus de Grote, tegenbisschop van Carthago. Deze stroming verzette zich tegen het streven van de kerk om tijdens vervolgingen zoveel mogelijk conflicten met de Romeinse overheid te voorkomen, en betwistte aan <choice><sic>cierici</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">clerici</corr></choice> die tijdens vervolgingen boeken van de kerk hadden overgeleverd (traditores) het recht hun ambt nog verder uit te oefenen. Tegen het einde van de regering van Constantijn de Grote behoorden er bijna evenveel bisschoppen toe als er katholieke bisschoppen waren. Augustinus bestreed de donatisten krachtig.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">Zie Augustinus,</hi> Haarlem 1952<hi rend="superscript">2</hi>, p. 150; VW., dl. 3, p. 140.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. J. <choice><sic>Burckbardt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Burckhardt</corr></choice>, <hi rend="italic">Griechische Kulturgeschichte, in Jacob Burckhardt-Gesamtausgabe,</hi> d',. 9, Berlijn-Leipzig 1930, p. 179-185. Zie over Burckhardt VW., dl. 3, p. 194, noot 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. Plutarchus, <hi rend="italic">Adversus Coloten, §</hi> 31. Door J. J. Hartmann, <hi rend="italic">De avondzon des heidendoms. Het leven en werken van de wijze van Chaeronea,</hi> Leiden 1924<hi rend="superscript">3</hi>, p. 443 aldus geciteerd:"Maar een stad zonder tempel of god, een stad, die zich niet bedient van gebeden of eden, orakels of offers ... zulk een stad heeft nooit iemand aanschouwd en zal nooit iemand aanschouwen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Joh. 4 : 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n9" type="end" place="end" n="9"><p>G. Rietschel, <hi rend="italic">Lehrbuch der Liturgik, dl.</hi> 1, Berlijn 1900, p. 9: "So ergibt sich allerdings <choice><sic>sogleich hei der Einleitung</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sogleich bei der Einleitung</corr></choice> eines Lehrbuches der Liturgik die überraschende Erkenntnis, dass es <hi rend="italic">eine Disziplin der Liturgik,</hi> die sich <hi rend="italic">neben</hi> die übrigen Disziplinen der praktische Theologie, Homiletik, Katechetik, Seelsorge etc. reiht, <hi rend="italic">nicht giebt und nicht geben kann,</hi> weil diese letzteren Disziplinen gewisse gesonderte Gebiete des <hi rend="italic">inhaltlichen</hi> kirchlichen Lebens umfassen, erstere aber Handlungen, welche diesen verschiedenen kirchlichen Lebensgebieten inhaltlich angehören, in bestimmten Formen ausprägt.</p><p>Nur in dem Sinne, dass ... die Liturgik mit der Homiletik zusammen <hi rend="italic">die Wissenschaft vom Gemeiiidegottesdienst allein,</hi> mit Ausschluss der übrigen kasuellen Handlungen, umfasst, enthält diese Disziplin cm geschlossenes, auch inhaltlich klar abgegrenztes Gebiet innerhalb des kirchlichen Gemeindelebens, wenn man dabei das Wort Liturgik nicht in dem ursprünglichen römisch-katholischen Sinne auffasst." Zie over Rietschel p. 144, noot 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandvehe Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="7" xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord" decls="#bibl-noordmans6.eredienst-1943-antwoord">
<pb n="252" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Eredienst<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">1</seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het is merkwaardig om te constateren,</seg> <seg n="4.1.2">hoe in de artikelen van de hand van dr. Noordmans en van de heer Taverne<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n2" rend="superscript">2</ref> in dit weekblad nr. 39, 40 en 45 tegen eredienst en liturgie een grote overeenstemming heerste,</seg> <seg n="4.1.3">hoewel hun betoog op verschillende wijzen was opgebouwd,</seg> <seg n="4.1.4">in hun bezwaren tégen het gebruik van de term eredienst.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Laatstgenoemde schrijver was daarbij voorzichtiger dan de eerste.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hij bepaalde zich in zijn bredere</seg> <seg n="4.3.2">- niet in dit weekblad opgenomen</seg> <seg n="4.3.3">- argumentatie in hoofdzaak tot de historische opmerking van prof. Gunning,</seg> <seg n="4.3.4">dat het woord eerst in het allerlaatst der achttiende eeuw bij ons in gebruik schijnt gekomen te zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Dat is ook inderdaad zo;</seg> <seg n="4.4.2">onze Nederlandse woordenboeken van voor 1800 hebben het niet.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">En sedert 1800 heeft het dan drieërlei betekenis:</seg> <seg n="4.5.2">vooreerst de Godsverering in de kerkdienst;</seg> <seg n="4.5.3">in de tweede plaats het geheel van Godsverering als doel der werkzaamheid van een kerkgenootschap;</seg> <seg n="4.5.4">ten derde in sommige gevallen ook het kerkgenootschap zelf.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Men denke als voorbeeld voor het laatste aan het Departement van Onderwijs en Erediensten in de negentiende eeuw.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Of de in al onze kerken als zodanig aangekondigde collecte tot instandhouding van de openbare eredienst oorspronkelijk bij de tweede of bij de derde betekenis aansluit,</seg> <seg n="4.7.2">zou ik niet durven uitmaken.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Een andere term voor de tweede betekenis was in die tijd ook wel:</seg> <seg n="4.8.2">openbare godsdienst,</seg> <seg n="4.8.3">overeenkomende met het Duitse 'Gottesdienst',</seg> <seg n="4.8.4">maar natuurlijk,</seg> <seg n="4.8.5">door het heel andere gebruik,</seg> <seg n="4.8.6">dat wij van dit woord maken,</seg> <seg n="4.8.7">thans niet meer bruikbaar in die zin.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In de eerstgenoemde,</seg> <seg n="5.1.2">meer strikte betekenis is eredienst de equivalent van het Latijnse cultus,</seg> <seg n="5.1.3">een term,</seg> <seg n="5.1.4">door de liturgen onder ons vrijwel nooit gebezigd omdat deze belast is met een inhoud,</seg> <seg n="5.1.5">waartegen bezwaar is (al kan men het bijvoeglijk naamwoord cultisch ook niet altijd vermijden,</seg> <seg n="5.1.6">daar er van eredienst geen te vormen is).</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men mag wellicht vermoeden,</seg> <seg n="5.2.2">dat eredienst onder invloed van het Engels bij ons in gebruik is gekomen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is te vinden,</seg> <seg n="5.3.2">nog iets eerder dan Gunning dacht,</seg> <seg n="5.3.3">bij Wolff en Deken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n4" rend="superscript">4</ref> en het is bekend,</seg> <seg n="5.3.4">dat zij Engels lazen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het kan dus,</seg> <seg n="5.4.2">indien niet van service,</seg> <seg n="5.4.3">de vertaling zijn van worship.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Het zal de liturgie-bestrijders wellicht goed doen,</seg> <seg n="5.5.2">dit te weten.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zoals dr. Noordmans reeds de bisschop om de hoek der kerkdeur ziet kijken zodra de eredienst aanvangt,</seg> <seg n="5.6.2">schijnt hiermede nu wel bewezen,</seg> <seg n="5.6.3">dat het gehele anglicanisme er achter zit!</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Doch men zij op zijn hoede.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Immers de presbyteriale Westminster-synode van 1643 gaf een <hi rend="italic">Directory </hi><choice><sic>flor</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">for</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Publick Worship</hi> uit,</seg> <seg n="5.8.2">door de heer Taverne zelf genoemd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40"/></choice> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Aan het einde <pb n="253" ed="VW"/>der zeventiende eeuw werd in Londen bij proclamatie vrijheid gegeven voor alle 'meetings and worships' der ...</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Quakers!</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Ook in Schotland had men de term geadopteerd.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Trouwens,</seg> <seg n="5.12.2">Wyclif gebruikte hem reeds in zijn preken in on-liturgische zin:</seg> <seg n="5.12.3">"Want het volk had Christus in worship als een profeet".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">En laten wij hier nog aan toevoegen,</seg> <seg n="5.13.2">dat er in leer of leven der Hugenoten toch ook geen onzuiverheid is binnengedrongen,</seg> <seg n="5.13.3">doordat zij zelfs de term culte tot op deze dag hebben behouden,</seg> <seg n="5.13.4">naast service en tegenover messe en bovendien gedwongen zijn geworden om van église af te blijven en hun kerkgebouwen temples te noemen.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Op zich zelf zijn woorden trouwens nooit zo erg gevaarlijk.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">De term eredienst komt inderdaad niet zo verschrikkelijk liturgisch belast en met een vaste,</seg> <seg n="5.15.2">episcopale en dwingende inhoud in ons spraakgebruik op. Hoe zou het ook kunnen in een zó onliturgische tijd als het begin der negentiende eeuw was!</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar dit is nog niet alles.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De doopceel,</seg> <seg n="6.2.2">door dr. Noordmans ter adstructie van zijn bestrijding van eredienst van de term als zodanig gelicht,</seg> <seg n="6.2.3">is geheel onjuist.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Van der Leeuw heeft gelijk dat wij er mee aanduiden,</seg> <seg n="6.3.2">ons in de dienst Gods te stellen om Hem daarmede ere te bewijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het eerste lid van het samengestelde woord is enkelvoud en geen meervoud en komt volstrekt niet van de verschillende trappen of graden van gezag of 'ere',</seg> <seg n="6.4.2">die door de bisschop aan de parochie-kerkjes zijner diocees werden toegestaan.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wij vinden dan ook in onze oudere taal de vorm eerdienst,</seg> <seg n="6.5.2">zo bij de letterkundigen Wolff en Deken,</seg> <seg n="6.5.3">bij de historicus Fruin<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n8" rend="superscript">8</ref> en bij de theoloog Gunning.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Voor de welluidendheid zijn wij echter eredienst gaan zeggen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De oude Camphuysen spreekt bij Psalm 45 : 5 van een gevolg van koningsdochters dat 'ten eerendienste staat'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Zelfs in deze vorm is het eerste lid een enkelvoud.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Wat dr. Noordmans bedoelt,</seg> <seg n="6.9.2">is niet eredienst,</seg> <seg n="6.9.3">maar ereambt;</seg> <seg n="6.9.4">slechts een heel enkele maal werd vroeger in onze taal eerdienst wet in de zin van honor,</seg> <seg n="6.9.5">ereambt gebruikt.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">De samenstelling van het woord eredienst is echter heel eenvoudig zoals in eerbewijs,</seg> <seg n="6.10.2">eredoctoraat,</seg> <seg n="6.10.3">erewacht,</seg> <seg n="6.10.4">vgl. harteklop,</seg> <seg n="6.10.5">kerkeraad,</seg> <seg n="6.10.6">zonneschijn,</seg> <seg n="6.10.7">enz.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit gedeelte der bestrijding komt hiermede alzo geheel te vervallen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Eveneens zetten wij de aanbeveling om het woord 'beurt',</seg> <seg n="7.2.2">ontleend aan Lukas 1 : 8,</seg> <seg n="7.2.3">in ere te herstellen,</seg> <seg n="7.2.4">opzij.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Beurt is immers slechts een formele aanduiding;</seg> <seg n="7.3.2">er moet altijd bij gezegd worden waarin of waartoe men de beurt heeft.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo had Zacharias volgens rooster de beurt om te offeren;</seg> <seg n="7.4.2">een predikant heeft de beurt in deze of in die kerk om te preken,</seg> <seg n="7.4.3">hij heeft de morgen- of de avondbeurt,</seg> <seg n="7.4.4">dan wel vacature-beurt en het blaadje heette vroeger,</seg> <seg n="7.4.5">toen er nog papier in overvloed was,</seg> <seg n="7.4.6">dan ook Predikbeurtenblad,</seg> <seg n="7.4.7">een titel ontstaan in de tijd toen het de gemeente vóór alles interesseerde,</seg> <seg n="7.4.8">welke spreker of welke richting zij kon gaan horen;</seg> <seg n="7.4.9">ook heeft de diaken of collectant de beurt om te hengelen en de huismoeder of de dienstbode heeft de beurt om naar de kerk te gaan of thuis te blijven en op de kinderen en het <pb n="254" ed="VW"/>eten te passen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Met dit woord beurt alleen kunnen wij dus niets beginnen,</seg> <seg n="7.5.2">daar het op zich zelf niets aanduidt en zeker niet,</seg> <seg n="7.5.3">dat de gemeente door God in haar en zijn kerk verwacht wordt.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar 'godsdienstoefening' dan,</seg> <seg n="8.1.2">zoals de heer Taverne wil?</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ook dit schijnt geen zeer oud woord in ons taalgebruik te zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Waar het voorkomt is het volkomen synoniem met eredienst.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Fruin gebruikte beide termen als gelijkwaardig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is ook de term van de Grondwet,</seg> <seg n="8.5.2">art. 177 en van de Wet op de Kerkgenootschappen,</seg> <seg n="8.5.3">art. 8,</seg> <seg n="8.5.4">die hem wel aan het spraakgebruik der 'kerkgenootschappen' zullen hebben ontleend;</seg> <seg n="8.5.5">en hij is even fraai als laatstgenoemd woord,</seg> <seg n="8.5.6">dat op zich zelf reeds een aantasting is van het begrip kerk!</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De verhouding kerkgenootschap :</seg> <seg n="8.6.2">kerk is gelijk aan godsdienstoefening :</seg> <seg n="8.6.3">eredienst;</seg> <seg n="8.6.4">en dit is niet slechts etymologisch,</seg> <seg n="8.6.5">maar vooral geestelijk en theologisch waar.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zou iemand thans waarlijk willen verdedigen,</seg> <seg n="8.7.2">dat wij naar de kerk gaan om ons in godsdienst te oefenen of er in geoefend te worden?</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Is de voorganger,</seg> <seg n="8.8.2">al heeft hij dan inderdaad alleen het woord,</seg> <seg n="8.8.3">daar bezig de schare te exerceren in de godsdienst,</seg> <seg n="8.8.4">zoals een sergeant zijn compagnie of het blokhoofd de buurtgenoten in een luchtbeschermingsoefening?</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Want dit zou de term letterlijk beduiden;</seg> <seg n="8.9.2">zo men ons aan hem binden wil,</seg> <seg n="8.9.3">zullen wij hem letterlijk en geestelijk ontleden.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Wij komen dan tot de ontdekking van een allermagerste misvorming van de militia Christi waartoe wij geroepen zijn!</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Ook als mogelijke slordige verkorting van godsdienst-uitoefening kunnen wij de term onmogelijk meer gebruiken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Tot zover over de woorden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ons blijft alleen eredienst over,</seg> <seg n="9.2.2">de gebruikelijke term ook in onze kerkelijke reglementen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Dus thans de inhoud,</seg> <seg n="9.3.2">die het belangrijkste is.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Wat denken wij bij eredienst?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dr. Noordmans houdt zich vooral aan de geestelijke inhoud,</seg> <seg n="10.1.2">de heer Taverne wijst bovendien op de vorm.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Terecht brengt hij het element 'wisselwerk'naar voren,</seg> <seg n="10.2.2">dat in de liturgie,</seg> <seg n="10.2.3">de door hem gebezigde en bestreden benaming,</seg> <seg n="10.2.4">een kenmerkende rol speelt.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Over liturgie,</seg> <seg n="10.3.2">een vierde term dus,</seg> <seg n="10.3.3">behoef ik niet afzonderlijk te spreken;</seg> <seg n="10.3.4">hij staat zeer gelijk met eredienst en het is waar,</seg> <seg n="10.3.5">dat de liturgie niet alleen wisselwerk tussen voorganger en gemeente kent,</seg> <seg n="10.3.6">maar ook op bepaalde theologische onderstellingen berust,</seg> <seg n="10.3.7">zo goed als eredienst.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er is geen enkel bezwaar om toe te geven,</seg> <seg n="10.4.2">dat liturgie en eredienst meer om het lijf hebben dan enkel een zekere vorm,</seg> <seg n="10.4.3">een zekere orde van de dienst.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zij zijn niet zo onschuldig;</seg> <seg n="10.5.2">daarin heeft de heer Taverne gelijk.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar de heer Taverne heeft ongelijk als hij zijn kracht tenslotte zoekt in scheldwoorden.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1"><choice><sic>Zichier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ziehier</corr></choice> de staalkaart op p. 171 en 172 van nr. 45 van dit weekblad:</seg> <seg n="10.7.2">voedt op in roomse geest;</seg> <seg n="10.7.3">afgoderij;</seg> <seg n="10.7.4">strijdt tegen de Schrift;</seg> <seg n="10.7.5">surrogaat;</seg> <seg n="10.7.6">in het bredere stuk komen,</seg> <seg n="10.7.7">naast aardige historische argumenten,</seg> <seg n="10.7.8">helaas zelfs laster en verdachtmaking voor.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Wij betreuren dit ernstig en laten het voor wat het is.</seg></s> <pb n="255" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.9"><seg n="10.9.1">De inhoud van de eredienst is hetgeen,</seg> <seg n="10.9.2">waarop het aankomt en daaraan zullen wij dus in het vervolg alle aandacht hebben te besteden.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">2</seg></s></head>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Duidt eredienst die straffe samenvatting van alle handelingen in de kerk aan,</seg> <seg n="12.1.2">dat gesloten samenstel van kerkelijke handelingen,</seg> <seg n="12.1.3">hetwelk culmineert in aanbidding en waarvan het offer het middelpunt is en dat wordt toegepast op alle samenkomsten der gemeente?</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zo drukt dr. Noordmans zich uit en wij willen zien,</seg> <seg n="12.2.2">of deze verklaring houdbaar is.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het bezwaar er tegen zou zijn,</seg> <seg n="12.3.2">dat de afgeslotenheid en afronding van de eredienst niet strookt met de aard van Gods openbaring in zijn Woord,</seg> <seg n="12.3.3">dat gepredikt moet worden en zo ook niet met de aard van de kerken der Reformatie,</seg> <seg n="12.3.4">zelfs het gevaar in zich draagt van op zichzelf iets te willen zijn,</seg> <seg n="12.3.5">door mensen God aangeboden.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het betoog richt zich vooral tegen prof. Van der Leeuw,</seg> <seg n="12.4.2">en aangezien deze als eerste ons aan een boek,</seg> <seg n="12.4.3">dat werkelijk doordacht is,</seg> <seg n="12.4.4">over liturgiek geholpen heeft,</seg> <seg n="12.4.5">waarin de onderstellingen van de eredienst ruimschoots tot haar recht komen,</seg> <seg n="12.4.6">willen wij hem vooral aan het woord laten op dit terrein der theologie,</seg> <seg n="12.4.7">welks toekomst waarschijnlijk voor ons allen onoverzienbaar,</seg> <seg n="12.4.8">zó vol van beloften is.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het tweede hoofdstuk <hi rend="italic">Liturgie</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n11" rend="superscript">11</ref> moesten al onze theologen eigenlijk in het hoofd en tot hun beschikking hebben.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Met het oog op onze lezers en ter verduidelijking bij de discussie over de vraag of de eredienst per se gesloten is,</seg> <seg n="12.6.2">dat is een in zich zelf volkomen karakter en waarde bezit,</seg> <seg n="12.6.3">citeren wij het volgende:</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Liturgie is het gelaat van Gods verkeer met ons.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het verkeer tussen God en de kerk blijft altijd <hi rend="italic">verkeer,</hi></seg> <seg n="13.2.2">dwz. dialectisch.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit betekent niet alleen,</seg> <seg n="13.3.2">dat er voor dit verkeer twee nodig zijn,</seg> <seg n="13.3.3">maar ook,</seg> <seg n="13.3.4">dat de gegeven vorm telkens weer verbroken wordt of althans worden kan.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het is beweeglijk,</seg> <seg n="14.1.2">het gaat heen en weer.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">God spreekt en wij antwoorden,</seg> <seg n="14.2.2">wij spreken en God antwoordt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Liturgie is een gesprek,</seg> <seg n="14.3.2">niet de repetitie van een toneelstuk.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Liturgie is een vorm van het verkeer van God met zijn kerk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Er zijn ook andere vormen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De in de liturgie gegeven vorm moet voortdurend worden getoetst aan de grondvorm van het verkeer van God met ons,</seg> <seg n="16.1.2">de vleeswording des Woords.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De plaats waar de Nederlandse Hervormde Kerk haar intrede in de eredienst behoort te doen,</seg> <seg n="17.1.2">ligt op het kruispunt van verkondiging en liturgie.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Verkondiging door prediking,</seg> <seg n="18.1.2">die één van twee vormen van verkondiging is,</seg> <seg n="18.1.3">wil zeggen:</seg> <seg n="18.1.4">een <hi rend="italic">open</hi> eredienst,</seg> <seg n="18.1.5">met de mogelijkheid of,</seg> <seg n="18.1.6">als men wil,</seg> <seg n="18.1.7">het risico van hervorming en ketterij.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Dat wil zeggen een open belijdenis,</seg> <seg n="18.2.2">onder gestadige correctie van de uitlegging van Gods Woord,</seg> <seg n="18.2.3">open poort <pb n="256" ed="VW"/>voor Gods Geest.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Zo oordeelt ook Gunning,</seg> <seg n="18.3.2">als hij schrijft:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="18.3.3">"Wij spreken dus uit in onze eerdienst,</seg> <seg n="18.3.4">wat God in zijn genade tot ons heeft gesproken,</seg> <seg n="18.3.5">en trachten dat voor de gemeente verstaanbaar te maken.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Vandaar ook de innige samenhang tussen cultus (!) en dogma. ...</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Aanbidding en onderwijzing vormen alzo de twee grote bestanddelen van onze cultus (!),</seg> <seg n="18.5.2">en hierin reikt de gereformeerde kerk op schone wijze de hand aan de Oude kerk der tweede en derde eeuwen."</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ook elders treft men dezelfde gedachte aan.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">De Reformatie heeft gedaan wat het middeleeuwse katholicisme niet gekund heeft,</seg> <seg n="18.7.2">zij heeft de prediking in het geheel der liturgie haar plaats gegeven,</seg> <seg n="18.7.3">terwijl zij er vroeger als een afzonderlijk element naast had gestaan;</seg> <seg n="18.7.4">maar hierdoor blijft onze eredienst dan ook die openheid houden,</seg> <seg n="18.7.5">die nooit gesloten mag worden en het didactisch element,</seg> <seg n="18.7.6">dat naast de andere elementen natuurlijk niet gemist kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Van der Leeuw vraagt dan verder:</seg> <seg n="19.1.2">Verkondiging en liturgie,</seg> <seg n="19.1.3">zullen zij een blijvende tegenstelling zijn?</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Moet Rome afzien van de verkondiging en Genève van de liturgie?</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Sluit de openheid van de verkondiging de vaste orde van de sacramentele eredienst uit?</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het antwoord wordt gevonden in een derde mogelijkheid nl. in de eredienst als de ons door God geschonken vorm van omgang met Hem.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">God spreekt tot de mens en geeft hem de vrijmoedigheid om tot Hem te spreken.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De eredienst is sprake en wedersprake,</seg> <seg n="19.6.2">woord en antwoord,</seg> <seg n="19.6.3">zij is waarachtig God en waarachtig mens,</seg> <seg n="19.6.4">zij is Heilige Geest,</seg> <seg n="19.6.5">die getuigt met onze geest.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dat is er de 'waarde' van,</seg> <seg n="19.7.2">door God zelf gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Dit alles bedoelt een hervormde liturgie,</seg> <seg n="20.1.2">wanneer zij aan de verkondiging in de eredienst een principiële plaats inruimt.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De eredienst ontspringt daar waar Christus zegt:</seg> <seg n="20.2.2">doet dit tot mijn gedachtenis;</seg> <seg n="20.2.3">en dan is de keerzijde van het sacrament,</seg> <seg n="20.2.4">dat wij vieren,</seg> <seg n="20.2.5">de verkondiging:</seg> <seg n="20.2.6">zo verkondigt gij de dood des Heren,</seg> <seg n="20.2.7">totdat Hij komt.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De gebrokenheid van de eredienst is gewaarborgd in zijn karakter van verkondiging,</seg> <seg n="20.3.2">kèrugma,</seg> <seg n="20.3.3">proclamatie in verstaanbare taal.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Daarbij is de viering van de incarnatie,</seg> <seg n="20.4.2">met het Avondmaal weliswaar centrum<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.f1" rend="superscript">a</ref> maar niet alleen centrum,</seg> <seg n="20.4.3">doch juist punt van uitstraling;</seg> <seg n="20.4.4">het komt hier op de ronde cirkel niet aan maar op de stralen,</seg> <seg n="20.4.5">dynamisch,</seg> <seg n="20.4.6">niet statisch.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er is naar onze mening,</seg> <seg n="21.1.2">als wij dit alles ter harte genomen hebben,</seg> <seg n="21.1.3">weinig reden om te vrezen voor eigenwaarde en geslotenheid van de eredienst,</seg> <seg n="21.1.4">de geest der liturgie'.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Op zijn ergst is dit de geest van de hemelse eredienst uit Openbaring 5 of van de universele eredienst van Filippenzen 2 en het lijkt ons vooralsnog geen aanbeveling van de geest onzer godsdienstoefeningen en beurten,</seg> <seg n="21.2.2">dat wij zo ontzettend bang zijn om daar bijv. gemeenschappelijk te knielen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De vrees om niet liturgisch belast te worden is wel in haar <pb n="257" ed="VW"/>tegendeel omgeslagen nl. in de lust om historisch zo belast mogelijk te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het is hier de plaats om ook op het wisselwerk te wijzen,</seg> <seg n="22.1.2">dat voor de heer Taverne de ergernis in de liturgie is.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Amen is het enige toelaatbare antwoord,</seg> <seg n="22.2.2">eigenlijk geen antwoord maar een instemming,</seg> <seg n="22.2.3">zie mijn artikel in nr. 23.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Toch is het een feit,</seg> <seg n="22.3.2">dat onze liederen in zeer vele gevallen ook als antwoorden,</seg> <seg n="22.3.3">bijv. na Schriftlezing,</seg> <seg n="22.3.4">wet,</seg> <seg n="22.3.5">geloofsbelijdenis,</seg> <seg n="22.3.6">prediking functioneren.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Wat is er tegen het door de engelen voorgezongen Ere zij God of tegen het door de bijbel gegeven Hosanna voor Jezus,</seg> <seg n="22.4.2">waartegen de Overpriesters en Farizeeërs wel bezwaar hadden,</seg> <seg n="22.4.3">doch die ten antwoord kregen:</seg> <seg n="22.4.4">Ik zeg ulieden,</seg> <seg n="22.4.5">dat zo deze zwijgen,</seg> <seg n="22.4.6">de stenen haast roepen zullen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Wij nu willen het niet aan de stenen der kerk overlaten om Christus hoorbaar te eren,</seg> <seg n="22.5.2">maar ons zelf als levende stenen gedragen in een geestelijk huis.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Onze kerkdiensten zijn nooit alleen didactisch van aard geweest.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Gebed en gezang mogen het zelfs uit den aard niet zijn.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">In elke dienst geschiedt altijd meer,</seg> <seg n="23.3.2">dan alleen maar passief luisteren.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">In zoverre doet de beweging tot herstel van de eredienst of,</seg> <seg n="23.4.2">zo men wil,</seg> <seg n="23.4.3">de liturgische beweging inderdaad niets nieuws naar het wezen en alleen maar naar de vorm.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Maar vorm en wezen zijn hier niet gescheiden.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wanneer in de Orde van den Eeredienst voor de Ned.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Herv.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Kerk de elementen:</seg> <seg n="23.8.2">schuldbelijdenis,</seg> <seg n="23.8.3">genadeverkondiging,</seg> <seg n="23.8.4">lofprijzing,</seg> <seg n="23.8.5">Schriftlezing,</seg> <seg n="23.8.6">wet en geloofsbelijdenis op hun plaats worden gezet en daar elk voor zich tot op zekere hoogte worden verzelfstandigd,</seg> <seg n="23.8.7">dan geschiedt hier niets nieuws en toch iets zeer wezenlijks.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Er wordt nl. rekening gehouden met het votum,</seg> <seg n="23.9.2">waarvan de gehele dienst afhankelijk is.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Dit wil immers zeggen,</seg> <seg n="23.10.2">dat de dienst 'goddelijk' is</seg> <seg n="23.10.3">- een zeer ouderwets woordgebruik</seg> <seg n="23.10.4">- in zoverre hij in de naam Gods en door de wil Gods en in Gods opdracht en tot Gods eer wordt verricht.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">De zegen aan het eind bevestigt dit.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Beide hebben het karakter van verwerkelijking van Gods gave,</seg> <seg n="23.12.2">het Woord dat tegelijkertijd feit en daad is,</seg> <seg n="23.12.3">niet een slappe wens of een bede,</seg> <seg n="23.12.4">waarmede men zelf nauwelijks ernst maakt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Behalve dat de geslotenheid van de eredienst er bij ons niet is zoals in de Griekse kerk,</seg> <seg n="24.1.2">en de eigenwaarde zoals bij de heidenen,</seg> <seg n="24.1.3">is evenmin het offer er het middelpunt van.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wel mag het hoogtepunt van elke eredienst,</seg> <seg n="24.2.2">tenzij deze bepaald het karakter van een leerdienst of dergelijke heeft,</seg> <seg n="24.2.3">de viering van het Avondmaal zijn.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar een offer kennen wij niet.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Althans geen offer van ons aan God.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het Avondmaal is voor ons het offer,</seg> <seg n="24.5.2">dat God in Christus brengt.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Hij spijzigt ons aan zijn dis.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Wij eten en drinken,</seg> <seg n="24.7.2">en verkondigen daarmede de dood des Heren.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Wij kennen trouwens geen enkele vorm van protestantse eredienst,</seg> <seg n="24.8.2">waarin nog iets van het offer is gehandhaafd.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wel kennen wij een offerande strikt in de zin van dankoffer voor armen,</seg> <pb n="258" ed="VW"/><seg n="25.1.2">eredienst en andere doeleinden.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het zijn de gaven onzer dankbaarheid.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Als zodanig kent iedereen ze,</seg> <seg n="25.3.2">het is dunkt mij niet nodig hier langer over uit te weiden.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">"Wij geven het U uit uwe hand."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n15" rend="superscript">15</ref> Wij staken de polemiek en zullen in het volgend nummer nog eenmaal geheel thetisch ons onderwerp,</seg> <seg n="25.4.2">dat zo veel nieuw leven in de kerk brengt,</seg> <seg n="25.4.3">en waarmede,</seg> <seg n="25.4.4">naar het woord van Van der Leeuw alles is gemoeid,</seg> <seg n="25.4.5">niet slechts de leer van de dienst in engere zin maar dogmatiek en ethiek,</seg> <seg n="25.4.6">kerkorde en levensorde trachten samen te vatten.</seg></s></p>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">3</seg></s></head>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Eredienst wil zeggen dat de gemeente in de dienst Gods geroepen wordt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Eenmaal in die dienst getreden,</seg> <seg n="27.2.2">kan zij daar niet anders verkeren dan Hem erende,</seg> <seg n="27.2.3">die haar eeuwige Koning is en aan Wie zij alles te danken heeft.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Daardoor heeft alle christelijke eredienst twee kanten.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Vooreerst de roeping Gods,</seg> <seg n="27.4.2">want uit zich zelf kan zij tot Hem niet naderen.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Uit zich zelf is zij ook geen gemeente.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">De roeping Gods alleen maakt de mensen of het volk tot gemeente.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Maar als ze dat eenmaal is in het geloof,</seg> <seg n="27.7.2">dat daartoe de genade ontvangt,</seg> <seg n="27.7.3">wordt het ook,</seg> <seg n="27.7.4">dit is het tweede,</seg> <seg n="27.7.5">haar roeping,</seg> <seg n="27.7.6">de Heer te eren in haar gehele leven en daaronder ook Hem te aanbidden in zijn huis.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Dit is haar grote voorrecht en haar hoogste verheffing tevens:</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Gij Jezus,</seg> <seg n="28.1.2">die ten troon verheven door duizend duizenden omgeven geplaatst zijt aan Gods rechterhand...</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Gij ziet ook duizend duizend zielen hier,</seg> <seg n="28.2.2">op uw voetbank,</seg> <seg n="28.2.3">nederknielen,</seg> <seg n="28.2.4">en,</seg> <seg n="28.2.5">bij die duizenden,</seg> <seg n="28.2.6">ook mij.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">(Gez. 74).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Zo is de eredienst vol van beweging.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Zij,</seg> <seg n="29.2.2">die geloven,</seg> <seg n="29.2.3">worden verheven en werpen zich neder want de tegenwoordigheid des Heren begenadigt en overweldigt hen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Tussen deze beide polen beweegt zich de dienst.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Eenzelfde rijkdom brengt ons het psalmboek en in navolging van het psalmboek,</seg> <seg n="30.1.2">in overeenstemming met Efesiërs 5 : 19,</seg> <seg n="30.1.3">het gezangboek.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De praktijk onzer kerkdiensten kan zich met onze psalmen en gezangen gelukkig nog al rijk noemen,</seg> <seg n="30.2.2">zelfs is zij innerlijk veel rijker dan wij haar veelal maken.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">De Heer ziet zijn gemeente gaarne dankbaar,</seg> <seg n="30.3.2">Hij die wil tronen op de lofzangen Israëls (Ps. 22 : 4).</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">De oude christenen lazen uit Maleachi 1 : 11,</seg> <seg n="30.4.2">dat aan alle plaatsen zijn Naam een rein offer,</seg> <seg n="30.4.3">d.i. het dank- en gebedsoffer der lippen zou worden gebracht,</seg> <seg n="30.4.4">juist nu de dienst der schaduwen voorbij en deze in Christus vervuld zijn.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">God heeft zijn kerk daartoe meer stof gegeven dan onze woorden,</seg> <seg n="30.5.2">liederen,</seg> <seg n="30.5.3">gebeden en belijdenis ooit <pb n="259" ed="VW"/>kunnen uitdrukken.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Zij schieten nog altijd te kort,</seg> <seg n="30.6.2">niet alleen naar de maatstaf van zijn eer maar eveneens naar die van de volheid onzer dankbare harten.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Vandaar dat liederen als ps. 43 : 4,</seg> <seg n="30.7.2">ps. 84 : 1 en 2,</seg> <seg n="30.7.3">ps. 116 : 11 zulk een bijzonder grote plaats in het hart der christelijke gemeente innemen.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Zij zingt deze welgemeend,</seg> <seg n="30.8.2">met volle overtuiging en laat er gezang 265<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n17" rend="superscript">17</ref> op volgen,</seg> <seg n="30.8.3">waarin zij de tegenwoordigheid Gods belijdt,</seg> <seg n="30.8.4">die een zelfde werkelijkheid is voor opwekkingskringen zowel als voor de statigste eredienst.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Hier is sprake van werkelijkheid voor het geloof.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De andere kant van de eredienst ligt,</seg> <seg n="31.1.2">zeiden wij,</seg> <seg n="31.1.3">in het feit,</seg> <seg n="31.1.4">dat God de gemeente roept en dat zij alleen gemeente is door deze roep en in het geloof.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Dit wil in alle eenvoud zeggen,</seg> <seg n="31.2.2">dat zij altijd bijeenkomt om naar Gods Woord te luisteren.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Natuurlijk is God nooit uitgesproken tot haar en heeft haar geloof nimmer het einde bereikt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Gods Woord is herscheppend,</seg> <seg n="31.4.2">voor de gemeente hangt alles daarvan af.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Het komt tot haar op de manier zoals Jezus Christus tot de mensen kwam,</seg> <seg n="31.5.2">gelijk de evangeliën ons dit laten zien:</seg> <seg n="31.5.3">oordelend,</seg> <seg n="31.5.4">maar verlossend en de vernieuwing tot stand brengend tevens,</seg> <seg n="31.5.5">altijd de verloste toelatende tot het verkeer met hem,</seg> <seg n="31.5.6">tot zijn werkelijke gemeenschap in vlees en bloed.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Jezus heeft ook wel tot mensen een strafrede gehouden en hen weggezonden.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Maar dat is niet zijn omgang met de <hi rend="italic">gemeente,</hi></seg> <seg n="31.7.2">waarin hij woont,</seg> <seg n="31.7.3">geloofd en geprezen wordt en wil worden.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Deze gemeente zegt met Petrus,</seg> <seg n="31.8.2">dat zij niet bij hem vandaan wil,</seg> <seg n="31.8.3">want:</seg> <seg n="31.8.4">tot wie zouden wij heengaan?</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Gij hebt de woorden des eeuwigen levens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Zodoende blijft de roeping Gods in Christus de ondergrond en achtergrond van het gemeentelijk komen voor zijn aangezicht.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wij moeten er voor waken,</seg> <seg n="32.2.2">dat wij dit komen tot en verkeren met de Heer niet willekeurig beperken tot enerzijds het prediken over het Evangelie en anderzijds het luisteren naar de prediking.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Hierin verschuift zich soms de toeschouwers-houding.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De Heer vraagt onze lof,</seg> <seg n="32.4.2">onze belijdenis,</seg> <seg n="32.4.3">ons gebed,</seg> <seg n="32.4.4">onze aanbidding en onze dankbare zelfovergave.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hij wil dat wij allen medeverkondigen.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Daartoe heeft Hij ons tot gemeente gemaakt.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Aan de twee genoemde kanten van het wezen van de eredienst beantwoorden dus de twee behoeften der gemeente,</seg> <seg n="33.1.2">nl. om God te horen èn Hem erende in zijn dienst te mogen staan.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zij verlangt naar de frisse,</seg> <seg n="33.2.2">levende bron van zijn Woord;</seg> <seg n="33.2.3">èn zij wil zijn werkelijke gemeenschap,</seg> <seg n="33.2.4">hetzij dat zij bedroefd en geslagen of wel dat zij dankbaar en vrolijk is.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Geen dienst of,</seg> <seg n="33.3.2">al is de preek in 'n bepaald geval nog zo eenzijdig,</seg> <seg n="33.3.3">in lied en gebed komt dit trouwens uit.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Niet kan men zeggen dat het ook steeds <hi rend="italic">voldoende</hi> tot zijn recht komt.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Er is in ons gedrag in de kerk,</seg> <seg n="33.5.2">in onze woorden,</seg> <seg n="33.5.3">in onze manier van zingen iets van een reserve tegenover de werkelijkheid:</seg> <seg n="33.5.4">nu ja,</seg> <seg n="33.5.5">wij zingen het wel,</seg> <seg n="33.5.6">maar het staat te bezien of zulks zich hier en nu verwezenlijkt;</seg> <seg n="33.5.7">wij bewaren afstand,</seg> <seg n="33.5.8">ondanks onze woorden.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Wij hebben ons er aan gewend om aan te heffen:</seg> <pb n="260" ed="VW"/><seg n="33.6.2">Wij knielen voor Uw zetel neer,</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wij,</seg> <seg n="34.1.2">Heer en al Uw leden<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">en er tegelijk niet over te denken het ook werkelijk te doen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dit is een scholing,</seg> <seg n="35.2.2">die tot verkeerde geestelijke gevolgen leidt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Wij zijn grondig afgewend met deze vorm-kwesties ernst te maken;</seg> <seg n="35.3.2">erger is,</seg> <seg n="35.3.3">dat wij het ook niet doen met de meer belangrijke.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het gevolg hiervan is,</seg> <seg n="35.4.2">dat schuldbelijdenis,</seg> <seg n="35.4.3">genadeverkondiging en lofprijzing,</seg> <seg n="35.4.4">als zij alleen in het voorgebed gezegd worden en niet door de gemeente zelf op de lippen genomen worden,</seg> <seg n="35.4.5">gevaar lopen van haar op een afstand te blijven.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Jezus heeft gezegd:</seg> <seg n="35.5.2">Gij zult niet meesters genaamd worden want één is Uw meester,</seg> <seg n="35.5.3">nl. Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Met dit woord moet de ons zo vertrouwde protestantse opheffing van de scheiding tussen priesterschap en leken aangevuld worden.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Daaruit volgt,</seg> <seg n="35.7.2">dat dominee niet te veel alleen aan het woord mag zijn.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">De gemeente zelve heeft recht op de genoemde elementen der liturgie,</seg> <seg n="35.8.2">het is niet goed haar deze te ontnemen en haar,</seg> <seg n="35.8.3">let wel,</seg> <seg n="35.8.4">de <hi rend="italic">gemeente</hi> des Heren,</seg> <seg n="35.8.5">de geroepen heiligen,</seg> <seg n="35.8.6">zwijgend te doen verkeren in de plaats,</seg> <seg n="35.8.7">waar zij thuis behoren,</seg> <seg n="35.8.8">als een schoolklas neergezet in de banken onder de lering,</seg> <seg n="35.8.9">stil als een geslagen leger.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Dit is naar de mate en de aard harer roeping te weinig,</seg> <seg n="35.9.2">het is ook te weinig tot haar 'oefening' en voorbereiding om Hem eenmaal dag en nacht te dienen in zijn tempel (Openbaring 7 : 15).</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">In een boerengemeente werd onlangs tegen een 'liturgische' dienst opgemerkt:</seg> <seg n="35.10.2">Wij zouden wel eens willen weten,</seg> <seg n="35.10.3">wie tegenwoordig het werk doen moet,</seg> <seg n="35.10.4">de gemeente of de dominee?</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Het antwoord moet luiden:</seg> <seg n="35.11.2">beide gelijkelijk.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">De roeping der gemeente door God tot de eredienst heeft haar concreet uitgangspunt in de instelling van het Avondmaal.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Dit bestaat krachtens de incarnatie.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Men kan zeer zeker alle eredienst sacramenteel noemen maar men bedenke wel,</seg> <seg n="36.3.2">dat dit zo is uit kracht van de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Het is daarom meer aanbevelenswaardig om de theologie,</seg> <seg n="36.4.2">waarop de leer van de eredienst berust,</seg> <seg n="36.4.3">incarnatie-theologie dan sacraments-theologie te noemen,</seg> <seg n="36.4.4">in overeenstemming met de openbaring Gods in Christus als het begin van alles;</seg> <seg n="36.4.5">de sacramenten zijn daar van afgeleid.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Maar in ieder geval blijft het Avondmaal als het bepaalde uitgangspunt van de eredienst tevens het hoogtepunt.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Dit is misschien bijzonder opvallend in een kerk als de onze,</seg> <seg n="36.6.2">waarin de avondmaalspraktijk op tal van plaatsen helaas ontzettend is weggezakt.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Maar het is niets anders dan'verkondiging'als wij juist hierop alle aandacht vestigen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Het spreekt daarom van zelf dat het Avondmaal dan ook het richtpunt is van de dienst.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Tot deze hoogte moet alle dienst worden opgeheven,</seg> <seg n="36.9.2">door deze vorm worden gestempeld en gewaarmerkt.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Van het Avondmaal,</seg> <seg n="36.10.2">dwz. van de concretisering der roeping Gods in de instelling van het Avondmaal door de Zoon,</seg> <seg n="36.10.3">moet ons denken over de eredienst uitgaan.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Het is moeilijk aan te nemen,</seg> <seg n="36.11.2">dat wij over het Avondmaal geen <pb n="261" ed="VW"/>heldere gedachten zotiden kunnen hebben,</seg> <seg n="36.11.3">laat staan,</seg> <seg n="36.11.4">dat wij het hierover met elkander oneens zouden zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="256" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>A. w., p. 41 v.</p></note>
<pb n="261" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n1" type="end" place="end" n="1"><p>J. N. Bakhuizen van den Brink publiceerde <hi rend="italic">Eredienst 1</hi> in <hi rend="italic">WNHK.</hi> 27 (11 dec. 1943) nr. 49, p. 188; <hi rend="italic">Eredienst 2 in WNHK.</hi> 27 (18 dec. 1943) nr. 50, p. 191 v.; <hi rend="italic">Eredienst 3 in WNHK.</hi> 27 (25 dec. 1943) nr. 51, p. 195 v. Zie over B. p. 142, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Ter inleiding op het artikel <hi rend="italic">Eredienst</hi> van G. Taverne in <hi rend="italic">WNHK.</hi> 27 (13 nov. 1943) nr. 45, p. 171 v. schreef de redactie: "Van de heer G. Taverne te 's-Gravenhage ontving de redactie een uitvoerig artikel behelzende een aantal bezwaren, voornamelijk aan de Schrift en aan de historie der calvinistische hervorming ontleend, ter bestrijding van hetgeen door prof. Van der Leeuw, prof. Bakhuizen van den Brink en dr. Terlaak Poot in deze rubriek in de nrs. 22, 23 en 30 van dit weekblad over het Kerkboek en de liturgische antwoorden is geschreven. Het artikel is tot onze spijt veel te lang om hier opgenomen te kunnen worden, doch de auteur heeft het van een resumé voorzien, waarin hij zijn voornaamste beginselen en resultaten samenvat en waaraan wij thans, na de beide stukken van dr. Noordmans, plaats verlenen. Van een der drie genoemde schrijvers hopen wij daarna een antwoord te plaatsen." G. Taverne (geb. 1903), vanaf 1946 hervormd predikant, werd na een reeks conflicten betreffende de kerkorde der N. H. Kerk met ingang van 1 jan. 1954 losgemaakt van de ambtsbediening. Vgl. Van Alphens <hi rend="italic">Nieuw Kerkelijk Handboek,</hi> jaargang 1982, p. 509. T. kreeg enige bekendheid door anti-roomse activiteiten.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. J. H. Gunning J. Hzn., <hi rend="italic">Onze Eeredienst. Opmerkingen over het liturgische element in den gereformeerden cultus,</hi> Amsterdam 1890, p. 15, noot 3: "Het woord'eredienst'schijnt niet veel ouder te zijn dan de Staatsregeling van 1798, waar het in art. 21 voorkomt. In oudere woordenboeken konden wij het nergens vinden." Zie over G. p. 143, noot 29. Bakhuizen van den Brink noemt G. professor: G. is echter geen hoogleraar geweest, in tegenstelling tot zijn vader, J. H. Gunning Jr.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. de verwijzing naar de brievenroman van Betje Wolff en Aagje Deken <hi rend="italic">Historie van den heer Willem Leevend</hi> (8 dln., 1784-1785) en de verwijzing naar hun <hi rend="italic">Brieven van Abraham Blankaart</hi> (3 dln., 1787-1789) in <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 3902.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">WNHK.</hi> 27 (13 nov. 1943) nr. 45, p. 172.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. van de Engelse theoloog en kerkhervormer John Wyclif (± 1328-1384), <hi rend="italic">Select English Works</hi> (1869-1871), dl. 2, p. 67: "For be puple hadde Crist in worship as a prophete." Aldus in <hi rend="italic">The Oxford English Dictionary,</hi> dl. 12, Oxford 1933, sub voce <hi rend="italic">Worship.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (19461), p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. de verwijzing naar R. J. Fruin, <hi rend="italic">Tien jaren uit den Tachtigjarigen Oorlog</hi> (1857) in <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 3902.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. de verwijzing naar de psalmberijming van D. R. Camphuysen (1586-1626) in <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3902.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. de verwijzingen naar R. J. Fruin, <hi rend="italic">a. w. in WNT., dl.</hi> 5, 's-Gravenhage-Leiden 1900, kol. 275 v. Aldaar ook de vermelding van de Grondwet, art. 177 en van de Wet op de Kerkgenootschappen, art. 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 14-38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Gunning, <hi rend="italic">a, w.,</hi> p. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n13" type="end" place="end" n="13"><p>J. N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">Onze Eeredienst. 'Antwoorden', in WNHK.</hi> 27 (12 juni 1943) nr. 23, p. 91 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Luk. 19 : 40 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n15" type="end" place="end" n="15"><p>1 Kron. 29 : 14 (St,V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n16" type="end" place="end" n="16"><p>De eerste drie versregels staan in strofe 1, de volgende staan in strofe 2 van gezang 74 uit de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938). Dit lied is niet opgenomen in het <pb n="262" ed="VW"/>Liedboek voor de Kerken (1973,).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Gezang 265 uit de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938). Dit lied staat in gewijzigde vorm in het Liedboek voor de Kerken (1973) als gezang 323.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Joh. 6 : 68 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n19" type="end" place="end" n="19"><p>De eerste twee versregels uit strofe 1 van gezang 73 uit de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938). Dit lied staat als gezang 231 in het Liedboek voor de Kerken (1973).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1943-antwoord.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Matth. 23 10 (St.V.).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="8" xml:id="noordmans6.eredienst-1944" decls="#bibl-noordmans6.eredienst-1944">
<pb n="263" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Eredienst<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">1</seg></s></head>
<div type="marginal" n="2">
<head><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Het woord</hi></seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toen ik in nr. 39 en 40 van de vorige jaargang van dit blad twee artikelen gaf over 'eredienst',</seg> <seg n="4.1.2">was het mij meer om de zaak dan om het woord te doen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Als opschrift van een predikbeurtenlijst wraakte ik het,</seg> <seg n="4.2.2">omdat daarin de orde der dienaren,</seg> <seg n="4.2.3">niet die der dienstverrichtingen voorkomt.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Een ander herstel van het woord 'beurt' heb ik ook niet gevraagd.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Verder maakte ik bezwaar tegen het moderne gebruik van het woord,</seg> <seg n="5.1.2">eredienst',</seg> <seg n="5.1.3">omdat er vaak 'een Gode onmiddellijk toegebrachte dienst' of 'een Gode onmiddellijk toegewijde daad'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f1" rend="superscript">a</ref> onder verstaan wordt.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Onze grote kerkhistoricus zag daarin een verbastering.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Inderdaad betekent het dan een regressie van kerkdienst tot tempeldienst.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarom pleitte ik voor een meer kerkelijk gebruik van het woord.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Daarvoor is gelegenheid omdat,</seg> <seg n="5.5.2">zoals dr. Bakhuizen in nr. 49 terecht opmerkt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="5.5.3">de term niet met een vaste en dwingende inhoud in ons spraakgebruik opkomt.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Er is ook reden voor.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wanneer het eerste lid van onze samenstelling zijn betekenis gaat ontlenen aan de dogmatiek der nieuwere liturgische beweging;</seg> <seg n="5.7.2">als 'ere' komt te staan voor God,</seg> <seg n="5.7.3">zoals Here in 't O.T. voor Jahwe;</seg> <seg n="5.7.4">als het principieel met een hoofdletter geschreven wordt,</seg> <seg n="5.7.5">wat bijv. bij Gunning<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n2" rend="superscript">2</ref> en Kruijf<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n3" rend="superscript">3</ref>,</seg> <seg n="5.7.6">nog geen gebruik is,</seg> <seg n="5.7.7">dan wordt het gebruik van het woord problematisch.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daartegenover sprak ik het vermoeden uit,</seg> <seg n="6.1.2">dat er een meervoud schuilt in dat eerste lid en dat daarmee de genademiddelen kunnen worden aangewezen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dr. Bakhuizen bracht toen enige gegevens naar voren uit WNT.,</seg> <seg n="6.2.2">waarna hij dit stuk van mijn bestrijding <choice><sic>voor'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">voor '</corr></choice>geheel vervallen'verklaarde.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Nu ben ik bijna veertig jaar op dat woordenboek ingerekend en had het vooraf geraadpleegd.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Camphuysen,</seg> <seg n="6.4.2">Wolff en Deken,</seg> <seg n="6.4.3">Fruin was ik tegengekomen.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Inderdaad heeft de samenstelling 'eredienst' in de betekenis van godsdienstoefening een korte historie.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar des te langer en interessanter is die van de afzonderlijke leden 'ere' en 'dienst'.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wanneer wij onze term werkelijk in kerkelijk en leerstelling gebruik willen nemen (niet slechts als een soort stadhuiswoord),</seg> <seg n="6.7.2">dan moeten wij daarmede rekening houden.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hij kan dan niet in de staat der onschuld blijven,</seg> <seg n="6.8.2">waarin Wolff en Deken hem geschapen of gevonden hebben.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wat dr. Bakhuizen met 'service' en 'worship' wil,</seg> <seg n="7.1.2">begrijp ik niet goed.</seg></s> <pb n="264" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.2"><seg n="7.2.1">'Dienst' voor kerkdienst hebben wijzelf altijd al gehad.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De liturgische geschriften heetten vroeger ook dienst-formulieren.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">In 'worship' zal wel een synoniem van 'eren' zitten:</seg> <seg n="7.4.2">waard-eren.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar dan hebben wij weer slechts één lid van onze samenstelling en deze laatste wordt er niet door verklaard.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">'Dienst' en 'ere' afzonderlijk behoefden wij werkelijk niet van elders te ontlenen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Als ik om die afleiding blij was,</seg> <seg n="7.7.2">zoals dr. Bakhuizen vermoedt,</seg> <seg n="7.7.3">dan zou het zijn om een dode mus.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Wel blijkt uit 'worship',</seg> <seg n="7.8.2">dat 'ere' ook apart voor godsdienstoefening kan staan.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het is dan een synoniem van 'dienst'.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Stelt men het dan samen met dat laatste,</seg> <seg n="7.10.2">dan ontstaat er een pleonasme.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Zulke mogelijkheden kunnen wij echter veel beter in onze eigen taal bestuderen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Enkel etymologisch komt men er echter niet.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het eerste lid van 'eredienst' kan enkelvoud zijn,</seg> <seg n="8.2.2">maar ook werkwoordelijk worden opgevat <hi rend="italic">(WNT.).</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De oorspronkelijke vorm 'eerdienst' wijst daarop:</seg> <seg n="8.3.2">de 'e' in 't midden is dan een later misverstand.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar daarop leg ik hier geen nadruk.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wij mogen het woord niet enkel als een late samenstelling bestuderen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Maar dan gaat het ook niet aan om,</seg> <seg n="8.6.2">zoals dr. Bakhuizen doet,</seg> <seg n="8.6.3">samenstellingen als eerediploma,</seg> <seg n="8.6.4">eerewijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n5" rend="superscript">5</ref> enz. als analogieën bij te brengen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Voor een ambachtsheer zou men zich misschien een dienst kunnen denken,</seg> <seg n="8.7.2">eershalve gehouden.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Maar zulk eren is tegenover God oneerbiedig.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wij behoren de woorden 'ere' en 'dienst' te vragen naar de pregnante zin,</seg> <seg n="9.1.2">die zij in de loop der historie hebben gehad.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">In de oudere samenstellingen heeft dat 'eere' of 'eer' dan ook een veel concreter betekenis dan in de nieuwere. 't Is niet,</seg> <seg n="9.2.2">zoals bij die laatste,</seg> <seg n="9.2.3">een stereotiep betrekkingswoord,</seg> <seg n="9.2.4">maar de zin varieert sterk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Een eeredame is een hofdame.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Een eeredienst zijn bruidsjoffers.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Een eererei een tempelkoor;</seg> <seg n="9.5.2">een eerenaald een overwinningsteken;</seg> <seg n="9.5.3">een eeremaal een bruiloftsdis;</seg> <seg n="9.5.4">een eeregraf een praalgraf;</seg> <seg n="9.5.5">een eerdag een verjaardag;</seg> <seg n="9.5.6">eerdanc en eerelied een psalm (zie voor de citaten het <hi rend="italic">WNT.</hi>).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Achter deze samenstellingen schuilen de grondbetekenissen van het woord eren,</seg> <seg n="10.1.2">nl. waard-eren,</seg> <seg n="10.1.3">schatten.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Bedoeld is hier allereerst waarderen in zeer concrete zin,</seg> <seg n="10.2.2">van edel metaal,</seg> <seg n="10.2.3">wat thans nog zo heet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Eer wilde oorspronkelijk de waarde,</seg> <seg n="10.3.2">de prijs,</seg> <seg n="10.3.3">de glans daarvan aanduiden en gaf bij uitbreiding een naam aan de handelingen en gelegenheden,</seg> <seg n="10.3.4">waarbij de prijs,</seg> <seg n="10.3.5">de schatting of het geschenk een rol speelden.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">'Ere' betekende overwinning,</seg> <seg n="10.4.2">heerschappij,</seg> <seg n="10.4.3">verjaardag,</seg> <seg n="10.4.4">bruiloft,</seg> <seg n="10.4.5">gastvriendschap (Wackerna<hi rend="italic">gel,</hi></seg> <seg n="10.4.6"><hi rend="italic">Altdeutsches Handwörterbuch).</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Men ziet hoe de oudere samenstellingen daarop teruggaan.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De laatstgenoemde betekenis van eren of waarderen zal wel schuilen in het in Noord-Holland nog niet geheel vergeten 'warschip',</seg> <seg n="10.6.2">dat logeren betekende en in 'waardschappen' (Mark. 6 : 35) en ook in 'worship'.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Gastvriendschap is drieërlei nuancering.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Ook wordt nu duidelijk,</seg> <seg n="10.8.2">hoe door de samenstelling met 'ere' een soort <choice><sic>doubiet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doublet</corr></choice>,</seg> <seg n="10.8.3">een pleonasme<pb n="265" ed="VW"/> kan ontstaan.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Bijv. 'eerewijn',</seg> <seg n="10.9.2">dat ik aanhaalde als een voorbeeld van een <choice><sic>opperv lakkig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oppervlakkig</corr></choice> gebruik van 'ere',</seg> <seg n="10.9.3">is dat eigenlijk niet.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Oorspronkelijk betekende het een aanzienlijk geschenk aan wijn:</seg> <seg n="10.10.2">de wijn is zelf een ere,</seg> <seg n="10.10.3">een geschenk.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit kleurrijke gebruik van het woord 'ere' houdt in latere tijd geen stand.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het hangt samen met een primitieve zede.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wel werkt het na,</seg> <seg n="11.3.2">zoals wij reeds zagen uit onze oudere samenstellingen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">In het Middelnederlands werd 'ere' in verband met het oorspronkelijk zakelijke karakter daarvan,</seg> <seg n="11.4.2">meestal verbonden met de woorden doen,</seg> <seg n="11.4.3">spreken,</seg> <seg n="11.4.4">zeggen,</seg> <seg n="11.4.5">bieden.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dat komt ook nog voor in onze Statenvertaling,</seg> <seg n="11.5.2">bijv. Esther 6 : 6 en Ps. 29 : 9.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar de zelfstandigheid der betekenissen neemt af.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Het begrip trekt zich op de bijvoeglijke naamwoorden en de bijwoonden terug.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">De heilige hostie heet in het Middelnederlands eerlicke Hostie;</seg> <seg n="11.8.2">eerlicke incomen zijn plechtige optochten;</seg> <seg n="11.8.3">een eerlijc graf is een graf in gewijde aarde.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Zo ook:</seg> <seg n="11.9.2">enen eerlike graven en te wive trouwen eerlike (zie Verwijs en Verdam,</seg> <seg n="11.9.3"><hi rend="italic">Middelnederlandsch Woordenboek).</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De greep der kerk op het leven doet zich gevoelen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het centrale begrip van het leven is nu niet meer de ere,</seg> <seg n="12.2.2">maar de dienst.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Was de 'ere' vroeger zelfstandig een glanzend stuk leven,</seg> <seg n="12.3.2">zoals de bruiloft,</seg> <seg n="12.3.3">de waardschap,</seg> <seg n="12.3.4">thans vergezelt deze luister een kerkelijke handeling of dienst en wordt bovendien getemperd door het heilige en het gewijde.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Merkwaardig is,</seg> <seg n="12.4.2">dat alleen de begrafenis,</seg> <seg n="12.4.3">met iets van de oude zede,</seg> <seg n="12.4.4">ook de naam 'eer' tot op onze tijd bewaard heeft.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wij spreken van 'de laatste eer',</seg> <seg n="12.5.2">zoals de bruiloft in de volksmond nog wel de hoogste (trap) genoemd wordt.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Wie twijfelt of 'eer' hier deze concrete betekenis kan hebben,</seg> <seg n="12.6.2">die leze het prachtige hoofdstuk <hi rend="italic">Totentanz</hi> uit Gottfried Kellers <hi rend="italic">Der grüne Heinrich.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het begint met wat liturgie en eindigt in een wilde dans.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Voor de trouw komt 'eer' in latere tijd als substantief slechts voor in de zeldzame uitdrukking 'zich ter eeren begeven'(WNT.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n11" rend="superscript">11</ref>.'Eerlijk'in verband met trouwen betekent nu iets anders.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij hebben dus wel te onderscheiden tussen het primitieve en het middeleeuws-kerkelijke gebruik van de begrippen 'eer' en 'dienst'.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Thomas onderscheidt tussen 'servitus latriae' en 'servitus duliae'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n12" rend="superscript">12</ref> en zo ook tussen 'honor latriae' en 'honor duliae'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar de indeling van het leven vindt plaats volgens de orde van de dienst.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De eer begeleidt die en is niet zelf een stuk leven.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">De dienst nu heeft hoofdzakelijk betrekking op God en de leenheer en voor de ridder op de vrouw.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Daarnaast dragen het ambt en de plichtspleging ook die naam (Verdam,</seg> <seg n="13.6.2"><hi rend="italic">Middelnederlandsch Handwoorden</hi>boek).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Daarmee is het leven bijna restloos ingedeeld.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Dit alles vindt men in de moderne talen nog terug in de meest pregnante betekenissen van het woord 'dienst'.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het Latijnse 'honor' <choice><sic>bestrij kt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bestrijkt</corr></choice> daartegenover slechts een beperkte radius:</seg> <seg n="14.1.2">het ambt en enige uitbreidingen daarvan (zie Du Cange).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Die uitbreidingen<pb n="266" ed="VW"/> bestaan bijv. als 'honor' staat voor het beneficium van de ambtsdrager.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Bovendien:</seg> <seg n="14.3.2">"Honores interdum laxius quaevis possessiones dictae" (Du Cange);<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="14.3.3">dwz. 'honores' wordt soms een beetje slordig gebruikt voor elk bezit.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">In dit licht wilde ik de teksten uit de <hi rend="italic">Formulae Merov. et Karol. aevi</hi> bezien,</seg> <seg n="14.4.2">die Hauck aanhaalt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="14.4.3">waarin sprake is van kerken die er recht op hebben dat men er komt om de mis te horen en voor de doop en de prediking en met tienden,</seg> <seg n="14.4.4">en andere,</seg> <seg n="14.4.5">die 'nullum alium honorem' (geen andere eer) hebben dan de 'goddelijke dienst',</seg> <seg n="14.4.6">geen tienden,</seg> <seg n="14.4.7">geen doop,</seg> <seg n="14.4.8">geen begrafenis.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Nu weet ik niet of hier het oudere primitieve gebruik van 'eer' in het strengere Latijn ook nawerkt,</seg> <seg n="15.1.2">zoals het in de volkstalen tot op de dag van heden nog wel doet.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Maar in ieder geval kan'honor'hier geen ambt betekenen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Bedoeld zijn de (van het ambt afhankelijke) rechten en diensten ener kerk.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Of de ambtshandelingen,</seg> <seg n="15.4.2">waartoe een kerk gerechtigd is.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Een andere plaats (uit de <hi rend="italic">Capitularia regum Francorum)</hi> zegt,</seg> <seg n="15.5.2">dat kerken verkocht mogen worden op voorwaarde dat ze blijven bestaan en "serviuntur cotidie honores".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ook hier zullen wij wel moeten vertalen:</seg> <seg n="15.6.2">"de diensten dagelijks worden waargenomen".</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Dat 'cotidie' past niet bij ambten.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij vonden dus tot dusverre,</seg> <seg n="16.1.2">tegenover het stereotiepe in de betekenis van 'eer' in de nieuwere samenstellingen,</seg> <seg n="16.1.3">waarbij het 'eershalve' of iets dergelijks beduidt,</seg> <seg n="16.1.4">voor de oudere tijd tweeërlei meervoud.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Eerst een aantal concrete betekenissen van primitieve oorsprong,</seg> <seg n="16.2.2">in bonte verscheidenheid,</seg> <seg n="16.2.3">die nog nawerken in de moderne talen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">En in de tweede plaats voor het middeleeuws Latijn een ander,</seg> <seg n="16.3.2">dat strenger en ambtelijk bepaald,</seg> <seg n="16.3.3">kerkelijke rechten en diensten aanduidt.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Daartussenin fungeren bijvoeglijke naamwoorden en bijwoonden <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">als '</corr></choice>eerlic'en'eerlike',</seg> <seg n="16.4.2">die half aan de primitieve,</seg> <seg n="16.4.3">half aan de kerkelijke betekenis georiënteerd zijn.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Een eerlijke begrafenis,</seg> <seg n="16.5.2">die gewijde aarde veronderstelde,</seg> <seg n="16.5.3">betekent in onze tijd zelfs weer een fatsoenlijke uitvaart,</seg> <seg n="16.5.4">op eigen kosten.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Naast dit dubbele meervoud is er nog een derde,</seg> <seg n="17.1.2">meer abstract van aard.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">In de primitieve periode staat 'ere' in de pluralis als het roem,</seg> <seg n="17.2.2">luister betekent.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ook in 't Middelnederlands nog dikwijls.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Zo ook 'eerlickheit' in de zin van heerlijkheid.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een mooi voorbeeld daarvan komt nog voor in een psalmberijming uit het jaar 1655,</seg> <seg n="17.5.2">aangehaald in WNT.:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<lg><l n="18.1"><seg n="18.1.1">Mijn siel verlanght bij nacht en dagh</seg></l><l n="18.2"><seg n="18.2.1">Om weer te sien uw Eerlijcheden</seg></l><l n="18.3"><seg n="18.3.1">Westerbaen,</seg> <seg n="18.3.2">Ps. 63 : 2.</seg></l></lg>
<p><pb n="267" ed="VW"/><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Letten wij nu op ons latere taalgebruik,</seg> <seg n="19.1.2">dan valt,</seg> <seg n="19.1.3">behalve in de oudere samenstellingen,</seg> <seg n="19.1.4">ook in het zelfstandig gebruik van het woord 'eer' de invloed der primitieve betekenissen nog wel op te merken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ik denk aan onze <choice><sic>psaimberijming</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">psalmberijming</corr></choice>.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Eer is soms synoniem met heerlijkheid:</seg></s></p>
<lg><l n="20.1"><seg n="20.1.1">Hoe blonk uw godlijk' eer alom</seg></l><l n="20.2"><seg n="20.2.1">(PS. 63 : 2).</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Of met sieraad,</seg> <seg n="21.1.2">glans:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De heiligheid is in Uw huis,</seg> <seg n="22.1.2">o Heer,</seg> <seg n="22.1.3">Eeuw in,</seg> <seg n="22.1.4">eeuw uit tot sieraad en tot eer</seg></s></p>
<lg><l n="23.1"><seg n="23.1.1">(Ps. 93 4).</seg></l><l n="23.2"><seg n="23.2.1">Of met overwinning:</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Gij voert ten hemel op vol eer De kerker werd Uw buit,</seg> <seg n="24.1.2">o Heer (Ps. 68 : 9).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Meer interesseren ons echter hier zulke plaatsen bij Nederlandse schrijvers,</seg> <seg n="25.1.2">waar 'eer' een godsdienstige of kerkelijke handeling aanduidt.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1"><hi rend="italic">WNT.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n18" rend="superscript">18</ref> geeft er enkele als voorbeelden van de vierde hoofdbetekenis van dit trefwoord.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">'Eer' wil dan zeggen:</seg> <seg n="25.3.2">eerbetoon.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Derhalve 'eredienst' voluit,</seg> <seg n="25.4.2">zoals 'dienst' ook reeds voluit 'eredienst' kan betekenen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Zo komen wij weer uit op een pleonasme.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">En nu de voorbeelden.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Laat ons... den Godt Hercules syn jaerlijcsche eere bien v. Ghistele,</seg> <seg n="27.1.2"><hi rend="italic">Virg.</hi></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1"><hi rend="italic">Aen.,</hi></seg> <seg n="27.2.2">153a (1556).</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Fraaier is nog het volgende,</seg> <seg n="28.1.2">waar Vondel schrijft dat God Egyptenaars en Hebreeën zal doen staan</seg></s></p>
<lg><l n="29.1"><seg n="29.1.1">Op eenerhande wet;</seg> <seg n="29.1.2">den Godesdienst vermengen,</seg></l><l n="29.2"><seg n="29.2.1">En leerense op een wijs Gode eer en offer brengen.</seg></l></lg>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Eer en offer zijn hier synoniemen en betekenen hetzelfde als de Godesdienst in de eerste regel.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het meest treffend is echter het derde,</seg> <seg n="31.1.2">eveneens bij Vondel:</seg> <pb n="268" ed="VW"/><seg n="31.1.3">Wy juichten,</seg> <seg n="31.1.4">in den lof der Godtheid opgetogen,</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Aenbaden,</seg> <seg n="32.1.2">wieroockten...</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Toen Gabriëls bazuin zich plotseling quam werpen Met dezen donderslagh in 't midden van Godts eer.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wij zijn hier ver van het 'ere 'in erediploma af.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">In de nieuwere samenstellingen wordt het een passe-partout.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Wanneer wij het woord 'eredienst' leerstelling willen gebruiken,</seg> <seg n="34.3.2">dan moeten wij het allereerst uit die buurt weghalen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Doen wij dat,</seg> <seg n="34.4.2">dan moeten wij verder op onze hoede zijn voor de primitieve zin.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De oogstdiensten,</seg> <seg n="34.5.2">die de liturgische beweging hier en daar invoert,</seg> <seg n="34.5.3">bewijzen dat dit gevaar niet denkbeeldig is.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar niet alleen daar moet men voorzichtig zijn,</seg> <seg n="34.6.2">maar ook met andere 'waardschappen' en optochten,</seg> <seg n="34.6.3">die in de kerk kunnen worden ingevoerd.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">'Eer' in de zin van glans,</seg> <seg n="34.7.2">sieraad,</seg> <seg n="34.7.3">geschenk of ook,</seg> <seg n="34.7.4">meer abstract,</seg> <seg n="34.7.5">luister,</seg> <seg n="34.7.6">kan niet die rol spelen,</seg> <seg n="34.7.7">die het deed bij een tempeldienst,</seg> <seg n="34.7.8">die altijd meer van natuurdienst heeft dan onze 'redelijke godsdienst' (eredienst Rom. 12 : 1) van de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Evenmin zullen wij in 'Ere' een verborgen godsnaam mogen vinden,</seg> <seg n="35.1.2">waarmee een soort 'Schekina'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n19" rend="superscript">19</ref> zou worden ingevoerd,</seg> <seg n="35.1.3">die onze belijdenis niet kent.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ook dit is niet nieuwtestamentisch.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wij zijn dus aangewezen op die betekenissen van 'eer',</seg> <seg n="36.1.2">waarbij het op godsdienstige en kerkelijke handelingen kan slaan.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Maar ook dan nog worden wij voor een laatste keus geplaatst.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zullen wij daaronder verstaan een samenvatting van de gehele dienst om die dan 'onmiddellijk' aan God toe te brengen?</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Zo was het bij Vondel in de hierboven aangebrachte aanhalingen.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">'Eer en offer' vormen dan het middelpunt van de dienst en hemel en aarde vermengen zich.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Bij ons staat echter het offer niet meer in het middelpunt en de richting van de dienst is nu omgekeerd,</seg> <seg n="36.6.2">van boven naar beneden.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Wij kunnen daarom niet anders dan de eer,</seg> <seg n="37.1.2">de 'honores' der kerk streng aan de ambten te binden.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De eer Gods is,</seg> <seg n="37.2.2">zo zag Luther het,</seg> <seg n="37.2.3">dat wij zijne weldaden aannemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En de eer der kerk is het,</seg> <seg n="37.3.2">dat zij de genademiddelen,</seg> <seg n="37.3.3">het Woord en de sacramenten mag bedienen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">In deze dienst wordt God verheerlijkt.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Maar dat geschiedt langs een minder regelrechte weg en op een verborgen wijze.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="38.1"><seg n="38.1.1">2</seg></s></head>
<div type="marginal" n="4">
<head><s n="39.1"><seg n="39.1.1"><hi rend="italic">De zaak</hi></seg></s></head>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">In mijn vorig artikel heb ik iets gezegd over het woord 'eredienst'.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Was het eerst een soort stadhuiswoord,</seg> <seg n="40.2.2">door de wetgever en andere waarnemers meer gebruikt dan door deelnemers,</seg> <seg n="40.2.3">dan zou men het thans,</seg> <seg n="40.2.4">nu het meer en meer in de liturgiek wordt ingevoerd,</seg> <seg n="40.2.5">met oordeel des onderscheids moeten aanwenden.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Dit gebruik brengt de plicht van een zekere verantwoording <pb n="269" ed="VW"/>mee,</seg> <seg n="40.3.2">waaraan men zich niet mag onttrekken.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Hier is meer aanwezig dan bijv. een slordig gebruik van de woorden 'temple' en 'culte' bij de Fransen,</seg> <seg n="40.4.2">waarbij zij van de nood een deugd moeten maken.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Die nood bestaat bij ons ook wel enigszins,</seg> <seg n="40.5.2">omdat 'godsdienstoefening' geen mooi woord is.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Hij bestaat overal,</seg> <seg n="40.6.2">zoals ik in mijn beide vroegere stukken heb trachten duidelijk te maken,</seg> <seg n="40.6.3">omdat de kerk moeilijk een treffend woord kan vinden voor het geheel harer dienstverrichtingen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Maar dat is geen reden om minder op veiligheid dan op schoonheid te letten.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">- Bij 'godsdienstoefening' legt tot heden niemand nadruk op de tegenwoordige betekenis van het woord 'oefenen'.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Dr. Bakhuizen maakt er een beetje een karikatuur van.'Oefenen' is oorspronkelijk het Nederlandse woord voor het Latijnse 'colere',</seg> <seg n="40.9.2">zoals 'oefening' voor 'cultus'.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Vroeger sprak men van 'God oefenen',</seg> <seg n="40.10.2">'Christus oefenen'.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">En wat een 'oefenaar' is,</seg> <seg n="40.11.2">weten de meesten nog wel.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">'Godsdienstoefening' is derhalve weer een pleonasme.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Het geheel behoudt echter ongeveer dezelfde waarde als het woord 'dienst'.</seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">De langere vorm roept geen bij gedachten op.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wanneer ik nu hier nog op <hi rend="italic">de zaak</hi> terugkom,</seg> <seg n="41.1.2">dan moet ik beginnen met op te merken,</seg> <seg n="41.1.3">dat dr,</seg> <seg n="41.1.4"><choice><sic>Bakbuizen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bakhuizen</corr></choice> van den Brink mijn eerste artikel,</seg> <seg n="41.1.5">over episcopale en presbyteriale godsdienstoefening,</seg> <seg n="41.1.6">in zijn geheel heeft laten staan.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Daarentegen is hij,</seg> <seg n="41.2.2">in zijn tweede stuk,</seg> <seg n="41.2.3">wel ingegaan op mijn opmerkingen over de <hi rend="italic">Liturgiek</hi> van prof. Van der Leeuw.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Hij geeft een reeks verspreide citaten,</seg> <seg n="41.3.2">vooral uit het tweede hoofdstuk van dat boek,</seg> <seg n="41.3.3">ten bewijze van de openheid van de eredienst.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Nu is er in bedoeld werk wel telkens sprake van die openheid,</seg> <seg n="41.4.2">maar daarin ligt zeer duidelijk een verweer tegen de aantijging van geslotenheid en het is juist de vraag in hoever die verdediging geldigheid heeft.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Ik verklaarde mij in het bedoelde artikel niet geheel voldaan over de liturgische ideeën,</seg> <seg n="41.5.2">die Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Liturgiek ten</hi> beste geeft.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">De visie op de kruisvorm van de eredienst,</seg> <seg n="41.6.2">zoals die hier gegeven wordt (bijv. p. 37),</seg> <seg n="41.6.3">is zeer duidelijk ontleend aan de ruimtelijke verhoudingen in een kathedraal,</seg> <seg n="41.6.4">waar de bisschop de gemeente soms toesprak van de trappen van het koor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Wanneer men zich deze situatie voorstelt,</seg> <seg n="41.7.2">dan komt alles wat Van der Leeuw van de kruisvorm zegt,</seg> <seg n="41.7.3">treffend uit.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Wanneer daar ergens een kansel komt te staan,</seg> <seg n="41.8.2">is hij inderdaad "niet anders dan een uitbreiding en verhoging van de altaarruimte".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Maar een heel andere idee is het,</seg> <seg n="41.9.2">als het ontstaan van de kruisvorm wordt toegeschreven aan het feit,</seg> <seg n="41.9.3">dat de prediking pas bij de Reformatie zulk een betekenis krijgt,</seg> <seg n="41.9.4">dat zij de liturgie kruist,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f7" rend="superscript">g</ref></seg> <seg n="41.9.5">zodat er van tegenstelling sprake kan zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s></p>
<p><pb n="270" ed="VW"/><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Deze beide denkvormen,</seg> <seg n="42.1.2">die hier eenzelfde naam dragen,</seg> <seg n="42.1.3">hebben eigenlijk niets met elkaar te maken.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">De eerste is visueel,</seg> <seg n="42.2.2">de andere rationeel van oorsprong.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Wanneer nu daarnaast de vroeger in de liturgische beweging gangbare sferische opvatting van de eredienst blijft bestaan,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="43.1.2">meer statisch of dynamisch,</seg> <seg n="43.1.3">waardoor een sacramentele dampkring ontstaat,</seg> <seg n="43.1.4">dan komt de openheid weer op een andere wijze in het gedrang.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">En dan zijn wij nog niet klaar met de dialectische opvatting van de liturgie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="43.2.2">die alleen bij de tweede kruisvorm past,</seg> <seg n="43.2.3">en met de organische,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f11" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="43.2.4">die zich bij de eerste aansluit.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">In beide gevallen blijft de sferische beschouwing alleen staan.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Over die openheid is werkelijk het laatste woord nog niet gesproken.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Bij het schaken kan men niet een open spel kiezen en dan tegelijk d2-d4 spelen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">In de liturgiek evenmin.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Een zekere dialectiek <hi rend="italic">is</hi> er in onze kerkdiensten.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Er bestaat een kruising van verkondiging en liturgie;</seg> <seg n="44.2.2">of,</seg> <seg n="44.2.3">meer abstract,</seg> <seg n="44.2.4">van waarheid en heerlijkheid.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Velen verlangen van de laatste wat meer,</seg> <seg n="44.3.2">van de eerste wat minder.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Gunning gaf daaraan in 1890 reeds uitdrukking,</seg> <seg n="44.4.2">toen hij schreef:</seg> <seg n="44.4.3">"Ach,</seg> <seg n="44.4.4">dat het ons nog eens gegeven werd der gemeente in haar huis des gebeds,</seg> <seg n="44.4.5">een 'Ahnung',</seg> <seg n="44.4.6">een voorbesef te doen smaken niet alleen van de eeuwige waar<hi rend="italic">heid,</hi></seg> <seg n="44.4.7">maar ook van de eeuwige <hi rend="italic">heerlijkheid!"</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">En:</seg> <seg n="44.5.2">hoe kunnen wij onze gemeentelijke samenkomsten meer maken tot <hi rend="italic">erediensten,</hi></seg> <seg n="44.5.3">en niet langer alles zich doen bepalen bij de leraar en zijn preek?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Het woord 'erediensten' wordt hier,</seg> <seg n="44.6.2">zoals men ziet,</seg> <seg n="44.6.3">reeds niet meer geheel niiief,</seg> <seg n="44.6.4">maar als een program genomen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Wat meer ere,</seg> <seg n="44.7.2">wat minder dienst.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Er gaat liturgische zuiging van uit.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">- Gunning wilde echter niet</seg> <seg n="44.9.2">- wat men uit een citaat bij dr. Bakhuizen in nr. 50 zou kunnen opmaken</seg> <seg n="44.9.3">- teruggaan tot de tweede en derde eeuwen,</seg> <seg n="44.9.4">Hij schrijft:</seg> <seg n="44.9.5">"Geen aan onze cultus <hi rend="italic">vreemde</hi> elementen worden hem opgedrongen...</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">En daarom moet voor <hi rend="italic">ons</hi> land de <hi rend="italic">calvinistische</hi> type grondslag blijven...</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Verder dan Calvijn wensen wij niet terug te gaan.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Onze gereformeerde kerken zullen zich nooit meer tehuis gevoelen in de zoveel bewegelijker,</seg> <seg n="44.12.2">aan de gemeente zóveel groter en actiever optreden toekennende liturgieën der tweede en derde eeuwen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1"><hi rend="italic">"Het is</hi> geen verbetering naar die eerste eeuwen terug te gaan...</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Ons uitgangspunt ligt en blijft liggen,</seg> <seg n="44.14.2">in de <hi rend="italic">zestiende</hi> eeuw. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f15" rend="superscript">o</ref> Hij noemt de Hervorming een <hi rend="italic">schrede vooruit.</hi></seg></s> <pb n="271" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="44.15"><seg n="44.15.1">Waar het de dialectiek van waarheid en heerlijkheid betreft,</seg> <seg n="44.15.2">kan men dus niet zeggen,</seg> <seg n="44.15.3">dat Gunning reeds op <choice><sic>niodern</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">modern</corr></choice>-liturgisch standpunt staat,</seg> <seg n="44.15.4">waar men ook wel zijn uitgangspunt in de Kerkhervorming wil nemen,</seg> <seg n="44.15.5">maar daarbij de liturgie beschouwt als "een levend organisme,</seg> <seg n="44.15.6">dat van de beginne er geweest is"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f16" rend="superscript">p</ref> De structuur van de eredienst wil men hervinden en "zich daarbij oriënteren aan de oud-christelijke eredienst".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">Bij deze organische opvatting kan,</seg> <seg n="44.16.2">zoals ik boven reeds opmerkte,</seg> <seg n="44.16.3">de dialectiek van Woord en liturgie,</seg> <seg n="44.16.4">of waarheid en heerlijkheid,</seg> <seg n="44.16.5">zoals die bij de Reformatie optrad,</seg> <seg n="44.16.6">niet tot haar recht komen.</seg></s> <s n="44.17"><seg n="44.17.1">- Gunning blijft echter binnen de hervormde vraag-stelling.</seg></s> <s n="44.18"><seg n="44.18.1">Daarmede heeft Gerretsen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n21" rend="superscript">21</ref> gebroken.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De dialectiek van waarheid en eer of heerlijkheid is er,</seg> <seg n="45.1.2">zo men wil,</seg> <seg n="45.1.3"><choice><sic>op eik punt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">op elk punt</corr></choice> na de eredienst.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij is er zelfs bij de prediking zelve.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Karel de Grote gaf in 789 een voorschrift aan de predikanten (presbyteri),</seg> <seg n="45.3.2">dat zij 'recte et honeste' moesten preken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Moll vertaalt dit met'regt en eerlijk'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Dit is wat heel letterlijk en daardoor niet duidelijk.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">'Recte' wil zeggen:</seg> <seg n="45.6.2">volgens de regel des geloofs,</seg> <seg n="45.6.3">de kerkelijke symbolen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">En 'honeste' is hier het middeleeuwse 'eerlic',</seg> <seg n="45.7.2">dat men uit mijn eerste artikel kent.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">De prediking moet zijn niet alleen waar,</seg> <seg n="45.8.2">maar ook waardig,</seg> <seg n="45.8.3">overeenkomstig de eisen van ambt en dienst.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">In groter formaat kan men deze dialectiek van waarheid en eer echter waarnemen als men haar beziet,</seg> <seg n="46.1.2">niet bij een enkele handeling,</seg> <seg n="46.1.3">maar in de verhouding van de verschillende diensten onderling,</seg> <seg n="46.1.4">die in de godsdienstoefening optreden;</seg> <seg n="46.1.5">bijv. de dienst des Woords en de dienst der gebeden.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">In de preek is meer waarheid;</seg> <seg n="46.2.2">in de psalm meer eer.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">God woont op de lofzangen Israëls.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">God de Heer wordt dan openlijk aangeroepen (zondag 38).</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Dat de dialectische spanning hier groter is,</seg> <seg n="46.5.2">ziet men gemakkelijk.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Ten opzichte van de preek zal men niet licht vragen om minder waarheid tegen meer waardigheid.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Bij twee diensten onderling kan een 'meer' en 'minder',</seg> <seg n="46.7.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="46.7.3">gemakkelijk in 't spel komen.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Reeds bijna een eeuw geleden wilde op protestantse erve iemand als Rothe in de eredienst het waarheidsgehalte der prediking zien verdrongen door eer en offer in gezang en gebed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">De stichting,</seg> <seg n="46.9.2">de waarheid,</seg> <seg n="46.9.3">wordt dan een nevenprodukt van de eigenlijke eredienst en kan beter daarbuiten worden beoefend.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Ook Kruijf zag ten onzent nog de waarheid in verband met de stichting min of meer naast de eredienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De dialectiek van waarheid en eer wordt dus tenslotte toch totaal ten opzichte van de hele dienst.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Het is geen strijd van de delen onderling,</seg> <seg n="47.2.2">maar van richtin .</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Is het waarheidsdienst of eredienst?</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Zo is deze dialectiek bij <pb n="272" ed="VW"/>de Reformatie komen te staan.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Van der Leeuw laat de eredienst in de kerstnacht met de engelenzang geboren worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Met het <hi rend="italic">Ere zij God.</hi></seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Is het niet beter te denken aan Pinksteren,</seg> <seg n="47.7.2">toen de Geest werd uitgestort,</seg> <seg n="47.7.3">die de gemeente in alle <hi rend="italic">waarheid</hi> zou leiden?</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Men ziet thans de eredienst weer gaarne als een 'mededienen met de engelen'.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Daarom moet er nadruk op worden gelegd dat onze godsdienstoefeningen in de 'forma servi',</seg> <seg n="48.2.2">de dienstknechtsgestalte,</seg> <seg n="48.2.3">en niet in de 'forma dei',</seg> <seg n="48.2.4">de godengestalte,</seg> <seg n="48.2.5">behoren te verschijnen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Augustinus spreekt ook gaarne van de gemeenschap van engelen en mensen.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Daarom kan het zijn nut hebben na te gaan,</seg> <seg n="49.2.2">hoe de kerkvader zich,</seg> <seg n="49.2.3">in het tiende boek van zijn <hi rend="italic">De Stad Gods,</hi></seg> <seg n="49.2.4">verweert tegen de engelen,</seg> <seg n="49.2.5">zoals onze vaderen zich moesten verweren tegen de heiligen.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">De gemeenschap der engelen wordt door de eerste niet afgewezen en de gemeenschap der heiligen bij de laatsten niet.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">En toch is bij beiden verweer.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Bij Augustinus door de 'forma servi' te prediken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">In 't begin van boek X zien wij Augustinus worstelen met precies dezelfde moeilijkheid,</seg> <seg n="50.1.2">waarmee wij ook tobben.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Hij kan in 't Latijn geen woord voor godsdienst vinden,</seg> <seg n="50.2.2">dat hem geheel voldoet.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Ik zeg 'godsdienst' en niet,</seg> <seg n="50.3.2">eredienst',</seg> <seg n="50.3.3">omdat de kerkvader kerk en leven hier niet van elkaar scheidt.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Bij zijn vertaling van het Griekse woord<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n26" rend="superscript">26</ref> houdt hij zich dan tenslotte aan het bij de Latijnse vertalers voor Hieronymus gebruikelijke 'servitus' (dienst),</seg> <seg n="50.4.2">met voorbijgang van 'religio' en 'pietas',</seg> <seg n="50.4.3">die hij minder geschikt acht en ook van 'obsequium',</seg> <seg n="50.4.4">dat de Vulgaat heeft.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Deze keuze is later door de hele Westerse kerk gesanctioneerd en herinnert ons aan de 'forma servi'.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Deze dienst,</seg> <seg n="50.6.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="50.6.3">zijn wij God schuldig zowel in de kerkelijke plechtigheden als in ons eigen leven.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Want Gods tempel zijn wij allen met elkaar en ieder voor zich.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Als wij ons hart opwaarts heffen,</seg> <seg n="50.8.2">is het een altaar Gods;</seg> <seg n="50.8.3">door de priester verzoenen wij Hem door zijn Eéngeborene;</seg> <seg n="50.8.4">bloedige offeranden brengen wij Hem,</seg> <seg n="50.8.5">als wij ten bloede toe voor zijn waarheid strijden;</seg> <seg n="50.8.6">door een vrome en heilige liefde branden wij Hem reukwerk,</seg> <seg n="50.8.7">zijn genadegaven in ons en wij zelf zijn de wijgeschenken.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Zo krijgen wij het hoogste goed:</seg> <seg n="50.9.2">God-aanhangen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">Men ziet,</seg> <seg n="50.10.2">dit alles is geheel in de geest van Rom. 1<choice><sic>2 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">2 : 1</corr></choice>;</seg> <seg n="50.10.3">evenals Paulus vindt Augustinus de delen van de tempeldienst in het christelijk leven terug,</seg> <seg n="50.10.4">waarbij kerkdienst en leven in elkaar overgaan,</seg> <seg n="50.10.5">zonder merkbare onderscheiding.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">De kerk komt niet in de plaats van de tempel,</seg> <seg n="50.11.2">maar staat in het leven en vervangt met het leven samen de tempeldienst.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Na deze algemene karakteristiek van het christelijk leven als vervanging van de (heidense) tempeldienst,</seg> <seg n="51.1.2">neemt Augustinus het hoofdbestanddeel <pb n="273" ed="VW"/>daaruit,</seg> <seg n="51.1.3">het offer,</seg> <seg n="51.1.4">in ogenschouw,</seg> <seg n="51.1.5">in nog nauwere aansluiting aan Rom. 12 : 1,</seg> <seg n="51.1.6">dat hij nu aanhaalt.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">- Wat is het christelijke offer?</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">In aansluiting aan een oud profetenwoord noemt hij barmhartigheid de ware offerande.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">"Barmhartigheid of tegenover ons zelf of tegenover de naaste,</seg> <seg n="51.4.2">met 't oog op God."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De ware 'misericordia' is er echter als wij ons laten -verlossen van de 'miseria',</seg> <seg n="51.5.2">de ellende.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Dit geschiedt door de grote Hogepriester,</seg> <seg n="51.6.2">die zichzelf in de passie voor ons heeft opgedragen,</seg> <seg n="51.6.3">opdat wij zijn lichaam zouden zijn,</seg> <seg n="51.6.4">volgens de <hi rend="italic">forma servi.</hi></seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Dit is onze levende offerande,</seg> <seg n="51.7.2">onze redelijke godsdienst.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Dit herhaalt,</seg> <seg n="51.8.2">in het sacrament des altaars,</seg> <seg n="51.8.3">de kerk,</seg> <seg n="51.8.4">die daaruit leert,</seg> <seg n="51.8.5">dat zij in die zaak,</seg> <seg n="51.8.6">die zij aanbiedt,</seg> <seg n="51.8.7">zelve God wordt aangeboden.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Welke rol spelen nu de engelen in onze redelijke godsdienst?</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Zij weten,</seg> <seg n="52.2.2">zegt Augustinus,</seg> <seg n="52.2.3">dat zij ook zelf met ons een offerande zijn.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Zij dienden God bij het neerdalen van de Heilige Schrift.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Zij werkten aan de versterking van het geloof en de bekrachtiging van Gods beloften.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">(Derhalve in de prediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f24" rend="superscript">x</ref>)</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Maar wanneer God de uitspraken van zijn waarheid aanbeveelt door luisterrijke verschijningen,</seg> <seg n="52.6.2">wie zou dan echter zo dwaas mogen zijn,</seg> <seg n="52.6.3">dat hij niet de <hi rend="italic">waarheid</hi> (ik curs.) kiest om die na te volgen,</seg> <seg n="52.6.4">ook al vindt hij <hi rend="italic">heerlijkheid</hi> (ik curs.) om te bewonderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">De platonici hebben terecht gewezen op de wonderen in het geschapene,</seg> <seg n="52.7.2">waaruit de goddelijke voorzienigheid blijkt tegenover de wonderen die schepselen soms doen.</seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Hoeveel temeer moet dit getuigenis gegeven worden aan de christelijke prediking,</seg> <seg n="52.8.2">die elk ander offer verbiedt dan dat aan de enige God.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Deze echter stelde een grens aan de tijden der offeranden en liet ze door een betere priester in iets beters veranderen.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">Hij betuigde dat Hij deze offers niet begeerde,</seg> <seg n="52.10.2">maar dat deze een andere betekenis hadden.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Niet Hij wilde door die erediensten (honores) verheerlijkt worden.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">Maar wij moesten daardoor opgewekt worden om Hem te dienen en Hem aan te hangen,</seg> <seg n="52.12.2">door liefdevuur ontstoken.</seg></s> <s n="52.13"><seg n="52.13.1">En dit betekende een goed voor ons,</seg> <seg n="52.13.2">niet voor Hem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="52.14"><seg n="52.14.1">Daarom wilde de ware Middelaar,</seg> <seg n="52.14.2">de mens Jezus Christus,</seg> <seg n="52.14.3">in de 'forma servi' liever offer zijn dan offers aannemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f27" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="52.15"><seg n="52.15.1">En de heilige engelen,</seg> <seg n="52.15.2">die ons in hun gemeenschap willen opnemen,</seg> <seg n="52.15.3">willen niet dat wij hun offeren,</seg> <seg n="52.15.4">maar dat wij met hen Gods offerande zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.f28" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Dit alles is streng van de 'forma servi' uit gedacht.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Wij merken dat de kerkvader in een andere tijd leefde dan wij,</seg> <seg n="53.2.2">maar de grondlijnen van zijn theologie blijven geldig.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Beter dan de incarnatie,</seg> <seg n="53.3.2">in haar moderne toepassing<pb n="274" ed="VW"/> op de eredienst (en de theologie),</seg> <seg n="53.3.3">geeft de toegepaste incarnatie,</seg> <seg n="53.3.4">de 'forma servi',</seg> <seg n="53.3.5">ons een grondvorm daarvoor.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Zij geeft ons al dadelijk het woord 'dienst' zonder 'ere'.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Voor de eer komt hier de schande die veracht moet worden,</seg> <seg n="53.5.2">voor het aan de heerlijkheid toe is.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">- Deze vorm geeft ons de richting van boven naar beneden,</seg> <seg n="53.6.2">omdat in de 'forma servi',</seg> <seg n="53.6.3">de engelengestalte moet worden afgelegd.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">- Zij geeft ons de onbetwistbare voorrang van waarheid boven heerlijkheid in de dienst van God.</seg></s> <s n="53.8"><seg n="53.8.1">- Zij leert ons dat de genademiddelen er zijn om onzentwille en niet om Godswille.</seg></s> <s n="53.9"><seg n="53.9.1">- De'forma servi' brengt,</seg> <seg n="53.9.2">op het Pinksterfeest,</seg> <seg n="53.9.3">vuur en gaven mee,</seg> <seg n="53.9.4">die van boven in de tempel slaan en hem maken tot een kerk.</seg></s> <s n="53.10"><seg n="53.10.1">Het zijn de talenten,</seg> <seg n="53.10.2">die de dienstknechten ontvangen van de Heer,</seg> <seg n="53.10.3">tot Hij wederkomt.</seg></s> <s n="53.11"><seg n="53.11.1">Daardoor komt de genade in het midden en de offerande wordt over het leven verstrooid.</seg></s> <s n="53.12"><seg n="53.12.1">- Deze vorm wil zeggen dat wij niet met de engelen mede-eren,</seg> <seg n="53.12.2">maar dat dezen met ons mee dienen,</seg> <seg n="53.12.3">in deze bedeling.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Zo vertoont zich de dialectiek van waarheid en eer voor de hele dienst Gods in haar volle betekenis.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">En zo is zij bij de Hervorming aan de dag getreden.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="263" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>W. Moll, <hi rend="italic">Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Hervorming, dl.</hi> 1, Utrecht 1864, p. 457; dl. 2/3, Utrecht 1869, p. 156.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Zie p. 253.</p></note>
<pb n="266" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. Hauck, <hi rend="italic">Kirchengeschichte Deutschlands,</hi> <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>, Leipzig 1912<hi rend="superscript">3-4</hi>, p. 740.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Hauck,a.w.,p.237.</p></note>
<pb n="269" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Moll, a. w., dl. 2/3, p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>G. van de- Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (19462), p. 37,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 25 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 31.</p></note>
<pb n="270" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 41 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 15,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>A <hi rend="italic">-</hi>w., p. 18, 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">Onze Eeredienst,</hi> p. 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 154.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A -w.,</hi> P. 163 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 164.</p></note>
<pb n="271" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> p. 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>Hauck, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 253.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p>R. Rothe, <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> dl. 5, Wittenberg 1871<hi rend="superscript">2</hi> p. 469.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944.n23" rend="superscript">23</ref></p></note>
<pb n="272" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Liturgiek,</hi> p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 3.</p></note>
<pb n="273" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 8 en 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">Civ. Dei X,</hi> 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 25.</p></note>
<pb n="274" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Eredienst 1 in WNHK.</hi> 28 (15 april 1944) nr. 15, p. 41 v.; <hi rend="italic">Eredienst 2</hi> in <hi rend="italic">WNHK.</hi> 28 (22 april 1944) nr. 16, p. 43 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. J. H. Gunning J.Hzn., <hi rend="italic">Onze Eeredienst. Opmerkingen overhetliturgische elementin den gereformeerden cultus,</hi> Amsterdam 1890. Zie over G. p. 143, noot 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl, E. F. Kruijf, <hi rend="italic">Liturgiek, ten dienste van dienaren dernederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Groningen 1901. Kruijf (1834-1914), hervormd predikant van 1868-1878, van 1878-1905 hoogleraar vanwege de N.H. Kerk te Groningen (leeropdracht: bijbelse theologie, geschiedenis van de zending, praktische theologie).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 3903 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3884 (eerediploma) en 3888 (eerewijn).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 312, kol. 3884 (eeredame), 3902 v. (eeredienst), 3886 (eererei), 3885 (eerenaald), 3885 (eeremaal), 3884 (eeregraf), 3904 (eerdag), 3904 (eerdanc), 3885 (eerelied)</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n7" type="end" place="end" n="7"><p>W. Wackernagel, <hi rend="italic">Alfdeutsches Handwörterbuch,</hi> Bazel 1878-1, p. 78.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. E. Verwijs en J. Verdam, <hi rend="italic">Middelnederlandsch Woordenboék,</hi> dl. 2, 's-Gravenhage 1889, kol. 563 vv. Alleen over de 'eerlicke Hostie' zijn hier bij Verwijs en Verdam geen gegevens te vinden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De sterk autobiografische roman <hi rend="italic">Der grüne Heinrich</hi> van de Zwitserse schrijver Gottfried Ketter (1819-1890) verscheen in 185411855 (grondig omgewerkt in 1879/1880). Noordmans bezat diens <hi rend="italic">Gesammelie Werke, 5</hi> dan., Stuttgart 1921-1922. Het bedoelde hoofdstuk <hi rend="italic">4, Totentanz,</hi> staat in deze uitgave in dl. 1/2, p. 28-36.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Het begint met de dodenwake bij de overleden grootmoeder van de hoofdpersoon, Heinrich, en eindigt met de zgn. dodendans door de begrafenisgasten na de begrafenismaaltijd.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3876.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. L. Schütz, <hi rend="italic">Thomas-Lexicon,</hi> New York 1957<hi rend="superscript">2</hi> p. 746, waar over de 'servitus latriae' <hi rend="italic">(Summa Theologiae</hi> 11/2, qu. 89, art. 4c; <hi rend="italic">Summa Contra Gentiles</hi> IV, qu. 17) en <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>servitus duliae'(vgl. <hi rend="italic">Summa Theologiae</hi> II/2, qu. 81, art. 1 ad 3; qu. 103, art. 3c) staat: "s. latriae... = der Dienst der Anbetung oder der Dienst des Menschen, durch welchen sich <pb n="275" ed="VW"/>bei ihm die Tugend der Gottesverehrung äussert, der Gegensatz zu s. duliae, d.i. zum Dienst der Verehrung oder zu demjenigen Dienste, welchen der Mensch zufolge der Tugend der dulia [Tugend der Unterwerfung oder des Dienensj ... über ihm stehenden Kreaturen erweist."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. Schütz,a.w., p.359, waarover <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>honorlatriae' en de 'honorduliae' (Summa <hi rend="italic">Theologiae</hi> 11/2, qu. 25, art. 1 ob. 2 en ad 2) staat: "honor duliae und h. latriae ... = die Ehre der Unterwerfung und die der Anbetung."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. J. Verdam, <hi rend="italic">Middelnederlandsch Handwoordenboek,</hi> 's-Gravenhage 1932<hi rend="superscript">2</hi>, p. 135; Verwijs en Verdam, <hi rend="italic">a. w.,</hi> kol. 164.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Du Cange, <hi rend="italic">Glossarium </hi><choice><sic>mediae er infimae</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">mediae et infimae</hi></corr></choice><hi rend="italic"> latinitatis,</hi> Graz (Oostenrijk) 1954 (unveränderter Nachdruck der Ausgabe von 1883-1887), p. 228 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Du Cange, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 228.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n17" type="end" place="end" n="17"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3915.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n18" type="end" place="end" n="18"><p><hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3878 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Tegenwoordigheid Gods.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. ook de bekende uitspraak van Melanchton uit de <hi rend="italic">Loci communes rerum theologicarum seu Hypotyposes theologicae</hi> (1521): "Nam ex his proprie Christus cognoscitur, <choice><sic>siquidem hoe est</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">siquidem hoc est</corr></choice> Christum cognoscere beneficia <choice><sic>cius</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eius</corr></choice> cognoscere, non, quod isti docent, eius naturas, modos incarnationis contueri." <hi rend="italic">Melanchtons Werke,</hi> R. Stupperich ed., dl. 2/1, Gütersloh 1978<hi rend="superscript">2</hi> p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie over J. H. Gerretsen p. 237, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n22" type="end" place="end" n="22"><p>W. Moll, <hi rend="italic">Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Hervorming, dl.</hi> 1, Utrecht 1864, p. 406. Zie over M. p. 558, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n23" type="end" place="end" n="23"><p>R. Rothe, <hi rend="italic">Theologische Ethik,</hi> dl. 5, Wittenberg 1871<hi rend="superscript">2</hi>, p. 469: "Der Kultus beuge nur unsere Herzen und Kniee zur Anbetung und zum Opfer vor Gott, er lasse uns nur das <hi rend="italic">numen praesens</hi> erfahren, start uns mit endlosem und doch nichts sagendem Unterricht geistig abzustumpfen ..." Zie over R. p. 153, noot 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Vgl. Kruijf, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> p. 59: "Ofschoon er veel tegen schijnt de eredienst een doel te stellen, toch moet als zodanig aangemerkt worden: de stichting van de leden der gemeente en van de gemeente zelf"; p. 66: "Wanneer nu ... het doel van de cultus is: de gemeente te stichten, m.a.w. in haar leden het gemeenschapsbewustzijn op te wekken en te versterken, dan behoort in de liturgie niets gevonden te worden wat met de in de gemeente, op grond van Schrift en Belijdenis, vaststaande denkbeelden in strijd is, of, wil men er anders uitgedrukt hebben: niets wat voor de gemeenteleden niet objectief waar is."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n25" type="end" place="end" n="25"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 6 en 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Het Griekse woord <hi rend="italic">latreia</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. Hosea 6: 6.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="9" xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord" decls="#bibl-noordmans6.eredienst-1944-antwoord">
<pb n="276" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Eredienst<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de punten 1–7): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink</seg></s></head>
<div type="numbered" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">1</seg></s></head>
<div type="marginal" n="2">
<head><s n="4.1"><seg n="4.1.1"><hi rend="italic">De term</hi></seg></s></head>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Nog eenmaal ben ik gedwongen inzake de term eredienst te antwoorden op hetgeen dr. Noordmans daarover in het <hi rend="italic">Weekblad</hi> van 1944 nr. 15 te berde bracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik volg het eerste artikel van dr. Noordmans op de voet,</seg> <seg n="5.2.2">omdat enige daarin voorkomende onjuistheden en onaannemelijkheden uit de weg geruimd moeten worden,</seg> <seg n="5.2.3">willen wij in een tweede artikel nog kort over de zaak zelve kunnen handelen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De lezer verontschuldigd mijn beknoptheid;</seg> <seg n="5.3.2">ons blad laat niet meer toe.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><choice><sic>1.Het is niet juist</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">1. Het is niet juist</corr></choice>,</seg> <seg n="6.1.2">dat in het tegenwoordige gebruik van de term eredienst het eerste lid dezer samenstelling,</seg> <seg n="6.1.3">'ere',</seg> <seg n="6.1.4">komt te staan in plaats van God.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Ik ken geen enkele 'liturg',</seg> <seg n="6.2.2">die dit thans bedoelt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Onder eredienst wordt verstaan dienst ter ere Gods.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="7.1"><seg n="7.1.1"><choice><sic>2.Al laat het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">2. Al laat het</corr></choice> <hi rend="italic">Woordenboek der Nederlandsche Taal</hi> theoretisch de mogelijkheid open,</seg> <seg n="7.1.2">dat het eerste lid der samenstelling van het werkwoord komt en niet het zelfstandig naamwoord is,</seg> <seg n="7.1.3">de waarschijnlijkheid daarvan zullen weinig taalkundigen groot achten en de ingevoegde 'e' is geen later misverstand.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Evenmin schuilt in het eerste lid een meervoud.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En waarom het oneerbiedig is,</seg> <seg n="7.3.2">God in een 'dienst' te eren,</seg> <seg n="7.3.3">begrijp ik niet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">"Uw Naam worde geheiligd."</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-1"><s n="8.1"><seg n="8.1.1"><choice><sic>3.Bij de verklaring</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">3. Bij de verklaring</corr></choice> van de samenstelling eredienst is het methodisch niet recht toelaatbaar terug te gaan naar de samenstellende delen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het woord is,</seg> <seg n="8.2.2">zoals ik reeds zei,</seg> <seg n="8.2.3">en dr. Noordmans ook toegaf,</seg> <seg n="8.2.4">jong (einde achttiende eeuw);</seg> <seg n="8.2.5">vóórdien bezat onze taal het niet;</seg> <seg n="8.2.6">de woordenboeken van Halma (1729) en van Marin (1768) geven het nog niet;</seg> <seg n="8.2.7">Weiland,</seg> <seg n="8.2.8"><hi rend="italic">Taalkundig Woordenboek</hi> heeft het precies zoals wij het gebruiken en noemt ook de inlassing van de 'e' na het zelfstandig naamwoord eer (1801-1802).</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ter aanvulling van mijn onderstelling,</seg> <seg n="8.3.2">dat eredienst bij Wolff en Deken misschien op service of worship teruggaat,</seg> <seg n="8.3.3">moet ik nu nog op het Frans wijzen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Van Mook,</seg> <seg n="8.4.2"><hi rend="italic">Fransch-Ned.</hi></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1"><choice><sic>Wqordenboek</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Woordenboek</hi></corr></choice> (1824) geeft culte weer met 'goddelijke eerebewijzing' en in zijn <hi rend="italic">Ned. -Fransch Woordenboek</hi> (1826) Eerdienst,</seg> <seg n="8.5.2">kerkelijke dienst met 'culte'.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De <hi rend="italic">Dictionnaire de l'Académie francaise</hi> van 1825 geeft voor culte ook al precies de verklaring,</seg> <seg n="8.6.2">die daar nog gewoon is.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Hiermede is de terminus a quo voor het gebruik van eredienst wel behoorlijk omschreven en tevens de verklaring van het woord taalkundig bepaald.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Het is een samenstelling met zelfstandige kracht,</seg> <seg n="8.8.2">ten opzichte harer samenstellende delen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f1" rend="superscript">a</ref> en daarom als zódanig te beoordelen en hij is ook geen pleonasme.</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><pb n="277" ed="VW"/><s n="9.1"><seg n="9.1.1">4. Maar nu dan toch dat eerste lid,</seg> <seg n="9.1.2">ere,</seg> <seg n="9.1.3">waarmede dr. Noordmans 'eredienst' theologisch bedenkelijk tracht te maken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Als een eregraf wel eens een praalgraf heet of andersom,</seg> <seg n="9.2.2">wie geeft ons dan het recht te concluderen:</seg> <seg n="9.2.3">ere = praal,</seg> <seg n="9.2.4">en dergelijke pregnanties meer?</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">- Niet eens,</seg> <seg n="9.3.2">maar verschillende malen verklaart dr. Noordmans verder eren als waard-eren,</seg> <seg n="9.3.3">schatten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dit is onjuist.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De uitgang -eren van het werkwoord waarderen is de bekende bastaarduitgang,</seg> <seg n="9.5.2">in onze taal gevormd naar de Franse uitgang -er,</seg> <seg n="9.5.3">zoals bijv. ook in taxeren,</seg> <seg n="9.5.4">halveren e.a. Hij heeft niets met het werkwoord eren te maken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Dr. Noordmans brengt ons op dit dwaalspoor nog verder,</seg> <seg n="9.6.2">als hij daarnaast stelt het N.-hollandse 'warschip' en de 'waardschappen' van Mark. 6 : 39.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Reeds het hier in het Grieks voorkomende woord symposia had de schrijver kunnen waarschuwen.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Waard in waardschappen is het Duitse 'Wirt' en niets anders;</seg> <seg n="9.8.2">waard in waarderen is het Duitse 'wert'.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Hiermede is dit deel dezer beschouwingen inderdaad wel geheel en al vervallen.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Het is nooit geraden te veel te willen bewijzen.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">5. In Kellers <hi rend="italic">Grüne Heinrich</hi>,</seg> <seg n="10.1.2">zegt dr. Noordmans,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="10.1.3">kan men zien,</seg> <seg n="10.1.4">wat er in 'eer' zo al kan schuilen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daar wordt in 't hoofdstuk <hi rend="italic">Totentanz</hi> de begrafenis der grootmoeder verhaald.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">"Het begint met wat liturgie en eindigt in een wilde dans."</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wordt voor deze laatste soms de geest der liturgie aansprakelijk gesteld?</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">In werkelijkheid is hier van liturgie slechts in zoverre sprake,</seg> <seg n="10.5.2">dat er een gewone duitse,</seg> <seg n="10.5.3">dus waarschijnlijk lutherse boerenbegrafenis met kerkelijke bijeenkomst wordt aangeduid.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En de dans,</seg> <seg n="10.6.2">na 't begrafenismaal,</seg> <seg n="10.6.3">is duidelijk een heel apart verschijnsel,</seg> <seg n="10.6.4">een oude zede voortkomend uit geheel <hi rend="italic">andere,</hi></seg> <seg n="10.6.5">folkloristische bron,</seg> <seg n="10.6.6">wat de schoolmeester in dat hoofdstuk dan ook niet onduidelijk onder woorden brengt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">6. Wat ik vroeger reeds over de 'honores' der middeleeuwse parochiekerken in dit verband zeide,</seg> <seg n="11.1.2">handhaaf ik nog ten volle.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het fungeren van 'eerlic',</seg> <seg n="11.2.2">waarop dr. Noordmans wijst,</seg> <seg n="11.2.3">is hier nauwelijks op zijn plaats.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Deze vorm betekent niets dan eervol,</seg> <seg n="11.3.2">eerwaardig en dergelijke.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Trouwens de <choice><sic>neuwere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nieuwere</corr></choice> betekenis van 'eer' ligt vrijwel recht in het verlengde van de oude betekenis.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ook hier schuilt geen bijzonders;</seg> <seg n="11.5.2">zie <hi rend="italic">Woordenboek der Nederlandsche Taal</hi> na het <hi rend="italic">Middelnederlandsch Woordenboek</hi> van Verwijs en Verdam.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het voorbeeld:</seg> <seg n="11.6.2">Laat ons ...</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Godt Hercules syn jaerlijcsche eere bien (1556) kan men juist hiervoor aanvoeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">En als Vondel zegt:</seg> <seg n="11.8.2">"Gode eer <hi rend="italic">en</hi> offer brengen"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n6" rend="superscript">6</ref>,</seg> <seg n="11.8.3">is het volmaakt onduidelijk,</seg> <seg n="11.8.4">waarom deze twee termen,</seg> <seg n="11.8.5">met 'en' verbonden,</seg> <seg n="11.8.6">dan elkaars synoniem moeten zijn en hetzelfde betekenen als het voorafgaande godsdienst.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Ik zou juist zeggen,</seg> <seg n="11.9.2">dat de godsdienst,</seg> <seg n="11.9.3">wat hier voor eredienst staat,</seg> <seg n="11.9.4">in deze woorden nader omschreven wordt als bestaande in de handelingen eren en offeren,</seg> <seg n="11.9.5">en deze twee zijn dus <hi rend="italic">niet</hi> dezelfde!</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><pb n="278" ed="VW"/><s n="12.1"><seg n="12.1.1">7. Samenvatting.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dr. Noordmans doet geheel ten onrechte onze term eredienst eerst in <choice><sic>eengevaarlijke buurtschuilen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">een gevaarlijke buurt schuilen</corr></choice></seg> <seg n="12.2.2">- omdat hij zelf het lid 'eer' daar heen drijft</seg> <seg n="12.2.3">- en zegt dan,</seg> <seg n="12.2.4">dat wij het daar vandaan moeten houden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dan vervolgt dr. Noordmans,</seg> <seg n="12.3.2">dat eer en offer het middelpunt vormen van eredienst,</seg> <seg n="12.3.3">met een karakter van onmiddellijkheid,</seg> <seg n="12.3.4">dat jegens God niet bestaan kan.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ook dit is een overbodige waarschuwing.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een offer kent onze 'liturgische beweging',</seg> <seg n="12.5.2">gelijk ik reeds schreef,</seg> <seg n="12.5.3">alleen in de zin van dankoffer.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Tenslotte zegt dr. Noordmans,</seg> <seg n="12.6.2">dat de richting van de dienst der christelijke kerk omgekeerd is vergeleken bij die van het Oude Testament,</seg> <seg n="12.6.3">nl. van boven naar beneden.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wij kunnen dit natuurlijk toegeven.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Gods Woord en genade komen van boven tot ons,</seg> <seg n="12.8.2">beneden.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Maar toch is het eenzijdig.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De Here Jezus zegt:</seg> <seg n="12.10.2">Mijn huis zal een huis des gebeds genaamd worden (Mark. 11 : 17).</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Het gebed en de belijdenis,</seg> <seg n="12.11.2">hetzij in de vorm van bidden of van zingen,</seg> <seg n="12.11.3">gaan van beneden naar boven.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Dit behoort er ook bij,</seg> <seg n="12.12.2">juist door Gods genade.</seg></s></item>
</list>
</div>
</div>
<div type="numbered" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">2</seg></s></head>
<div type="marginal" n="4">
<head><s n="14.1"><seg n="14.1.1"><hi rend="italic">De inhoud</hi></seg></s></head>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">In de praktijk onzer kerk is het streven van de 'liturgische beweging',</seg> <seg n="15.1.2">het streven naar herstel van de eredienst,</seg> <seg n="15.1.3">het meest bekend geworden door de <hi rend="italic">Handboekjes</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n7" rend="superscript">7</ref> van de Liturgische Kring en thans door de daarop gevolgde volledige Orde van den Eeredienst,</seg> <seg n="15.1.4">reeds in verscheidene gemeenten in gebruik.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De geest van deze Orde is onder meer zeer pastoraal van aard.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zoals de hier voorgestelde diensten de deelnemers leren bidden,</seg> <seg n="15.3.2">belijden,</seg> <seg n="15.3.3">genade ontvangen en God loven,</seg> <seg n="15.3.4">juist door de wijze,</seg> <seg n="15.3.5">waarop zij hen uit de houding van toeschouwers en aanhoorders brengen in die van bidders,</seg> <seg n="15.3.6">dragen zij het kenmerk van echte zorg voor de zielen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De liturgische beweging is mede ontstaan uit bekommering om de zielen,</seg> <seg n="15.4.2">opdat zij genezen zouden worden door waarachtige deelname aan de dienst des Heren,</seg> <seg n="15.4.3">die de levensuiting,</seg> <seg n="15.4.4">de ademhaling der gemeente van Jezus Christus is.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Deze ademhaling is haar levensbron en wordt haar mogelijk gemaakt door Gods genade.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is een illusie,</seg> <seg n="15.6.2">te menen,</seg> <seg n="15.6.3">dat de gemeente leven kan van enkel inademen,</seg> <seg n="15.6.4">dat in werkelijkheid dan neerkomt op het aanhoren van de prediking uit menselijke mond.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het is niet mogelijk op deze manier altijd maar te blijven voortgaan.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En bovendien geschiedt dit ook niet.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Geen 'godsdienstoefening' zonder zang en gebed,</seg> <seg n="15.9.2">dwz. vele vormen van belijden,</seg> <seg n="15.9.3">loven en eer.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Ook de Schriftlezing leidt daar herhaaldelijk toe.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Van de geest der enkele dogmatiek,</seg> <seg n="15.11.2">didactiek of parenese heeft de gemeente nooit kunnen leven.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Het kan dan ook alleen maar toegejuicht worden,</seg> <seg n="15.12.2">wanneer door ordelijk denken over de elementen van de eredienst de rijkdom daarvan tot uiting wordt gebracht en in dienst der gemeente gesteld en het de zielen <pb n="279" ed="VW"/>mogelijk wordt gemaakt om,</seg> <seg n="15.12.3">wat ze misschien nergens anders zó kunnen bereiken,</seg> <seg n="15.12.4">werkelijk te naderen tot haar Heer.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze pastorale vrucht van de eredienst brengt bovendien mede,</seg> <seg n="16.1.2">dat men zich bijzonder klein weet voor God.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Geen eredienst,</seg> <seg n="16.2.2">die niet</seg> <seg n="16.2.3">- tenzij op heel bijzondere feestdagen</seg> <seg n="16.2.4">- aanvangt met de schuldbelijdenis;</seg> <seg n="16.2.5">waarin niet gebeden wordt:</seg> <seg n="16.2.6">Laat Uw geboón op reis mij niet ontbreken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het gehele karakter er van brengt mede,</seg> <seg n="16.3.2">dat men zich voor God niets weet.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Maar toch ook,</seg> <seg n="16.4.2">dat men weet genade ontvangen te hebben:</seg></s></p>
<lg><l n="17.1"><seg n="17.1.1">Welzalig dien Gij hebt verkoren,</seg></l><l n="17.2"><seg n="17.2.1">Dien G' uit al 't aardsch gedruisch</seg></l><l n="17.3"><seg n="17.3.1">Doet naad'ren en Uw heilstem hooren,</seg></l><l n="17.4"><seg n="17.4.1">Ja,</seg> <seg n="17.4.2">wonen in Uw huis.</seg></l></lg>
<bibl type="bible"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Psalm 65 : 2.</seg></s></bibl>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo wordt de gemeente in de eredienst opgetrokken tot boven haar eigen peil.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dit is niet het werk van de eredienst op zich zelf,</seg> <seg n="19.2.2">maar van de Heer,</seg> <seg n="19.2.3">die zijn dienaren tot zijn gemeenschap toelaat en hen daarin tot zich opheft.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Dat kunnen wij niet tegenhouden.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Als wij knielen voor de Heer,</seg> <seg n="19.4.2">doet zijn genade meteen wonderen aan ons.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Wij worden er slechts te kleiner onder.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Maar dit verhindert God niet om te doen met zijn kinderen wat Hij wil en hun ziel te zegenen.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Dit is niet het werk van de eredienst als een gesloten bezweringsritus,</seg> <seg n="19.7.2">waardoor magisch en automatisch tot stand gebracht wordt hetgeen feitelijk onbereikbaar is en dan ook door zulke toverij geen geestelijke waarheid zou worden.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Door de vormen van de eredienst beschikken wij volstrekt niet over God.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Alle beschikking staat aan Hem alleen.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het Woord van God houdt dit alles open voor iedere doorstroming van zijn Waarheid door zijn Geest en met een hierop berekende houding neemt ons hart deel aan de eredienst:</seg> <seg n="19.10.2">Spreek Heer,</seg> <seg n="19.10.3">want uw dienstknecht hoort.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">De episcopale en de presbyteriale godsdienstoefeningen der middeleeuwen vormden hierom geen eigenlijke tegenstelling,</seg> <seg n="20.1.2">omdat de presbyters priesters waren zo goed als de bisschoppen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hier was alleen een kwantitatief verschil in 'honor' der kerken,</seg> <seg n="20.2.2">maar geen kwalitatief verschil.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">In de achtste en negende eeuw heeft in West- en Midden-Europa de grote uitbreiding en intensivering der kerkelijke organisatie als vrucht der kerstening plaats gehad.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Eerstgenoemde moest toen trachten met laatstgenoemde enigszins gelijke tred te houden.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Zo ontstonden overgangsvormen,</seg> <seg n="20.5.2">waaraan men uit de aard der zaak geen beginselen voor kerkorde of eredienst kan ontlenen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Een predikantsplaats in het gereformeerde protestantisme,</seg> <seg n="20.6.2">wortelend in een gemeente als afgeronde eenheid,</seg> <seg n="20.6.3">grondelement der organisatie,</seg> <seg n="20.6.4">komt meer overeen met een bisschopszetel dan met de middeleeuwse<pb n="280" ed="VW"/> post van een gedetacheerde presbyter of diaken.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De kerk wenste,</seg> <seg n="20.7.2">om redenen van gezag en uiterlijk aanzien,</seg> <seg n="20.7.3">de bisschopszetels niet voortdurend te blijven vermenigvuldigen.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Een dergelijk gezichtspunt kende het jonge protestantisme echter niet.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De predikanten zijn de nieuwe,</seg> <seg n="20.9.2">maar ook andere 'bisschoppen'.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Waren zij dit niet,</seg> <seg n="20.10.2">dan zou het belangrijkste lid der vergelijking hier ontbreken.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Maar over deze historische kwestie willen wij niet verder strijden.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">Het zou ons trouwens gemakkelijk vallen,</seg> <seg n="20.12.2">te laten zien hoe in diezelfde oude eeuwen ook de bisschoppen aangespoord werden om beter als pastores op te treden.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Meer dan één tegenstelling,</seg> <seg n="21.1.2">die in het geheel niet tot de natuur van de eredienst behoeft gerekend te worden en,</seg> <seg n="21.1.3">ook al mocht dit historisch toch eens het geval geweest zijn,</seg> <seg n="21.1.4">zeker vreemd is aan de orde van die eredienst,</seg> <seg n="21.1.5">waarmede wij in hoofdzaak te maken hebben,</seg> <seg n="21.1.6">maar die ons toch door dr. Noordmans wordt opgedrongen,</seg> <seg n="21.1.7">geeft ons tenslotte gelegenheid nog een enkel ander punt in het licht te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Of de term 'sacramentele dampkring' hier op zijn plaats is,</seg> <seg n="22.1.2">laten wij in het midden;</seg> <seg n="22.1.3">niet wij,</seg> <seg n="22.1.4">maar de Here Jezus heeft het Avondmaal ingesteld,</seg> <seg n="22.1.5">dat als uitgangspunt voor de orde van de dienst fungeert.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">In zijn boek <hi rend="italic">Litur</hi>gie spreekt dr. Noordmans op p. 67 "van de beide,</seg> <seg n="22.2.2">op de wil van Christus berustende instellingen,</seg> <seg n="22.2.3">die wij Doop en Avondmaal noemen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is mogelijk,</seg> <seg n="22.3.2">dat de schrijver met deze zegswijze een zekere reductie der betekenis van het sacrament wil,</seg> <seg n="22.3.3">omdat dit niet de pure geestelijkheid heeft,</seg> <seg n="22.3.4">die hij wellicht bedoelt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De eerste gemeente in Jeruzalem vierde echter de breking des broods van Pinksteren af met verheuging en in eenvoudigheid des harten en prijzende God (Hand. 2 : 46, 47).</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit brengt ons op een tweede punt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dr. Noordmans onderscheidt de geest van de engelenzang in de Kerstnacht en de Pinkstergeest.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hij voert in verband met de aansluiting van de eredienst aan de hiergenoemde heilsfeiten deze onderscheiding op tot een tegenstelling,</seg> <seg n="23.3.2">ni. die tussen waarheid en heerlijkheid,</seg> <seg n="23.3.3">en schrijft letterlijk:</seg> <seg n="23.3.4">"Velen verlangen van de laatste wat meer,</seg> <seg n="23.3.5">van de eerste wat minder."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Nu kunnen wij al dadelijk deze tegenstelling niet aanvaarden en waarheid en heerlijkheid in de Godsopenbaring des Nieuwen Verbonds,</seg> <seg n="23.4.2">van menswording tot uitstorting van de H. Geest,</seg> <seg n="23.4.3">niet uiteenleggen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Want mens geworden is de Zaligmaker,</seg> <seg n="23.5.2">die van zich zelf zei,</seg> <seg n="23.5.3">dat hij de waarheid is.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">En de H. Geest,</seg> <seg n="23.6.2">die in alle waarheid leidt,</seg> <seg n="23.6.3">neemt het altijd en uitsluitend uit het zijne (Joh. 14 : 6, 26 en 16 : 13, 14).</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Maar in de tweede plaats doet ons de zegswijze op zich zelf:</seg> <seg n="23.7.2">velen verlangen wat minder,</seg> <seg n="23.7.3">waar het om de waarheid gaat,</seg> <seg n="23.7.4">wel wat ijzig aan;</seg> <seg n="23.7.5">een schoen,</seg> <seg n="23.7.6">die ons niet past en die wij dus laten staan.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Wij mogen het wel aan Van der Leeuw overlaten,</seg> <seg n="24.1.2">zijn posities zelf te verdedigen.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Maar iets mogen wij hier nog zeggen van zijn gezichtspunt,</seg> <seg n="24.2.2">dat de eredienst met de engelenzang:</seg> <seg n="24.2.3">Ere zij God begint.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Als de gemeente <pb n="281" ed="VW"/>tracht daarin op haar manier,</seg> <seg n="24.3.2">ik zou bijna zeggen zo'n beetje,</seg> <seg n="24.3.3">want meer kan het moeilijk zijn,</seg> <seg n="24.3.4">met de engelen in te stemmen,</seg> <seg n="24.3.5">dan is zij,</seg> <seg n="24.3.6">Gods lof stamelend in de nieuwtestamentische jubel,</seg> <seg n="24.3.7">toch waarlijk niet bezig,</seg> <seg n="24.3.8">heerlijkheid voor zich zelve te usurperen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dat mede-dienen met de engelen is veeleer een scholing voor haar tot haar eeuwige bestemming,</seg> <seg n="24.4.2">een stukje redding uit haar aardse miseria.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Ook Augustinus zegt,</seg> <seg n="24.5.2">dat wij met de engelen één civitas Dei vormen,</seg> <seg n="24.5.3">waarvan ons deel hier in vreemdelingschap verkeert en het deel,</seg> <seg n="24.5.4">waartoe zij behoren,</seg> <seg n="24.5.5">ons hulp verleent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Er is niet uitsluitend tegenstelling,</seg> <seg n="24.6.2">ook verbinding tussen die twee.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Als men een ogenblik op zich laat doorwerken wat dr. Noordmans in het bijzonder in zijn tweede artikel over de 'godsdienstoefening' heeft geschreven,</seg> <seg n="25.1.2">dan blijft de herinnering aan een soort rembrandtieke schildering voor ons geestesoog achter.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het is een opvatting,</seg> <seg n="25.2.2">die er zijn mag en die vele andere in diepte overtreft.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Bepaalde trekken zijn onverbeterlijk geobserveerd,</seg> <seg n="25.3.2">met meesterlijke subjectiviteit verschillende gegevens behandeld,</seg> <seg n="25.3.3">met name enkele,</seg> <seg n="25.3.4">aan Augustinus ontleend.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het verweer bijv. tegen die engelen,</seg> <seg n="25.4.2">die niet God eren en de mensen helpen om God te eren,</seg> <seg n="25.4.3">maar eer voor zich zelf vragen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="25.4.4">is een kwestie,</seg> <seg n="25.4.5">die op het terrein van de eredienst voor niemand onzer bestaat en geen lezer iets zegt.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Maar het verweer levert de schilder een heerlijke toets.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Dit doet ook de nadruk op de forma ser-vi en hoe deze het offer aan hem,</seg> <seg n="25.6.2">die in ons midden is als een die dient,</seg> <seg n="25.6.3">uitsluit;</seg> <seg n="25.6.4">niemand onzer intussen,</seg> <seg n="25.6.5">die er anders over denkt.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">En zo tenslotte de preferentie voor de term servitus,</seg> <seg n="25.7.2">waar Augustinus cultus,</seg> <seg n="25.7.3">religio,</seg> <seg n="25.7.4">pietas en religionis obsequium synoniem met servitus gebruikt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Maar geheel rembrandtiek is de schildering toch ook niet.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Het 'sursum corda' der liturgie ontbreekt er te veel in,</seg> <seg n="26.2.2">dat is,</seg> <seg n="26.2.3">om in het beeld te blijven,</seg> <seg n="26.2.4">het licht.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Het licht was bij Rembrandt de hoofdzaak midden in zijn obscuur,</seg> <seg n="26.3.2">wel te verstaan het wondere licht.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Dat valt midden in een volkomen Noordmans-opgevatte aardse werkelijkheid,</seg> <seg n="26.4.2">als op de honderd gulden-prent,</seg> <seg n="26.4.3">of op de schilderij van Christus te Emmaüs (Parijs,</seg> <seg n="26.4.4">Mus.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">André Jacquefflart) en zelfs op die veel stillere,</seg> <seg n="26.5.2">latere van hetzelfde onderwerp (Louvre).</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">De 'liturgische beweging' zal zich wel wachten,</seg> <seg n="26.6.2">dit licht,</seg> <seg n="26.6.3">dat Christus alleen zelf meebrengt,</seg> <seg n="26.6.4">om zo te zeggen in onze godsdienstoefeningen in te organiseren;</seg> <seg n="26.6.5">verre van daar.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Maar haar orde wil er de gemeente op voorbereiden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het kan onze taak niet zijn,</seg> <seg n="27.1.2">hier verder over te strijden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wij dienen dezelfde Heer.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar naar aanleiding van deze en andere gedachtenwisselingen over de eredienst moet het mij toch wel met alle ernst van het hart,</seg> <seg n="27.3.2">dat het een wonderlijk ding is om dominees met een zo onverdroten moed,</seg> <pb n="282" ed="VW"/><seg n="27.3.3">telkens maar weer,</seg> <seg n="27.3.4">de manier onzer</seg> <seg n="27.3.5">- ik reken mijzelf er bij</seg> <seg n="27.3.6">- kerkdiensten te horen verdedigen,</seg> <seg n="27.3.7">als ware zij volmaakt onverbeterlijk;</seg> <seg n="27.3.8">kerkdiensten,</seg> <seg n="27.3.9">waarin wij zelf de enige sprekers en al-doeners reeds meer dan drie eeuwen geweest zijn en nog zijn,</seg> <seg n="27.3.10">waar geen ander ook maar iets heeft in te brengen of een oordeel over mag uitspreken.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dit is meer dan conservatisme.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Men kent de Oudhollandse aardigheid:</seg> <seg n="27.5.2">zij lieten de zaak zoals zij was.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">De zaak nu van de eredienst is niet die der dominees alleen,</seg> <seg n="28.1.2">zij is van de gemeente en een deel der gemeente denkt er dan ook anders over.</seg></s></p>
</div>
</div>
<div type="notes">
<pb n="277" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. Matthijs de Vries in de Inleiding op het WNT.,dl.l,'s-Gravenhage-<choice><sic>Leiden1882</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Leiden 1882</corr></choice>,p. XLIX.</p></note>
<pb n="281" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Civ. Dei X, 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Civ. Dei X, 3 en 4,</p></note>
<pb n="282" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n1" type="end" place="end" n="1"><p>J. N. Bakhuizen van den Brink publiceerde <hi rend="italic">Eredienst 1 in WNHK.</hi> 28 (6 mei 1944) nr. 18, p.56; <hi rend="italic">Eredienst 2 in WNHK.</hi> 28 (13 mei 1944) nr. 19, p. 57 v. Zie over B. p. 142, noot 17</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 263-268.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 265.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n4" type="end" place="end" n="4"><p>G. Keller, <hi rend="italic">Gesammelte Werke,</hi> 5 dln., Stuttgart 1921-1922, dl. 112, p. 34: "Auf einmal fing es über unseren Köpfen an zu brummen und zu pfeifen. Geige, Bass und Klarinette wurde angestimmt und ein <choice><sic>Waldborn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Waldhorn</corr></choice> erging sich in schwülen Tönen. Während der rüstige Teil der Versammlung aufbrach und nach dem geräumigen Boden hinausstieg, sagte der Schulmeister:'So muss es also doch getanzt sein<choice><sic>? lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">? Ich</corr></choice> glaubte, dieser Gebrauch wäre endlich abgeschafft, und gewiss ist dies Dorf das einzige weit und breit, wo er noch einmal geübt wird<choice><sic>! lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">! Ich</corr></choice> ehre das Alte, aber <hi rend="italic">alles</hi> was so heisst, ist doch nicht ehrwürdig und tauglich! Indessen mögt ihr einmal <choice><sic>zuschen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zusehen</corr></choice>, Kinder, damit ihr später noch davon sagen könnt; denn hoffentlich wird das Tanzen an Leichenbegängnissen endlich doch verschwinden'."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 3878.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, kol. 3879.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie p. 143, noot 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie p. 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.eredienst-1944-antwoord.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie p. 270.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="10" xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie" decls="#bibl-noordmans6.offer-en-liturgie">
<pb n="283" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Offer en liturgie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onder liturgie versta ik hier allereerst de hele loop van de eredienst.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dat is eigenlijk niet in overeenstemming met het spraakgebruik in onze Hervormde Kerk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Als daar door schrijvers als Mensinga en Gobius du Sart<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n2" rend="superscript">2</ref> gehandeld wordt over liturgie,</seg> <seg n="2.3.2">dan bedoelt men daarmee de liturgische geschriften:</seg> <seg n="2.3.3">onze formulieren.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Of anders,</seg> <seg n="2.4.2">als het op de gewone kerkdienst betrekking heeft,</seg> <seg n="2.4.3">de vaste bestanddelen van de eredienst:</seg> <seg n="2.4.4">Votum,</seg> <seg n="2.4.5">Tien geboden,</seg> <seg n="2.4.6">Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">- Bij de samenvoeging van offer en liturgie moeten wij het woord echter wel in een ruimere zin nemen,</seg> <seg n="2.5.2">althans wij moeten daarmee beginnen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dat het woord op liturgische geschriften kan worden toegepast of op de vaste bestanddelen van de eredienst vindt immers daarin zijn oorzaak,</seg> <seg n="2.6.2">dat het offer uit de eredienst werd weggenomen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wat wij,</seg> <seg n="2.7.2">hervormden,</seg> <seg n="2.7.3">liturgie noemen,</seg> <seg n="2.7.4">bestaat of uit enkele resten van de complete offerdienst of het zijn brede uiteenzettingen,</seg> <seg n="2.7.5">formulieren,</seg> <seg n="2.7.6">die oorspronkelijk met de eredienst niets te maken hadden.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">In de kerkdienst voor de Hervorming was de offerande van Christus het middelpunt van de dienst waarom de liturgie zich bewoog.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">De reformatoren hebben,</seg> <seg n="2.9.2">door het offer uit de eredienst weg te nemen,</seg> <seg n="2.9.3">het hart uit de liturgie weggesneden en daardoor de liturgie in eigenlijke zin om hals gebracht.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Rondom het vacuüm dat door het wegnemen van de offerande ontstaan is,</seg> <seg n="2.10.2">kunnen de verweesde stukken van de liturgie zich nog blijven bewegen,</seg> <seg n="2.10.3">maar dan nog slechts volgens de wet der traagheid.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Zij blijven in de banen,</seg> <seg n="2.11.2">waarin zij zich bevonden,</seg> <seg n="2.11.3">zonder dat zij van het centrum uit worden vastgehouden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit is,</seg> <seg n="3.1.2">uit een liturgisch oogpunt,</seg> <seg n="3.1.3">een zeer onbevredigende toestand.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De reformatoren hebben dan ook,</seg> <seg n="3.2.2">Luther en Calvijn elk op zijn manier,</seg> <seg n="3.2.3">in het tekort trachten te voorzien.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Luther was conservatiever dan Calvijn in uitwendige dingen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Als men er maar niet te veel betekenis aan toeschreef,</seg> <seg n="3.4.2">vond hij wat ceremoniën niet zo erg.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Calvijn was in dit opzicht strenger.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij liet niet alleen het offer,</seg> <seg n="3.6.2">maar ook het altaar vervallen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar aan de andere kant was hij ook strenger in positieve zin.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Hij werkte met ernst aan de opbouw van de gereformeerde eredienst,</seg> <seg n="3.8.2">zoals hij ook zijn best deed om een nieuwe kerkorde te scheppen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Maar hoe dan ook,</seg> <seg n="4.1.2">beiden,</seg> <seg n="4.1.3">Luther en Calvijn,</seg> <seg n="4.1.4">was het bittere ernst met de verwijdering van alles,</seg> <seg n="4.1.5">wat</seg> <seg n="4.1.6">- zoals Luther het noemt</seg> <seg n="4.1.7">- oblationem sonat:</seg> <seg n="4.1.8">wat riekt naar een offerande.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ook de Engelse Reformatie,</seg> <seg n="4.2.2">die vooral omstreeks 1552 onder calvinistische invloed kwam,</seg> <seg n="4.2.3">was op dit punt volkomen beslist dat de transsubstantiatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n4" rend="superscript">4</ref> moest worden ontkend.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Christus' offerande<pb n="284" ed="VW"/> moest in de hemel worden opgedragen,</seg> <seg n="4.3.2">niet meer op aarde.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Geen tempel meer maar een kerk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daarmeekwam men nu voor de taak te staan om een kerkdienst op te bouwen zonder offer als middelpunt.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Deze moeilijkheid is op verschillende manieren opgelost.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het moeilijkst is om zich er rekenschap van te geven wat Calvijn voor de geest heeft gestaan.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Genève staat,</seg> <seg n="5.2.2">ook in het gereformeerd protestantisme,</seg> <seg n="5.2.3">zonder regelrechte voortzetting.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Calvijn is er in geslaagd te Genève een theocratie te vestigen,</seg> <seg n="5.3.2">die wij later zo niet meer tegenkomen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Knox,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="5.4.2">de Schotse hervormer,</seg> <seg n="5.4.3">herinnert er nog het meest aan.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">In Frankrijk werd de Hugenoten-kerk een kerk onder het kruis.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">In ons land de Hervormde Kerk aanvankelijk ook.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De theocratie van Genève,</seg> <seg n="5.7.2">de katholieke kerk zonder paus,</seg> <seg n="5.7.3">is geen werkelijkheid geworden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Heeft Calvijn ten opzichte van de eredienst ook zoiets voorgezweefd als in zijn kerkelijke politiek?</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Heeft hij gehoopt een katholieke eredienst te kunnen opbouwen zonder offer?</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Een tegenhanger van zijn theocratie?</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Sommigen menen dat de eredienst van de Anglicaanse Kerk de legitieme voortzetting is van het oorspronkelijke calvinisme.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De liturgische hervormingen aldaar zouden in de lijn van Calvijns pogingen gelegen hebben.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dit is echter moeilijk vol te houden.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Tegelijk met de herziening van het Book of Common Prayer in 1552 begint de ontwikkeling van de liturgie in de Londense vluchtelingengemeente,</seg> <seg n="6.4.2">geïnspireerd van Straatsburg uit en onder leiding van a Lasco.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Een liturgie van een eenvoudiger type dan de Engelse,</seg> <seg n="6.5.2">dat door onze martelaarskerken is gevolgd.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De idee echter,</seg> <seg n="7.1.2">dat Calvijn een rijke en tegelijk strenger bouw van de samenkomsten der gemeente zou hebben gewild of gezocht,</seg> <seg n="7.1.3">die meer evenknie van de mis zou hebben moeten zijn,</seg> <seg n="7.1.4">zoals zijn theocratie te Genève een vergeestelijkte gedaante wilde zijn van het pausdom,</seg> <seg n="7.1.5">deze gedachte dringt zich soms aan ons op.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">In beide opzichten heeft Calvijn dan schipbreuk geleden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De theocratie van Genève bleef een paradigma,</seg> <seg n="8.2.2">waarvan invloed uitging op het gereformeerde leven,</seg> <seg n="8.2.3">maar dat geen bepaalde navolging vond.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En ook de godsdienstoefening paste zich nauw aan bij het huiselijke en persoonlijke leven.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een eigenlijke eredienst (zonder offer) werd het niet.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het werd iets anders,</seg> <seg n="8.5.2">dichter bij het gewone leven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Nauwelijks te onderscheiden van de huiselijke godsdienstoefening.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het enige onderscheid,</seg> <seg n="8.7.2">leerde Da Costa,</seg> <seg n="8.7.3">lag in de sacramenten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Heden ten dage krijgen vele mensen heimwee naar een eigenlijke eredienst en daarmee komt natuurlijk in allerlei vorm de offeridee weer naar voren.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Want het probleem der liturgie in eigenlijke zin,</seg> <seg n="9.2.2">is,</seg> <seg n="9.2.3">voor zover het de eredienst betreft,</seg> <seg n="9.2.4">de vraag naar het offer.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Voor de liturgische beweging <pb n="285" ed="VW"/>is dit het cruciale punt.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Op de een of andere wijze wordt men daar voor de vraag gesteld of men achter de Hervorming terug wil of niet.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Is een Eredienst en is een Liturgie,</seg> <seg n="9.5.2">beide nu met een hoofdletter geschreven,</seg> <seg n="9.5.3">mogelijk,</seg> <seg n="9.5.4">zonder dat er een offer in het middelpunt staat?</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Sommigen beantwoorden deze vraag met hun leven,</seg> <seg n="9.6.2">door tot de Roomse Kerk terug te keren.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Anderen,</seg> <seg n="9.7.2">zoals wijlen prof. Wensinck,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="9.7.3">gaan minder ver,</seg> <seg n="9.7.4">maar beklagen zich toch ernstig over de vernieuwing van de eredienst door het calvinisme.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1"><hi rend="italic">"De gehele christenheid",</hi></seg> <seg n="9.8.2">aldus prof. Wensinck,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="9.8.3">"had vanouds haar hoofddiensten zien gebouwd op het <hi rend="italic">offer van Christus.</hi></seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">De normale diensten der gemeente ... groepeerden zich om deze steen van énige waarde,</seg> <seg n="9.9.2">waarnaast iedere omvatting,</seg> <seg n="9.9.3">hoe hoog ook opgevoerd,</seg> <seg n="9.9.4">hoe rijk ook uitgewerkt,</seg> <seg n="9.9.5">schamel kon lijken."</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Deze vorm van eredienst is voor Wensinck tot de Hervorming de uitdrukking van het cultueel leven der gemeente geweest.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">"Het calvinisme",</seg> <seg n="9.11.2">zo klaagt hij,</seg> <seg n="9.11.3">"vaagde deze eeuwenoude eredienst weg."</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">"Voortaan binnen de gotische kathedralen,</seg> <seg n="9.12.2">die het calvinisme overnam,</seg> <seg n="9.12.3">geen gemeente meer,</seg> <seg n="9.12.4">die in de eredienst het Agnus Dei zou zingen en die het Credo der eeuwen zou belijden."</seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Hij noemt het "een huiveringwekkende verantwoordelijkheid die men in zijn ijver op zich geladen heeft".</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Prof. Wensinck bedoelt hier niet een herstel van de mis,</seg> <seg n="9.14.2">van het zich herhalend wonder,</seg> <seg n="9.14.3">maar wel een eerherstel van het Heilig Avondmaal,</seg> <seg n="9.14.4">van het offer van Christus als liturgisch centrum,</seg> <seg n="9.14.5">dat de hele dienst beweegt.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Prof. Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Liturgiek</hi> gaat weer iets minder ver.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij meent dat met het wegnemen van de opdracht van Christus' offer,</seg> <seg n="10.2.2">zoals dat door Luther geschiedt,</seg> <seg n="10.2.3">niet het middelpunt van de eredienst werd weggenomen,</seg> <seg n="10.2.4">maar alleen het centrum van de cultus,</seg> <seg n="10.2.5">zoals de middeleeuwen dat hadden gezien.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij leert dat de christelijke Oudheid het daar niet had gezocht.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij wil dat de liturgie zich oriëntere aan de oud-christelijke eredienst.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Niet bij wijze van monumentenzorg<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.f1" rend="superscript">a</ref>,</seg> <seg n="10.5.2">maar op de wijze zoals een levend organisme zich ontwikkelt:</seg> <seg n="10.5.3">organisch.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Hij wil daarbij aansluiten aan de sacramentstheologie van Luther,</seg> <seg n="10.6.2">waarbij de lichamelijke tegenwoordigheid van Christus op de een of andere wijze wordt gehandhaafd.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Zo trekt Van der Leeuw zich van de offeranden meer op de vleeswording terug.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De vleeswording des Woords is voor hem de grondvorm der liturgie.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Daaraan moet zij voortdurend worden getoetst.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">God neemt menselijke gestalte aan.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En daarop berust het dat ook ons verkeer met God vaste,</seg> <seg n="10.11.2">liturgische vormen krijgt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Pas daarna,</seg> <seg n="10.12.2">in de tweede plaats valt er bij Van der Leeuw sprake van het kruis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">In de vleeswording ontledigt Christus zich.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Hij vernedert en vernietigt zich.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Hij wordt gekruisigd.</seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Daarom heeft alle liturgie niet alleen gestalte,</seg> <seg n="10.16.2">vorm,</seg> <seg n="10.16.3">maar meer bijzonder kruisvorm.</seg></s> <pb n="286" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.17"><seg n="10.17.1">Ik kan hier nu niet verder in deze richting gaan.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">Wij moeten even stilstaan.</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">Wij hebben gezien dat de Hervorming het offer,</seg> <seg n="10.19.2">de herhaling van Christus' offer,</seg> <seg n="10.19.3">de oblatio<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n12" rend="superscript">12</ref> op het altaar uit de liturgie wegdeed.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Onze Catechismus noemt het een vervloekte afgoderij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">De luthersen en de anglicanen lieten het altaar staan en behielden ook veel van het liturgische gebeuren rondom de offerande.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Calvijn echter nam ook het altaar weg en de bij het offer behorende ceremoniën.</seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">Hij werd daardoor echter voor de taak gesteld om een eigen liturgie,</seg> <seg n="10.23.2">niet meer rondom het offer,</seg> <seg n="10.23.3">maar naar een ander vormbeginsel in te stellen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wij moeten nu allereerst vragen naar de eredienst in de Oude kerk.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wanneer wij naar een regel zoeken voor onze liturgie dan moeten wij weten waar die te vinden is en van welke aard de aansluiting is,</seg> <seg n="11.2.2">die wij hebben in acht te nemen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Moet onze stijl werkelijk min of meer spontaan,</seg> <seg n="11.3.2">organisch,</seg> <seg n="11.3.3">biologisch uitgroeien,</seg> <seg n="11.3.4">of hebben wij meer juridische wetten,</seg> <seg n="11.3.5">regels in acht te nemen?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Moeten wij het leven van de Oude kerk in ons opnemen of hebben wij de bijbel te raadplegen?</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Is de incarnatie het vormbeginsel,</seg> <seg n="11.5.2">of is het de bijbel zelve,</seg> <seg n="11.5.3">het dictaat van de Heilige Geest?</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">In welke vorm heeft de liturgie met het offer van Christus te rekenen,</seg> <seg n="11.6.2">als het niet is in de middeleeuwse zin,</seg> <seg n="11.6.3">als herhaling?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit zijn principiële vragen,</seg> <seg n="12.1.2">die bij elke bezinning over liturgische vragen van doorslaggevende betekenis zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En dan moeten wij beginnen met te zeggen,</seg> <seg n="12.2.2">dat historisch onderzoek op dit punt te kort moet schieten.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Prof. Van der Leeuw geeft dit ook toe.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Geen monumentenzorg.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een archaïserende methode brengt ons nooit waar wij zijn moeten.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Het gaat er slechts om op welke wijze dit archa:istische kan worden vermeden en hoe wij in geestelijk levend contact kunnen komen met de Oude kerk.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Wij moeten tenslotte niet terug maar vooruit.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Ook de Reformatie is tot het verleden teruggegaan om verder te komen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer wij dan zoeken naar wat ons in de bijbel en de Oude kerk kan dienen,</seg> <seg n="13.1.2">dan zijn het niet in de eerste plaats de vormen die wij daar vinden en waarbi wij ons zouden moeten aansluiten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het moet ons veeleer te doen zijn om het kritisch makend beginsel in het werk des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Bij Jezus,</seg> <seg n="14.1.2">bij Stefanus,</seg> <seg n="14.1.3">bij Paulus gaat het tenslotte tegen tempel en wet.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Tegenover de tempel komt de kerk;</seg> <seg n="14.2.2">tegenover de wet,</seg> <seg n="14.2.3">de genade.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Daarom is Jezus gekruisigd,</seg> <seg n="14.3.2">Stefanus gestenigd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De kritische betekenis van deze tegenstellingen moet het beginsel zijn,</seg> <seg n="14.4.2">waaraan onze bezinning zich heeft te scherpen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Ook al konden wij in de Vroege of</seg> <seg n="14.5.2">- wil men</seg> <seg n="14.5.3">- de Oude kerk vormen aanwijzen,</seg> <seg n="14.5.4">die aan continuïteit doen denken;</seg> <seg n="14.5.5">ook al lijken deze vormen op wat vroeger in de tempel plaats had,</seg> <seg n="14.5.6">dan mogen wij toch nooit de kritieke scheidslijn uit het oog verliezen,</seg> <seg n="14.5.7">die Christus en de apostelen tussen Wet en Evangelie,</seg> <seg n="14.5.8">Tempel en Kerk getrokken hebben.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Slechts als <pb n="287" ed="VW"/>wij die vormen onder het licht van de kritiek des Heiligen Geestes bezien,</seg> <seg n="14.6.2">kunnen wij ontdekken,</seg> <seg n="14.6.3">waar het punt ligt voor aansluiting.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De vroegste christenheid is begonnen met zoals Petrus en Johannes in Handelingen 3 op te gaan naar de tempel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij is er niet dadelijk met volle bewustheid van uitgegaan,</seg> <seg n="15.2.2">dat er een énige offerande was geschied,</seg> <seg n="15.2.3">die alle andere overbodig maakte.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De consequentie van de tegenstelling tussen tempel en kerk is pas getrokken toen de heidenen christen werden en het offer een afgodenoffer werd.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zoals de Joodse wet ook pas werd terzijde gesteld,</seg> <seg n="15.4.2">toen Paulus er in de gemeenten uit de heidenen moeite mee kreeg.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Zo verstaan wij,</seg> <seg n="15.5.2">wat Burckhardt ergens opmerkt,</seg> <seg n="15.5.3">dat het in de eerste christentijd bijna ondenkbaar was,</seg> <seg n="15.5.4">zich een eredienst voor te stellen zonder offer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Geen stad was zonder tempel en geen tempel zonder offer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het zou bijna ondenkbaar geweest zijn,</seg> <seg n="15.7.2">als het offer zich in de jonge kerk niet had geopenbaard in de ene of de andere vorm.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Wanneer dan echter zulke vormen zijn aan te wijzen dan wil dat niet zeggen dat hierin aanknopingspunten liggen voor liturgische opbouw.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Die liggen alleen in de negatieve zijden van die vormen,</seg> <seg n="15.9.2">die kanten welke ontkennend staan tegenover het tempeloffer.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Zoals Jakobus als hij het begrip wet mee invoert,</seg> <seg n="15.10.2">spreekt van de wet der vrijheid,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n16" rend="superscript">16</ref></seg> <seg n="15.10.3">zo doet Paulus als hij in Romeinen 12 : 1 spreekt van de levende Gode welbehagelijke offerande,</seg> <seg n="15.10.4">welke is uw redelijke eredienst.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Door zulk een woordkeuze wordt het offer niet weer ingevoerd,</seg> <seg n="15.11.2">maar uitgesloten;</seg> <seg n="15.11.3">het wordt door iets anders vervangen dat hier wel die naam draagt,</seg> <seg n="15.11.4">maar om de zaak daardoor te weren.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Zoals de kerk over de hele lijn getracht heeft het heidendom te weren door het te vervangen.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Het wordt alleen gevaarlijk als men de kritiek in het nieuwe niet meer hoort en de vorm zakelijk laat gelden.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo heeft ook in het Avondmaal de offergedachte zich reeds heel vroeg doen gelden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is niet geheel onmogelijk dat in Romeinen 12 : 1 een zinspeling ligt op het lichaam waarvan de gelovigen leden zijn,</seg> <seg n="16.2.2">als zij aan de avondmaalstafel één worden met Christus;</seg> <seg n="16.2.3">immers vers 3-8 lijkt sprekend op een beschrijving van een oud-christelijke samenkomst.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De kritiek staat echter in het midden in vers 1 en 2:</seg> <seg n="16.3.2">En gelijkt niet op deze eeuw;</seg> <seg n="16.3.3">het moet zijn een <hi rend="italic">lokigw latreia,</hi></seg> <seg n="16.3.4">een redelijke eredienst (het is geen tempeldienst);</seg> <seg n="16.3.5">de zinnen moeten niet opgeschroefd,</seg> <seg n="16.3.6">maar tot bezinning gebracht worden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Dit is een voorbeeld heel uit het begin van de christelijke eredienst.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Maar toen reeds,</seg> <seg n="17.2.2">bij Paulus,</seg> <seg n="17.2.3">zal er reeds een zekere ontwikkeling geweest zijn ten opzichte van de 'allereerste bijeenkomsten der christenen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Paulus' opvatting van het Avondmaal geeft groter plaats aan Jezus' dood dan bij de breking des broods uit het eerste hoofdstuk der Handelingen het geval was.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Daar was het nog bijna een voortzetting van de verschijningen,</seg> <seg n="17.4.2">nu in pinkstervorm,</seg> <seg n="17.4.3">als uitstorting des Geestes.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Bij Paulus begint de kerk zich te vormen en krijgt het Avondmaal reeds sacramentele betekenis.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Des te meer <pb n="288" ed="VW"/>komt het er op aan om te letten op Paulus' kritische houding tegenover de offergedachte.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hieraan moet men zich blijven oriënteren,</seg> <seg n="18.1.2">ook als het offer in de eredienst meer massieve vormen aanneemt of duidelijker genoemd wordt.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Bijvoorbeeld wanneer Ignatius de kerk offerplaats noemt en het Avondmaal dankoffer,</seg> <seg n="18.2.2">eucharistie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">De gemeente wordt dan een tempel Gods,</seg> <seg n="18.3.2">als zij het lichaam en bloed des Heren geniet.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Daarbij mogen wij niet vergeten,</seg> <seg n="18.4.2">dat deze betitelingen en opvattingen stammen uit een kritische houding tegenover de tempeldienst,</seg> <seg n="18.4.3">het offer en de daarbij behorende liturgie.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het zijn oorspronkelijk vervangingsmiddelen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar tegelijk is het een herinnering daaraan hoe voorzichtig men met woorden moet zijn.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Zij buigen het denken in een richting,</seg> <seg n="18.7.2">die men niet bedoeld heeft.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er is een andere lijn,</seg> <seg n="19.1.2">die niet direct haar oorsprong vindt in de kritiek op de tempeldienst,</seg> <seg n="19.1.3">bij wijze van vervanging,</seg> <seg n="19.1.4">maar die regelrecht het verleden voortzet.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Ik bedoel de ontwikkeling van de synagoge uit.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De synagoge was van het begin af een kerk,</seg> <seg n="19.3.2">geboren uit de praktische behoeften van het Jodendom.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Van offerande was hier natuurlijk geen sprake,</seg> <seg n="19.4.2">tenzij dan weer bij wijze van vervanging,</seg> <seg n="19.4.3">bijvoorbeeld wanneer bij Hosea (14 : 3)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n18" rend="superscript">18</ref> sprake is van de varren der lippen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Uit de aard der zaak is de aansluiting der kerk aan de synagoge het sterkst geweest in kringen,</seg> <seg n="19.5.2">waar tempelbezoek uitzondering was,</seg> <seg n="19.5.3">dus in de diaspora,</seg> <seg n="19.5.4">onder de Griekse Joden,</seg> <seg n="19.5.5">de hellenisten.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Stefanus is er een voorbeeld van,</seg> <seg n="19.6.2">die tegen de tempel sprak,</seg> <seg n="19.6.3">en de Schrift gebruikte,</seg> <seg n="19.6.4">zoals dat in de synagoge gewoonte was.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Een ander heel duidelijk voorbeeld van de invloed van de synagoge geeft ons de eerste brief van Clemens,</seg> <seg n="20.1.2">± 100 n.Chr. uit Rome aan Korinthe geschreven.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Daaruit blijkt dat de Romeinse liturgie hoofdzakelijk aan de synagoge was ontleend.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In de synagoge kwamen de Israëlieten bijeen om gezamenlijk te bidden en de Schriften te horen lezen,</seg> <seg n="21.1.2">de wet (de vijf boeken van Mozes) en de profeten.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men zong er psalmen en er werd een toespraak gehouden om het gelezene te verklaren.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Schriftlezingen dus,</seg> <seg n="21.3.2">gezangen,</seg> <seg n="21.3.3">gebeden en prediking.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Daaraan voegde dan de christelijke gemeente de avondmaalsviering toe.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De Griekse christenen,</seg> <seg n="22.1.2">waaruit vrij zeker de gemeente te Rome is ontstaan,</seg> <seg n="22.1.3">noemden de zondagse dienst liturgie.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Te Rome was die in hoofdzaak aan de synagoge ontleend.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Een tweede vroege beschrijving van de eredienst vinden wij in de <hi rend="italic">Apologie</hi> van Justinus Martyr,</seg> <seg n="23.1.2">± 150 n. Chr.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Volgens dr. Terlaak Poot komt deze in hoofdzaak overeen met een hedendaagse avondmaalsdienst in de hervormde kerken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Men leest,</seg> <seg n="24.1.2">zo schreef Justinus,</seg> <seg n="24.1.3">de gedenkschriften der apostelen of de geschriften der profeten zolang de tijd reikt.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wanneer de lezer uitgescheiden<pb n="289" ed="VW"/> is,</seg> <seg n="24.2.2">neemt de voorzitter het woord,</seg> <seg n="24.2.3">om te vermanen en tot naleving van deze mooie lezingen aan te wakkeren.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Dan staan wij allen op en zenden onze gebeden op. Dan volgt de vredeskus en volgt de avondmaalsviering gevuld door een lofprijzing en een lang dankgebed,</seg> <seg n="24.3.2">waarna de uitreiking der tekenen plaatsvindt.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wij kunnen er natuurlijk niet aan denken de verdere ontwikkeling na te gaan.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zij leidt tot de uitbouw van de rooms-katholieke mis.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Ons is het er hier voornamelijk om te doen de verhouding van Avondmaal en liturgie te belichten.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En dan blijkt ons dat het Avondmaal voorafgegaan werd door Schriftlezingen,</seg> <seg n="25.4.2">gebeden,</seg> <seg n="25.4.3">gezangen,</seg> <seg n="25.4.4">toespraken,</seg> <seg n="25.4.5">die hoofdzakelijk aan de synagoge waren ontleend.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Dat het Avondmaal heel spoedig werd genoemd met namen,</seg> <seg n="25.5.2">die aan de offerdienst in de tempel herinnerden.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Maar dat daarbij tegenover het tempeloffer een tegenstelling bedoeld was.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">De houding was kritisch.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Niet bij de vorm,</seg> <seg n="25.8.2">maar bij die kritiek had de volgende ontwikkeling zich moeten aansluiten.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Dit is niet geschied.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De cultische namen en vormen hebben de kritiek die daarin aanwezig was,</seg> <seg n="26.2.2">steeds meer buiten werking gesteld en het offer als middelpunt van de eredienst heeft in de middeleeuwse kerk geleid tot een volledige uitbouw van de paapse mis.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het karakter van de christelijke eredienst is daardoor geheel gewijzigd.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">De lezingen namen af;</seg> <seg n="27.2.2">zo ook de gebeden der gelovigen en het psalmgezang der gemeente en de prediking.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">De mis werd een cultische handeling van priesters in een tempel en die bestanddelen die aan de synagoge ontleend waren,</seg> <seg n="27.3.2">werden besnoeid en kwamen in sommige gevallen slechts als rudimenten voor.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">(Flectamus genua,</seg> <seg n="27.4.2">laat ons bidden.)</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Op één punt moet nog nadrukkelijk gewezen worden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het betreft de zgn. epiclese.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Oorspronkelijk werd bij de viering van het Heilig Avondmaal de Heilige Geest aangeroepen en gesmeekt om in het midden te komen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">De ontmoeting met God werd dus afgebeden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Christus verschijnt door de Trooster,</seg> <seg n="28.5.2">zoals dat na Pinksteren alleen mogelijk is.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Deze verschijning is in de mis vervangen door de praesentia realis,</seg> <seg n="28.6.2">de lichamelijke tegenwoordigheid van Christus,</seg> <seg n="28.6.3">die door de priester wordt bewerkt en waarbij de offerande van Christus op het altaar hier op aarde wordt herhaald.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De epiclese komt ook nog alleen als rudiment in de mis voor.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wij keren nu terug tot onze probleemstelling hoe wij aan de Schrift en de Oude kerk moeten aanknopen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Dat was voor de reformatoren,</seg> <seg n="29.2.2">niet alleen wat de leer betreft,</seg> <seg n="29.2.3">maar ook wat de eredienst aangaat,</seg> <seg n="29.2.4">een kapitale aangelegenheid.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De hervormers hebben zich niet empirisch en historisch bij de Oude kerk aangesloten,</seg> <seg n="29.3.2">maar zij hebben zich door de regel des geloofs laten leiden,</seg> <seg n="29.3.3">dwz. zij zijn kritisch te werk gegaan.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">A Lasco,</seg> <seg n="29.4.2">de vader van onze hervormde liturgie,</seg> <seg n="29.4.3">schrijft daarover met niets te wensen overlatende <pb n="290" ed="VW"/>duidelijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Hij acht het een geluk dat wij uit de eerste tijd na de apostelen geen kerkorde hebben,</seg> <seg n="29.5.2">die voor allen met zekerheid vaststaat.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Want als wij nu al zoveel te stellen hebben met de kerkvaders,</seg> <seg n="29.6.2">wat zou het dan geweest zijn met de apostolische vaders.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Wij moeten volgens hem voor de liturgie niet uit een andere bron putten dan voor de leer.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De riten noemt hij aanhangsels van het gepredikte Woord.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">Wij volgen de Oude kerk niet om haar gewoonten maar om de waarheid daarin.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik geloof dat wij hier vlak in de buurt van Paulus' 'redelijke eredienst' zijn.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het is altijd moeilijk van de ene vorm op de andere over te gaan.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In zulke dingen kan de kerk een beslissing niet vermijden.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Historisch onderzoek kan haar nooit ontslaan van de toepassing van de geloofsregel.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">De geschiedenis van de mis laat wel een mooie vormontwikkeling zien,</seg> <seg n="30.5.2">maar de prijs die daarvoor betaald wordt is te hoog.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">De Heilige Geest wordt uitgeschakeld,</seg> <seg n="30.6.2">de gemeente wordt uitgeschakeld,</seg> <seg n="30.6.3">de prediking komt in verval,</seg> <seg n="30.6.4">Schriftlezing en gemeentezang worden besnoeid.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Dit alles om een geheel te maken van de eredienst en offerdienst,</seg> <seg n="30.7.2">die plechtig geopend wordt met een introïtus,</seg> <seg n="30.7.3">voortgezet door de litanie en het gloria.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Dan komt het plechtig openingsgebed.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Dit alles was er voor de derde eeuw en nog later niet.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Dat is er pas ± 600 n.Chr.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">En zo is er allerlei meer.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wanneer nu de Hervorming teruggegaan is op een vroegere eredienst,</seg> <seg n="31.1.2">dan betekent dat eigenlijk niet dat zij heeft teruggegrepen op een eenvoudiger vorm.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Zij heeft de vorm verbroken en de elementen,</seg> <seg n="31.2.2">die daarin gebonden waren weer vrijgemaakt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De liturgie is niet een levend organisme,</seg> <seg n="31.3.2">dat zich volgens eigen wet ontwikkelt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Liturgie als één geheel is tempeldienst.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De handelingen in de eredienst hebben elk een eigen macht en zij mogen niet gebonden worden.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Dat zij elkaar in de bijeenkomsten der gemeente ontmoeten is betrekkelijk toevallig.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daar is het Woord Gods.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Dit Woord kan in de liturgie niet gevangen worden,</seg> <seg n="32.2.2">evenmin als een walvis in een net.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het wordt gehoord in de samenkomsten der gemeente,</seg> <seg n="32.3.2">maar ook daarbuiten.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Daar is de Doop,</seg> <seg n="32.4.2">die het Evangelie vergezelt,</seg> <seg n="32.4.3">als het gepredikt wordt aan alle creaturen tot aan de einden der aarde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hij wordt bediend in de kerk,</seg> <seg n="32.5.2">maar laat zich niet inspinnen in de liturgie.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Woord en Doop zijn handelingen,</seg> <seg n="32.6.2">zoals bij Johannes de Doper in het vrije veld.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">En God woont niet in tempelen met handen gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">- Het Heilig Avondmaal is verschijning van Jezus naar de Geest van Pinksteren,</seg> <seg n="32.8.2">die herhaald wordt totdat Jezus verschijnt op de wolken des hemels.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Het mag in de liturgie niet worden tot een geheimzinnige tegenwoordigheid.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Wat de gemeente kan doen,</seg> <seg n="32.10.2">dat is roepen om de Geest in de duistere wereldnacht.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Het gebed,</seg> <seg n="32.11.2">in de vorm van vragen of danken of psalmzingen is een gave des Geestes,</seg> <seg n="32.11.3">een charisma,</seg> <seg n="32.11.4">en geen ornament van de eredienst.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">De Geest Gods bidt in ons met onuitsprekelijke zuchtingen.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Deze goddelijke machten ontmoeten elkaar in de eredienst,</seg> <seg n="32.13.2">maar kunnen <pb n="291" ed="VW"/>daarin niet verenigd worden tot een goed gesloten vorm.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Wat moet men denken van een samenkomst van de gemeente,</seg> <seg n="33.1.2">waarin het Woord Gods een aanhangsel wordt van de riten,</seg> <seg n="33.1.3">in plaats van andersom.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Een steeds meer inkrimpend sermoentje,</seg> <seg n="33.2.2">zoals het bi,</seg> <seg n="33.2.3">Rome werd en bij ons gevaar loopt te worden.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wat wordt er van de gemeentelijke samenkomsten,</seg> <seg n="33.3.2">als wij van de liturgie,</seg> <seg n="33.3.3">de vorm van de dienst een vraag-en-antwoordspelletje maken.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Een vergelijking van de vormen van eredienst,</seg> <seg n="34.1.2">zoals die in het Westen gebruikelijk waren in de derde en de zesde eeuw toont ons dat de westerse liturgie hoe langer hoe meer een gesloten geheel is geworden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De mis is een offerdienst geworden en alles is daaraan ondergeschikt gemaakt.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Het is een indrukwekkende plechtigheid geworden,</seg> <seg n="34.3.2">waarbij de andere bestanddelen een ondergeschikte betekenis hebben gekregen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Voor de Schriftlezingen en de preek komt een introïtus,</seg> <seg n="34.4.2">een litanie,</seg> <seg n="34.4.3">het gloria,</seg> <seg n="34.4.4">het openingsgebed,</seg> <seg n="34.4.5">en de hele dienst wordt beheerst door het komende offer.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">De dienst des Woords komt daardoor in verdrukking.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">In de middeleeuwen werd de prediking soms met moeite gehandhaafd.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Zij had soms plaats vanaf de trappen van het koor.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Bij de Kerkhervorming bestond de grote moeilijkheid hierin,</seg> <seg n="34.8.2">te voorzien in de prediking,</seg> <seg n="34.8.3">omdat ook de priesters die meegingen hiertoe meestal niet bekwaam waren.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Daarom moest de school naast de kerk de grote zorg der reformatoren zijn.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Melanchton en Calvijn hebben in dat opzicht baanbrekend werk gedaan.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Wij hebben er voor te waken dat wij nu niet dezelfde weg in omgekeerde richting gaan en er een generatie of generaties knappe liturgen maar slechte theologen opkomt .<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De Roomse Kerk van tegenwoordig zou wel bereid zijn in dat opzicht met ons te ruilen.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Zij is bezig zich van een gedachteloze liturgie af te wenden en haar schade op theologisch gebied in te halen.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">De liturgie wordt op allerlei manieren voor de leken verstaanbaar gemaakt.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">Moderne roomse liturgen willen dat de gedachte de vroomheid zal steunen.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">De tijd van domme pastoors is voorbij.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">Waar deze achterstand niet wordt ingehaald,</seg> <seg n="34.17.2">is de Roomse Kerk bestemd om onder te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De kerk heeft op de tempel een culturele voorsprong.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Dit mag dienen om ons waakzaam te houden.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Paulus heeft niet geheel toevallig gesproken van een 'redelijke godsdienst',</seg> <seg n="35.3.2">een 'redelijke eredienst',</seg> <seg n="35.3.3">die de kerk van de tempel zou onderscheiden.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De tempeldienst heeft tot taak de sacra van een stad of staat in stand te houden.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Met deze sacra,</seg> <seg n="35.5.2">met het offer,</seg> <seg n="35.5.3">vervalt ook de stad of de staat.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De riten mogen gedachteloos volbracht worden,</seg> <seg n="35.6.2">als zij maar plaats hebben.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo zou het Jodendom ondergegaan zijn,</seg> <seg n="36.1.2">als het naast zijn tempel geen synagoge gehad had:</seg> <seg n="36.1.3">geen Joodse kerk,</seg> <seg n="36.1.4">geen Joodse theologie.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het christendom zou geen passende eredienst gevonden hebben,</seg> <seg n="36.2.2">als het daarmee de tempeldienst met het offer had moeten vervangen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het kon zich echter <pb n="292" ed="VW"/>aansluiten bij de redelijke,</seg> <seg n="36.3.2">onbloedige eredienst van de synagoge,</seg> <seg n="36.3.3">waarin Jezus en Paulus hun prediking begonnen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Evenzo zou de Grieks-Romeinse beschaving geheel zijn ondergegaan,</seg> <seg n="37.1.2">als,</seg> <seg n="37.1.3">bij de ondergang van de antieke tempeldienst,</seg> <seg n="37.1.4">de christelijke kerk met haar redelijke godsdienst het barbarendom niet had opgevangen en met haar doctrina christiana,</seg> <seg n="37.1.5">haar christelijke prediking,</seg> <seg n="37.1.6">de jonge volkeren niet had opgevoed.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Bij de Reformatie,</seg> <seg n="38.1.2">die samenvalt met een weeropleving van de antieke beschaving en die aan de ingang van de moderne geschiedenis staat,</seg> <seg n="38.1.3">vindt tegelijk weer een merkwaardige vereenvoudiging van de eredienst plaats en een besliste verwerping van de offergedachte.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">De prediking komt sterk op de voorgrond en daarnaast een ijverige zorg voor het onderwijs.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Met het oog op dit alles lijkt het mij een vlucht in de liturgie,</seg> <seg n="39.1.2">als men in het tijdsgewricht dat wij thans beleven,</seg> <seg n="39.1.3">de offergedachte weer centraal zou gaan stellen voor onze kerkdiensten.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wij hebben geen gesloten eredienst van node,</seg> <seg n="39.2.2">maar moeten de christelijke handelingen,</seg> <seg n="39.2.3">die van het begin af het bestand en de uitbreiding der kerk hebben gediend,</seg> <seg n="39.2.4">in haar wezen laten.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De Schriftlezing,</seg> <seg n="39.3.2">de prediking,</seg> <seg n="39.3.3">het gebed,</seg> <seg n="39.3.4">de sacramenten moeten</seg> <seg n="39.3.5">- elk naar zijn eigen aard</seg> <seg n="39.3.6">- zich kunnen uitleven in de dienst,</seg> <seg n="39.3.7">zonder dat de ene aan de andere wordt dienstbaar gemaakt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">De ongelijksoortigheid van deze handelingen moet worden geëerbiedigd.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij kunnen ook elk afzonderlijk worden verricht.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Zij werden en worden ook afzonderlijk verricht.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">De profeten,</seg> <seg n="40.1.2">Johannes de Doper,</seg> <seg n="40.1.3">Jezus,</seg> <seg n="40.1.4">de apostelen hebben gepredikt buiten verband met een eredienst.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">In de woestijn,</seg> <seg n="40.2.2">op een berg,</seg> <seg n="40.2.3">in het vrije veld,</seg> <seg n="40.2.4">op een scheepje,</seg> <seg n="40.2.5">op de markt,</seg> <seg n="40.2.6">in een zaal.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Wanneer zij in een eredienst,</seg> <seg n="40.3.2">in de synagoge gingen,</seg> <seg n="40.3.3">werden zij er meestal uitgeworpen.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Het Woord Gods is een machtig wapen.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Het verschijnt ook in de kerkdienst.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Men noemt die thans graag eredienst en wil daarmee de aanbidding of de offerande op de voorgrond plaatsen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Maar deze kerkdienst droeg onder ons steeds een andere naam,</seg> <seg n="40.7.2">nl. dienst des Woords,</seg> <seg n="40.7.3">naar de voornaamste handeling in de dienst.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Ook Gerretsen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n24" rend="superscript">24</ref></seg> <seg n="40.8.2">die men gaarne als de vader van de liturgische beweging ten onzent eert,</seg> <seg n="40.8.3">stelde nog de preek in het middelpunt.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">De prediking is een bij uitstek publieke handeling.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Zij heeft niets geheims,</seg> <seg n="40.10.2">zoals een leer dat in de Oudheid vaak had.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Deze leer,</seg> <seg n="40.11.2">zegt Jezus,</seg> <seg n="40.11.3">wordt van de daken verkondigd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Zulk een handeling kan zich niet vergenoegen met een bescheiden hoekje ergens terzijde van het altaar,</seg> <seg n="41.1.2">maar vraagt om een centrale plaats.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zij kan zich ook niet vergenoegen met een verloren ogenblik,</seg> <seg n="41.2.2">waarin de liturgie even tot rust komt.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zij wil,</seg> <seg n="41.3.2">als zij haar karakter niet zal verliezen,</seg> <seg n="41.3.3">een overwegend aandeel in de tijd.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het gebed is een gans andere handeling in de dienst.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het stamt uit de binnenkamer,</seg> <seg n="42.2.2">volgens Jezus' eigen woorden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Hij oefende het op een bergtop,</seg><pb n="293" ed="VW"/> <seg n="42.3.2">alleen,</seg> <seg n="42.3.3">in de woestijn,</seg> <seg n="42.3.4">in een hof.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Zijn eigenlijk karakter is niet publiek,</seg> <seg n="42.4.2">maar bestemd voor de verborgenheid.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">In de kerkdienst krijgt het,</seg> <seg n="42.5.2">zoals reeds in het gezin aan de Schriftlezing,</seg> <seg n="42.5.3">deel aan de publiciteit der verkondiging.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Het neemt daarom ook ten dele het karakter aan van een psalm,</seg> <seg n="42.6.2">een gezang .</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Maar naar z'n aard blijft het een eigen macht behouden,</seg> <seg n="42.7.2">die het niet aan de prediking ontleent.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Er zijn ook psalmen in de nacht.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Het gebed wisselt met de prediking.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Zij ontmoeten elkaar in de dienst,</seg> <seg n="42.10.2">maar respecteren elkaars aard.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Dit is ook met de sacramenten het geval.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Men is thans vaak gewoon Doop en Avondmaal nauw te verbinden en de weg van de Doop,</seg> <seg n="42.12.2"><hi rend="italic">het begin,</hi></seg> <seg n="42.12.3">naar het Avondmaal als weg van het catechumenaat te beschouwen.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Van den beginne is dit echter zo niet geweest.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">De Doop werd bediend na de Geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">En al is,</seg> <seg n="42.15.2">door de verbondsgedachte,</seg> <seg n="42.15.3">de kinderdoop gewettigd,</seg> <seg n="42.15.4">toch mogen wij niet vergeten,</seg> <seg n="42.15.5">dat de Doop oorspronkelijk meer op de prediking,</seg> <seg n="42.15.6">dan op het Avondmaal betrokken was.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">Predikt het Evangelie,</seg> <seg n="42.16.2">sprak Jezus,</seg> <seg n="42.16.3">aan alle creaturen,</seg> <seg n="42.16.4">dezelve dopende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="42.17"><seg n="42.17.1">De Doop,</seg> <seg n="42.17.2">zoals Johannes die bediende in de woestijn,</seg> <seg n="42.17.3">en zoals Jezus die instelde,</seg> <seg n="42.17.4">is van geheel andere aard dan het Avondmaal.</seg></s> <s n="42.18"><seg n="42.18.1">Hij blijft ook in de dienst zijn onafhankelijkheid bewaren en wordt niet geheel één met de andere handelingen,</seg> <seg n="42.18.2">en allerminst met het Avondmaal,</seg> <seg n="42.18.3">zoals wij nog zullen zien.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">En nu eindelijk het Avondmaal zelf.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Het was oorspronkelijk letterlijk een Avondmaal.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">In de nacht in welke Hij verraden werd brak Jezus het brood.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Het was oorspronkelijk verbonden met de agapè,</seg> <seg n="43.4.2">de liefdemaaltijd;</seg> <seg n="43.4.3">niet met de prediking.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Dat is al spoedig anders geworden,</seg> <seg n="43.5.2">omdat deze liefdemaaltijden aanleiding gaven tot misbruik.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Toen is het Avondmaal overgebracht naar de dienst des Woords.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Het heeft daar,</seg> <seg n="43.7.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="43.7.3">een toevlucht gezocht.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dit was niet zonder gevaar.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En als men het karakter van de kerkdienst wil bepalen op grond van archaïstisch,</seg> <seg n="44.2.2">historisch onderzoek,</seg> <seg n="44.2.3">dan kan dat ook gevaarlijke consequenties meebrengen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Men kan daaruit dan de gevolgtrekking maken,</seg> <seg n="44.3.2">dat het Avondmaal als de meer plechtige,</seg> <seg n="44.3.3">meer mysterieuze handeling een belangrijker handeling was dan de prediking,</seg> <seg n="44.3.4">die toch de vertolker is van het gehele Evangelie.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Zo komt men dan tot de opvatting dat de,</seg> <seg n="44.4.2">kerkdienst naar zijn wezen eigenlijk een eredienst,</seg> <seg n="44.4.3">een tempeldienst,</seg> <seg n="44.4.4">een offerdienst is en dat het niet in de eerste plaats een predikdienst is.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Dat dit een gevaar is,</seg> <seg n="44.5.2">geeft prof. Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Liturgiek</hi> ook toe,</seg> <seg n="44.5.3"><choice><sic>als bij schrijft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">als hij schrijft</corr></choice> dat de kerk een tijd lang op het punt gestaan heeft een mysteriegodsdienst te worden,</seg> <seg n="44.5.4">naar het model van de gemeenschappen der oosters-hellenistische syncretistische religies,</seg> <seg n="44.5.5">omdat de missa fidelitim,</seg> <seg n="44.5.6">dat gedeelte van de dienst,</seg> <seg n="44.5.7">waarin het Avondmaal gevierd werd,</seg> <seg n="44.5.8">geheim was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Hij spreekt daarbij de gedachte uit dat de invoering van de kinderdoop dit verhinderd heeft.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Dit is een treffend gezichtspunt.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Immers,</seg> <pb n="294" ed="VW"/><seg n="44.8.2">de Doop is in zoverre een tegenwicht tegen het mysterie in het Avondmaal,</seg> <seg n="44.8.3">dat het een openbare handeling is,</seg> <seg n="44.8.4">die de prediking vergezelt.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">En wanneer nu de kinderdoop wordt ingevoerd,</seg> <seg n="44.9.2">dan betekent dit een versterking van het publiek karakter van de gemeentelijke samenkomsten.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Tegenover de missa fidelium staat de missa catechumenorum,</seg> <seg n="44.10.2">die het karakter draagt van een Evangelieprediking met Schriftlezing en gebed.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">De liturgische beweging,</seg> <seg n="45.1.2">die,</seg> <seg n="45.1.3">zoals wij zagen,</seg> <seg n="45.1.4">de invloed van de invoering van de kinderdoop bij monde van Van der Leeuw wel heeft opgemerkt,</seg> <seg n="45.1.5">heeft daarmee echter niet voldoende rekening gehouden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Zij heeft zich te veel historisch-archaïstisch georiënteerd aan oud-christelijke vormen,</seg> <seg n="45.2.2">zonder voldoende te letten op het kritisch karakter van het offerbegrip bij Paulus en zonder naar behoren zich te laten waarschuwen door het gevaar voor de Oude kerk om tot mysteriegodsdienst te vervallen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Immers,</seg> <seg n="45.3.2">wanneer Van der Leeuw de alternatieven stelt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Is de dienst een getijdedienst of een sacramentsdienst;</seg> <seg n="45.4.2">2.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Is de dienst die van een christelijke synagoge of die van de tempel;</seg> <seg n="45.5.2">3.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Is de dienst een dienst van Schriftlezing,</seg> <seg n="45.6.2">gebed,</seg> <seg n="45.6.3">dan wel een offerdienst,</seg> <seg n="45.6.4">dan beslist hij voor een sacramentsdienst en een offerdienst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">De hoofddienst der gemeente mag volgens hem niet zonder sacrament zijn.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Deze beslissing houdt niet voldoende rekening met wat boven werd opgemerkt,</seg> <seg n="46.1.2">en met wat Van der Leeuw zelf toegeeft.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Het Avondmaal vond aanvankelijk plaats bij de agapè,</seg> <seg n="47.1.2">de liefdemaaltijd.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">- Pas toen dit bezwaar opleverde kwam het in de morgengodsdienstoefening.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De morgengodsdienstoefening droeg aanvankelijk een publiek karakter en dit is ook voor Augustinus de eer der christelijke prediking,</seg> <seg n="47.3.2">tegenover de geheimleer der heidense leraren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">- De kinderdoop bevestigt dit publiek karakter inzoverre het een dienst noodzakelijk maakt,</seg> <seg n="47.4.2">waarin iemand,</seg> <seg n="47.4.3">zoals Timotheüs,</seg> <seg n="47.4.4">van kindsbeen af in de Schriften wordt onderwezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Onze kerkdiensten zijn in dat opzicht steeds ook jeugddiensten;</seg> <seg n="47.5.2">diensten van de morgen,</seg> <seg n="47.5.3">publiek en niet mysterieus.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Met deze dingen heeft de liturgische beweging te weinig rekening gehouden.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Zij brengt steeds driester het offer in de dienst weer naar voren.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Zij kan er natuurlijk niet bij blijven staan,</seg> <seg n="48.3.2">dit offer als het offer bij de collecteschaal in te voeren.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Het offer wil in het centrum zijn en dringt zich,</seg> <seg n="48.4.2">eenmaal ingevoerd,</seg> <seg n="48.4.3">daar naar toe.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Luther heeft echter de dienst ontmysteriseerd.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Wanneer hij liturgie en riten uit de Roomse Kerk behoudt,</seg> <seg n="48.6.2">zoals ook het altaar,</seg> <seg n="48.6.3">dan is het merkwaardig dat dit bij hem niet zozeer gebeurt voor de missa fidelium,</seg> <seg n="48.6.4">maar voor de missa catechumenorum.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Luther vindt schellen,</seg> <seg n="48.7.2">luiten en pijpen goed om de jeugd er mee te trekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.offer-en-liturgie.n33" rend="superscript">33</ref> 't Is dus meer voor de preekdienst dan voor de avondmaalsdienst.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Voor de ingeleide gemeente wil Luther een aanbidding in geest en in waarheid,</seg> <seg n="48.8.2">al is 'lij ook hier tenslotte tot een meer vormelijke liturgische verantwoording gekomen.</seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">Zo <pb n="295" ed="VW"/>wordt de liturgie een opvoedingsmiddel in de openbare godsdienstoefening.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit is de meest onschuldige vorm voor een uitbreiding der liturgie.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Zij blijft dan het karakter van Woordverkondiging houden.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Wanneer de liturgie een grote uitbreiding ondergaat in verband met de missa fidelium,</seg> <seg n="49.3.2">dan krijgt zij in de protestantse gemeente een eigen heerlijkheid,</seg> <seg n="49.3.3">omdat het ware offer daar toch niet erkend wordt.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Er ontstaat dan een zelfstandige <hi rend="italic">liturgische geest,</hi></seg> <seg n="49.4.2">die gevaarlijk wordt voor onze redelijke <choice><sic>eredienst. liturgie is er dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eredienst.</corr></choice></seg></s><choice><sic>eredienst. liturgie is er dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><s n="49.5"><seg n="49.5.1"><choice><sic>eredienst. liturgie is er dan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Liturgie is er dan</corr></choice> om zich zelfs wille.</seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Haar vormgevingen zijn dan voortzettingen van de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">De praesentia realis is dan niet meer een zakelijke tegenwoordigheid,</seg> <seg n="49.7.2">een kerkelijke herhaling van wat eenmaal plaatsvond,</seg> <seg n="49.7.3">maar een soort magisch realisme en ritualisme,</seg> <seg n="49.7.4">dat zich aan de hele dienst mededeelt en dat de betrekkelijke soberheid van de roomse eredienst mist.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Liturgie wordt dan in plaats van een aardse dienst,</seg> <seg n="49.8.2">een hemels spel,</seg> <seg n="49.8.3">dat ons van de realiteit vervreemdt.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Zij krijgt dan het karakter van een mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wanneer het offer van Christus recht tot ons gebracht zal worden,</seg> <seg n="50.1.2">dan moet het gepredikt worden.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">In de prediking komt het offer uit de hemel naar ons toe in onze aardse werkelijkheid.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Dat is het werk van de Heilige Geest,</seg> <seg n="50.3.2">de Pinkstergeest.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het is duidelijk dat hiermee tegelijk het liturgisch beginsel wordt omgekeerd.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Het ontbreken van het altaar in de kerk is het vormbeginsel van de gereformeerde eredienst.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Niet de incarnatie,</seg> <seg n="50.6.2">zoals Van der Leeuw wil,</seg> <seg n="50.6.3">maar de uitstorting van de Heilige Geest,</seg> <seg n="50.6.4">waarbij verzoening aan ons wordt aangeboden.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Deze twee,</seg> <seg n="50.7.2">het oude offerbegrip,</seg> <seg n="50.7.3">waarbij aan God gaven worden gebracht en de uitstorting des Geestes,</seg> <seg n="50.7.4">waarbij God gaven,</seg> <seg n="50.7.5">charismata,</seg> <seg n="50.7.6">aan de gemeente schenkt,</seg> <seg n="50.7.7">zijn niet te verbinden.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Men moet het ook niet proberen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="285" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (19461), p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 15.</p></note>
<pb n="295" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Blijkens een aantekening op het manuscript hield N. een lezing over Offer en Liturgie: "Ik meen te Utrecht voor Excelsior 1946." Bedoeld is het theologisch studentengezeischap 'Excelsior Deo luvante'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 148, noot 73.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 157, noot 189.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie p. 152, noot 130.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie p. 240, noot 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie p. 140, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vindplaats bij I. da Costa onbekend. Deze opvatting is wel te vinden bij J. H. Gunning Jr. in zijn <hi rend="italic">Openbare brief aan de ouderlingen der Vrije Evangelische gemeente te Amsterdam,</hi> Utrecht 1860. Vgl. VW., <hi rend="italic">dl.</hi> 5, p. 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>A. J. Wensinck (1882-1939), vanaf 1912 hoogleraar Hebreeuws, vanaf 1927 hoogleraar Arabisch te Leiden</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. voor de herkomst der citaten A. J. Wensinck, <hi rend="italic">De Nederlandsch-Hervormde Kerk en</hi> de <choice><sic>Gemeentevan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Gemeente van</corr></choice> Christus. Gedachten naar aanleiding van de Reorganisatiebeweging, Rotterdam 1939, p. 9 vv.; curs. in tekst is van N.</p></note>
<pb n="296" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n10" type="end" place="end" n="10"><p><pb n="296" ed="VW"/>Vgl. voor de volgende twee zinnen G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (1946<hi rend="superscript">2</hi>) p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie p. 123.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Heidelbergse catechismus, zondag 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie p. 251, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Zie p. 251, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. Jak. 1 : 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. de brief van Ignatius (t vóór 118 n.Chr., bisschop van Antiochië, een der apostolische vaders) aan de Philadelphiërs, hoofdstuk 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Terzijde: Hebreeuwse tekst.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie p. 98.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie p. 98.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. Hand. 7 : 48 en 17 : 24 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: Herhalen = protestants.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Terzijde: De nieuwe liturgie?</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Zie p. 237, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Luk. 12 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. Luk. 12 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. Mark. 16 : 15 en Matth. 28 : 19 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Van der Leeuw, a. w., p. 134.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 132.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Terzijde: Positieve opbouw bij gereformeerden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vgl. Augustinus, <hi rend="italic">De vera </hi><choice><sic>religione3,5</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">religione 3,5</hi></corr></choice><hi rend="italic">. MPL. 34,125; CSEL.</hi> 77,7 v.; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 32,191 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Vgl. 2 Tim. 3 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.offer-en-liturgie.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie p. 59.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="11" xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek" decls="#bibl-noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek">
<pb n="297" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De zon,</seg> <seg n="1.1.2">de liturgie en de preek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door mr. K. Vonk</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">'t Is op een zondagmorgen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Een stralende zon in een blauwe hemel.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Door de hoge ramen van de Grote Kerk stroomt het licht naar binnen en tekent krachtige plekken op de grijze stenen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De hoge ruimten van schip en beuken zijn koel en voornaam en vervuld van een feestelijk schijnen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De kerkdienst is juist geëindigd,</seg> <seg n="3.5.2">de schare stroomt naar buiten.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">In sonore klanken dragen de pedaalstemmen van het orgel een overvloed van harmonieën.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Aan de hand van zijn grootvader loopt een jochie.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Ze gaan onder de orgelgalerij door en daar leest hij:</seg> <seg n="3.8.2">Soli Deo gloriam.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Op zijn vraag vertelt de grootvader hem de betekenis:</seg> <seg n="3.9.2">Den enigen God de eer.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">In zijn pril besef is dat één,</seg> <seg n="3.10.2">overweldigend geheel:</seg> <seg n="3.10.3">het zonnelicht,</seg> <seg n="3.10.4">de voorname wijde kerkruimte met de forse pilaren,</seg> <seg n="3.10.5">de machtige feestelijke orgeltoon en de eer van God.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Wellicht heeft hij onder de preek als andere malen in stille verwondering zich afgevraagd,</seg> <seg n="3.11.2">hoe vreselijk knap je wel moet wezen,</seg> <seg n="3.11.3">om zoveel woorden achter elkaar te zeggen,</seg> <seg n="3.11.4">maar nooit in zijn verder leven heeft het hem sedertdien losgelaten,</seg> <seg n="3.11.5">dat de eer Gods een feestelijk gebeuren van onbegrijpelijke grootheid is,</seg> <seg n="3.11.6">en dat daarbij hoort een machtig orgel en een wijde kerkruimte met licht en een schare.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De schrijver van deze regels is dat jochie van toen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Bij het nadenken over de bezorgde uiting van de domini Den Hertog en Lekkerkerker aangaande liturgie en dienst des Woords,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="4.2.2">kwam bij hem het boven beschreven voorval weer voor de geest.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Want al lezende had hij het gevoel:</seg> <seg n="4.3.2">er klopt iets niet aan dat betoog,</seg> <seg n="4.3.3">het is zo niet,</seg> <seg n="4.3.4">maar wat klopt er niet?</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het is niet zo,</seg> <seg n="5.1.2">dat de preekdiensten in vroeger tijden alleen maar bloedarm zijn geweest,</seg> <seg n="5.1.3">zeker niet in de zestiende en een gedeelte der zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De gestaafde feiten zijn er om te bewijzen,</seg> <seg n="5.2.2">hoezeer de schare er voortijds door werd aangesproken.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar het is ook niet zo,</seg> <seg n="6.1.2">dat de 'dienst des Woords' een in deze tijd eenvoudig hanteerbaar begrip is,</seg> <seg n="6.1.3">alsof met het bezigen van deze term het vraagstuk is opgelost,</seg> <seg n="6.1.4">alsof de Evangelieverkondiging bereikt is,</seg> <seg n="6.1.5">indien slechts enige handelingen gepleegd worden,</seg> <seg n="6.1.6">die als 'dienst des Woords' worden aangeduid,</seg> <seg n="6.1.7">te weten:</seg> <seg n="6.1.8">het lezen van een of meer gedeelten uit de bijbel en het houden van een oratie,</seg> <seg n="6.1.9">in enger of wijder verband met die bijbelgedeelten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het houden van zulk een oratie schept formeel en materieel geen enkele waarborg van Evangelieverkondiging,</seg> <seg n="6.2.2">zo'n oratie kan integendeel evenzeer een aanzienlijke hoeveelheid onzin bevatten en voor de rest zijn geconstrueerd uit stichtelijke en dogmatische gemeenplaatsen.</seg></s> <pb n="298" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.3"><seg n="6.3.1">De onzin loopt op den duur in de gaten,</seg> <seg n="6.3.2">maar de gemeenplaatsen nemen de schijn-gestalten aan van de objectieve verkondiging des Woords.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Dan is er de beeldendienst,</seg> <seg n="6.4.2">waarheen eenvoudigen en niet-eenvoudigen opgaan om te aanbidden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Laten we elkaar niets wijs maken:</seg> <seg n="7.1.2">het preken is mensenwoord,</seg> <seg n="7.1.3">met al de aankleve van dien.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hoezeer het mensenwoord is,</seg> <seg n="7.2.2">ontsnapt uiteraard aan de waarneming van hen,</seg> <seg n="7.2.3">die zelf,</seg> <seg n="7.2.4">veelal in volmaakt eerlijke overtuiging,</seg> <seg n="7.2.5">zondag aan zondag preken.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Anderzijds voltrekt zich het wonder,</seg> <seg n="7.3.2">in ontroering ontvangen,</seg> <seg n="7.3.3">dat toch daarin God zich toont.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Hier kom ik tot de liturgie.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij geeft het vast bestek van het gebouw van Gods gunstbewijzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Wij kunnen gerust zijn.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het staat er.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De preek gaat daarin rond en toondt enkele van de geheimenissen,</seg> <seg n="7.8.2">van de schatten,</seg> <seg n="7.8.3">van de constructies.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Soms meer,</seg> <seg n="7.9.2">soms minder ter zake.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Maar dat is niet erg.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Het verwonderend oog waart rond binnen de vaste contouren van Gods heilsplan.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Een al te menselijk woord in de rondleidende preek stoort niet,</seg> <seg n="7.12.2">want elke gids faalt wel eens.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Maar elke doorgaande lijn,</seg> <seg n="7.13.2">elk detail,</seg> <seg n="7.13.3">door de preek ontdekt,</seg> <seg n="7.13.4">wordt gretig aanvaard.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De <choice><sic>litugie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">liturgie</corr></choice> schept de ruimte voor de preek,</seg> <seg n="7.14.2">ontneemt er het pretentieuze karakter aan.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Het oproepen van een tegenstelling evangelisch-katholiek met reformatorisch-protestants is in dit verband prematuur.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Een dienst des Woords,</seg> <seg n="8.1.2">waarin de grenzen van het gesproken mensenwoord uit het oog worden verloren,</seg> <seg n="8.1.3">is echter een vervloekte afgoderij en een,</seg> <seg n="8.1.4">soms zelfs komieke,</seg> <seg n="8.1.5">vertoning beide.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Bij de grote waardering voor de vaderen der zestiende en zeventiende eeuw mogen we overigens niet uit het oog verliezen,</seg> <seg n="8.2.2">dat zij leefden in een tijd,</seg> <seg n="8.2.3">die ernstig geloofde in een 'ratio scripta'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n4" rend="superscript">4</ref> van het romeinse recht,</seg> <seg n="8.2.4">die de voedingsbodem opleverde voor een Descartes,</seg> <seg n="8.2.5">een tijd,</seg> <seg n="8.2.6">gevangen in de ban van de macht,</seg> <seg n="8.2.7">ja de almacht van woord en rede als middel ter omvatting van alle zienlijke en onzienlijke dingen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hoe hebben we sedertdien het verband tussen woord en werkelijkheid anders leren zien,</seg> <seg n="8.3.2">van het 'open systeem van het Recht'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n5" rend="superscript">5</ref> af tot de existentiefilosofieën in haar schakeringen en de theologie van Barth toe.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De bezinning van het ogenblik op de liturgie is dan ook wel op de laatste plaats kinderspel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij houdt onmiddellijk verband met de niet te meten werkelijkheid der Duitse ruïnes,</seg> <seg n="9.2.2">de wilde verwarring der hedendaagse economische en politieke situatie,</seg> <seg n="9.2.3">het verlies van grenzen in de natuurwetenschappen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Daarbij vergeleken zouden de zestiende en zegentiende eeuw wel eens kinderspel kunnen blijken.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Laten we daarom ons vermeien in de ruimte der kerk,</seg> <seg n="10.1.2">waar de zon binnenvalt,</seg> <seg n="10.1.3">ook als er buiten geen zon is,</seg> <seg n="10.1.4">waar het loflied getuigt van Gods onzegbare werkelijkheid,</seg> <seg n="10.1.5">die alle andere werkelijkheden overtreft,</seg> <seg n="10.1.6">waar de schare in- en uitgaat en weide vindt,</seg> <seg n="10.1.7">bij liturgie en preek.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Als't God belieft,</seg> <seg n="10.2.2">kan deze schare zo ook nog een kern in deze woelende wereld zijn.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="299" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="299" ed="VW"/>K. Vonk publiceerde <hi rend="italic">De zon, de liturgie en de preek in WNHK.</hi> 30 (21 dec. 1946) nr. 51, ongepagineerd. Het artikel is een van de reacties op het artikel <hi rend="italic">Liturgische opvoeding</hi> van ds. A. Braakman, hervormd predikant te Amersfoort, verschenen in <hi rend="italic">Kerk en Eeredienst</hi>. <hi rend="italic">Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie 1</hi> (1946), p. 232-237, en overgenomen door het <hi rend="italic">WNHK.</hi> 30 (14 sept. 1946) nr. 37. In <hi rend="italic">WNHK.</hi> 30 (9 nov. 1946) nr. 45 volgde onder de titel <hi rend="italic">Liturgie òf Dienst des Woords</hi> eerst een reactie van ds. W. E. den Hertog en ds. A. F. N. Lekkerkerker, beiden hervormd predikant te Loosduinen; vervolgens een van ds. H. Miskotte te Wesepe onder de titel <hi rend="italic">'Evangelisch-Katholiek</hi>' of '<hi rend="italic">Gereformeerd-Protetantsch</hi>', in WNHK. 30 (23 nov. 1946) nr. 47; en tenslotte de voornoemde van Vonk. De reacties op het artikel van Braakman werden overgenomen door <hi rend="italic">Kerk en Eeredienst 2</hi> (1947), p. 37-43. Na de publikatie van het artikel van Vonk kwam tussen Vonk en Noordmans een discussie op gang in de vorm van een drietal artikelen, die hierna zijn opgenomen.</p><p>K. Vonk (1906-1983), lid van de N.H. Kerk, werd in 1933 als jurist aangesteld aan het ministerie van Economische Zaken. Hij was secretaris in de Raad van Beroep voor bevrachtingszaken en, na overgang naar het ministerie van Waterstaat, belast met de voorbereiding van de coördinatiewetgeving voor het vervoer. Na 1945 lagen zijn werkzaamheden voornamelijk op het gebied van de internationale vraagstukken van verkeer en vervoer. Sedert 1959 trad hij op als raadsadviseur in algemene dienst bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Van 1959-1976 was mr. Vonk buitengewoon hoogleraar in verkeers- en vervoerseconomie aan de Universiteit van Amsterdam.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In hun voornoemde artikel <hi rend="italic">Liturgie òf Dienst des Woords</hi> schrijven Den Hertog en Lekkerkerker: "Wanneer collega Braakman schrijft over <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>bloedarme preekdienst', waarin onze vaderen zich eeuwenlang hebben geschikt, wanneer hij de afgelopen eeuwen onzer kerkgeschiedenis in liturgisch opzicht als een 'erbarmelijke verschrompeling' beoordeelt, als een moedwillige of onbewuste verminking van onze eredienst', wanneer hij vraagt om een 'preek, kort, modern in de goede zin des woords en toch in stijl, die niet vloekt met de gedragen toon der liturgie', kunnen wij ons protest niet voor ons houden. Wanneer wij zouden moeten kiezen tussen de 'bloedarme preekdienst' en de zgn. 'liturgische dienst', waarin alle heilsfeiten genoemd worden en waarvan de preek 'een onderdeel mag zijn' (coll. Fagel), zou onze keus onmiddellijk naar de eerste gaan"; vgl. <hi rend="italic">Kerk en Eeredienst 2</hi> (1947), p. 32. Zich beroepend op <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans en J. Koopmans spreken Den Hertog en Lekkerkerker over 'dienst des Woords' in plaats van over 'eredienst'. Aan het slot van hun artikel (p. 39) staat: "Collega Braakman vraagt om opvoeding der gemeente. Uitstekend. Maar dan geen liturgische opvoeding met responsoria enz. De opvoeding der gemeente tot waarachtig horen in prediking, catechismusdienst en catechisatie, opdat de gemeente lere kennen 'de enige troost in leven en in sterven'. Alleen zulk een opvoeding tot de 'dienst des Woords' is gehoorzaam aan het Woord van God en de belijdenis der kerk. Want, zoals Ursinus het schrijft in zijn Schatboek: de enige versiering der kerk is 'de zuivere leer, het wettig gebruik der sacramenten en de ware aanroeping en dienst van God, overeenkomende met zijn Woord'."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 31, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>De humanistenterm 'ratio scripta' betekent'op schrift gestelde/schriftelijk vastgelegde redelijkheid'. - Men gaf de (redelijke) voorkeur aan het gecodificeerde Romeinse recht boven het vigerende inheemse recht, dat plaatselijk sterk verschillend en verbrokkeld was.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-de-liturgie-en-de-preek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. voor deze term van prof.mr. P. Schoften diens <hi rend="italic">Algemeen Deel,</hi> Zwolle 1974<hi rend="superscript">3</hi> (1931<hi rend="superscript">1</hi>,1934<hi rend="superscript">2</hi>) § 17 (Het open systeem van het recht), p. 75-77. Op p. 76 stelt S.: het recht vormt "ongetwijfeld een systeem, een geheel van logisch passende regelingen. Maar een <choice><sic>syssteem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">systeem</corr></choice> dat niet, omdat het gebrekkig mensenwerk is, hier en daar hiaten vertoont, maar dat uit zijn aard niet af is en niet af zijn kan, omdat het grondslag is van beslissingen, die aan het systeem zelf iets nieuws toevoegen. Ik meen, dat dit het beste uitkomt, indien we van een open <choice><sic>svsteem</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">systeem</corr></choice> spreken." Zie over S. p. 302, noot 4.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="12" xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek" decls="#bibl-noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek">
<pb n="300" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De zon,</seg> <seg n="1.1.2">het orgel en de preek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In nr. 51 (30e jrg.) van dit blad las ik een heel goed geschreven artikeltje van mr. K. Vonk,</seg> <seg n="2.1.2">over <hi rend="italic">De zon,</hi></seg> <seg n="2.1.3"><hi rend="italic">de liturgie en de preek.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het heeft zijn wortels in een ervaring uit de prille jeugd van de schrijver en betrekt daardoor ons hart in zijn expectoratie.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Er loopt een filosofische lijn door en doetdaarmee een beroep op ons denken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Ik meen dat het geen kwaad kan als ik aan de uitnodiging die daarin ligt,</seg> <seg n="2.4.2">gevolg geef en mijzelf naar beide zijden,</seg> <seg n="2.4.3">het gevoel en de gedachte,</seg> <seg n="2.4.4">rekenschap geef van de dingen die hier worden te berde gebracht.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Mr. Vonk ziet de kerkdienst als een liturgische ruimte,</seg> <seg n="2.5.2">waarin de preek zich beweegt.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ongeveer dus zoals een oppasser in een museum of een oud kasteel.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">"Het verwonderend oog waart rond binnen de vaste contouren."</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">"Een al te menselijk woord in de rondleidende preek stoort niet",</seg> <seg n="2.8.2">evenmin als een rafeltje aan de broek van zo'n oppasser.In het bijzonder zijn het in dit geval de buitenste contouren van de liturgie,</seg> <seg n="2.8.3">de numineuze achtergronden,</seg> <seg n="2.8.4">die de ziel van het kind,</seg> <seg n="2.8.5">dat in mr. Vonk gelukkig nog leeft,</seg> <seg n="2.8.6">geboeid en gebannen houden.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Het zonlicht en het orgelspel.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Daaraan kan het 'jochie',</seg> <seg n="2.10.2">dat mr. Vonk nog aan grootvaders hand ziet lopen,</seg> <seg n="2.10.3">zich niet zat zien en horen en het kan dat ook nu nog niet.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Dat is werkelijk geen wonder,</seg> <seg n="2.11.2">want dat zijn louter heiligheden;</seg> <seg n="2.11.3">dat is de hemel.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Ikzelf had met de koster altijd een vriendschappelijke strijd over de uitsluiting van de zonnestralen buiten de kerk;</seg> <seg n="2.12.2">de mensen hadden er last van en ik kon ze niet missen om te kunnen preken.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">Ook het orgel is een hemelse heiligheid.</seg></s> <s n="2.14"><seg n="2.14.1">In de nu zo gehavende grote kerk te Arnhem hoorde ik eens grootmeester De Wolf<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n2" rend="superscript">2</ref> Bachs Praeludium en Fuga in A-moll spelen.</seg></s> <s n="2.15"><seg n="2.15.1">Toen de aartsengelen hun bazuinen van de mond hadden genomen en er in de laatste maten alleen nog wat schel gepijp van hemelse kinderen overbleef,</seg> <seg n="2.15.2">werden op het pedaal twee,</seg> <seg n="2.15.3">door een volle maat gescheiden diepe bastonen hoorbaar.</seg></s> <s n="2.16"><seg n="2.16.1">Ik heb in mijn leven niets gehoord wat mij zo de sensatie gaf van met het oor waarneembare voetstappen Gods.</seg></s> <s n="2.17"><seg n="2.17.1">Toen Hij was binnengekomen ontstond een heilig zwijgen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">En daar begint de preek.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij zijn niet in de hemel,</seg> <seg n="3.2.2">maar wij zijn,</seg> <seg n="3.2.3">zoals 'de existentiefilosofieën',</seg> <seg n="3.2.4">die mr. Vonk aanvoert,</seg> <seg n="3.2.5">het noemen,</seg> <seg n="3.2.6">ergens ge<hi rend="italic">worpen.</hi></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij zijn op deze aarde terechtgekomen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Nu,</seg> <seg n="3.4.2">dat is op zich zelf nog niet zo heel erg.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Onze heiligheden,</seg> <seg n="3.5.2">het zonlicht en het orgel,</seg> <seg n="3.5.3">zijn er ook en <pb n="301" ed="VW"/>kunnen haar tot een paradijs maken.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Toen Adam en Eva geschapen werden,</seg> <seg n="3.6.2">scheen de zon al en toen zij in het paradijs leefden,</seg> <seg n="3.6.3">hoorden zij,</seg> <seg n="3.6.4">als de wind des daags in de bomen orgelde,</seg> <seg n="3.6.5">zeker dezelfde wondere voetstappen,</seg> <seg n="3.6.6">die ik eenmaal waarnam onder de A-moll van Bach.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Maar wij zijn uit het paradijs ook weer <hi rend="italic">geworpen</hi> en wij zijn tussen de distelen en de doornen terechtgekomen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">En nu wordt de zaak minder eenvoudig.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Onze heiligheden zijn er nog wel.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De zon schijnt ook op en tussen de doornen.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Maar zij groeien er harder van dan het goede zaadje,</seg> <seg n="3.11.2">dat het ongeluk gehad heeft er tussen te raken en er door verstikt wordt.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">En het orgel vinden wij zelf ook wel weer uit,</seg> <seg n="3.12.2">maar dat doet toevallig een zeer onkerkelijk man,</seg> <seg n="3.12.3">de zoon van iemand,</seg> <seg n="3.12.4">aan wie wij de laatste wereldoorlog te danken hebben (Gen. 4 : 21).</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Onze kerkdiensten zijn begonnen door een andere tak van het menselijk geslacht (Gen. 4 : 26).</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De zon en het orgel zijn wel enigszins gecompromitteerd,</seg> <seg n="4.1.2">als zij in deze diensten een plaats krijgen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dat gaat maar niet zo regelrecht toe.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het Evangelie komt van Golgotha en daar was,</seg> <seg n="4.3.2">zelfs op de middag,</seg> <seg n="4.3.3">geen zonlicht.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Het christendom stamt uit de catacomben en daar was evenmin zonlicht of orgel.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het doet ons wet vreemd aan,</seg> <seg n="4.5.2">maar het is wel verklaarbaar,</seg> <seg n="4.5.3">dat Calvijn orgelpijpen liet omsmelten tot avondmaalskruiken,</seg> <seg n="4.5.4">om van ergere orgeldegradaties maar te zwijgen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarom geloof ik,</seg> <seg n="5.1.2">dat de zon en het orgel met ons bestaan tussen de puinhopen en met de atoombom boven onze hoofden niet veel te maken hebben.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dat verband leggen Heidegger en Sartre allerminst.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Existentie,</seg> <seg n="5.3.2">in hedendaagse zin,</seg> <seg n="5.3.3">wil zeggen,</seg> <seg n="5.3.4">dat wij midden in de zonde en de dood liggen en daar schijnt geen zon of pijpt geen orgel ons uit.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een domorgel als te Keulen staat zielig tussen de ruïnes.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Dan is er geen andere weg dan dat op de een of andere manier toch weer,</seg> <seg n="5.5.2">zoals Calvijn het noemt:</seg> <seg n="5.5.3">een of ander mannetje uit het puin verrezen in de naam van God spreekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dit vind ik nu op mijn beurt existentiële taal.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dat wij sedert die tijd,</seg> <seg n="6.1.2">de zestiende en zeventiende eeuw,</seg> <seg n="6.1.3">het verband tussen woord en werkelijkheid zoveel anders hebben leren zien,</seg> <seg n="6.1.4">zoals mr. Vonk wil,</seg> <seg n="6.1.5">kan ik daarom niet toegeven.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat er in de rechtsopvattingen,</seg> <seg n="6.2.2">laatstelijk ook onder de invloed van professor Scholten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="6.2.3">een en ander veranderd is,</seg> <seg n="6.2.4">is mij bekend.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar daarin is de tegenwoordige rechtswetenschap alleen maar een late en vertraagde navolgster geworden van de zestiende-eeuwse theologie.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het doorzetten van de preek in de kerk betekent een breuk met de 'ratio scripa'.</seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n5" rend="superscript">5</ref><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Descartes heeft de filosofie en de natuurwetenschap,</seg> <seg n="6.5.2">natuurlijk op een heel andere wijze,</seg> <seg n="6.5.3">daarvan ook losgemaakt.</seg></s> <pb n="302" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zij was dus allerminst zijn voedingsbodem.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De rechtswetenschap komt het allerlaatst in beweging,</seg> <seg n="6.7.2">omdat het recht een zeer stabiel ding is.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In onze dagen schrikken velen voor de werkelijkheid,</seg> <seg n="7.1.2">ook voor de werkelijkheid der kerk.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zij willen terug naar de heiligheden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar daar is geen weg daarheen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Er is alleen maar de weg van het Woord,</seg> <seg n="7.4.2">dat vlees geworden is;</seg> <seg n="7.4.3">dat in onze zondige werkelijkheid is gekomen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Op die weg gaan de profeten en de apostelen en al die mannetjes,</seg> <seg n="7.5.2">die uit het puin verrijzen.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">"Zoals Hij vroeger zijn volk niet naar de engelen heeft gestuurd,</seg> <seg n="7.6.2">maar leraars uit het slijk heeft verwekt,</seg> <seg n="7.6.3">om engelenwerk te doen,</seg> <seg n="7.6.4">zo wil Hij ons heden ook nog door mensen onderwijzen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Sommigen,</seg> <seg n="7.7.2">zoals Amos,</seg> <seg n="7.7.3">werden van achter de koeien geroepen.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hij zal misschien wel eens wat mest aan zijn broek gehad hebben.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Dat is geen heiligheid.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Ik denk aan een rijmpje,</seg> <seg n="7.10.2">dat ik eens las op een hek voor een prachtige weide bij het dorpje Midsland op Terschelling:</seg></s></p>
<lg><l n="8.1"><seg n="8.1.1">Mest en is geen heiligheyt</seg></l><l n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar doet wond'ren daar het leit.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het zal wel van Cats zijn;</seg> <seg n="9.1.2">ik heb het niet nagezocht.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar Cats en de bijbel hebben in ons land vaak naast elkaar gelegen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het zijn beide existentiële boeken.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zij bevatten woorden,</seg> <seg n="9.4.2">die in de werkelijkheid ingaan,</seg> <seg n="9.4.3">al worden ze ook nog zo vaak geschreven of gedrukt.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Jezus zegt het ook in de gelijkenis van de vijgeboom,</seg> <seg n="9.5.2">dat mest beter is dan heiligheid om de boom in het leven te houden en vruchtbaar te maken.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Had de heiligheid getriumfeerd,</seg> <seg n="9.6.2">dan zou hij omgehakt geworden zijn (Lukas 13 : 6-9).</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="301" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Inst. IV, 3, 1<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n3" rend="superscript">3</ref></p></note>
<pb n="302" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><choice><sic>Calvijn, Inst. IV, 1, 5.6</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-42">Calvijn, Inst. IV, 1, 5.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n6" rend="superscript">6</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">De zon, het orgel en de preek in WNHK.</hi> 31 (25 jan. 1947) nr. 4, ongepagineerd; het werd overgenomen in <hi rend="italic">Kerk en Eeredienst. Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie</hi> 2 (1947), p. 162 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Cornelis de Wolf (1880-1935), Nederlands componist, organist, pedagoog, studeerde aan het conservatorium te Amsterdam, alwaar hij in 1901 de eerste aldaar uitgereikte Prix d'Excellence verwierf. De Wolf was vanaf 1918 als organist verbonden aan de Eusebiuskerk te Arnhem. Hij werd in 1925 hoofdleraar orgel aan het conservatorium te Amsterdam, in 1932 idem te Den Haag. In deze functies leidde hij een belangrijke organistengeneratie op.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 3, 1: "... homuncio quispiam ex pulvere emersus in nomine Dei loquitur..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>P. Scholten (1875-1946), van 1907-1945 hoogleraar in de juridische faculteit te Amsterdam, heeft grote invloed gehad door zijn commentaren in juridische vakbladen en door zijn leerboeken. Voor de Hervormde Kerk heeft hij veel betekend door zijn aandeel in de totstandkoming van de kerkorde van 1951. Zie ook VW., dl. 5, p. 480 v., noot 64.</p></note>
<pb n="303" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n5" type="end" place="end" n="5"><p><pb n="303" ed="VW"/>Zie p. 299, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-zon-het-orgel-en-de-preek.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 1, 5: "Sicuti autem veterem populum non abiegavit ad Angelos, sed doctores excitavit e terra, qui vere praestarent munus Angelicum: ita et nos hodie humanitus vult docere."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="13" xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin" decls="#bibl-noordmans6.heiligheid-in-het-puin">
<pb n="304" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Heiligheid in het puin<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">door mr. K. Vonk</seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Vanuit het vliegtuig gezien,</seg> <seg n="3.1.2">in vervlakkend perspectief,</seg> <seg n="3.1.3">maakt Duitsland een gecultiveerde indruk.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar te midden van de langzaam verglijdende schakeringen in groen komen de grote steden op en verzinken weer in het blauwgrijze waas aan de einder.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Met ruïnes en karkassen van gebouwen staan zij als brokkelige kiezen in het landschap.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dit is een land,</seg> <seg n="3.4.2">waar het verderf heerst.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Wie door het verstarde geweld van zijn steden is gegaan,</seg> <seg n="3.5.2">huivert voor deze apocalyptische werkelijkheid.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het overtreft de maat van het menselijk begrijpen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">In de geweldige zalen der Reichskanzlei te Berlijn hangt een vreemde,</seg> <seg n="3.7.2">stille dreiging over de wirwar van gruis en verwaaide archieven.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">De wind zoeft zacht door de doorschoten vleugeldeuren en ergens in een gat van het plafond,</seg> <seg n="3.8.2">waar het daglicht door naar binnen valt,</seg> <seg n="3.8.3">trilt een bosje pleisterriet na op de adem van Gods grimmigheid.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In dit land leven mensen,</seg> <seg n="4.1.2">een kapotgeslagen wereld,</seg> <seg n="4.1.3">puin daarbuiten,</seg> <seg n="4.1.4">puin van binnen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Deze verschrikking laat het woord zieligheid achter zich.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De Keulse dom,</seg> <seg n="4.3.2">zoals hij daar,</seg> <seg n="4.3.3">gehavend,</seg> <seg n="4.3.4">te midden der verwoesting staat,</seg> <seg n="4.3.5">kan een wilde jammerkreet,</seg> <seg n="4.3.6">een stuk verbetenheid of een gloria zijn.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Andere landen dragen tekenen en wonden van datzelfde verderf.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is,</seg> <seg n="5.2.2">uiterlijk althans,</seg> <seg n="5.2.3">nog een te beheersen kwaad.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zal toch een ineenstorting volgen?</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">In het licht van alle dag wordt er over beraadslaagd,</seg> <seg n="5.4.2">georganiseerd,</seg> <seg n="5.4.3">vinnig soms,</seg> <seg n="5.4.4">koel berekend dikwijls.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Niemand kan het complex dezer werkelijkheden en krachten overzien,</seg> <seg n="5.5.2">laat staan beheersen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En toch,</seg> <seg n="5.6.2">ze dringen door in denken,</seg> <seg n="5.6.3">doen en laten van een ieder,</seg> <seg n="5.6.4">ook in de binnenkamer,</seg> <seg n="5.6.5">ook in de kerk,</seg> <seg n="5.6.6">ook als we het niet vermoeden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het nationaal-socialisme lag aan gene zijde van de grens,</seg> <seg n="6.1.2">de uitlopers daarvan liepen door aan deze zijde,</seg> <seg n="6.1.3">zijn demonie is over ons losgebroken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Dat is voorbij.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu ligt aan gene zijde het naakte verderf.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zijn uitlopers gaan door aan deze zijde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze situatie geeft mij na enig nadenken vrijmoedigheid enkele opmerkingen ten overstaan van de doctores der kerk te maken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De aanleiding daartoe zijn de woorden,</seg> <seg n="8.2.2">die dr. Noordmans in nr. 4 van deze jaargang heeft willen wijden aan mijn uiting in dit blad onder de titel <hi rend="italic">De zon,</hi></seg> <seg n="8.2.3"><hi rend="italic">de liturgie en de preek.</hi></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Beginnen we dan met te constateren:</seg> <seg n="9.1.2">er is een heiligheid in deze wereld:</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">'het huis des Heren'.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dat huis bevindt zich aan de afgrond der oordelen <pb n="305" ed="VW"/>Gods.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Daar worden vreselijke dingen gehoord.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Daar komen we vanuit de tenten der goddelozen,</seg> <seg n="10.4.2">waar we óók verkeren.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Daar is het beter dan duizend dagen elders.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Daar worden we verzadigd met het goede.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Daar vinden mensenkinderen toevlucht.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Zó zeggen het de Psalmen 36, 65 en 84,</seg> <seg n="10.8.2">en zoveel meer,</seg> <seg n="10.8.3">zo heeft het de bezettingstijd ons in de vezelen van ons bestaan ingedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze heiligheid gaat in alle tijden en wijzen vooraf aan wat wij 'onze heiligheden' zouden gelieven te noemen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het is geen heiligheid krachtens zon of orgel.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het is een heiligheid bij de genade van Christus.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Een feit,</seg> <seg n="11.4.2">hier en nu,</seg> <seg n="11.4.3">zoals het gemarchandeer op een internationale conferentie een feit is,</seg> <seg n="11.4.4">hier en nu.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Omdat de zon op Golgotha niet scheen,</seg> <seg n="12.1.2">daarom schijnt in de kerk de <hi rend="italic">zon,</hi></seg> <seg n="12.1.3"><hi rend="italic">ook als die buiten niet schijnt.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Omdat wij <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">Christus' </corr></choice>opstanding geloven,</seg> <seg n="12.2.2">daarom mogen wij de eer van God feestelijk vieren.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Let wel,</seg> <seg n="12.3.2">vieren,</seg> <seg n="12.3.3">met zon en orgel en schare.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Als het moet,</seg> <seg n="12.4.2">kan de kathedraal een schuur met reten zijn en het orgel een hijgend harmonium.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het hart gaat echter uit naar 'machtig veel volks' (Ps. 35).</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In de zon van deze heiligheid kan de vijgeboom,</seg> <seg n="13.1.2">vermeld in Lukas 13,</seg> <seg n="13.1.3">blijven staan,</seg> <seg n="13.1.4">en heeft het zin,</seg> <seg n="13.1.5">mest er heen te kruien.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het is daarom een voor mij onaanvaardbare accentverlegging,</seg> <seg n="14.1.2">indien in plaats van 'de zon,</seg> <seg n="14.1.3">de liturgie en de preek' wordt gelezen 'de zon,</seg> <seg n="14.1.4">het orgel en de preek'.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Wil men substitueren</seg> <seg n="14.2.2">- maar dan gaat men over van het lied tot het betoog</seg> <seg n="14.2.3">- dan mag men spreken van 'het Woord,</seg> <seg n="14.2.4">de liturgie en de preek'.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Tussen het Woord en de zon bestaat een nauwe relatie (Luk. 2 : 32),</seg> <seg n="14.3.2">maar nimmer kan het orgel het teken der liturgie zijn.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het is daar middel (Ps. 150).</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De liturgie is dienst des Woords in zo pregnant mogelijke zin.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daar gaan oordeel en verzoening,</seg> <seg n="15.2.2">dood en opstanding over ons heen en grijpen ons aan.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Er is een plan Gods.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">God is er.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hij is er niet zinledig,</seg> <seg n="15.5.2">vaag,</seg> <seg n="15.5.3">of alleen maar dreigend numineus.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Er is een geopenbaarde orde van het heil,</seg> <seg n="15.6.2">waarin wij zijn opgenomen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De liturgie is getuigenis van deze orde,</seg> <seg n="15.7.2">waarin wij gesteld zijn.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Haar plaats,</seg> <seg n="15.8.2">inhoud en grenzen zijn daarmee gegeven.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Juist daarom,</seg> <seg n="15.9.2">omdat het de orde van het heil is,</seg> <seg n="15.9.3">kennen wij de lofzang 'in het midden der gemeente',</seg> <seg n="15.9.4">en het treft diep,</seg> <seg n="15.9.5">dat juist in de Hebreeënbrief (2 : 11, 12) heiligheid,</seg> <seg n="15.9.6">lofzang en gemeente in één verband worden gebracht,</seg> <seg n="15.9.7">onder aanhaling in volle nadruk van de 22e Psalm.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het zijn wondere verbindingen,</seg> <seg n="15.10.2">die daar worden gelegd tussen hemelse heiligheden en het 'huis des Heren'.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Dan mag het orgel gaan spelen,</seg> <seg n="15.11.2">ook al komt het voort uit een familie,</seg> <seg n="15.11.3">die naar Gen. 4 niet vreemd is aan de atoombom.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Zolang hoeren kunnen voorgaan,</seg> <seg n="15.12.2">mag de organist met zijn orgel volgen.</seg></s> <pb n="306" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.13"><seg n="15.13.1">En dan is er de preek,</seg> <seg n="15.13.2">het smartelijke punt in de kerkelijke worsteling van onze dagen.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Omgeven door de liturgie in bovenbedoelde zin,</seg> <seg n="15.14.2">mogen we de man op het spreekgestoelte met Calvijn zien als plaatsvervanger van Christus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n2" rend="superscript">2</ref>.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Dan moet echter zijn woord betuigend en direct zijn,</seg> <seg n="15.15.2">en dat betekent tevens:</seg> <seg n="15.15.3">fragmentarisch,</seg> <seg n="15.15.4">zoals Christus in de evangeliën betuigend,</seg> <seg n="15.15.5">direct,</seg> <seg n="15.15.6">fragmentarisch,</seg> <seg n="15.15.7">sprekend op de man af,</seg> <seg n="15.15.8">ons tegentreedt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Omgeven door de liturgie,</seg> <seg n="16.1.2">het hoorbaar geworden Woord Gods,</seg> <seg n="16.1.3">de lofzang der gemeente,</seg> <seg n="16.1.4">staat daar de man op het spreekgestoelte,</seg> <seg n="16.1.5">een stofje in de beweging der tijden.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">En we zitten daar in de kerk,</seg> <seg n="16.2.2">gespannen,</seg> <seg n="16.2.3">zoekend,</seg> <seg n="16.2.4">schuldig,</seg> <seg n="16.2.5">vermoeid of zo maar verwachtend.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Het is een blote daad der barmhartigheid,</seg> <seg n="16.3.2">voor spreker en gemeente,</seg> <seg n="16.3.3">dat het ganse getuigenis Gods in de liturgie ons omgeeft.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Voor de spreker,</seg> <seg n="16.4.2">want het is duidelijk gemaakt,</seg> <seg n="16.4.3">vóór hij zijn eigen mond opendoet,</seg> <seg n="16.4.4">dat al hetgeen wezenlijk is voor het leven van een mens,</seg> <seg n="16.4.5">vóór hem reeds bestaat en gezegd is.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Hij behoeft niet het kunststuk,</seg> <seg n="16.5.2">dat toch niet slaagt,</seg> <seg n="16.5.3">uit te halen,</seg> <seg n="16.5.4">alles te zeggen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Voor de hoorder,</seg> <seg n="16.6.2">want hij heeft gehoord,</seg> <seg n="16.6.3">in dit eigenste ogenblik gehoord,</seg> <seg n="16.6.4">dat Gods barmhartigheid,</seg> <seg n="16.6.5">en oordeel,</seg> <seg n="16.6.6">ook over de menselijke betrekkelijkheden van de man op het spreekgestoelte gaan.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het brengt tucht voor de man op het spreekgestoelte,</seg> <seg n="17.1.2">want het wordt hem betuigd,</seg> <seg n="17.1.3">dat hij de gemeente in het heiligdom leidt,</seg> <seg n="17.1.4">en dat dit geen sleurgang is door een museum van oude waarheden,</seg> <seg n="17.1.5">of een rondgang binnen een oud kasteel,</seg> <seg n="17.1.6">door de vaderen opgetrokken tegen de gevaren van hun dagen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Mocht hij vergeten,</seg> <seg n="17.2.2">in welke ruimte hij dienst doet,</seg> <seg n="17.2.3">het getuigenis der liturgie hangt als een vloek over hem.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het brengt tucht voor de hoorder.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De heiligheden,</seg> <seg n="18.2.2">waarvan de liturgie hem betuigt,</seg> <seg n="18.2.3">zetten zijn woelig of vermoeid of apathisch hart in een levende stilte.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij juistere,</seg> <seg n="18.3.2">want die mens op het spreekgestoelte,</seg> <seg n="18.3.3">die betrekkelijke,</seg> <seg n="18.3.4">misschien zelfs wel stuntelige mens,</seg> <seg n="18.3.5">leidt in opdracht van God ons door het heiligdom.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De pen aarzelt bij het schrijven.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Is dit reëel?</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Is het 'huis des Heren' in werkelijkheid niet een bedompen of kille gelegenheid,</seg> <seg n="19.3.2">waar het sjofel toegaat?</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Is niet de onontkoombare werkelijkheid,</seg> <seg n="19.4.2">dat men het zoekt in een magische sacramentsbediening,</seg> <seg n="19.4.3">of in de actualiteit van een op de innerlijke waarde van de mens afgestemde voordracht,</seg> <seg n="19.4.4">of in de 'objectieve verkondiging des Woords'?</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Staan we niet voor het feit,</seg> <seg n="19.5.2">dat theologisch geconstrueerde sacrale ruimten zijn betrokken,</seg> <seg n="19.5.3">waarin men de gesneden beelden van zijn dogmatiek heeft geplaatst,</seg> <seg n="19.5.4">en waar een deel van de kinderen des volks,</seg> <seg n="19.5.5">naar aanleg en milieu,</seg> <seg n="19.5.6">zijn gewaande zekerheden vindt?</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Is niet onontkoombaar de God van Abraham,</seg> <seg n="19.6.2">Izaäk en Jakob die der theologen?</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Is het maar niet vurig te hopen,</seg> <seg n="19.7.2">dat de bedrijvers van dit alles de glimlach der auguren zullen vinden?</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Dan is er tenminste met hen te praten.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Zo denkende<pb n="307" ed="VW"/> komen echter twee werkelijkheden voor ogen.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">Het puinland en de list en de onmacht in conferentiezalen aan de ene kant,</seg> <seg n="19.10.2">de macht,</seg> <seg n="19.10.3">waarmee het heiligdom,</seg> <seg n="19.10.4">het 'huis des Heren' in de Psalmen is getekend,</seg> <seg n="19.10.5">aan de andere zijde.</seg></s> <s n="19.11"><seg n="19.11.1">Ik wou,</seg> <seg n="19.11.2">dat een ieder het puinland kon ondergaan en de heilige schrik in zijn botten krijgen.</seg></s> <s n="19.12"><seg n="19.12.1">Ik wou,</seg> <seg n="19.12.2">dat de theologen zouden zien,</seg> <seg n="19.12.3">scherp,</seg> <seg n="19.12.4"><choice><sic>concreef</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">concreet</corr></choice> zien,</seg> <seg n="19.12.5">wat er politiek en economisch aan de hand is.</seg></s> <s n="19.13"><seg n="19.13.1">Dan wordt ook gezien,</seg> <seg n="19.13.2">dat de op zichzelf gestelde preek deze werkelijkheid niet aankan en het 'huis des Heren' een grootheid van wijder spanning is.</seg></s> <s n="19.14"><seg n="19.14.1">Wonderlijkerwijze worden dan de zoëven opgeworpen vragen tevens opzij geschoven.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Thans nog enkele opmerkingen in los verband.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Waakzaamheid is geboden zelfs bij de Heidelberger,</seg> <seg n="21.1.2">die ik zeer lief heb.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Men houde zich bezig met de betekenis der ratio scripta<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n3" rend="superscript">3</ref> in de dagen van zijn ontstaan.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Ik wees daarvoor naar het juridische terrein.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De ontwikkeling in het recht is anders geweest,</seg> <seg n="21.4.2">dan dr. Noordmans weergaf.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Als symptoom daarvoor mag bijvoorbeeld de voorrede van Simon van Leeuwen in <hi rend="italic">zijn Roomsch-Hollandsch</hi> Recht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="21.5.2">verschenen in het midden der zeventiende eeuw,</seg> <seg n="21.5.3">een aanwijzing worden geacht.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Indien de ratio scripta in de juridische wereld een grote kracht heeft bezeten,</seg> <seg n="21.6.2">is het,</seg> <seg n="21.6.3">cultuurhistorisch bezien,</seg> <seg n="21.6.4">aan te nemen,</seg> <seg n="21.6.5">dat deze geestesgesteldheid ook een bepaalde invloed heeft gehad op het theologisch denken en formuleren.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Is ook het rationalistische,</seg> <seg n="21.7.2">autonome filosoferen van Descartes denkbaar zonder een daaraan voorafgaande periode,</seg> <seg n="21.7.3">die op zelfbewuste wijze het woordgebruik hanteerde?</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wat daarvan zij,</seg> <seg n="21.8.2">de zuiverheid gebiedt dat de belijdenisgeschriften op hun cultuurhistorisch gehalte met de apparatuur der tegenwoordige geschiedeniswetenschap worden getest.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Anders loopt men het gevaar,</seg> <seg n="21.9.2">dat zij worden behandeld als het uit de hemel gevallen beeld van de Diana der Efezeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Het is mijn vak niet,</seg> <seg n="21.10.2">maar ik heb niet de indruk verkregen,</seg> <seg n="21.10.3">dat dit onderzoek is geschied.</seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">In dit verband is ook te letten op het feit,</seg> <seg n="21.11.2">het symptoom der existentiefilosofieën.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Welke machten in vlees en bloed herkent de kerk daar?</seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">Dit zijn echter kanttekeningen en zij roepen het gevaar op van de idyllische sfeer der literaire wetenschappen.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Nog eenmaal keer ik tot het artikel van dr. Noordmans terug.</seg></s> <s n="21.15"><seg n="21.15.1">Ik bemin de mest op het land,</seg> <seg n="21.15.2">de wijsheid en maat die daarin samengaan.</seg></s> <s n="21.16"><seg n="21.16.1">Ik hou van het landhek,</seg> <seg n="21.16.2">de weiden,</seg> <seg n="21.16.3">de pittige lentewind,</seg> <seg n="21.16.4">de lokkende verten.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Maar niet het landhek met het wijze opschrift is het teken van deze tijd. d)at zijn ruïnes,</seg> <seg n="22.1.2">die dreigend ten hemel klauwen.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En toch ook,</seg> <seg n="22.2.2">het heiligdom Gods.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Verstaan wij beiden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="308" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="308" ed="VW"/>K. Vonk publiceerde <hi rend="italic">Heiligheid in het puin in WNHK.</hi> 31 (22 maart 1947) nr. 12, ongepagineerd; het werd overgenomen in <hi rend="italic">Kerk en Eeredienst. Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie</hi> 2 (1947), p. 163 vv. In een begeleidende brief (dd. 16.3.1947; Archief N.H. Kerk) aan de redactie van het <hi rend="italic">WNHK.</hi> schrijft Vonk: "Mag ik de ingesloten schriftuur voor het ambtelijk blad der kerk aanbieden? Na enig gepeins voelde ik mij toch gedrongen tot een reactie. Ik ken het adres van dr. Noordmans niet. Mocht het in jullie kring opportuun geacht worden tevoren dr. Noordmans te raadplegen, dan heb ik daartegen volstrekt geen bezwaar."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 3, 1-3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 299, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Simon van Leeuwen (1626-1682), Hollands jurist, advocaat te 's-Gravenhage, sinds 1652 te Leiden. Zijn populaire werk over materieel en formeel privaatrecht <hi rend="italic">Het Roomsch-Hollandsch regt</hi> verscheen in 1664.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.heiligheid-in-het-puin.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Hand. 19 28 (St.V.).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="14" xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel" decls="#bibl-noordmans6.kerk-of-tempel">
<pb n="309" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Kerk of tempel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In nr. 12 van deze jaargang heeft mr. Vonk,</seg> <seg n="2.1.2">naar aanleiding van mijn opmerkingen in nr. 4,</seg> <seg n="2.1.3">een zeer lezenswaardig artikel gegeven over <hi rend="italic">Heiligheid in het puin.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dit acht ik zeer verblijdend,</seg> <seg n="2.2.2">omdat de 'cardo quaestionis' daardoor aanmerkelijk beter in het gezichtsveld is komen te liggen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Het spel wordt gestaakt en het wordt volle ernst.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Voor de zon komt het Woord in de plaats.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ik ga daar volledig op in en laat alles,</seg> <seg n="2.5.2">wat enigszins terzijde ligt,</seg> <seg n="2.5.3">rusten;</seg> <seg n="2.5.4">zoals de 'ratio scripta' en de existentiefilosofie.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Ik ga zelfs niet weer bij mijn landhek staan,</seg> <seg n="2.6.2">ofschoon ik even moet opmerken,</seg> <seg n="2.6.3">dat mr. Vonk daarachter in dit geval geen idylle had mogen zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Laat mij daarom mogen beginnen met te trachten een positie op te ruimen,</seg> <seg n="3.1.2">die mr. Vonk,</seg> <seg n="3.1.3">en velen met hem,</seg> <seg n="3.1.4">hinderlijk is met het oog op een vruchtbaar gesprek.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wanneer hij verklaart enkele opmerkingen te zullen maken "ten overstaan van de doctores der kerk",</seg> <seg n="3.2.2">dan zit er een <choice><sic>misverstand. ik ken wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">misverstand.</corr></choice></seg></s><choice><sic>misverstand. ik ken wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><s n="3.3"><seg n="3.3.1"><choice><sic>misverstand. ik ken wel</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ik ken wel</corr></choice> doctores in de theologie,</seg> <seg n="3.3.2">zoals zij er ook zijn in de rechten.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Maar onze <hi rend="italic">kerk</hi> kent ze niet en ik hoop hartgrondig dat zulks ook nimmer het geval zal zijn.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Tegenover het Woord Gods staan wij allemaal gelijk en leken zijn er niet.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Uit intuïtieve afkeer van het doctoraat in de kerk heb ik in mijn meer dan veertigjarige ambtsbediening nooit een toga gedragen.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Toen Creutzberg<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n2" rend="superscript">2</ref> mij eens uitnodigde in de Duinoordkerk te preken,</seg> <seg n="3.7.2">kon ik over mijn liturgische bezwaren heenstappen,</seg> <seg n="3.7.3">maar de verplichte toga bleef een beletsel.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">In de kerk heeft niemand de waarheid in pacht en de glimlach der auguren is er een overtolligheid.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Hiermee is,</seg> <seg n="3.9.2">geloof ik,</seg> <seg n="3.9.3">de weg naar ons onderwerp wel vrijgekomen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De heiligheid wordt in dit nieuwe artikel van mr. Vonk sterk vergeestelijkt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">"Het is geen heiligheid krachtens zon of orgel.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het is een heiligheid bij de genade van Christus",</seg> <seg n="4.3.2">schrijft hij.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">"De kathedraal kan een schuur met reten zijn en het orgel een hijgend harmonium.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het hart gaat echter uit naar 'machtig veel volks' (Ps. 35)."</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dat lijkt op een gereformeerde evangelisatie.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Voor <hi rend="italic">de zon</hi> wil mr. Vonk hier,</seg> <seg n="4.7.2">nu hij meer betogend schrijft,</seg> <seg n="4.7.3">ook wel <hi rend="italic">het Woord</hi> substitueren en de liturgie als dienst des Woords bepalen</seg> <seg n="4.7.4">- En deze dienst is niet 'numineus',</seg> <seg n="4.7.5">zoals het orgel als 'achtergrond van de ganse liturgische handeling' (Van der Leeuw)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n3" rend="superscript">3</ref> soms wel is,</seg> <seg n="4.7.6">maar bevat 'een plan Gods',</seg> <seg n="4.7.7">een 'geopenbaarde orde van het heil'.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">"De liturgie is getuigenis van deze orde,</seg> <seg n="4.8.2">waarin wij gesteld zijn."</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">In dit gebouw,</seg> <seg n="4.9.2">dit vast bestek Gods,</seg> <seg n="4.9.3">vindt mr. Vonk het 'huis des Heren' uit de Psalmen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Hoezeer door deze reconstructie de verhoudingen veranderen,</seg> <seg n="5.1.2">blijkt wel <pb n="310" ed="VW"/>heel duidelijk hieruit,</seg> <seg n="5.1.3">dat mr. Vonk,</seg> <seg n="5.1.4">wanneer hij de karikaturen beschrijft,</seg> <seg n="5.1.5">die van dit 'huis des Heren' getekend kunnen worden,</seg> <seg n="5.1.6">daaronder ook noemt:</seg> <seg n="5.1.7">"theologisch geconstrueerde sacrale ruimten... waarin men de gesneden beelden van zijn dogmatiek heeft geplaatst".</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Niemand zal daarin een misrekening van een 'huis des Heren' als geheel van liturgische plaatsen en handelingen kunnen terugvinden.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is de karikatuur van iets geheel anders.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En dat andere vind ik beschreven in Efesiërs 2 : 21,</seg> <seg n="5.4.2">waar Paulus schrijft:</seg> <seg n="5.4.3">"Op welke het gehele gebouw,</seg> <seg n="5.4.4">bekwamelijk samengevoegd zijn de,</seg> <seg n="5.4.5">opwast tot een heilige tempel in de Here."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Mr. Vonk denkt hier aan de redelijke godsdienst (= eredienst),</seg> <seg n="5.5.2">waartoe Paulus de christenen te Rome opwekt en die niet meer bestaat in bloedige offeranden,</seg> <seg n="5.5.3">maar in offers met woorden,</seg> <seg n="5.5.4">varren der lippen,</seg> <seg n="5.5.5">zoals zij reeds in het Oude Testament genoemd worden (Hosea 14 : 3).</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het is zonder meer duidelijk,</seg> <seg n="6.1.2">hoe deze vergeestelijkte liturgie identiek wordt met de dienst des Woords en het is dan ook geen wonder,</seg> <seg n="6.1.3">dat mr. Vonk geen onderscheid meer ziet en de namen wil verwisselen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Maar voor de zuiverheid van het liturgisch gesprek moet daarvan dan wel zeer nadrukkelijk akte genomen worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Want ook degenen die de kansel in het middelpunt willen behouden en die een min of meer gecamoufleerd altaar willen blijven weren,</seg> <seg n="6.3.2">denken er niet aan,</seg> <seg n="6.3.3">de preek van de overige bestanddelen van de dienst des Woords te isoleren en haar daardoor tot een lezing te laten verschrompelen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij wensen alleen,</seg> <seg n="6.4.2">dat een mogelijke herbouw of uitbouw van onze liturgie,</seg> <seg n="6.4.3">en daarmee ook van onze kerken theologisch (inderdaad theologisch!) verantwoord zal zijn.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zij verlangen te blijven bij het redelijk,</seg> <seg n="6.5.2">in woorden zich uitdrukkend,</seg> <seg n="6.5.3">karakter van ons verkeer met God,</seg> <seg n="6.5.4">zoals Paulus dat wil,</seg> <seg n="6.5.5">als hij schrijft dat de heerlijkheid Gods in het aangezicht van Jezus Christus naar ons toegekeerd is in de prediking (2 Kor. 4 : 5 en 6).</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En zij willen zich door Calvijn<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.f1" rend="superscript">a</ref> laten herinneren,</seg> <seg n="6.6.2">dat God zich in de spiegel der prediking altijd zo aan de vaderen heeft vertoond,</seg> <seg n="6.6.3">dat de kennis geestelijk was.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daarom noemde Hij de tempel,</seg> <seg n="6.7.2">zegt deze hervormer,</seg> <seg n="6.7.3">niet alleen zijn aangezicht,</seg> <seg n="6.7.4">maar,</seg> <seg n="6.7.5">om alle bijgeloof te vermijden,</seg> <seg n="6.7.6">de voetbank zijner voeten (Ps. 132 : 7).</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Alle tempels,</seg> <seg n="6.8.2">die de heidenen God bouwden met een andere bedoeling,</seg> <seg n="6.8.3">dienden louter tot profanering van zijn eer,</seg> <seg n="6.8.4">omdat God de tempels alleen door zijn Woord tot wettig gebruik heiligt.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Tot die profanatie zijn,</seg> <seg n="6.9.2">volgens Calvijn,</seg> <seg n="6.9.3">ook de Joden enigermate vervallen,</seg> <seg n="6.9.4">zoals Stefanus hun verweet.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer de tempels in de zin van Calvijn worden hervormd,</seg> <seg n="7.1.2">noemt men ze niet meer met die naam,</seg> <seg n="7.1.3">maar heten ze kerken.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In een kerk toont God ons zijn aangezicht niet rechtstreeks,</seg> <seg n="7.2.2">niet <choice><sic>numineus- mr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">numineus</corr></choice></seg><choice><sic>numineus- mr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="7.2.3"><choice><sic>numineus- mr.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- mr.</corr></choice> Vonk ziet dit zeer juist in</seg> <seg n="7.2.4">- maar door het medium van zijn Woord.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Kerken zijn de tempels <pb n="311" ed="VW"/>van het vleesgeworden Woord.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En dat Woord toont ons zijn aangezicht weer niet regelrecht,</seg> <seg n="7.4.2">maar door het medium der prediking en de verlichting des Heiligen Geestes.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Heel merkwaardig hoorde ik juist,</seg> <seg n="8.1.2">op de jaarlijkse predikantenvergadering,</seg> <seg n="8.1.3">dr. Banning of ds. Buskes<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="8.1.4">- ik herinner mij dat niet precies</seg> <seg n="8.1.5">- in naam van het puin,</seg> <seg n="8.1.6">letterlijk en figuurlijk,</seg> <seg n="8.1.7">roepen om de profetische en de koninklijke figuur in de kerk;</seg> <seg n="8.1.8">de priester was er wel.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Nu vertegenwoordigt de priester de liturgische handeling.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De profeet en de koning staan voor het Woord en voor de daad.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer dit ook de bedoeling is van mr. Vonk</seg> <seg n="9.1.2">- en ik wil dat gaarne aannemen</seg> <seg n="9.1.3">- dan brengt dat consequenties mee.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Men kan niet van twee wallen tegelijk eten.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wanneer hij wil dat de theologen (alweer die theologen;</seg> <seg n="9.3.2">in de kerk zijn geen theologen);</seg> <seg n="9.3.3">wanneer hij dan wil dat 'ieder het puinland kon ondergaan',</seg> <seg n="9.3.4">dan moet hij er rekening mee houden dat uit 'de Heilige Schrift',</seg> <seg n="9.3.5">die dat meebrengt,</seg> <seg n="9.3.6">meer een roep om het Woord en de daad geboren wordt,</seg> <seg n="9.3.7">dan om meerdere liturgie.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Ik zelf zag in de Paasnacht van 1945 vanuit een kelder mijn pastorie tot een puinlaag worden,</seg> <seg n="9.4.2">terwijl de kerk een sterrendak kreeg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik <hi rend="italic">heb</hi> het puinland ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Mr. Vonk i's in zijn tweede stuk niet meer de knaap,</seg> <seg n="10.1.2">die hij in het eerste was.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zon en orgel zijn op de achtergrond gekomen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij draagt nu de toga virilis en die is hem gaarne gegund.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zijn visie op het 'huis des Heren' is,</seg> <seg n="10.4.2">in verband daarmee,</seg> <seg n="10.4.3">verinnerlijkt en vergeestelijkt.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het is moeilijk om deze visie te onderscheiden van wat ik hier als de leer van de Psalmen,</seg> <seg n="10.5.2">van <choice><sic>Panlus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Paulus</corr></choice> en ook van Calvijn voordroeg.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">- Daarom zet ik de beide 'wallen',</seg> <seg n="10.6.2">waarover ik sprak,</seg> <seg n="10.6.3">hier tenslotte nog even duidelijk tegenover elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">De vader der liturgische beweging in West-Europa,</seg> <seg n="11.1.2">Newman,</seg> <seg n="11.1.3">was van mening,</seg> <seg n="11.1.4">dat de Puriteinen in Engeland ten onrechte van de kerkdienst een preek hadden gemaakt.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Bij Doop en Avondmaal begonnen zij ook met een lang formulier,</seg> <seg n="11.2.2">d.i. een lange preek.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij dachten dat de genade,</seg> <seg n="11.3.2">die de sacramenten meedeelden,</seg> <seg n="11.3.3">bestond in levendige indrukken op het gemoed.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">- Oorspronkelijk echter,</seg> <seg n="11.4.2">zegt Newman,</seg> <seg n="11.4.3">dacht de kerkgangen niet aan zichzelf</seg> <seg n="11.4.4">- hij kwam tot God</seg> <seg n="11.4.5">- Gods huis en altaar waren de preek,</seg> <seg n="11.4.6">die hem toesprak en die hem bewoog.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Gods sacramenten waren <hi rend="italic">de voorwerpen van</hi> zijn blikken.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Woorden waren onnodig.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De formulieren bij Doop en Avondmaal beschouwde hij als symptomen van liturgisch verval.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Zij hadden de liturgische gebeden,</seg> <seg n="11.8.2">teksten en responsoriën,</seg> <seg n="11.8.3">kortom de gehele eredienst vervangen:</seg> <seg n="11.8.4">woorden zijn in de plaats getreden van het liturgisch gebeuren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dit is de ene wal.</seg></s> <pb n="312" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.2"><seg n="12.2.1">De andere heb ik,</seg> <seg n="12.2.2">aan de hand van Paulus' brieven en Calvijns <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="12.2.3">hierboven getekend.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wat de sacramenten betreft,</seg> <seg n="12.3.2">zegt Calvijn,</seg> <seg n="12.3.3">na een aanhaling uit Augustinus:</seg> <seg n="12.3.4">"Men ziet dat hij er prediking bij verlangt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En "Wij verstaan,</seg> <seg n="12.4.2">dat het sacrament nooit zonder voorafgaande belofte is".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En bij het Woord bij het sacrament moet men,</seg> <seg n="12.5.2">volgens hem,</seg> <seg n="12.5.3">niet denken aan een formule,</seg> <seg n="12.5.4">maar aan een "gepredikt woord dat ons doet begrijpen,</seg> <seg n="12.5.5">wat het zichtbare teken betekent".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Dit verschil tussen Newman en Calvijn gaat door voor de hele dienst des Woords.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij herinneren ons wat Newman opmerkte over de liturgische gebeden,</seg> <seg n="13.2.2">teksten en responsoriën.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Vormt dit liturgisch gebeuren de wanden van het 'huis des Heren',</seg> <seg n="13.3.2">waarbinnen de woorden,</seg> <seg n="13.3.3">de prediking,</seg> <seg n="13.3.4">tot bescheidenheid moeten worden gemaand?</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Zijn Gods huis en altaar (hear!) de preek,</seg> <seg n="13.4.2">en zijn woorden onnodig?</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Is het apostolaat een vergissing,</seg> <seg n="13.5.2">omdat het het puinland toch niet aan kan,</seg> <seg n="13.5.3">en moeten wij,</seg> <seg n="13.5.4">evenals de Joden in het jaar 70,</seg> <seg n="13.5.5">ons in een tempel verschansen?</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Mr. Vonk zal antwoorden dat hij 'een woonstede Gods in de Geest' (Ef. 2 : 22) bedoelt.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Inderdaad.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar juist daarom zou ik hem dringend willen uitnodigen te bedenken,</seg> <seg n="14.3.2">dat zulk een woonstede een <hi rend="italic">kerk</hi> is en geen <hi rend="italic">tempel.</hi></seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Daarmee is gezegd,</seg> <seg n="14.4.2">dat het Woord en de Geest er regeren.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Hoe geestelijken wij ons het 'huis des Heren' denken</seg> <seg n="14.5.2">- en dat wil mr. Vonk</seg> <seg n="14.5.3">- des te meer zal dat het geval zijn.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De vaste bestanddelen van de dienst blijven,</seg> <seg n="14.6.2">in vergelijking met het door de Geest gegeven gebed en met het in naam van Christus gesproken woord,</seg> <seg n="14.6.3">toch steeds het karakter van <hi rend="italic">dingen</hi> dragen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Zij doen dat alrede door de herhaling.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het eigenlijke <hi rend="italic">gebeuren</hi> in de kerk is niet,</seg> <seg n="14.8.2">zoals Newman meent,</seg> <seg n="14.8.3">liturgisch,</seg> <seg n="14.8.4">maar homiletisch.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Het verloopt in wat Augustinus,</seg> <seg n="14.9.2">met de onderscheiding van Cicero,</seg> <seg n="14.9.3">noemt:</seg> <seg n="14.9.4"><hi rend="italic">leren,</hi></seg> <seg n="14.9.5"><hi rend="italic">boeien,</hi></seg> <seg n="14.9.6"><hi rend="italic">buigen.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Het hart der kerkhistorie is,</seg> <seg n="14.10.2">van Paulus tot Martin Niemöller en Kaj Munk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="14.10.3">de geschiedenis der prediking.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="310" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 1, 5.</p></note>
<pb n="311" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 147 v.</p></note>
<pb n="312" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n7" rend="superscript">7</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n8" rend="superscript">8</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.kerk-of-tempel.n9" rend="superscript">9</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Kerk of Tempel in WNHK.</hi> 31(17 mei 1947) nr. 20, ongepagineerd. Vooraf correspondeerde N. met de redactie. In een brief van 26.3.1947 schrijft N.: "Zeer geachte collega, hierbij kom ik even met u overleggen wat te doen met het stuk <hi rend="italic">Heiligheid in het puin</hi> van mr. Vonk. Het is een sympathiek artikel dat ons op uitnemende wijze in het hart van de kwestie brengt. Wel schermt mr. Vonk een beetje handig, à l'avocat, om zijn positie op enkele punten te verbeteren en hier en daar ongemerkt te retireren op een veiliger plek, maar wat de hoofdzaak betreft houdt hij stand en dit standhouden is in dit geval zo belangrijk, omdat het niet een theologische geste is, maar met de mentaliteit van een hele generatie samenhangt. Mr. Vonk vat het 'huis des Heren' in dit artikel echter reeds heel geestelijk op. Het verschil met <hi rend="italic">het Woord</hi> is niet zo heel groot meer en daarom <pb n="313" ed="VW"/>zou het bijna jammer zijn om dit niet aan te wijzen en de zaak te laten rusten, waar men vlak voor de cardo quaestionis is gekomen. De discussie behoeft geen polemiek te zijn, maar een gesprek, dat van mijn kant althans, zeer waarderend kan zijn. Het zou mede kunnen dienen om de heer Vonk te verlossen van zijn vrees voor de <hi rend="italic">doctores ecclesiae. Hij</hi> moest eens weten hoe bang ik daarvoor ben. Gij ziet uit het artikel van mr. Vonk, dat wij ze niet moeten invoeren en waarom ik ze instinctmatig verfoei. Welnu, zal ik antwoorden of wilt gij dat de zaak hiermee afgelopen is? Mag ik even uw antwoord?"</p><p>Namens de redactie werd als volgt gereageerd in een brief van 31.3.1947: "Zeer geachte collega, het komt ons voor dat het goed is als de discussie tussen u en mr. Vonk nog even voortgezet wordt, te meer waar volgens uw schrijven de zaak vlak voor de cardo quaestionis is gekomen. Daarom zie ik uw antwoord in een artikel uwerzijds tegemoet, " N. reageerde hierop in een brief van 5.4.1947 aldus: "Zeer geachte collega, naar aanleiding van uw schrijven van 31 maart 1947, nr. 884. 3/3877, over artikel Vonk, moge ik een enkele opmerking maken. Mijn brief, waarop dat schrijven ingaat, was eigenlijk gedacht aan et a res van coll. Emmen. Ik had moeten bedenken, dat hij niet persoonlijk was geadresseerd. Nu de redactie hem ter behandeling kreeg, moet ik de persoonlijke toon verontschuldigen. Vooral echter wil ik even ophelderen wat er in stond over de <hi rend="italic">doctores ecclesiae.</hi> Dit moet u enigszins raadselachtig zijn voorgekomen, zo niet erger. Alleen coll. Emmen kan dit verstaan. Het is een kwestie uit 'Kerkorde'. Bedoeld zijn niet de <hi rend="italic">doctores theologiae, maar</hi> d. <hi rend="italic">ecclesiae,</hi> een bij ons niet bestaand ambt, dat ik niet terugverlang. U wilt dit wel even rechtzetten, als er meerderen mijn brief mee behandeld hebben. Een artikel naar aanleiding van het laatste stuk van mr. Vonk hoop ik te kunnen geven." Namens de redactie werd in een brief van 9.4.1947 als volgt gereageerd: "Zeer geachte collega, tot uw gerust stelling kan ik u mededelen, dat uw brief geen misverstand opgewekt heeft, aangezien ik deze van te voren met collega Emmen besprak. Uw artikel zie ik gaarne tegemoet." Ter toelichting zij opgemerkt dat N. en dr. E. Emmen lid waren van de op 11 december 1945 door de generale synode der N.H. Kerk benoemde commissie voor de kerkorde. Dr. Emmen was vanaf 10 maart 1946 secretaris-generaal der N.H. Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n2" type="end" place="end" n="2"><p>H. W. Creutzberg (1875-1940), vanaf 1920 hervormd predikant te 's-Gravenhage (Duinoordkerk), was een van de voormannen der liturgische beweging in Nederland.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n3" type="end" place="end" n="3"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Liturgiek,</hi> Nijkerk 1940 (1946<hi rend="superscript">2</hi>)p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>St.V.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Noordmans hield op de Ned. Herv. Predikantenvergadering te Utrecht, 15 april 1947, een r feraat onder de titel <hi rend="italic">De opstanding</hi> (zie VW., dl. 2, p. 84-97). W. Banning (1888-1971), toentertijd hoofddocent van Kerk en Wereld te Driebergen en buitengewoon hoogleraar voor de kerkelijke sociologie in de theologische faculteit te Leiden, hield op deze vergadering een referaat onder de titel <hi rend="italic">De christelijke beoordeling van het communisme.</hi> J.J. Buskes (1899-1980), wasvanaf 1943 hervormd predikantte Amsterdam, in hetbijzondervoor het werk onder buitenkerkelijken en de arbeidersbevolking.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In Laren (Gelderland).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n7" type="end" place="end" n="7"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4: "Vides ut praedicationem requirat...</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 3: "... intelligimus, nunquam sine <choice><sic>praceunte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">praeeunte</corr></choice> promissione esse sacramentum..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 4: "Verbum ... quod praedicatum intelligere nos faciat quid visibile signum sibi velit."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n10" type="end" place="end" n="10"><p><hi rend="italic">De doctrine christiana (426). MPL. 34,15-122; CSEL. 80; CChrSL.</hi> 32. Zie vooral IV, 12, 17 en 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.kerk-of-tempel.n11" type="end" place="end" n="11"><p>In Nederland hebben de preken van de Duitse predikant Martin Niemöller (1892-1984) en de Deense predikant-literator Kaj Munk (1898-1944) een groot lezerspubliek gevonden.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="15" xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord" decls="#bibl-noordmans6.het-zichtbare-woord">
<pb n="314" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het zichtbare woord<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De titel is ontleend aan Augustinus,</seg> <seg n="2.1.2">de bekende kerkvader (t 430 n.Chr.).</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Calvijn nam die naam over.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Augustinus zei er van:</seg> <seg n="2.3.2">Wat zijn de sacramenten anders dan als 't ware zichtbare woorden?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het Woord komt bij de tekenen en dan wordt het een sacrament,</seg> <seg n="2.4.2">het is ook zelf dan als 't ware een zichtbaar Woord.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Hij onderscheidde daarbij het sacrament en de kracht van het sacrament.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het sacrament kan dus geldig zijn,</seg> <seg n="2.6.2">ook als een ketter het voltrekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Dan moet men denken niet wie het geeft,</seg> <seg n="2.7.2">maar wat hij geeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Het zichtbare Woord hoort tot de zichtbare kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">De kracht van het sacrament wordt gesmaakt in de ware gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">De beide sluiten elkaar niet uit.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer Calvijn zich daarbij aansluit dan wil dat niet zeggen dat de opvatting van Augustinus en Calvijn dezelfde is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De kerkvader vatte de sacramenten meer als een mededeling van kracht op,</seg> <seg n="3.2.2">terwijl de kerkhervormers meer nadruk op de taal van het sacrament leggen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Calvijn begint met te zeggen dat wij naast de prediking des Evangelies nog een ander hulpmiddel voor ons geloof hebben in de sacramenten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Verder zegt hij dat het sacrament nooit is zonder voorafgaande belofte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het sacrament is als 't ware een zeker aanhangsel van de belofte.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Om onze onwetendheid en traagheid allereerst en dan om onze zwakheid.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Niet zozeer om zijn woord vaster te maken,</seg> <seg n="4.5.2">als wel om <hi rend="italic">ons</hi> daarin te bevestigen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Omdat <hi rend="italic">wij zo</hi> aan 't stof kleven,</seg> <seg n="4.6.2">wil hij ons ook door deze stoffelijke tekenen tot zich trekken.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Wij zijn geen engelen,</seg> <seg n="4.7.2">maar hebben een lichaam.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Het gepredikte Woord moet erbij,</seg> <seg n="4.8.2">om ons te doen begrijpen,</seg> <seg n="4.8.3">wat het zichtbare teken inhoudt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s><choice><sic>"</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-44"/></choice> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Met het Woord bedoelt Calvijn het met luide stem gepredikte Woord,</seg> <seg n="4.9.2">de belofte.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Dus niet iets dat in het teken verborgen is,</seg> <seg n="4.10.2">maar wat er de uitleggen van is.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Maar leren wij dan niets nieuws uit de sacramenten? vraagt Calvijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Hij antwoordt:</seg> <seg n="4.12.2">Zij hebben dit boven het Woord in 't bijzonder,</seg> <seg n="4.12.3">dat zij ons de beloften naar het leven op het doek uitschilderen.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Zij lijken ook op de zegels,</seg> <seg n="4.13.2">die op een akte geplaatst worden. 't Zijn tekenen des verbonds.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Calvijn haalt de uitspraak van Augustinus aan:</seg> <seg n="5.1.2">Non quia dicitur,</seg> <seg n="5.1.3">sed quia creditur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Calvijn wil aan de sacramenten niet toeschrijven,</seg> <seg n="5.2.2">dat er als 't ware ik weet niet wat voor een verborgen kracht in zou liggen,</seg> <seg n="5.2.3">waardoor zij vanzelf het geloof zouden bevestigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De Heilige Geest bedient er zich van.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Niet op natuurlijke wijze,</seg> <seg n="5.4.2">maar boven de maat der natuur door een bijzondere genade.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De sacramenten zijn wel van betekenis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Soms neemt <pb n="315" ed="VW"/>God ze weg,</seg> <seg n="5.6.2">als in 't paradijs als Hij de belofte wegneemt.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Wij moeten echter met ons geloof niet aan de tekenen blijven hangen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Calvijn wil zo tussen de Geest en de sacramenten verdelen,</seg> <seg n="6.1.2">dat de kracht en de uitwerking bij de Geest blijven;</seg> <seg n="6.1.3">de sacramenten de bediening daarvan hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zoals wij zien door het licht en horen door het geluid.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Degenen die in het sacrament een eigen kracht aannemen,</seg> <seg n="6.3.2">verderven de zielen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Augustinus leerde,</seg> <seg n="6.4.2">dat onder het Oude Testament de sacramenten heenwijzingen waren,</seg> <seg n="6.4.3">maar dat zij onder het Nieuwe Verbond vervuld waren,</seg> <seg n="6.4.4">zodat zij de genade meebrachten en de mens rechtvaardig maakten,</seg> <seg n="6.4.5">als hij geen doodzonde beging.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat was dan een rechtvaardigheid boven het geloof uit.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Het sacrament brengt niet meer dan het Woord dat door het geloof moet worden aangenomen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Sommigen doen (aldus Augustinus) Christus aan tot aan de deelneming aan het sacrament,</seg> <seg n="6.7.2">anderen zover dat ze geheiligd worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Augustinus en Calvijn onderscheiden ook tussen het sacrament en de zaak.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Hij zal leven die het met het hart geniet en niet met de mond alleen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Calvijn vat het op deze manier samen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Christus is substantie van alle sacramenten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">En Christus nemen wij aan door het geloof.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wij krijgen dus door het sacrament niet iets onbekends,</seg> <seg n="7.4.2">buiten het Evangelie om,</seg> <seg n="7.4.3">dat wij door wegblijven van het Avondmaal zouden kunnen ontlopen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Het is niet een bijzondere,</seg> <seg n="7.5.2">aparte heiligheid,</seg> <seg n="7.5.3">die ons op een wonderbaarlijke wijze zou worden medegedeeld.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zodat wij wel onder de preek zouden kunnen zitten en niet onder het sacrament.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Men kan er aan deelnemen,</seg> <seg n="7.7.2">zonder er door gesterkt te worden.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Maar dat kan onder de prediking ook.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Het ene is niet anders dan het andere.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Alleen is de prediking hoorbaar.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Het sacrament is een zichtbaar Woord.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Het sacrament verliest daarbij zijn kracht niet,</seg> <seg n="7.12.2">evenmin als het Woord ophoudt belofte te zijn.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Augustinus schreef:</seg> <seg n="7.13.2">Als gij het vleselijk aanneemt,</seg> <seg n="7.13.3">houdt het niet op geestelijk te zijn,</seg> <seg n="7.13.4">maar dan is het niet voor u.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">God draagt zijn macht niet over aan enig orgaan,</seg> <seg n="8.1.2">zodat het op zich zelf zou werken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij doet dat niet aan de kerk;</seg> <seg n="8.2.2">Hij doet het niet aan de Schrift;</seg> <seg n="8.2.3">Hij doet het niet aan de prediking;</seg> <seg n="8.2.4">Hij doet het ook niet aan de sacramenten.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">En daarom mogen wij in dat opzicht ook geen onderscheid maken.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wie van het Avondmaal wegblijft,</seg> <seg n="8.4.2">omdat hij meent dat het niet voor hem is,</seg> <seg n="8.4.3">zou ook de Doop voor zijn kinderen niet moeten begeren.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij zou ook het Evangelie niet moeten horen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Hij zou niet tot een kerk moeten behoren.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Want de substantie van het sacrament is Christus,</seg> <seg n="8.7.2">zoals Hij het ook is van de prediking en van de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit verkeerde onderscheid ziet men op allerlei wijze maken.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Er zijn gemeenten waar men wel trouw kerkt en waar alle kinderen gedoopt worden,</seg> <seg n="9.2.2">maar waar velen niet aan het Avondmaal deelnemen.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De reden daarvan is veelal niet persoonlijk,</seg> <seg n="9.3.2">maar gewestelijk.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is eigen aan een bepaalde <pb n="316" ed="VW"/>streek.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ik ken gemeenten,</seg> <seg n="9.5.2">waar men de vrees voor sacramenten ook uitstrekt tot de Doop.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Men liet de kinderen ongedoopt,</seg> <seg n="9.6.2">zoals men zei,</seg> <seg n="9.6.3">omdat men anders ook de beloften moest houden,</seg> <seg n="9.6.4">die men dan moest doen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar in werkelijkheid was het dezelfde schroom die men ook had tegenover het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Althans men meed beide,</seg> <seg n="9.8.2">terwijl men wel geregeld de kerk bezocht.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu zijn er kringen,</seg> <seg n="10.1.2">waarbij men zulke bezwaren niet te ernstig behoeft te nemen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dan is het gecamoufleerde onverschilligheid,</seg> <seg n="10.2.2">die zich op den duur ook uitbreidt tot het kerkbezoek.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">De redenen die men opgeeft zijn dan vaak zo stereotiep,</seg> <seg n="10.3.2">zo aan het spraakgebruik van de omgeving ontleend,</seg> <seg n="10.3.3">dat de eigen persoonlijke overtuiging er niet mee te maken heeft.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zij betekenen dan:</seg> <seg n="10.4.2">zo doen wij hier.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar het kan ook voorkomen dat de mijding,</seg> <seg n="11.1.2">in het bijzonder van het Heilig Avondmaal,</seg> <seg n="11.1.3">niet gepaard gaat met een bepaalde inzinking van het hele godsdienstige leven,</seg> <seg n="11.1.4">maar dat het juist kerkvaste kringen zijn,</seg> <seg n="11.1.5">waarin het voorkomt,</seg> <seg n="11.1.6">waar ook inderdaad wel belangstelling is voor de geestelijke dingen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ja,</seg> <seg n="11.2.2">er zijn vrij uitgebreide streken in ons land,</seg> <seg n="11.2.3">die wat vasthoudendheid aan de christelijke belijdenis betreft en de handhaving van de christelijke zede van betekenis zijn ook voor onze tijd.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Er zijn zulke streken,</seg> <seg n="11.3.2">waar de avondmaalsviering in verval is gekomen en het gebruik van brood en beker door de meesten schroomvallig gemeden wordt en waar hier en daar toch wel een zeker innig christendom bestaat.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Nu moet men bij zulke oordelen heel voorzichtig zijn.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Enerzijds is hier soms alleen sprake van wat men een 'ligging' noemt,</seg> <seg n="12.2.2">wat gepaard kan gaan met weinig bewust geloofsleven.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar ook anderzijds is er een mystiek geloofsleven mogelijk,</seg> <seg n="12.3.2">dat weliswaar te veel de uitwendige middelen versmaadt,</seg> <seg n="12.3.3">maar dat toch een eigen waarde kan hebben als bestanddeel van kerkelijke vroomheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het is bekend dat een van deze mystieke vromen,</seg> <seg n="13.1.2">een vrouw in de gemeente Beesd invloed heeft gehad op dr. Kuyper en hem een groter inzicht heeft gegeven in de schatten van het gereformeerde geloofsleven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ook ik heb in een mijner gemeenten een dergelijke vrouw gekend,</seg> <seg n="14.1.2">die op het dorp een zeker geestelijk gezag had en een welsprekend getuigenis wist te geven vanuit een rijk en fijn gemoedsleven.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Men hoede zich in dit opzicht voor al te algemene en te haastige oordelen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Men moet zeggen dat de onthouding van het Heilig Avondmaal door belijdende leden of vaak ook door mensen die nooit komen tot belijdenis doen,</seg> <seg n="16.1.2">niet in de lijn van de reformatoren ligt.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat weet ieder die het formulier voor de viering van het Heilig Avondmaal kent.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daarin wordt vermaand dat ieder zich van te voren recht beproeve.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De zonden die een beletsel zijn voor het toegaan,</seg> <seg n="16.4.2">worden opgenoemd.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dat sluit aan bij de leer der <pb n="317" ed="VW"/>Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="16.5.2">dat wie in doodzonde is,</seg> <seg n="16.5.3">van de genade is uitgesloten.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Maar daarna komt dadelijk de opwekking,</seg> <seg n="16.6.2">dat wij niet moeten menen dat niemand mag toegaan,</seg> <seg n="16.6.3">dan die zonder enige zonde ware.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Want dat wij niet tot het Avondmaal komen om dat te betuigen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">In de dagen van Calvijn was er te Genève de plicht om ten Avondmaal te gaan.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Wie het verzuimde kwam onder de tucht.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dit ligt natuurlijk in de algemene kerkelijke lijn,</seg> <seg n="17.3.2">van de oudste tijden af en later ook in de Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="17.3.3">waar de mis bezocht wordt om er aan deel te nemen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Het is de eigenlijke godsdienstoefening en de preek kwam in de middeleeuwen zeer in verval,</seg> <seg n="17.4.2">of werd aan monnikenorden overgelaten.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Kerkgaan was ten Avondmaal gaan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Dit is bij de Reformatie in zoverre veranderd,</seg> <seg n="18.1.2">dat de prediking in ere werd hersteld,</seg> <seg n="18.1.3">waar het Evangelie toch eerst door Jezus en de apostelen gepredikt is.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Maar men dacht er niet aan het Avondmaal die bijzondere afschrikkende heiligheid te geven,</seg> <seg n="18.2.2">waardoor het alleen voor een klein aantal gelovigen zou zijn.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wie niet deelnam,</seg> <seg n="18.3.2">kwam onder de tucht.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wel was natuurlijk de beperking van het Avondmaal tot minstens vier zondagen in 't jaar een wijziging,</seg> <seg n="19.1.2">die tot moeilijkheden licht aanleiding kon geven.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De middeleeuwse christen was gewend in de mis elke zondag Avondmaal te houden.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Welke plaats moest nu na de Reformatie datzelfde Avondmaal innemen,</seg> <seg n="19.3.2">nu het een aparte viering werd,</seg> <seg n="19.3.3">bijvoorbeeld viermaal in het jaar.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Men beperkte zo sterk als reactie tegen de mis en ook omdat de prediking nu weer tot haar recht kwam.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar deze verandering kon toch ook tot allerlei nieuwe houdingen tegenover dit sacrament aanleiding geven.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Wanneer het Avondmaal dan bij uitzondering gehouden werd,</seg> <seg n="19.6.2">leek het een handeling ook van uitzonderlijke heiligheid,</seg> <seg n="19.6.3">bestemd niet voor allen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze gevolgtrekking is overigens niet dadelijk getrokken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Te Genève,</seg> <seg n="20.2.2">ik zei het al,</seg> <seg n="20.2.3">was strenge avondmaalsplicht.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">En later in de kerken in de calvinistische landen eveneens.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Deze afwijking van de algemeen kerkelijke regel van alle christelijke eeuwen heeft zich onder bepaalde omstandigheden voltrokken.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Allereerst moet men in acht nemen dat in de leer der <hi rend="italic">genade,</hi></seg> <seg n="22.1.2">zoals die zich met name van Augustinus af heeft ontwikkeld,</seg> <seg n="22.1.3">de mogelijkheid van overspanning ligt,</seg> <seg n="22.1.4">zodat de <hi rend="italic">genademiddelen</hi> overbodig worden geacht.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Augustinus onderscheidde,</seg> <seg n="22.2.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="22.2.3">tussen het sacrament en de kracht van het sacrament;</seg> <seg n="22.2.4">tussen het eten en drinken met de mond en met het <hi rend="italic">hart.</hi></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Deze twee mogen wel onderscheiden worden,</seg> <seg n="22.3.2">maar niet gescheiden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">En toch kan dat gebeuren.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Men kan vragen en vroeg ook:</seg> <seg n="22.5.2">Waarom is het genademiddel nodig,</seg> <seg n="22.5.3">als God toch de kracht aan zichzelf houdt?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Hij kan het zo wel geven.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Bij Augustinus is het heil van eeuwigheid.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Tegenover de kerk als het <pb n="318" ed="VW"/>middel,</seg> <seg n="23.2.2">komt de predestinatie,</seg> <seg n="23.2.3">de eeuwige bestemming sterk naar voren.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Dit gaat ook door tot de sacramenten.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Nu heeft de kerkvader ook de sacramentenkerk gegrondvest.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">En hij scheidt beide,</seg> <seg n="24.3.2">de eeuwige en de historische kerk niet.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Maar bij de sterke spanning van de voorbeschikking van eeuwigheid blijft hier de mogelijkheid van een mysticisme dat de historische kerk heel of half laat liggen en op de vrije genade gaat drijven.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Calvijn heeft ook de verkiezing heel sterk geleerd en zich bij Augustinus aangesloten,</seg> <seg n="25.1.2">die bij geregeld aanhaalt in zijn <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Door zijn strenge kerkorganisatie en de kerkelijke tucht is echter het gevaar bezworen,</seg> <seg n="25.2.2">dat deze kerken enkel op de vrije genade zouden gaan drijven;</seg> <seg n="25.2.3">waar anders wel gevaar voor zou geweest zijn,</seg> <seg n="25.2.4">nu de roomse hiërarchie was weggevallen.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Calvijn heeft echter in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> een geheel boek gewijd aan de genademiddelen<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">En men kan ook niet zeggen dat in de calvinistische landen over 't algemeen de uitwendige kerk en de sacramenten in verval zijn gekomen.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Maar toch kan men het verstaan,</seg> <seg n="25.5.2">dat hiervoor het gevaar bestond,</seg> <seg n="25.5.3">als men twee dingen met elkaar in verband brengt.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De uitzonderlijke positie van het Heilig Avondmaal,</seg> <seg n="25.6.2">in het bijzonder na de Reformatie en de scherpe toespitsing van de leer der vrije genade bij Calvijn,</seg> <seg n="25.6.3">in aansluiting aan Augustinus.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Zoals reeds gezegd,</seg> <seg n="26.1.2">was de strenge organisatie der gereformeerde kerken een krachtig middel om ontsporing te verhoeden.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Nu is er in onze vaderlandse kerkhistorie behalve de Reformatie nog een verschijnsel bekend,</seg> <seg n="27.1.2">dat men gewoonlijk aanduidt met de naam van Nadere Reformatie.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Deze richting beslaat de gehele zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Deze Nadere Reformatie betekent een reactie op de leerstelligheid en verstandelijkheid,</seg> <seg n="27.3.2">die zich,</seg> <seg n="27.3.3">na de vestiging der gereformeerde kerk hier te lande,</seg> <seg n="27.3.4">toen de tijd van de vervolgingen voorbij was en de kerk een heersende kerk werd,</seg> <seg n="27.3.5">in sommige opzichten breed maakte.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Dat deze Nadere Reformatie zulk een omvang heeft genomen en zo diep is doorgedrongen in onze Nederlandse vroomheid is betrekkelijk een gunstig verschijnsel.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Het bewijst dat de Kerkhervorming niet een zaak is geweest van het hoofd,</seg> <seg n="27.5.2">maar van het hart.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Dat men niet tevreden was met een zuivere leer,</seg> <seg n="27.6.2">maar dat men zocht naar de levende God.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Bijna gelijktijdig met de Dordtse Synode,</seg> <seg n="27.7.2">die een zeer belangrijke leerbeslissing bracht,</seg> <seg n="27.7.3">zet deze beweging in en bewees,</seg> <seg n="27.7.4">dat het te Dordt ook niet alleen ging om de leer,</seg> <seg n="27.7.5">maar ook over de kern van het geloofsleven.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Voorlopers waren de gebroeders Teellinck,</seg> <seg n="27.8.2">Willem,</seg> <seg n="27.8.3">predikant te Middelburg,</seg> <seg n="27.8.4">en Ewoud,</seg> <seg n="27.8.5">burgemeester van Zierikzee,</seg> <seg n="27.8.6">die beiden reeds in 1629 overleden zijn.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Willem is de schrijver van <hi rend="italic">Sleutel der Devotie.</hi></seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Deze devotie of vroomheid hield verband met die der Engelse Puriteinen,</seg> <seg n="27.10.2">die toen onder Jakobus en Karel 1 in hun lijdenstijd waren en waarin het optreden van Cromwell,</seg> <seg n="27.10.3">in 't midden van die eeuw,</seg> <seg n="27.10.4">zo bekend is.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Deze puriteinse beweging in Engeland,</seg> <seg n="28.1.2">die zich tegen de staatskerk verzette,</seg><pb n="319" ed="VW"/> <seg n="28.1.3">is van een zeldzame kracht en diepte geweest en heeft een literatuur voortgebracht,</seg> <seg n="28.1.4">die ook in ons land in vertaling veel gelezen is.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Nergens is misschien het werk des Heiligen Geestes in de harten meer geoefend en met indringender diepte beschreven.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Deze beweging werd daardoor gekenmerkt,</seg> <seg n="29.1.2">dat ook het lekenelement aan de oefeningen deelnam en in 't algemeen naast de prediking een vorm van profetie zich openbaarde,</seg> <seg n="29.1.3">waarbij de vrije gebedsvorm geoefend werd tegenover de formuliergebeden der staatskerk,</seg> <seg n="29.1.4">en de bezielde door de Geest gedreven rede,</seg> <seg n="29.1.5">tegenover de sierlijke,</seg> <seg n="29.1.6">rustige kanselrede der episcopale amtsdrager.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Uit deze beweging kwamen de Rondkoppen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n24" rend="superscript">24</ref> van Cromwell voort;</seg> <seg n="29.2.2">ook Bunyan met zijn <hi rend="italic">Christenreize</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n25" rend="superscript">25</ref> en George Fox,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n26" rend="superscript">26</ref></seg> <seg n="29.2.3">een schoenmaker,</seg> <seg n="29.2.4">de man met de leren broek,</seg> <seg n="29.2.5">die in de kerken binnenliep en tegen de predikanten het woord nam als de Geest hem dreef.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hij was de eerste Quaker,</seg> <seg n="29.3.2">zo geheten vanwege het beven als de Geest kwam.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit puriteinse geestesleven begint al in het midden van de zestiende eeuw bij 't begin van de regering van Elisabeth.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het heeft onder zware druk geleefd tot aan de Engelse revolutie in 1689 toe,</seg> <seg n="30.2.2">behalve in de jaren van de opstand tegen Karel 1 en de regering van Cromwell.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Enkele beroemde namen noem ik:</seg> <seg n="31.1.2">Whitaker,</seg> <seg n="31.1.3">Perkins,</seg> <seg n="31.1.4">Hooker,</seg> <seg n="31.1.5">Taylor,</seg> <seg n="31.1.6">Howe,</seg> <seg n="31.1.7">Owen,</seg> <seg n="31.1.8">Baxter,</seg> <seg n="31.1.9">Bunyan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">In deze kringen werd,</seg> <seg n="32.1.2">voorzover zij zuiver calvinistisch bleven,</seg> <seg n="32.1.3">het geestelijk leven geoefend in nauw verband met het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Aan de rand van de beweging echter kon de wind des Geestes zo sterk zijn,</seg> <seg n="32.2.2">dat men de genademiddelen min of meer overbodig achtte.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Het werd dan een persoonlijk bekeringsleven,</seg> <seg n="32.3.2">waarop alles gezet werd.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Zo is het bij de Quakers geworden,</seg> <seg n="32.4.2">waar de uitwendige kerk en ook de sacramenten overbodig werden geacht.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Gods Geest kwam tot ieder op zijn tijd.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Dit is de leer van het innerlijke licht,</seg> <seg n="32.6.2">die Robert Barclay<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n28" rend="superscript">28</ref> in zijn Quakers-dogmatiek heeft beschreven.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het valt te begrijpen,</seg> <seg n="33.1.2">dat,</seg> <seg n="33.1.3">bij het nauwe verkeer tussen Engeland en onze lage landen dat er in de zestiende tot de zeventiende eeuw bestond,</seg> <seg n="33.1.4">grote invloed van het Engels spiritualisme op ons volk uitging.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Trouwens ook bij ons ontstonden deze bewegingen spontaan,</seg> <seg n="33.2.2">maar niet zo sterk,</seg> <seg n="33.2.3">omdat het calvinisme hier de overhand had en niet tegen een staatskerk had te vechten.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De Engelse boeken zijn ontzaglijk veel vertaald en gelezen bij ons.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">En zij vonden</seg> <seg n="34.2.2">- en dit is het belangrijke</seg> <seg n="34.2.3">- zij vonden niet alleen hun weg naar de studeerkamers der predikanten,</seg> <seg n="34.2.4">maar ook naar de woningen van boeren en burgers.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dat deden natuurlijk ook</seg> <seg n="35.1.2">- en nog meer</seg> <seg n="35.1.3">- de werken van de Nederlandse piëtisten:</seg> <seg n="35.1.4">de Teellincks,</seg> <seg n="35.1.5">de werken van Theodorus en Wilhelmus <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Brakel,</seg> <seg n="35.1.6">Lodenstein,</seg> <seg n="35.1.7">Ridderus en vele anderen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ik bezit zelf ook nog tal van statige kwartijnen en aardige duodecimootjes,</seg> <seg n="35.2.2">die mij toegekomen zijn krachtens erfopvolging uit de bibliotheken van huislieden,</seg> <seg n="35.2.3">in wier woning deze lectuur<pb n="320" ed="VW"/> tot het einde van de vorige eeuw nooit ontbrak,</seg> <seg n="35.2.4">al werd zij toen reeds minder gelezen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Behalve de praktische geloofsleer en de ascetische of beoefeningslectuur bekleedt hieronder ook de voorbereiding en nabetrachting van het Heilig Avondmaal een grote plaats.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het zijn vooral handige duodecimootjes,</seg> <seg n="35.4.2">die het genre vertegenwoordigen en zij vertonen vaak de sporen van een ijverig gebruik.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze Nadere Reformatie zoals zij dan in ons land wel genoemd wordt,</seg> <seg n="36.1.2">droeg hier een ander en rustiger karakter dan in Engeland,</seg> <seg n="36.1.3">omdat zij hier niet tegenover een staatskerk stond.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Toch doet ook hier deze beoefeningsleer verschillen zien met het oorspronkelijke calvinisme,</seg> <seg n="37.1.2">dat een hervorming was van kerk en staat en maatschappij alle drie.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Dat kreeg men in Engeland pas <hi rend="italic">honderd jaar</hi> later in de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Bij ons was het toen al rustiger en alles meer gevestigd.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De Reformatie had toen tijd en gelegenheid om nader te komen,</seg> <seg n="38.1.2">naar binnen te gaan,</seg> <seg n="38.1.3">te oefenen met de ziel,</seg> <seg n="38.1.4">wat ook vaak z'n gevaren meebrengt.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Maar onze kerkgeschiedenis na Dordt is er vol van en onze literatuur rijk aan deze geschriften.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zij hebben op het geestelijk leven van ons volk grote invloed gehad.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">De schrijvers van kort na de Reformatie en Calvijn zijn ook later wel gelezen door degenen,</seg> <seg n="39.3.2">die studeerden.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">In de belangstelling van de gemeenteleden stonden zij achter bij de schrijvers van de Nadere Reformatie.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zo is het te begrijpen dat het zichtbare Woord,</seg> <seg n="40.1.2">en dan natuurlijk vooral het Heilig Avondmaal in verschillende kringen ook in verschillend licht kon komen te staan.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Waar het ging om 'het innerlijk christendom'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n30" rend="superscript">30</ref> in die zeer bijzondere zin,</seg> <seg n="40.2.2">waarin het hier <choice><sic>genoemen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">genomen</corr></choice> moet worden,</seg> <seg n="40.2.3">werd het Heilig Avondmaal eigenlijk meer dan een zichtbaar Woord.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het werd door voorbereiding en nabetrachting centrum van een bekerings- en beoefeningsleven,</seg> <seg n="40.3.2">zoals dat vroeger eigenlijk alleen maar in de kloosters gevonden werd.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Het Piëtisme,</seg> <seg n="40.4.2">zoals de vroomheid ook heet,</seg> <seg n="40.4.3">oefent een inwendige ascese,</seg> <seg n="40.4.4">nog sterker dan een uitwendige.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Deze protestantse ascese grenst ook aan de middeleeuwse mystiek en heeft verwante trekken.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Maar zij is er in allerlei graden en allerlei vormen.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Van strenge leerstelligheid tot onkerkelijke geestdrijverij toe.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Wanneer zij geoefend,</seg> <seg n="41.1.2">soms zou men zeggen gestudeerd wordt rondom het Heilig Avonmaal,</seg> <seg n="41.1.3">dan krijgt die een heiligheid van een andere soort dan die het had bijvoorbeeld te Genève,</seg> <seg n="41.1.4">waar de tucht het sacrament heilig moest houden.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het vraagt een heiliging die meer aan het hoorbare Woord hangende gelovigen wel eens <hi rend="italic">wettisch</hi> noemen.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Het zijn geestelijke oefeningen,</seg> <seg n="41.3.2">exercitiën,</seg> <seg n="41.3.3">zoals zij bij sommige roomse orden ook zo sterk tot ontwikkeling zijn gekomen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Zij duurden dagen lang op een methodische wijze,</seg> <seg n="41.4.2">aan de hand van geschriften,</seg> <seg n="41.4.3">die daarvoor geschikt werden geacht.</seg></s> <pb n="321" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="41.5"><seg n="41.5.1">Wanneer nu zulke geestelijke exercities niet wilden leiden tot een verzekerdheid de genade ook werkelijk ontvangen te hebben,</seg> <seg n="41.5.2">als de blijdschap,</seg> <seg n="41.5.3">de voorsmaak der zaligheid niet wilde doorbreken,</seg> <seg n="41.5.4">als het hart te koud bleef,</seg> <seg n="41.5.5">dorst men niet toe te gaan,</seg> <seg n="41.5.6">ook al werd men door uitwendige tucht niet geweerd.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Deze kerkelijke tucht was in de christelijke kerk en bij de Reformatie de verhindering voor het Avondmaal geweest.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Wie niet geweerd werd,</seg> <seg n="42.2.2">ging en was verplicht te gaan.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Dit werd,</seg> <seg n="42.3.2">nu het Avondmaal niet meer in het middelpunt stond,</seg> <seg n="42.3.3">zoals de mis,</seg> <seg n="42.3.4">maar bijvoorbeeld viermaal per jaar werd gevierd,</seg> <seg n="42.3.5">anders.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het was niet meer een genademiddel zoals ook het Woord,</seg> <seg n="42.4.2">dat heilig is omdat God het spreekt,</seg> <seg n="42.4.3">maar het werd heilig als een stuk van inwendige oefening.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het was niet meer genademiddel,</seg> <seg n="42.5.2">maar bewijs van genade;</seg> <seg n="42.5.3">een vergadering van waardigen,</seg> <seg n="42.5.4">waartoe een bekommerd gelovige zich niet dorst te begeven.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Men moest eerst een bepaalde weg,</seg> <seg n="42.6.2">een methode,</seg> <seg n="42.6.3">een oefening hebben gevolgd om daartoe te kunnen komen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Dit is de voornaamste reden,</seg> <seg n="43.1.2">waardoor het Heilig Avondmaal onder de genademiddelen in zulk een uitzonderingspositie is gekomen,</seg> <seg n="43.1.3">als in bepaalde kringen en in bepaalde streken van ons land voorkomt.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Daarbij komt dan,</seg> <seg n="44.1.2">dat er in deze kringen ook in de zeventiende en achttiende eeuw mystieke geesten zich bevonden,</seg> <seg n="44.1.3">die geneigd waren de uitwendige kerk te verachten en alles,</seg> <seg n="44.1.4">zoals de Quakers,</seg> <seg n="44.1.5">van het inwendig licht te verwachten.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Ik heb daar straks al op gewezen,</seg> <seg n="44.2.2">dat bij Augustinus reeds een uitbouw van zijn predestinatiegedachte in die richting niet tot de onmogelijkheden behoort.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het evenwicht tussen het spirituele en het instrumentele zou verstoord kunnen worden.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Bij Calvijn is dit minder het geval.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Maar zoals in de Oude kerk en de middeleeuwen zijn er altijd sekten en groepen geweest,</seg> <seg n="44.5.2">die de Heilige Geest afzonderden van Christus en zo de uitwendige zichtbare kerk en ook het zichtbare Woord niet nodig hadden.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Deze mystieke ader liep ook wel hier en daar door het gereformeerde leven</seg> <seg n="44.6.2">- in Het Piëtisme,</seg> <seg n="44.6.3">zoals de vroomheid ook heet,</seg> <seg n="44.6.4">oefent een inwendige ascese,</seg> <seg n="44.6.5">ons land ook.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Als men bekeerd was,</seg> <seg n="44.7.2">hield het kerkgaan op en soms ook het bezoek van het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Men had genoeg aan de inwendige leraar en werd zelf een profeet of profetes in het midden van de onbekeerden.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Dat deze Nadere Reformatie in bloei stond,</seg> <seg n="45.1.2">deze beoefeningsliteratuur door ons volk algemeen gelezen werd en ook met diepe ernst in grote kringen in praktijk werd gebracht,</seg> <seg n="45.1.3">is zeker een paar honderd jaar geleden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat dit in kleinere kringen nog vrij ijverig werd gedaan is zeker bijna honderd jaar geleden.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Dr. Kuyper,</seg> <seg n="46.1.2">met zijn neocalvinisme,</seg> <seg n="46.1.3">heeft veel gedaan,</seg> <seg n="46.1.4">om wat hij noemde 'de dooperse mydinghe'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-zichtbare-woord.n31" rend="superscript">31</ref> te bestrijden en de vromen,</seg> <seg n="46.1.5">die met een boekske in een hoekske zaten,</seg> <seg n="46.1.6">daaruit te halen en hun belangstelling voor kerk,</seg> <seg n="46.1.7">staat en maatschappij te wekken.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Waar het in onze Hervormde Kerk <pb n="322" ed="VW"/>nog bleef komt de geest des tijs en het nieuwe kerkelijke leven het van alle kanten afbrokkelen.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">In z'n geïsoleerdheid neemt het soms ook nog meer afwijkende en ziekelijke vormen aan,</seg> <seg n="46.3.2">en is het ook wel dikwijls een cliché geworden,</seg> <seg n="46.3.3">een bezinksel van vroeger leven.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Waar ik tot u zou spreken over het zichtbare Woord,</seg> <seg n="47.1.2">met de wenk om het vooral van de praktijk uit te bezien,</seg> <seg n="47.1.3">heb ik dat met enige uitvoerigheid gedaan.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Ik heb mij daarbij geheel beperkt tot het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Ook de Doop had ik als afzonderlijk onderwerp kunnen nemen,</seg> <seg n="47.3.2">in heel ander verband.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Maar omdat de behandeling van beide onderwerpen in de praktijk van ons kerkelijk leven zo verschillende kanten uitgaat,</seg> <seg n="47.4.2">ging het moeilijk beide te combineren.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Ik heb mij daarom vooral met het sacrament van het Heilig Avondmaal beziggehouden.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Wat de praktijk betreft,</seg> <seg n="48.1.2">moeten wij de omstandigheden,</seg> <seg n="48.1.3">waaronder de mensen leven,</seg> <seg n="48.1.4">niet uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Toen bij de Reformatie,</seg> <seg n="48.2.2">die Calvijn te Genève met ijzeren hand doorzette,</seg> <seg n="48.2.3">kerk en staat beide nieuwe vormen ontvingen,</seg> <seg n="48.2.4">toen heeft het Heilig Avondmaal ook gediend om,</seg> <seg n="48.2.5">door middel van het consistorie,</seg> <seg n="48.2.6">ook een vorm van publieke zedelijkheid te scheppen,</seg> <seg n="48.2.7">die aan het leven in West-Europa en later in Amerika zijn gestalte heeft gegeven.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Predikanten en ouderlingen waren,</seg> <seg n="48.3.2">als consistorie,</seg> <seg n="48.3.3">ook rechters inzake gedrag en deze tucht greep ook over op maatschappelijk en politiek gebied.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Zij doet dit nog in onze dagen,</seg> <seg n="48.4.2">bij Rome en de gereformeerden en zal het in de toekomst ook in de Hervormde Kerk wel weer doen.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Na de vestiging van de Hervormde Kerk hier te lande,</seg> <seg n="49.1.2">was er van de zijde der regenten grote tegenstand tegen deze vorm van kerk- en,</seg> <seg n="49.1.3">men mag wel zeggen,</seg> <seg n="49.1.4">landsregering.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De Staten probeerden een kerkorde voor te schrijven.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Deze strijd is nooit geheel beslist.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Maar het is begrijpelijk dat de geestelijke krachten,</seg> <seg n="50.2.2">toen zij naar buiten geremd werden,</seg> <seg n="50.2.3">zich naar binnen keerden in de kerk<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="50.3"><seg n="50.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> weet dat zulk een sterk verinwendigd leven ook blootstaat aan ziekelijke uitwassen.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">In Schotland heeft de presbyteriale kerkorde met de rechtspraak rondom het Avondmaal,</seg> <seg n="51.1.2">die soms op het kerkhof werd uitgeoefend,</seg> <seg n="51.1.3">lange tijd meer vrij gebloeid.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">In de negentiende eeuw kwam de kerkelijke tucht in de Hervormde Kerk sterk in verval,</seg> <seg n="52.1.2">mede doordat velen in de ontzegging van het Avondmaal geen straf meer voelden.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het kerkelijk besef in zijn geheel kwam in grote kringen in diep verval.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De twintigste eeuw gaf een sterke opleving te zien,</seg> <seg n="53.1.2">die men echter ook weer niet mag overschatten.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Daarvoor spreken de volkstellingen een te duidelijke taal.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Deze kerkelijke opleving is eensdeels organisatorisch en <pb n="323" ed="VW"/>anderdeels liturgisch en gelukkig voor een deel ook wel geestelijk.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">In de liturgische beweging komt het Avondmaal sterk naar voren en willen sommigen het zelfs weer in het middelpunt zetten,</seg> <seg n="54.1.2">zoals de mis.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Men wil althans de avondmaalstafel een vaste plaats geven in de kerk,</seg> <seg n="54.2.2">goed zichtbaar voor de gemeente.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Over deze liturgische vragen heerst in hervormde kringen nog geen eenstemmigheid en deze zal ook nog wel een tijd op zich laten wachten.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Nu de liturgische bezinning niet meer door een enkele groep,</seg> <seg n="55.2.2">maar in kerkelijk verband wordt geoefend,</seg> <seg n="55.2.3">is het gevaar van ontsporing bij enkelingen en enkele gemeenten minder geworden.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">De prediking zal in een hervormde kerk middelpunt moeten blijven.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Vrij zeker zal echter het Avondmaal in de toekomst wel weer vaker worden gevierd.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Althans velen wensen dat.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Ook van de zijde der nieuwe kerkorde zal wel een strekking uitgaan om het Avondmaal weer meer in het leven in te bouwen.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">De vormen der zestiende en zeventiende eeuw zullen zich daarbij wel niet precies herhalen.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Maar wij voelen er toch allen behoefte aan,</seg> <seg n="57.3.2">dat onze vormeloos geworden levens van een geestelijk centrum uit worden beïnvloed.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Dit is nodig voor het openbare leven en voor het innerlijke leven.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Rome maakt zich thans op om deze taak in ons land van onze Hervormde Kerk weer over te nemen.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Ik geloof niet dat dit Gods bestel is.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Wij staan voor de vraag of een staatkundig leven in de christelijke vrijheid in de toekomst nog mogelijk zal zijn.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">De politieke hemel is donker.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Er is ook een grote innerlijke nood,</seg> <seg n="59.1.2">die met de politieke nauw samenhangt.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">De verdieping,</seg> <seg n="59.2.2">de innerlijkheid dreigt uit de mensen te verdwijnen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">In beide opzichten kan het Heilig Avondmaal als toebereiding tot de toekomst des Heren,</seg> <seg n="60.1.2">als zichtbaar Woord Gods weer dienen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="323" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing over <hi rend="italic">Het zichtbare Woord</hi> op 18 november 1947 te Ede. De gelegenheid is onbekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. in verband met Augustinus en Calvijn <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Contra Faustum</hi> 19, 16: 'Quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi verba visibilia ... <hi rend="italic">?" MPL.</hi> 42, 356 v.; <hi rend="italic">CSEL. 25</hi> 1, 513.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Tractatus In Iohannis Evangelium</hi> 80, 3 (Joh. 15 : 3): "Accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum, etiam ipsum tamquam visibile verbum." MPL. 35, 1840; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 36, 529.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Augustinus, <hi rend="italic">Tra,c tus In Iohannis Evangelium 26,</hi> 1 1: "... aliud est sacramentum, aliud virtus sacramenti." MPL. 35, 1611; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 36, 265.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Augustinus, <hi rend="italic">De Baptismo contra Donatistas 6,</hi> 1, 1: "... consuetudo firmata est, etiam ovem, quae foris errabat et dominicum characterem a fallacibus depraedatoribus suis foris acceperat, venientem ad christianae unitatis salutem ab errore corrigi ... characterem tamen in ea dominicum agnosci potius quam inprobari."" MPL. <hi rend="italic">43,197; CSEL.</hi> 51,298.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Augustinus, <hi rend="italic">De Baptismo contra Donatistas 4,</hi> 10, 16: "." liquet in ... quaestione <choice><sic>de haptismo tion esse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">de baptismo non esse</corr></choice> cogitandum quis det sed quid det <hi rend="italic">..." MPL.</hi> 43, 164; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 51, 240.</p></note>
<pb n="324" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="324" ed="VW"/>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 15-17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst. IV,</hi> 14, 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 3; ook voor de volgende zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 14, 4; ook voor de volgende zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 14, 5; ook voor de volgende zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst. IV,</hi> 14, 4; Augustinus, <hi rend="italic">Tractatus In Iohannis Evangelium</hi> 80, 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 9; ook voor de volgende zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst. IV,</hi> 14, 12; ook voor de volgende zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 9; ook voor de volgende zin.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n18" type="end" place="end" n="18"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 14, 14; voor de volgende zinnen tevens IV, 14, 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Calvijns weergave van Augustinus in <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 14 luidt: "Induunt ... homines Christus aliquando usque ad Sacramenti perceptionem, aliquando usque ad vitae sanctificationem.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n20" type="end" place="end" n="20"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 14, 15; ook voor de volgende zin.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n21" type="end" place="end" n="21"><p><hi rend="italic">Vgl. Inst.</hi> IV, 14, 16; ook voor de volgende twaalf zinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Tijdens zijn predikantschap te Beesd in de Betuwe (1863-1867) kwam A. Kuyper in aanraking met een kleine groep vrome mensen in de gemeente, die uit de geest der Nadere Reformatie leefden. Met name de ontmoeting met Pietje Baltus (1830-1914) was voor K. van grote betekenis. Van haar vernam hij wat'de volle, souvereine genade'was en wat er in zijn prediking ontbrak. Na K.'vertrek uit Beesd stond een portret van Pietje Baltus zijn verder leven op de schoorsteenmantel van zijn studeerkamer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Boek 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Rondkoppen (Roundheads): spotnaam voor de parlementaire partij van Puriteinen en anti koningsgezinden, in de strijd tegen Karel 1, gegeven vanwege het feit, dat sommige Puriteinen het haar kort-geknipt droegen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n25" type="end" place="end" n="25"><p>John Bunyan (1628-1688), Engels lekeprediker, schreef in gevangenschap (wegens onbevoegd preken) zijn wereldberoemd geworden <hi rend="italic">The pilgrim's progress from this world to that which is to come</hi> (1678), een allegorische <choice><sic>beschrijvingvan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">beschrijving van</corr></choice> de reis van de christen, door velerlei gevaren en verzoekingen heen, naar de eeuwigheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n26" type="end" place="end" n="26"><p>George Fox leefde van 1624-1691.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n27" type="end" place="end" n="27"><p><choice><sic>illiam Whitaker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">William Whitaker</corr></choice> (1548-1595); William Perkins (1558-1602); Richard Hooker (± 15541600);Thomas Taylor (1576-1633); John Howe (1630-1705); John Owen (1616-1683); Richard Baxter (1615-1691); John Bunyan (1628-1688).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n28" type="end" place="end" n="28"><p>De Schot Robert Barciay (1648-1690) was de theoloog der Quakers. Hij schreef <hi rend="italic">Theologiae verae christianae apologia</hi> (Lat. ed. 1676; Eng. vert. 1678). Vgl. de dissertatie van C.van Dalfsen, <hi rend="italic">Het inwaartsch licht bij de Quakers, in het bijzonder bij Barclay,</hi> Zeist 1940.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Vgl. voor de werken van de familie Teellinck, van welke Eewoud (1571-1629) en Willem (1579-1629) de bekendste leden zijn, het <hi rend="italic">Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme, dl.</hi> 1, Kampen 1978, p. 370-375.</p><p>De hoofdwerken van Theodorus (of Dirk Gerrits) <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Brakel (1608-1669; predikant te Makkum) zijn <hi rend="italic">Hetgeestelijck leven</hi> (1648) en (het postume) <hi rend="italic">De trappen des geestelycken levens</hi> (1670); vgl. <hi rend="italic">Biografisch lexicon,</hi> p. 55 v.</p><p>Het hoofdwerk van zijn zoon Willem (1635-1711; predikant te Rotterdam) is het vele malen herdrukte boek <hi rend="italic">Redelyke Godtsdienst (1700).</hi></p><p>De predikant Jodocus van Lodenstein (1620-1677) schreef zijn <hi rend="italic">Beschouwinge van Zion</hi> (1676) en liet voorts een aantal prekenbundels en een vele malen herdrukte poëziebundel, <hi rend="italic">Uytspanningen</hi> (1676) na.</p><p>Franciscus Ridderus (De Ridder; 1620-1683), van 1656-1683 predikant te Rotterdam, vond bij velen ingang door zijn vele malen herdrukte <hi rend="italic">Dagelijcxsche huyscatechisatie</hi> <pb n="325" ed="VW"/>(1657); vgl. <hi rend="italic">Nieuw Nederlandsth Biografisch Woordenboek,</hi> P. C. Molhuysen en P. J. Blok ed., dl. 4, Leiden 1918, kol. 1149-1151.</p><p>Vgl. in het algemeen H. Heppe, <hi rend="italic">Geschichte des Pietismus und der Mystik in der reformirten Kirche, namentlich der Niederlande,</hi> Leiden 1879 (herdruk Goudriaan 1979).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Terzijde: Schortinghuis.</p><p>Het hoofdwerk van Wilhelmus Schortinghuis (1700-1750; predikant te Midwolda) is <hi rend="italic">Het innige christendom tot overtuiging van onbegenadigde, bestieringe en opwekkinge van be</hi>genadigde zielen, in desselfs allerinnigste en wesenlikste deelen gestaltelik en bevindelik <hi rend="italic">voorgestelt in t'zamenspraken</hi> (1740); vgl. <hi rend="italic">Biografisch lexicon,</hi> p. 322-325 en de dissertatie van M. J. A. de Vrijer, <hi rend="italic">Schortinghuis en zijn analogieën</hi> (herdruk onder de titel <hi rend="italic">Schortinghuis en het innige christendom,</hi> Hierden-Harderwijk z.j.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-zichtbare-woord.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">Het Calvinisme. Zes Stone-lezingen,</hi> Kampen 1959<hi rend="superscript">3</hi>, p. 58.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="16" xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw" decls="#bibl-noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw">
<pb n="326" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De sacramentstheologie van prof. dr. G. van der Leeuw<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">opmaak met de hand naar de opbouw van het stuk (de stellingen 1–6; in de toelichting 1–6, onder 2 a–c en onder b een rijtje 1–4, onder 6 nog 1–3): elk niveau springt verder in, het nummer of de letter hangt ervoor. De tekst is ongewijzigd; in eerdere versies stonden lijstpunten en alinea's door elkaar</note></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Stellingen</seg></s></head>
<list>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">1. De westerse christenheid mag de oosterse ruiling van het Koninkrijk der hemelen voor een mysterie niet aanvaarden.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">2. De fenomenologie kan een gevaar betekenen voor de theologie.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="5.1"><seg n="5.1.1">3. De mysterieleer berust op een onbijbelse opvatting van de incarnatie.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="6.1"><seg n="6.1.1">4. Het woord wordt in deze sacramentstheologie ten onrechte aan het teken ondergeschikt gemaakt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het wil meer zijn dan een explicatie.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">5. Vlees en Geest,</seg> <seg n="7.1.2">vorm en oordeel moeten in de theologie tegenstellingen blijven.</seg></s></item>
<item rend="indent-0 hang-1"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">6. Conclusie:</seg> <seg n="8.1.2">Wij hebben een theologie van het Koninkrijk der hemelen nodig.</seg></s></item>
</list>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Toelichting</seg></s></head>
<p rend="indent-0 hang-1"><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="10.1"><seg n="10.1.1">1. Prof. Van der Leeuw haalt in zijn <hi rend="italic">Sacramentstheologie</hi> met instemming een uitspraak aan van bisschop Headlam:</seg> <seg n="10.1.2">Sacraments are for use,</seg> <seg n="10.1.3">not for discussion.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Toch schreef Van der Leeuw dit boek.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij rechtvaardigt zich met de volgende overweging:</seg> <seg n="10.3.2">Men moet toch een definitie van sacramenten kunnen geven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">En</seg> <seg n="10.4.2">- zijn geweten klopt nu eenmaal een beetje</seg> <seg n="10.4.3">- hij gaat daarbij zover te stellen:</seg> <seg n="10.4.4"><hi rend="italic">Wij hebben formulieren nodig.</hi></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zowaar:</seg> <seg n="11.1.2">Wij hebben <hi rend="italic">reum confitentem.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De formulieren worden immers door hoogkerkelijke anglicanen op afkeurende wijze <hi rend="italic">preken</hi> genoemd.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Van der Leeuw keurt het in de gereformeerden goed,</seg> <seg n="11.3.2">dat zij het sacrament niet impliciet,</seg> <seg n="11.3.3">maar expliciet willen bediend hebben.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Genoeg:</seg> <seg n="11.4.2">Zijn boek is een explicatie,</seg> <seg n="11.4.3">een preek.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En hier ligt al dadelijk een kwestie.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Sacramentstheologie,</seg> <seg n="12.1.2">aldus Van der Leeuw,</seg> <seg n="12.1.3">is niet een redeneren over deze handelingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f2" rend="superscript">b</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Dat is de andere zijde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zij komt niet tot stand zonder betrekking tot het hart der doopliturgie,</seg> <seg n="12.3.2">de existentiële vereniging met Christus.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het gaat dus over de methode van de theologie.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De dogmatiek <pb n="327" ed="VW"/>geldt hier uit de eredienst geboren;</seg> <seg n="12.5.2">het Credo uit de hymnus;</seg> <seg n="12.5.3">de catechismus uit de liturgie,</seg> <seg n="12.5.4">uit een <hi rend="italic">concrete belijdenis.</hi></seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">The use is vóór de discussion niet alleen,</seg> <seg n="12.6.2">maar de discussion is niet vrij en onafhankelijk.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">De preek gaat van het sacrament uit,</seg> <seg n="12.7.2">is zelf deel daarvan,</seg> <seg n="12.7.3">is ook sacrament.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Hierin ligt een omkering van waarden,</seg> <seg n="13.1.2">zoals wij die gewoonlijk op de liturgische schaal aantekenen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zelfs de Roomse Kerk,</seg> <seg n="13.2.2">waar de preek eeuwenlang is doodgedrukt door het sacrament en de liturgie,</seg> <seg n="13.2.3">heeft voor de preek,</seg> <seg n="13.2.4">ook al werd ze van terzijde voorgedragen,</seg> <seg n="13.2.5">een vrije plaats bewaard.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het Rijk,</seg> <seg n="13.3.2">waarin de preek thuis hoort,</seg> <seg n="13.3.3">gaat niet op in het sacrament.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Bij Van der Leeuw gebeurt dat wel.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De westerse christenheid</seg> <seg n="14.1.2">- rooms en protestant</seg> <seg n="14.1.3">- zal deze omzetting van waarden nooit kunnen aanvaarden.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In mijn <hi rend="italic">Liturgie</hi> heb ik er vroeger al op gewezen,</seg> <seg n="14.2.2">dat de liturgische beweging uit het Oosten komt en dat Rome er ook niet van gediend kan zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat is nu door het boek van Van der Leeuw op iedere bladzijde bevestigd.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="15.1"><seg n="15.1.1">2. Van der Leeuw wil een derde leertype hier in het Westen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Niet rooms,</seg> <seg n="15.2.2">maar ook niet protestant.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Dit leertype wordt in dit boek beschreven.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Met de wilde sprongen van het liturgisch handboek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n6" rend="superscript">6</ref> is het nu uit.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hier ligt een streng samenhangende sacramentstheologie voor ons.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Een meesterlijk ontwerp.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hebt gij het allen gelezen?</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Ik mag dat misschien niet veronderstellen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Daarom even een summier overzicht.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">a. Een historisch-exegetisch deel,</seg> <seg n="16.1.2">waarin de teksten en de traditie omtrent zeven sacramenten worden besproken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat wil niet zeggen dat Van der Leeuw de zeven sacramenten van Rome overneemt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Er is eigenlijk maar één sacrament.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Men kan het getal niet van de instelling in Christus laten afhangen.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Dat is humanistisch.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Men moet op de zaak teruggaan.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">En die is één.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Sacramenten zijn verschijningsvormen van één mysterie:</seg> <seg n="16.8.2">de incarnatie.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Wil men een getal:</seg> <seg n="16.9.2">dan vier.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Avondmaal,</seg> <seg n="16.10.2">Doop,</seg> <seg n="16.10.3">Verkondiging des Woords,</seg> <seg n="16.10.4">Huwelijk.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Daaromheen sacramentalia.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Maar er wordt uitgegaan van de zeven.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="17.1"><seg n="17.1.1">b. Dan komt een fenomenologisch deel.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hier bestaan,</seg> <seg n="17.2.2">zoals men weet,</seg> <seg n="17.2.3">voor Van der Leeuw geen geheimen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij bespreekt:</seg></s></p>
<list>
<item rend="indent-2 hang-1"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">1. De maaltijd</seg></s></item>
<item rend="indent-2 hang-1"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">2. De reiniging</seg></s></item>
<item rend="indent-2 hang-1"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">3. Het woord</seg></s></item>
<item rend="indent-2 hang-1"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">4. De geslachtsgemeenschap</seg></s></item>
</list>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Waarom nu die fenomenologische rompslomp rondom de sacramenten?</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Kan men dan niet genoeg in de bijbel vinden?</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Men kent misschien het antwoord dat de fenomenoloog dan pleegt te geven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het is nog niet zo gemakkelijk het te volgen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Fenomenologie is een tussengebied.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Men schakelt uit ('einklammern'):</seg> <seg n="23.4.2">de historische werkelijkheid<pb n="328" ed="VW"/> enerzijds,</seg> <seg n="23.4.3">de geloofswerkzaamheid anderzijds.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Men vraagt:</seg> <seg n="23.5.2">Door welke stukken wereld,</seg> <seg n="23.5.3">en door welke menselijke aandacht (intentie) voor dat stuk wereld,</seg> <seg n="23.5.4">ontstaat een sacrament.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Het is eigenlijk een verbreding van de taalwetenschap.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Men moet Grieks kennen om het Nieuwe Testament te lezen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">De uitstorting van de Heilige Geest kan ons daarvan niet ontslaan.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Zo ook bij de fenomenologie.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Men kan de sacramenten in de bijbel niet vinden,</seg> <seg n="23.10.2">als men niet tevoren weet wat men zoeken moet.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Overal is die vorm te vinden.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">Overal zijn handelingen,</seg> <seg n="23.12.2">die <hi rend="italic">gewoon</hi> zijn,</seg> <seg n="23.12.3">maar <hi rend="italic">iets anders</hi> willen doen gebeuren.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Sacramenten.</seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">In het bezit van deze vormen,</seg> <seg n="23.14.2">kan men dan het bijzondere van de bijbelse sacramenten herkennen.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">c. Op dit fenomenologische deel volgt het theologische deel,</seg> <seg n="24.1.2">dat het christelijk sacramentsbegrip en de vier sacramenten plus sacramentalia bespreekt.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De inrichting van het boek is dus zo,</seg> <seg n="25.1.2">dat tussen de historische feiten en de theologie,</seg> <seg n="25.1.3">de formulering van het geloof,</seg> <seg n="25.1.4">de fenomenologie wordt ingeschoven.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Voor ons onderwerp is belangrijk de vraag of dit nodig is of schadelijk.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Wint het geloof er bij,</seg> <seg n="25.3.2">als wij tussen het heilsfeit en het geloof de fenomenologie inschuiven?</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Wij begrijpen die vraag beter als wij er op wijzen,</seg> <seg n="25.4.2">dat er tussen heilsfeit en geloof meer dergelijke tussenliggende verbredingen of generaliseringen liggen,</seg> <seg n="25.4.3">niet alleen de fenomenologie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Bijvoorbeeld de <hi rend="italic">koinè</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat is ook een verbreding en concretisering van de bijbeltaal.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Ik wijs op Deissmann en zijn boek <hi rend="italic">Licht vom Osten.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Isaäc van Dijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n12" rend="superscript">12</ref> merkte hierover op:</seg> <seg n="26.4.2">Er kon niets voor 't licht komen,</seg> <seg n="26.4.3">want het gaat in het Nieuwe Testament om woorden en begrippen,</seg> <seg n="26.4.4">die voor 't eerst voorkomen.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Woorden die met Jezus meekomen. 't Zijn eigenlijk <hi rend="italic">hapax legomena</hi>.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Men moet ze begrijpen alleen door 't horen en 't eigen verband.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">De openbaring neemt eigen apriori's mee (Gunning).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Tegen deze exegese is dan ook al spoedig de <hi rend="italic">pneumatische exegese</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n14" rend="superscript">14</ref> opgekomen.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Nu wil ik niet zeggen dat hier niet menige treffende illustratie is gevonden.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Maar het gevaar bestaat dat het pneumatische verwaterd wordt.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Christelijke taal is tenslotte</seg> <seg n="26.11.2">- als men Pinksteren niet uitvlakken wil</seg> <seg n="26.11.3">- zoals de Geest de apostelen gaf uit te spreken.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zoals de <hi rend="italic">koinè</hi> en de fenomenologie,</seg> <seg n="27.1.2">zo kan men een oneindig aantal verbredingen maken op de lijn heilsfeit</seg> <seg n="27.1.3">- geloof.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Maar hoe dichter bij het historisch feit en hoe verder van het geloof,</seg> <seg n="27.2.2">hoe gevaarlijker en breder.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Reeds de <hi rend="italic">koinè</hi> kan de mening des Geestes vertroebelen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Maar de fenomenologie jaagt veel meer antropologische stof op en benevelt de theologie.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Nu zeggen de fenomenologen tenslotte:</seg> <seg n="27.5.2">Ja maar wij zijn het besef bijvoorbeeld van sacramenten kwijtgeraakt.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Het is zo diep weggezonken,</seg> <seg n="27.6.2">dat de psychoanalyse er bij te pas moet komen om het ons weer bewust te maken.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Daarom is een bad in de fenomenologie nodig.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Anders kunnen wij over sacramenten niet eens praten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Dan roert onze intentie in het ledige.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Men <pb n="329" ed="VW"/>moet de sacramentele stof opjagen.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Dan kunnen zich daarin de figuren der christelijke sacramenten gaan aftekenen,</seg> <seg n="27.11.2">als men weet,</seg> <seg n="27.11.3">hoe in het algemeen zulke figuren zich in de stof vormen.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Deze fenomenologie is dus,</seg> <seg n="27.12.2">na de <hi rend="italic">koinè</hi> een verdere stap naar de vergelijkende godsdienstwetenschap,</seg> <seg n="27.12.3">toegepast op het christendom.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Die vergelijkende godsdienstwetenschap is ook weer zo'n middending,</seg> <seg n="27.13.2">zo'n verbreding.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">ik zei al:</seg> <seg n="28.1.2">een oneindig aantal is denkbaar.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het zijn benaderingsvlakken,</seg> <seg n="28.2.2">steeds breder.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">De psychoanalyse is de laatste en breedste.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Dan komt alle stof aan de orde.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">De droom is daarbij van groot belang.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Maar dan moet ik op iets wijzen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De verhouding van <hi rend="italic">koinè</hi> en geestestaal,</seg> <seg n="29.2.2">fenomenologie en heilsfeit,</seg> <seg n="29.2.3">godsdiensthistorie en Evangelie,</seg> <seg n="29.2.4">psychoanalyse en religie schijnt bij deze methode vreedzaam.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">In werkelijkheid,</seg> <seg n="29.3.2">in de historie,</seg> <seg n="29.3.3">staan ze op voet van oorlog.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De folklore,</seg> <seg n="29.4.2">in de gemeente,</seg> <seg n="29.4.3">is de vijand van de prediking.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De <hi rend="italic">koinè</hi> vertroebelt de mening des Geestes.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Dadelijk tijdens en na Paulus begint de gnosis.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">De godsdiensthistorie heeft aan onze universiteiten de dogmatiek verjaagd.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">De psychoanalyse lost de religie op in sexualiteit.</seg></s> <s n="29.9"><seg n="29.9.1">De fenomenologie is evenzo niet onschuldig.</seg></s> <s n="29.10"><seg n="29.10.1">Daar wordt bijvoorbeeld een verband gelegd tussen de functie van doopwater en die van osse-urine bij de Perzen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="29.11"><seg n="29.11.1">Ik zie er meestal het nut niet van in.</seg></s> <s n="29.12"><seg n="29.12.1">Ik heb er iets tegen,</seg> <seg n="29.12.2">als ik,</seg> <seg n="29.12.3">om bij David de psalmdichter en profeet te komen,</seg> <seg n="29.12.4">eerst op audiëntie moet bij David het bendehoofd.</seg></s> <s n="29.13"><seg n="29.13.1">Ik geef toe,</seg> <seg n="29.13.2">dat ook een theologisch onderzoek in de taal,</seg> <seg n="29.13.3">het verschijnsel,</seg> <seg n="29.13.4">de religie,</seg> <seg n="29.13.5">de psyche <hi rend="italic">toestanden</hi> kan aantreffen.</seg></s> <s n="29.14"><seg n="29.14.1">Maar die zijn dan al bepaald in het christelijk geloof.</seg></s> <s n="29.15"><seg n="29.15.1">Zij hebben al een ligging.</seg></s> <s n="29.16"><seg n="29.16.1">Men moet ze niet zo verbreden.</seg></s> <s n="29.17"><seg n="29.17.1">Ik vraag mij af of het ook niet scherper de mening des Geestes vat in actu van het horen dan deze intentie in de breedte.</seg></s> <s n="29.18"><seg n="29.18.1">Of het pneuma niet juist kritisch staat tegenover deze 'Wesensschau'.</seg></s> <s n="29.19"><seg n="29.19.1">Voor zover wij ze niet missen kunnen</seg> <seg n="29.19.2">- als mensen</seg> <seg n="29.19.3">- zou ik zeggen:</seg> <seg n="29.19.4">phenomenology is for use,</seg> <seg n="29.19.5">not for discussion.</seg></s> <s n="29.20"><seg n="29.20.1">Het geloof moet leren onderscheiden wat éénmaal nieuw door God gezegd wordt,</seg> <seg n="29.20.2">en de scherpte van dit horen mag niet vaag gemaakt worden door die antropologische tussengebieden in oproer te brengen.</seg></s> <s n="29.21"><seg n="29.21.1">De pneumatische scherpte van het geloof lijdt de schade.</seg></s> <s n="29.22"><seg n="29.22.1">De dogmatiek bemoeit zich juist om die scherpte te handhaven.</seg></s> <s n="29.23"><seg n="29.23.1">Nicea<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n17" rend="superscript">17</ref> bijvoorbeeld richtte zich tegen de gnosis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-0"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De fenomenologie staat dus tussen het geloof en de heilsfeiten in</seg> <seg n="30.1.2">- ook volgens Van der Leeuw.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Zij staat verder van het geloof af dan de taal.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Minder ver dan de vergelijkende godsdienstwetenschap en de psychoanalyse.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Maar zij is niet ongevaarlijk.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="31.1"><seg n="31.1.1">3. Wij moeten nu een stap verder gaan.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Er is een liturgische beweging gaande,</seg> <seg n="31.2.2">bij Rome en bij ons,</seg> <seg n="31.2.3">vooral onder invloed van Newman.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ik heb in <hi rend="italic">mijn Liturgie</hi> er al op gewezen,</seg> <seg n="31.3.2">dat wij met Rome,</seg> <seg n="31.3.3">ook op het stuk van de <pb n="330" ed="VW"/>sacramenten en de liturgie,</seg> <seg n="31.3.4">een Westerse traditie gemeen hebben en dat de liturgische beweging ook Rome op dit stuk bedreigt.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">In Van der Leeuws recente publikatie is dit heel duidelijk bevestigd.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Hij kritiseert beide.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Een haard van deze sacramentstheologie is het <choice><sic>benedietijnse</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">benedictijnse</corr></choice> klooster Maria Laach<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n19" rend="superscript">19</ref> en auctor principalis is daar Odo Casel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het is een mysterieleer,</seg> <seg n="33.1.2">dat wil zeggen dat men meent,</seg> <seg n="33.1.3">dat het in de eredienst gaat om een rituele voltrekking van het verlossingswerk.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Casel vond,</seg> <seg n="33.2.2">zegt Van der Leeuw,</seg> <seg n="33.2.3">in de hellenistische mysteriegodsdiensten riten,</seg> <seg n="33.2.4">die zijn inzicht in het christelijk sacrament verdiepten.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Zo beleefde hij opnieuw wat de christelijke apologeten,</seg> <seg n="33.3.2">tijdgenoten van de heidense mysteriën,</seg> <seg n="33.3.3">hadden beleefd:</seg> <seg n="33.3.4">de zeer nauwe fenomenologische samenhang.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Aldus Van der Leeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Met zijn ontzaggelijke belezenheid in de Griekse vaderen kon hij deze stelling als de overtuiging van de christelijke Oudheid verdedigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Hier hebben wij de fenomenologie 'en flagrant délit'.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">De kennis van de mysteriegodsdiensten verdiepte zijn inzicht in het christelijke sacrament.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">En onder invloed daarvan werd het voor hem ook tot mysterie.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Hij leidde ze er niet uit af,</seg> <seg n="34.4.2">zoals Reitzenstein<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n21" rend="superscript">21</ref> en anderen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Dat is een grovere manier.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Maar hij zag,</seg> <seg n="34.6.2">geleerd door de fenomenologie,</seg> <seg n="34.6.3">dat ze het waren.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Aldus Van der Leeuw.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="35.1"><seg n="35.1.1">De roomsen zijn over deze dingen verdeeld.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Bijvoorbeeld Vonier<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n22" rend="superscript">22</ref> en Söhngen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Dit is weer anders dan Newman voor honderd jaar.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het is meer Oosters.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Van der Leeuws <hi rend="italic">Sacramentstheologie</hi> hoort in deze klasse thuis.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Van der Meers <hi rend="italic">Catechismus</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n24" rend="superscript">24</ref> heeft er ook van.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Van der Leeuw kent de bezwaren die vele roomsen er tegen hebben.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Zij zijn merkwaardig voor ons nu.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Zij gaan tegen de nadruk op het fysische en ontologische,</seg> <seg n="35.9.2">waarin dan het geloof heet <hi rend="italic">ingesloten.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Van der Leeuw meent dat dit bezwaar</seg> <seg n="36.1.2">- dat hij niet deelt</seg> <seg n="36.1.3">- niet kan worden weerlegd,</seg> <seg n="36.1.4">als de bewijsvoering uit de traditie niet meer komt te rusten op die uit de Heilige Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het zal dus moeten blijken,</seg> <seg n="36.2.2">dat de Schrift het geloof meer inbedt in de feiten,</seg> <seg n="36.2.3">zodat zij samen een mysterie worden,</seg> <seg n="36.2.4">een eenheid.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Pogingen om tot Schriftbewijs te komen zouden worden gedaan o.a. door Soiron in zijn <hi rend="italic">De mysterieleer</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Wat is die mysterieleer dan,</seg> <seg n="38.1.2">die sacramentstheologie,</seg> <seg n="38.1.3">die bij ons volgens Van der Leeuw zo diep is weggezonken,</seg> <seg n="38.1.4">dat de psychoanalyse ze ons alleen maar meer tot bewustzijn kan brengen?</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Dat sacramentele,</seg> <seg n="38.2.2">die niet-westerse theologie,</seg> <seg n="38.2.3">waarvan bij ons volgens Van der Leeuw bijna niemand meer weet;</seg> <seg n="38.2.4">een uitzondering hier zijn Boissevain en Van Ruler.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <pb n="331" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="38.3"><seg n="38.3.1">Deze mysterieleer wil existentieel zijn,</seg> <seg n="38.3.2">niet pneumatisch.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Zij gaat uit van een concreet gegeven,</seg> <seg n="38.4.2">van de incarnatie.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">En het geloof is daarin <hi rend="italic">inbegrepen.</hi></seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Het is een deel van het mysterie.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Feit en geloof,</seg> <seg n="38.7.2">werkelijkheid en pneuma zijn hier geen tegenspelers,</seg> <seg n="38.7.3">maar eigenlijk één.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">De verhouding is niet dramatisch,</seg> <seg n="38.8.2">maar mystisch.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Geloven is:</seg> <seg n="38.9.2">deelhebben aan het mysterie.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Daarbij gaat alles van het concrete uit.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Zoals er maar één sacrament is,</seg> <seg n="38.11.2">zo ook één geloofsartikel,</seg> <seg n="38.11.3">de incarnatie.</seg></s> <s n="38.12"><seg n="38.12.1">Het is één handelen Gods van geboorte tot Hemelvaart;</seg> <seg n="38.12.2">één heiligingsproces,</seg> <seg n="38.12.3">waarin de afzonderlijke momenten betrekkelijk geëffaceerd worden.</seg></s> <s n="38.13"><seg n="38.13.1">Steeds is het geheel aanwezig in de delen.</seg></s> <s n="38.14"><seg n="38.14.1">Geen leerstukken,</seg> <seg n="38.14.2">maar leven geschonken in mysterio.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Deze plaats van de incarnatie is een andere dan in onze geloofsbelijdenis.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Daar correspondeert het ik-geloof met de afzonderlijke stukken.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Wat nut u dit en dat?</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Bij Aalders was het ook al enigszins.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Ik heb er op gewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Het mysterie is bij Casel en Van der Leeuw 'geen persoon,</seg> <seg n="40.3.2">geen ding',</seg> <seg n="40.3.3">maar een handeling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Daaraan beantwoordt nu in het sacrament een andere menselijke handeling.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Zij is ook één.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Eén sacramentele liturgie.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Eén rituele voltrekking van het verlossingswerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Handelt de kerk sacramenteel,</seg> <seg n="40.8.2">dan brengt zij het verlossingswerk in beweging.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="41.1"><seg n="41.1.1">4. Om die correspondentie tussen de liturgie en de heilsgeschiedenis te verstaan,</seg> <seg n="41.1.2">moet men de theologie van het beeld of symbool kennen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Belangrijke begrippen zijn in dat verband <hi rend="italic">eigon</hi> en similitudo.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">In het beeld is het mysterie aanwezig.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">(Zie ook dr. De Vogel.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Dit <hi rend="italic">is</hi> mijn lichaam.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Men noemt dat representatie.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">En rationalisme en psychologie moeten hier verre blijven,</seg> <seg n="41.7.2">aldus Van der Leeuw.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Het is de beweging en de verschijning in een mysterie.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Kenmerkend daarvoor is ook dat het teken eigenlijk de voorrang heeft boven het woord,</seg> <seg n="41.9.2">het signum boven het verbum.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Het komt in het sacrament op de handeling aan en niet op het praten.</seg></s> <s n="41.11"><seg n="41.11.1">Wij praten te veel en handelen te weinig als gelovige,</seg> <seg n="41.11.2">zegt Van der Leeuw.</seg></s> <s n="41.12"><seg n="41.12.1">Roomsen zeggen het soms ook,</seg> <seg n="41.12.2">bijvoorbeeld Van der Meer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="41.13"><seg n="41.13.1">Dit is in de lijn van een sacramentstheologie.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Wat is het belangrijkst:</seg> <seg n="42.1.2">teken of woord?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Augustinus schiep dit probleem.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">In de bijbel en de na-apostolische tijd kon die vraag niet opkomen,</seg> <seg n="42.3.2">aldus Van der Leeuw,</seg> <seg n="42.3.3">omdat het teken als zodanig werkt en spreekt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Augustinus dacht al een beetje modern.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Van der Leeuw bezint zich op de naar zijn inzicht oorspronkelijke weg.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Het teken als zodanig werkt en spreekt.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Ook de dode dingen bewegen zich niet <hi rend="italic">van zelf.</hi></seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Ik denk aan het Latijnse 'van zelf',</seg> <seg n="42.8.2"><hi rend="italic">sua sponte.</hi></seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Deze uitdrukking dient bij de Romeinen oorspronkelijk om het geheimzinnige <hi rend="italic">bewegen</hi> van levenloze voorwerpen aan te duiden.</seg></s><pb n="332" ed="VW"/> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Men kan het vertalen met 'uit ei en beweging'.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Wagenvoort heeft in zijn <hi rend="italic">Imperium</hi> daarop gewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">De religie van Rome is er vol van.</seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Zo bijvoorbeeld hastae Martiae.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Als die lansen zich bewogen,</seg> <seg n="42.14.2">dan werd de senaat actief.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Zij bewogen zich <hi rend="italic">sua sponte.</hi></seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">Het mooiste voorbeeld dat ik ken,</seg> <seg n="42.16.2">komt voor in 't zesde boek van Vergilius' <hi rend="italic">Aeneis:</hi></seg> <seg n="42.16.3">De deuren van de onderwereld openden zich van zelf,</seg> <seg n="42.16.4"><hi rend="italic">sponte sua</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Dit soort spreken is het wat in de mysterieleer en de sacramentstheologie het eigenlijke is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Niet het ding,</seg> <seg n="44.1.2">maar de beweging.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">En niet de beweging,</seg> <seg n="44.2.2">maar de handeling daarin.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">En niet de handeling,</seg> <seg n="44.3.2">maar het spreken daarin.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Eigenlijk niet:</seg> <seg n="44.4.2">accedit verbum ad elementum,</seg> <seg n="44.4.3">ut fit verbum door de handeling.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Maar elementum fit verbum door de handeling.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Het verbum op zich zelf,</seg> <seg n="45.1.2">dat er bij komt is explicatief.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De prediking is bijkomstig,</seg> <seg n="45.2.2">secundair.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Wel heeft het als zodanig een beslissende macht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">"Er moet worden gezegd,</seg> <seg n="45.4.2">wat de gehanteerde dingen voorstellen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Er moeten formulieren zijn.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Maar dat is een van de sprongen,</seg> <seg n="46.1.2">die Van der Leeuw hier en daar doet,</seg> <seg n="46.1.3">en waarmee hij de eigenlijke portee van zijn theologie camoufleert.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Hij gaat dan even aan de overkant staan.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het woord beslist niet.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Het teken spreekt.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Overigens,</seg> <seg n="46.5.2">het woord heeft volgens hem niets meer-geestelijks dan het element.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Het is ook een natuurding (Tillich).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">De gereformeerde moet er niet zo mystiek over doen.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Er is één Christusmysterie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Daarbij is het Avondmaal centraal,</seg> <seg n="47.2.2">omdat het 1. betrekking heeft op Christus' dood en opstanding,</seg> <seg n="47.2.3">omdat het 2. het begin is van de sacramentele dienst,</seg> <seg n="47.2.4">omdat het 3. de sacramentele,</seg> <seg n="47.2.5">de eigenlijke vorm van de kerk zelve is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Het eigenlijke spreken is in het mysterie zelf.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">In de veertig dagen na de opstanding is Jezus bij de discipelen geweest en deze praesentia realis,</seg> <seg n="48.2.2">niet in de hemel maar op de aarde,</seg> <seg n="48.2.3">blijft het mysterie van de dis des Heren.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Wanneer men deze riten viert,</seg> <seg n="48.3.2">dan heeft men deel aan de incarnatie,</seg> <seg n="48.3.3">de handeling Gods in de vleeswording.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Die incarnatie was een concreet psycho-fysisch proces en tegelijk een geloofsproces.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f9" rend="superscript">i</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Maar de geloofsverhouding betekent geen vermindering van het concreet feitelijke.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Aan geloof is eigen zich in die concreet feitelijke sfeer op mystieke wijze te begeven.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Hier is een nieuw <hi rend="italic">leven</hi> mystice aanwezig in het sacrament,</seg> <seg n="49.1.2">in de handeling namelijk;</seg> <seg n="49.1.3">niet in het element.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">De heilsgeschiedenis herhaalt zich.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Maar zij herhaalt zich mystice.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Door of onder de riten.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Incarnatie en sacrament zijn correlaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n41" rend="superscript">41</ref></seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Jezus is in onze werkelijkheid <pb n="333" ed="VW"/>getreden,</seg> <seg n="50.2.2">en daarmee is ons de mogelijkheid gegeven met God in gemeenschap te komen,</seg> <seg n="50.2.3">of het nu een gesproken woord of een gegeten brood is.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Want het woord heeft als zodanig niets voor op het brood (sic!).</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Dus is niet beslissend.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En de geest niet op het lichaam.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Christus is concreet en geheel mens geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Via het teken raken wij aan de herschepping,</seg> <seg n="50.7.2">fysisch en psychisch.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="51.1"><seg n="51.1.1">5. Dit mysterie wordt ons dan verklaard door enkele categorieën der sacramentstheologie.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Bijvoorbeeld <hi rend="italic">het spel.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Wij zijn kinderen Gods.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">De schepping en de herschepping zijn een spel.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Golgotha is ook een spel.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Aan de spelregels moest worden voldaan.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Daarom:</seg> <seg n="52.6.2">Weest niet bezorgd.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Dit klinkt bijna als een profanie.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Het is bij Van der Leeuw niet zo erg als het klinkt.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Maar ik vind het toch zeer bedenkelijk.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Het toont waar men verzeilt,</seg> <seg n="53.4.2">als men het heil als <hi rend="italic">een verschijning</hi> wil beschrijven en niet <hi rend="italic">luisteren</hi> naar de prediking.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Als men de incarnatie als een landtong uit de eeuwigheid in onze werkelijkheid laat uitsteken,</seg> <seg n="53.5.2">zich bewegen op een mysterieuze wijze,</seg> <seg n="53.5.3">waarbij het woord alleen de rol vervult van de toelichtingen van een impresario.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Men merkt waar men komt als men dan zelf genoodzaakt is met behulp van antropologische middelen,</seg> <seg n="54.1.2">te beginnen met de <hi rend="italic">koinè</hi> en te eindigen met de psychoanalyse,</seg> <seg n="54.1.3">door al die tussengebieden heen van de feitelijkheid in het mysterie naar die andere feitelijkheid in het geloof een weg te banen en daarbij van de categorieën uit die tussengebieden gebruik maakt.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Men moet dan zelf een mysterie verklaren.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Wij hebben Pinksteren gehad.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Wij hebben in de bijbel geen sprekende feiten,</seg> <seg n="55.2.2">maar sprekende oordelen.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Wij hebben een Woord Gods in de bijbel,</seg> <seg n="55.3.2">dat in veel stringenter zin <hi rend="italic">spreekt</hi> dan door zijn feitelijkheid.</seg></s> <s n="55.4"><seg n="55.4.1">Het scheidt en oordeelt en schept klaarheid.</seg></s> <s n="55.5"><seg n="55.5.1">Het is een tweesnijdend zwaard dat doorgaat tot verdeling.</seg></s> <s n="55.6"><seg n="55.6.1">Het Woord moet tegenover de incarnatie als een tegeninstantie staan.</seg></s> <s n="55.7"><seg n="55.7.1">Jezus wordt mens,</seg> <seg n="55.7.2">maar dat wil zeggen dat Hij vlees wordt.</seg></s> <s n="55.8"><seg n="55.8.1">En dit is dat Hij zonde voor ons gemaakt is.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="56.1"><seg n="56.1.1">De mysterietheologie ziet de incarnatie als een eren van de menselijke natuur,</seg> <seg n="56.1.2">als een concretisering van God.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Zij ziet Jezus' Doop als een heiliging van het Jordaanwater als iets positiefs.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Zij ziet in de Gekruisigde zelfs de gestalte,</seg> <seg n="56.3.2">de niet geheel ontledigde gestalte der incarnatie.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">De kruisvorm komt ten grondslag te liggen aan de hele liturgie.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Nu kan er met het leven iets begonnen worden,</seg> <seg n="56.5.2">aldus Van der Leeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n43" rend="superscript">43</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Hier houdt het vlees stand tegen de Geest.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Van der Leeuw zegt dat kritiek en vorm samenvallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Dat scheppen scheiden is,</seg> <seg n="57.3.2">aanvaardt Van der <pb n="334" ed="VW"/>Leeuw;</seg> <seg n="57.3.3">maar het is tegelijk vormen.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Bij de herschepping blijkt dit moeilijker.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Hier is het onderscheid geestelijk en daarom in alle afmetingen zichtbaar.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Maar toch zet Van der Leeuw deze camouflage hier door.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">De Geest komt niet tegenover het vlees te staan.</seg></s> <s n="57.8"><seg n="57.8.1">Hij wil een mysterieleer en tegelijk kritisch theoloog zijn.</seg></s> <s n="57.9"><seg n="57.9.1">Deze verbinding is enkel verbaal.</seg></s> <s n="57.10"><seg n="57.10.1">Zij heeft geen zin.</seg></s> <s n="57.11"><seg n="57.11.1">Nergens uit de hele fenomenologie zal hij een voorbeeld kunnen bijbrengen van een kritisch moment,</seg> <seg n="57.11.2">dat tegelijk een vormend beginsel is.</seg></s> <s n="57.12"><seg n="57.12.1">De schepping als scheiding schept een nieuwe positie,</seg> <seg n="57.12.2">een nieuw ambt,</seg> <seg n="57.12.3">maar geen nieuwe vorm.</seg></s> <s n="57.13"><seg n="57.13.1">Dat is vooral duidelijk als hij aan de Gekruisigde als zodanig een gestalte toeschrijft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="57.14"><seg n="57.14.1">Tegen de ontkenning daarvan protesteert hij als tegen een 'ad absurdum' gevoerde kenosisleer.</seg></s> <s n="57.15"><seg n="57.15.1">Maar dat is het niet.</seg></s> <s n="57.16"><seg n="57.16.1">Kenosis ligt ook op het terrein van de vorm.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Wat het wel is,</seg> <seg n="58.1.2">dat is:</seg> <seg n="58.1.3">scheiding maken tussen oordeel en vorm.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Het kruis van Jezus is een staat,</seg> <seg n="58.2.2">een van rechtswege aangewezen positie.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Daarin vergaat de vorm.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Wanneer wij spreken over incarnatie,</seg> <seg n="58.4.2">dan bedoelen wij geen vleeswording in vormelijke zin,</seg> <seg n="58.4.3">maar wij bedoelen een aantal posities die de Zone Gods heeft ingenomen,</seg> <seg n="58.4.4">om alle gerechtigheid te kunnen vervullen.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Hij is die mens geworden,</seg> <seg n="58.5.2">die de ganse tijd zijns levens op de aarde Gods recht als een oordeel op zich voelde neerbranden.</seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Zijn vlees betekende geen vorm,</seg> <seg n="58.6.2">maar een leven onder de kritiek van de Geest,</seg> <seg n="58.6.3">waardoor Hij tot zonde voor ons gemaakt werd.</seg></s> <s n="58.7"><seg n="58.7.1">Alle gepraat over vorm en gestalte houdt hier op. En dan pas komt er plaats voor Pinksteren,</seg> <seg n="58.7.2">dat geen uitloper is van de incarnatie,</seg> <seg n="58.7.3">zodat Jezus zich in Geest zou oplossen,</seg> <seg n="58.7.4">een numineuze beweging in een mysterie,</seg> <seg n="58.7.5">maar een zelfstandige inspraak Gods,</seg> <seg n="58.7.6">de heilsweg omvattende,</seg> <seg n="58.7.7">en haar kritisch verklarende.</seg></s> <s n="58.8"><seg n="58.8.1">Van iedere kritische positie op de heilsweg geeft de Heilige Geest een duidelijke impliciete verklaring,</seg> <seg n="58.8.2">die gepredikt kan worden en die niet met behulp van de fenomenologie behoeft te worden opgediept.</seg></s> <s n="58.9"><seg n="58.9.1">Zelfs de <hi rend="italic">koinè</hi> weet er niet van (Van Dijk).</seg></s> <s n="58.10"><seg n="58.10.1">Maar de catechismusvraag:</seg> <seg n="58.10.2">Wat nut u dit en wat nut u dat.</seg></s> <s n="58.11"><seg n="58.11.1">Het is <hi rend="italic">geen</hi> organische eenheid,</seg> <seg n="58.11.2">geen <hi rend="italic">leven.</hi></seg></s> <s n="58.12"><seg n="58.12.1">Het is stukwerk;</seg> <seg n="58.12.2">wij kennen het bij gedeelten hier op aarde,</seg> <seg n="58.12.3">ten dele.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dan is er ook plaats voor geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Van der Leeuw gaat ergens zover</seg> <seg n="59.2.2">- en hij moet dat wel</seg> <seg n="59.2.3">- ook het 'simul peccator simul justus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f13" rend="superscript">m</ref> als een vorm,</seg> <seg n="59.2.4">een gestalte,</seg> <seg n="59.2.5">te beschouwen.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Onder het gezichtspunt dat wij in die vorm verder kunnen leven.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">Terwijl het toch allerduidelijkst de meest typische geloofsvorm is:</seg> <seg n="59.4.2">een oordeel Gods dat scheppend is door te scheiden.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Men mag dan ook verwachten dat in deze mysterieleer pogingen gedaan zullen worden om,</seg> <seg n="60.1.2">wat ik zou willen noemen,</seg> <seg n="60.1.3">de Geest onschadelijk te maken.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">De sacramenten deden dat in de middeleeuwen praktisch al (Koopmans).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n45" rend="superscript">45</ref></seg></s><pb n="335" ed="VW"/> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Van der Leeuw weet dat,</seg> <seg n="60.3.2">maar zegt:</seg> <seg n="60.3.3">De sacramenten behoeven ook niet in de Geest onder te gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Maar nu wordt de Geest theoretisch in de sacramenten verzonken.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">"Het <hi rend="italic">Pneuma</hi> is (hier) een goddelijke werkelijkheid,</seg> <seg n="60.5.2">welke noch in stoffelijke noch in geestelijke categorieën opgaat,</seg> <seg n="60.5.3">terwijl zij zich in beide uitdrukt."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Verwezen wordt naar G. Verbeke,</seg> <seg n="60.6.2"><hi rend="italic">L'évolution de la doctrine du Pneuma du Stoïcisme </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> S. Augustin.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="60.7"><seg n="60.7.1">Dit zou ons leiden in het hart van de theodicee,</seg> <seg n="60.7.2">de psychologie,</seg> <seg n="60.7.3">de kennisleer,</seg> <seg n="60.7.4">de inspiratieleer,</seg> <seg n="60.7.5">de geneeskunde,</seg> <seg n="60.7.6">de magie en de mystiek.</seg></s> <s n="60.8"><seg n="60.8.1">Een moderne genadeleer moet daarmee rekening houden,</seg> <seg n="60.8.2">aldus Van der Leeuw.</seg></s> <s n="60.9"><seg n="60.9.1">Zij komt op die terreinen terecht.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Hier hebben wij de Heilige Geest in de mysterieleer.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">Een tussenschakel tussen incarnatie en cultuur.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Een vorm,</seg> <seg n="61.3.2">een leven,</seg> <seg n="61.3.3">maar geen oordelende God.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Een onecht verlengstuk van een verkeerd beleden incarnatie.</seg></s></p>
<p rend="after-blank indent-0 hang-1"><s n="62.1"><seg n="62.1.1">6. Wij hebben gezien hoe deze incarnatie,</seg> <seg n="62.1.2">die zich verlengt in het Pneuma,</seg> <seg n="62.1.3">zich mystice openbaart in het sacrament.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Hoe dit gebeurt wordt ons verduidelijkt door de categorie van de gelijktijdigheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="62.2.2">- en aan wie anders dan aan Kierkegaard denken wij hierbij.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Christus is eenmaal geboren en gestorven,</seg> <seg n="62.3.2">maar in het sacrament wordt de belofte vervuld:</seg> <seg n="62.3.3">Ziet,</seg> <seg n="62.3.4">Ik ben met u. De hele heilsgeschiedenis,</seg> <seg n="62.3.5">wederkomst en Koninkrijk ingesloten,</seg> <seg n="62.3.6">is hier tegenwoordig,</seg> <seg n="62.3.7">Hier wordt het heilig spel van Bethlehem en Golgotha onder ons gespeeld.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Er zijn,</seg> <seg n="63.1.2">volgens het historisch-exegetisch onderzoek,</seg> <seg n="63.1.3">aldus Van der Leeuw,</seg> <seg n="63.1.4">drie bijbelse tradities betreffende het Avondmaal.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="64.1"><seg n="64.1.1"><choice><sic>1.Een lukaanse.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-41">1. Een lukaanse.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n48" rend="superscript">48</ref></seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Het Avondmaal is hier een voortzetting,</seg> <seg n="64.2.2">niet van de laatste maaltijd,</seg> <seg n="64.2.3">maar van de maaltijden met Jezus.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">De eschatologie,</seg> <seg n="64.3.2">'t Koninkrijk staat hier centraal.</seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="65.1"><seg n="65.1.1">2. Een paulinische (ook aanwezig bij Markus en Mattheüs),</seg> <seg n="65.1.2">waar de laatste maaltijd een sacrament wordt en 't kruis in 't midden komt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n49" rend="superscript">49</ref></seg></s></p>
<p rend="indent-1 hang-1"><s n="66.1"><seg n="66.1.1">3. De johanneïsche.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">De betekenis van het offer van Jezus is verlegd van vergeving der zonden naar eeuwig leven.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">De Logoschristologie overheerst de christologie van Jezus als de lijdende knecht.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Het Koninkrijk is op de achtergrond gekomen,</seg> <seg n="67.1.2">aldus Van der Leeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s><choice><sic>"</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-45"/></choice> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">De lukaanse traditie stierf af.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1">De andere lijnen,</seg> <seg n="67.3.2">de paulinische en de johanneïsche,</seg> <seg n="67.3.3">verbonden zich.</seg></s></p>
<p rend="indent-0 hang-0"><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Welnu,</seg> <seg n="68.1.2">het komt er op aan,</seg> <seg n="68.1.3">dat de Heilige Geest en het Koninkrijk niet <pb n="336" ed="VW"/>wegschuilen in 't sacrament.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Het Koninkrijk is voorwerp en de Geest is de auteur der prediking.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Hier is de ruimte der openbaarheid,</seg> <seg n="68.3.2">het volk en de stof der prediking.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Van der Leeuw schreef zelf:</seg> <seg n="68.4.2">De theologie van het koninkrijk Gods moet nog geschreven worden.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Waarom schreef hij dan zo ijverig aan die van het mysterie?</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Ik dank u.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="326" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Sacramentstheologie,</hi> Nijkerk 1949, p. 250 v.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n2" rend="superscript">2</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 223.</p></note>
<pb n="330" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. w., p. 236.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., p. 237.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 239.</p></note>
<pb n="331" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 237.</p></note>
<pb n="332" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 224.</p></note>
<pb n="333" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 225.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 224.</p></note>
<pb n="334" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 271.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. w., P. 117.</p></note>
<pb n="335" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>A. w., p. 275.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. w., p. 230.</p></note>
<pb n="336" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn ongetitelde lezing (nu door de red. getiteld) na het verschijnen van G. van der <hi rend="italic">Leeuw, Sacramentstheologie,</hi> Nijkerk 1949. Nadere gegevens zijn niet bekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. De tekst vertoont meerdere overeenkomsten met die van boek 2 (Figuur en Woord. Kritiek op de sacramentstheologie van prof. dr. G. van der Leeuw) van N.' <hi rend="italic">Gestalte en Geest,</hi> Amsterdam 1955, 19562; de in boek 2 verzamelde artikelen verschenen oorspronkelijk in de vierde jaargang (1948/1949) van ]dW. en zijn thans opgenomen in VW., dl. 8, p. 452-467. Zie over Van der Leeuw p. 9 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Van der Leeuw hoorde deze uitspraak eens in een discussie over sacramentstheologie. A. C.Headlam (1862-1947), hoog-kerkelijk, anglicaans bisschop van Gloucester van 19231945, was een van de invloedrijkste Engelse geestelijken in de periode tussen de twee wereldoorlogen, In deze alinea en in de volgende parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 250 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n3" type="end" place="end" n="3"><p>"Habemus reum confitentem" is een oude juridische uitdrukking; vgl. Cicero, <hi rend="italic">Pro Ligario 1,</hi> 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In deze alinea parafraseert N. <hi rend="italic">a. w.</hi>, p. 223 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie,</hi> p. 23 vv.; deze uitgave p. 53 vv,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Bedoeld is het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredienst in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934; hieraan had ook G. van der Leeuw zijn medewerking verleend.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie p. 151, noot 125.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Van der Leeuw was immers in Groningen hoogleraar o.m. in de fenomenologie van de godsdienst; hij publiceerde veel op fenomenologisch gebied. Zie p. 155, noot 163.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: Theologie publiek meer nog dan wetenschap.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Koinè (van het Griekse <hi rend="italic">hè koinè dialektos</hi>= gemeenschappelijke voertaal), de taal bijv. van de Septuaginta en van het Nieuwe Testament, was de algemene Griekse taal na Alexander de Grote tot in de tweede eeuw n.Chr. Hoofdelement was het Attisch.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Adolf Deissmann maakte in zijn <hi rend="italic">Licht vom Osten. Das Neue Testament und die neuentdeckten Texte der hellenistisch-römischen</hi> Welt, Tübingen 1908, zijn ontdekkingen omtrent de taalkundige, historische en sociologische context van het vroegste christendom voor een breder publiek toegankelijk. Door toedoen van D. ontstond de theorie waarin het zgn. 'nieuwtestamentische Grieks' zijn origineel-zelfstandige recht van bestaan verloor en onderdeel werd van het zgn. koinè-Grieks. Zie ter toelichting VW., dl. 8, p. 456 v. Zie over D. p. 161, noot 237.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Isaäc van Dijk (1847-1922), van 1883-1917 hoogleraar in de godsdienstgeschiedenis en de godsdienstfilosofie te Groningen. De herkomst van de mededeling is onbekend. Zie ter toelichting VW., dl. 8, p. 456 v,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. J. H. Gunning jr., <hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten. Een woord tot de gemeente in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Amsterdam z.j., p. 36 v.: "Ons uitgangspunt ... is niet ons bewustzijn of het bewustzijn der gemeente of iets dergelijks, maar God, de levende God zelf. Wij geloven aan een bepaalde persoonlijke rechtstreekse openbaring Gods, dus objectieve kennis van God door God zelve, <hi rend="italic">theologie</hi> in de volle zin des woords. Ook was onze geest niet vooraf in zich zelf als het ware gereed, een geschikt orgaan om de waarheid, die zich aanbieden zou, op te vangen en aan te nemen voor zover zij bij de toets, die onze geest had aan te wenden, proefhoudend zou blijken; omgekeerd, de openbaring <pb n="337" ed="VW"/>Gods, in vrijmachtige genade tot ons komende, riep zelve in ons het orgaan om haar op te nemen, wakker, zodat de waarheid feitelijk, met de autoriteit der persoonlijke goddelijke daad, in ons woonde eer wij, bij haar eigen licht, haar beschrijven konden (Ps. 36 : 10). Zo leeft de gemeente van het Woord van God, belichaamd in Jezus Christus; en de gelovigen hebben derhalve een volkomen zekerheid die niet in hun eigen geest of bewustzijn maar in Gods trouw rust. " Vgl. tevens <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 42 v.: "Wanneer is de wetenschap vrij? Als zij aan haar voorwerp-zelf, en aan niets anders, gebonden is. Zo is de Theo-logie vrij, als zij aan de waarachtige God, aan zijn Woord en openbaring, gebonden is."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Vgl. Historisches Wörterbuch der Philosophie,</hi> Joachim Ritter ed., dl. 2, Darmstadt 1972, kol. 849 v. (sub voce <hi rend="italic">Exegese, pneumatische):</hi> "Paulus [2 Kor. 3, 3 ff.; vgl. 1 Kor. 2, 10 ff.1 unterschied im Hinblick auf Verständnis und Geltung des alttestamentlichen Gesetzes Buchstabe und Geist und regte damit eine'geistliche' Schriftauslegung an, die besonders durch Origenes und Augustinus weiter ausgebildet wurde [Vgl. G. Ebeling, RGG3 3, 242 ff. J. Der Gedanke, dass nur wer selbst vom heiligen Geist geleitet ist, den wabren, geistlichen Sinn der Bibel zu erfassen vermöge, wurde im Gefolg des Pietismus von J. T. Beek unter dem Stichwort 'p.E.' gegen die rationalistische Bibelerkiärung geltend gemacht [J. Wach: Das Verstehen 2 (1929) 193 ff. J. Der Begriff wurde dann wohl zuerst durch Ph. Bachmann [Ph. Bachmann, Neue. kirchl. Z. 32 (1921) 518; schon A. Jülicher nannte K. Barth einen 'Pneumatiker': Christl. Welt 34 (1920) 457, 4671, auf die in bewusster Distanzierung von der historisch-kritischen Exegese auf den 'Geist der Bibel'gerichtete Auslegung des Römerbriefs durch K. Barth [K. Barth: Der Römerbrief (1919,<hi rend="superscript">2</hi>1922) Vorwort zur 1. Aufl.] angewendet und stand einige Jahre im Mittelpunkt lebhafter theologischer Diskussion [Ygl. J. Behm: P.E.? (1926); F. Torm: Hermeneutik des NT (1930) 17 ff.; R. Bultmann: Glauben und Verstehen 1 (1933) 127 f.]." De oorspronkelijke noten zijn toegevoegd tussen de teksthaken.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Terzijde: For use. Mysterie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Aldus Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 176; in N.' manuscript is abusievelijk sprake van 'paardeurine'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Het eerste oecumenische concilie te Nicea (325).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Terzijde: Meenemen toestand Van der Leeuw-Kraemer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie p. 154, noot 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie p. 151, noot 119.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Zie p. 239, noot 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Dom Anscar Vonier (1875-1938), abt van Buckfast, kwam, onafhankelijk van de Laacher-Kreis, uitgaande van thomistisch standpunt, tot een grotendeels met de mysterieleer van Maria Laach overeenstemmende opvatting van het misoffer. Hij schreef <hi rend="italic">A Key to the Doctrine ofthe Eucharist,</hi> Londen 1925 (19312); dit boek oefende veel invloed uit en werd in 1948 in het Nederlands vertaald. Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 236, noot 15; p. 261 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n23" type="end" place="end" n="23"><p>G. Söhngen (1892-1971), vanaf 1947 hoogleraar in de 'Fundamentaltheologie' en de 'theologische Propädeutik'aan de r. -k. theologische faculteit van de universiteit van München. Hij schreef o.m. <hi rend="italic">Symbol und Wirklichkeit im Kultmysterium,</hi> Bonn 1937 (tweede, herziene druk Bonn 1940) en <hi rend="italic">Der Wesensbau des Mysteriums</hi> (Grenzfragen zwischen Theologie und <choice><sic>Phiiosophie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Philosophie</corr></choice>, Heft VI), Bonn 1938. Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 240 vv., p. 269 v. Laatstgenoemde geeft niet de verschillen aan tussen Vonier en Söhngen, maar tussen Casel en Söhngen. Volgens Van der Leeuw staat Söhngen dichter bij de Reformatie dan Casel, o.m. omdat hij groter nadruk legt op de verleden tijd van het offer van Christus dan Casel doet.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n24" type="end" place="end" n="24"><p>F. van der Meer (geb. 1904), Nederlands kunst- en cultuurhistoricus, werd in 1928 priester gewijd. In 1939 werd hij lector, in 1955 hoogleraar aan de r.-k. universiteit te Nijmegen. Zijn erudiete publikaties bewegen zich speciaal op het terrein van de oudchristelijke en <pb n="338" ed="VW"/>middeleeuwse kunst en cultuur. In 1941 publiceerde hij een <hi rend="italic">Catechismus, dat is onderrichting in het ware geloof.</hi> Hierin verzet hij zich tegen alle rationalistische aantasting van het mysteriekarakter van het sacrament. Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> Utrecht-Antwerpen 19555, p. 416 v.: "De Vaders van Oosten en Westen hebben voor het benamen van deze met goddelijke terughoudendheid versluierde, en toch de creatuurlijke orde weergaloos doorbrekende verandering de subtielste mogelijkheden van hun talen uitgeput: metarrhythmizein, metastoicheioün, metaballein, metousiosis, transsubstantiatie. De Vaders van het Oosten heben vroeger van dit pogen tot doordringen afgezien; maar allen hebben hun onmacht bekend, en er zich over verheugd tenminste voor het gesloten heiligdom de majesteit en zoetheid ervan te mogen verkondigen." Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 245.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 239.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 239; daar wordt P. Th. Soiron <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> F. M. genoemd en in de bijbehorende noot (18) wordt verwezen naar "De mysterieleer enz. 80 vv. ". In deze noot wordt echter niet een publikatie van Soiron zelf bedoeld - N. wekt die indruk - maar één van Dom Ambrosius Verheul O.S.B., <hi rend="italic">De mysterieleer van Maria-Laach onder de loupe van Nederlandsche theologen, in Tijdschrift voor Liturgie</hi> 25 (1946), p. 70-95. Dit artikel is een verslag der wetenschappelijke sectie van het Liturgisch Congres te Maastricht, 27 juli - 1 augustus 1946. Op dit congres hield pater dr, Thaddeus Soiron O. F. M. (Moresnet) een referaat onder de titel <hi rend="italic">De liturgie als mysterium in de H. Schrift;</hi> vgl. Verheul, <hi rend="italic">De mysterieleer,</hi> p. 80-83.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Volgens Van der Leeuw heeft niemand zo scherp gezien als de theoloog W. Th. Boissevain (zie p. 141, noot 15) dat het sacrament een stuk herschepping is, dat God nu realiseert; hij illustreert dit aan de hand van een brief van B. van 21 juni 1939; vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 262 v. Wat betreft A. A. van <choice><sic>Ruier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ruler</corr></choice> (1908-1970), vanaf 1947 hoogleraar vanwege de N. H. Kerk te Utrecht (o.m. vanaf 1952 in de dogmatiek), is de volgende passage van belang: "Een niet-roomse theologie, welke katholiek wil zijn, zal ... goed doen het begrip van de representatie volkomen ernstig te nemen. Het heeft grote voordelen: 1. het betekent geen identiteit, maar wel wezenseenheid op de wijze van het mysterie; 2. het vooronderstelt geen herhaling; 3. het maakt de theorie van de transsubstantiatie overbodig en krachteloos; 4. het maakt de 'applicatie' van Christus' offer op onze existentie mogelijk en geeft een juiste vorm aan de gelijktijdigheid; 5. het rekent met de volle feitelijkheid van het heilsgebeuren, van Incarnatie tot Opstanding en Hemelvaart. - Van de Nederlandse theologen geeft Van Ruler blijk deze dingen te verstaan, hoewel hij niet veel verder komt, omdat hij aan het begrip 'identiteit' <choice><sic>blij ft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">blijft</corr></choice> hangen"; vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 263 v. In een noot (64) verwijst Van der Leeuw in dit verband naar de dissertatie van Van Ruler, De <hi rend="italic">vervulling van de wet,</hi> Nijkerk 1947, p. 529. En hij vervolgt: "Identiteit is een begrip uit de logica en de wiskunde, niet uit de geschiedenis. En hoe een sacramentstheologie er ook moge uitzien, zij zal in ieder geval de openbaring als historie moeten opstellen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Zie N.'bespreking van W. J. Aalders, <hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933 onder de titel <hi rend="italic">Mysterie of Boodschap, in Eltheto</hi> 89 (1935), p. 131-140; later opgenomen in Zl., p. 83-93; VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 264.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. in verband met deze alinea Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 236-245.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Waarschijnlijk is bedoeld C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestantse christendom,</hi> Wageningen 1939, p. 201 vv.; daar worden de meningen van Newman en Calvijn over het symbolisch karakter van het Heilig Avondmaal beschreven. Zie over De Vogel p. 390, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Vgl. Van der Leeuw, a. w., p. 245: "... ten onzent blijkt iemand als Van der Meer niet slechts zeer goed te weten, dat de christelijke Oudheid de maaltijd nooit heeft losgemaakt van het offer en de nadruk legde op de epiclese, welke niet de elementen alleen, maar de <pb n="339" ed="VW"/>ganse handeling gold, - maar ook zich te verzetten tegen alle rationalistische aantasting van het mysteriekarakter van het sacrament." En dan volgt het bovenvermelde citaat (zie noot 24) uit Van der Meers <hi rend="italic">Catechese.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Vgl. in verband met deze zin en de twee volgende zinnen Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Vgl. H. Wagenvoort, <hi rend="italic">Imperium. Studiën over het 'mana'-begrip in zède en taal der Romei</hi>nen, Amsterdam 1941, p. 75-77.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Vergilius, <hi rend="italic">Aeneis,</hi> boek 6, regel 82.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Vgl. P. Tillich, <hi rend="italic">Religiöse Verwirklichung,</hi> Berlijn 1930<hi rend="superscript">2</hi>, p. 148, waar hij er op wijst dat "auch das Wort ... eine Seite (hat), nach der es Naturgegenstand ist"; vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 183.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. in verband met de volgende alinea Van der Leeuw, a. w., p. 298.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Vgl. in verband met de twee volgende zinnen Van der Leeuw, a. w., p. 224.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Terzijde: Preek en leugen?</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Vgl. in verband met deze alinea Van der Leeuw, a. w., p. 225 (v.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Vgl. in verband met deze alinea Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 227 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 225.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Terzijde: Niet meer zondigen na de Doop. Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 116.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Vgl. J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oud-christelijk dogma in de Reformatie, bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938, p. 104.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n47" type="end" place="end" n="47"><p>G.Verbeke, <hi rend="italic">L'évolution de la doctrine du Pneuma du Stoïcisme </hi><choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">à</hi></corr></choice><hi rend="italic"> S. Augustin. Etude philosophique,</hi> Parijs-Leuven 1945, p. 511: "Quand ... nous parlons de la pneumatologie ancienne, cette expression ne désigne pas une doctrine nettement définie, mais elle recouvre une multiplicité de conceptions relevant de nombreux systèmes de pensée et ressortissant aux différents domaines de la recherche humaine: <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> <choice><sic>pneuma neus a introduits</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pneuma nous a introduits</corr></choice> au <choice><sic>coeur meme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">coeur même</corr></choice> de la théodicée, de la psychologie, de l'épistémologie, de la doctrine de l'inspiration, de la médecine, de la <choice><sic>magie er de la mystique</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">magie et de la mystique</corr></choice>."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 56 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n49" type="end" place="end" n="49"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 47 en 57 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 43 en 58 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-sacramentstheologie-van-prof-dr-g-van-der-leeuw.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Vgl. in verband met deze alinea Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 68.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="17" xml:id="noordmans6.een-oude-koe" decls="#bibl-noordmans6.een-oude-koe">
<pb n="340" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Een oude koe<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In één der laatste nummers van <hi rend="italic">Wending</hi> gaf dr. J. N. Bakhuizen van den Brink een artikel over <hi rend="italic">De liturgische situatie in de Ned.</hi></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1"><hi rend="italic">Herv.</hi></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1"><hi rend="italic">Kerk.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Hij meent daarbij te moeten opmerken,</seg> <seg n="2.4.2">dat de gedachtenwisseling niet altijd op het noodzakelijke hoge plan staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Natuurlijk aan de overzijde,</seg> <seg n="2.5.2">zoals meestal.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Als bewijs citeert hij een plaats uit mijn <hi rend="italic">Liturgie,</hi></seg> <seg n="2.6.2">van tien jaar geleden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Nu verblijdt het mij,</seg> <seg n="3.1.2">dat mijn kritiek op dit punt,</seg> <seg n="3.1.3">na een wereldoorlog,</seg> <seg n="3.1.4">nog niet vergeten is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar voor het inbrengen van een verwijt in zake het peil der discussie,</seg> <seg n="3.2.2">is deze plaats veel te oud.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het maakt de indruk van het uit-de-sloot-halen van een oude koe.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Een van de zeven,</seg> <seg n="3.4.2">die met Noach in de ark waren en die toch nog in het water moet zijn terecht gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Met zo'n <choice><sic>verj aarde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verjaarde</corr></choice> klacht geeft men dan een vervalst beeld van wat vroeger gebeurd is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De tijdgenoten van de oude koe dachten er heel anders over dan Bakhuizen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Dat de discussie rondom mijn <hi rend="italic">Liturgie</hi> in de best mogelijke verstandhouding werd gevoerd,</seg> <seg n="4.3.2">dat blijkt wel uit het feit,</seg> <seg n="4.3.3">dat mijn opponenten,</seg> <seg n="4.3.4">prof. Van der Leeuw en prof. Van de Pol,</seg> <seg n="4.3.5">met mij tot bundeling van onze artikelen overgingen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wij kregen dan ook van onze recensenten Een hoog cijfer voor het peil,</seg> <seg n="4.4.2">waarop onze gedachtenwisseling was gevoerd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Deze omstandigheid is door de uitgever in zijn inleiding op onze brochure met zoveel woorden vastgelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.een-oude-koe.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarom dient deze passage en het artikel van Bakhuizen met nadruk gewraakt.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij is zelve gelegen op onvoldoend peil.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">En nu de zaak zelve,</seg> <seg n="5.1.2">waar het hier over gaat.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ik oefende op de bewuste plaats kritiek op het murmelend gemeenschappelijk bidden van het Onze Vader,</seg> <seg n="5.2.2">zoals dat in bepaalde kringen in zwang begint te komen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik vergeleek deze kerkelijke nieuwigheid met de spreekkoren,</seg> <seg n="5.3.2">die toentertijd in de fascistische staten in de mode waren.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Deze koren zijn met de bijbehorende staten verdwenen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Ik vraag thans,</seg> <seg n="5.5.2">wat Jezus wel mag denken van dit verwarde en chaotische bidden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hij die ons dit eenvoudige en klare gebed leerde,</seg> <seg n="5.6.2">dat in geest en in waarheid gezegd moet worden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="340" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Een oude koe in WNHK.</hi> 33 (5 nov. 1949) nr. 43, p. 172.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. N. Bakhuizen van den Brink, <hi rend="italic">De </hi><choice><sic>liturgisch esituatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">liturgische situatie</hi></corr></choice><hi rend="italic"> in de Nederlandse Hervormde Kerk, in Wending</hi> 4 (1949) nr. 7, p. 432-444. Zie over B. p. 142, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Bakhuizen, a. w., p. 435.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Bakhuizen, a. w., p. 435: "Noordmans zegt ergens, dat het geloof wel gemeenschap schept <pb n="341" ed="VW"/>maar nooit massaal kan zijn en voegt daar een aantekening aan toe over het gemeenschappelijk bidden van het Onze Vader; dit totalitaire bidden, zoals hij het noemt, doet hem ongeestelijk aan: spreekkoren onderstellen een massa, geen gemeente of schare." Zie Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> p. 82.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie hun <hi rend="italic">Liturgie in de crisis;</hi> opgenomen in deze uitgave,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.een-oude-koe.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie deze uitgave, p. 236, noot 1.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>III. Oecumene</head>
<div type="publication" n="18" xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking" decls="#bibl-noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking">
<pb n="345" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In het programma van deze cursus zit een stijgende lijn,</seg> <seg n="2.1.2">namelijk van de werkelijkheid naar het ideaal en van vormen van kerkbegrip naar de Una Sancta,</seg> <seg n="2.1.3">die als geloofsartikel in het Apostolicum beleden wordt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In het programma schijnt mij echter nog meer opgesloten te zijn.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De verdraagzaamheid staat dichter bij de werkelijkheid der kerk dan de strijd,</seg> <seg n="3.2.2">hoewel elementen van strijd vlak voor de Una Sancta staan.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het oordeel of hier een fout gemaakt is of niet,</seg> <seg n="3.3.2">zal veelal afhangen van onze opvattingen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Voor sommigen is verdraagzaamheid de hoogste van alle burgerlijke en theologische deugden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Boven geloof,</seg> <seg n="3.5.2">hoop en liefde uit.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Verdraagzaamheid fungeert dan als een cultuur-rem op de godsdienstigheid.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Waar zij ophoudt,</seg> <seg n="3.7.2">begint de barbaar.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Voor anderen is verdraagzaamheid iets heel anders:</seg> <seg n="3.8.2">een erasmiaans gebrek aan geloofsmoed en hervormingsijver.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Een gecamoufleerde vijandigheid tegen het Evangelie.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Een mooi woord,</seg> <seg n="3.10.2">dat juist een hatelijk fanatisme verbergt.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Denk maar aan de schoolstrijd.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Men voelt wel,</seg> <seg n="3.12.2">dat ik bij deze tegenstelling eigenlijk vanuit de laatste opvatting spreek.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Het kost mij echter geen moeite een positie in te nemen,</seg> <seg n="4.1.2">van waaruit men het precies andersom ziet.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Verdraagzaamheid is dan een eigenschap</seg> <seg n="4.2.2">- een attribuut</seg> <seg n="4.2.3">- van een Heilandszending en staat in verband met zoekende liefde en kruisdragen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En onverdraagzaamheid is dan bekrompen ketterjacht en hatelijke betweters.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Ook over deze dingen zou ik kunnen spreken met het accent,</seg> <seg n="4.4.2">dat levenservaring geeft.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">We zullen op weg naar het ideaal aan de laatstgenoemde opvatting moeten denken,</seg> <seg n="4.5.2">waarin dan tevens een doorgaande kritiek is opgesloten over onze eigen onverdraagzaamheid.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Inderdaad hoort verdraagzaamheid thuis onder de theologische deugden of anders is zij niet anders dan een onuitstaanbare hoogmoed,</seg> <seg n="4.6.2">een valse cultuurtrek,</seg> <seg n="4.6.3">een zich stellen boven iedere mening en waarheid.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Als we 't zo nemen,</seg> <seg n="4.7.2">blijkt ons juist dat verdraagzaamheid en elementen van strijd dialectisch samenhangen</seg> <seg n="4.7.3">- zoals de liefde en het kruis samenhangen.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Verdraagzaamheid is vals als het betekent een zich afmaken van het dragen van de ergernis des kruises.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Ze is alleen echt als ze is wat haar naam zegt:</seg> <seg n="4.9.2"><hi rend="italic">de kunst van dragen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Voor het aanbrengen van duidelijkheid wil ik enkele ogenblikken m'n uitgangspunt nemen in een artikel,</seg> <seg n="5.1.2">dat ik juist dezer dagen las.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het is van J. Hofker.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het gaat over <hi rend="italic">Richtingen.</hi></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hofker onderscheidt het objectieve <pb n="346" ed="VW"/>en het subjectieve standpunt om zo de richtingenkwestie van twee kanten te bezien.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Men kan het over de zaak hebben,</seg> <seg n="5.5.2">zoals die er bij anderen,</seg> <seg n="5.5.3">van buitenaf,</seg> <seg n="5.5.4">uitziet;</seg> <seg n="5.5.5">koel waarderend.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">En zo ook de eigen zaak.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Maar met die classificatie is de eigen geloofsovertuiging niet tevreden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het eigen ik is een uitzonderingspositie.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Men kan misschien beide onbillijk noemen,</seg> <seg n="5.9.2">maar de gelijkstelling van een levende overtuiging met iedere andere overtuiging is zeker niet't minst onbillijk.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">De persoonlijke overtuiging is de meest directe weergave van het leven als waarheid.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Verstaat men onder waarheid het tot z'n recht komen van verschillende gezichtspunten,</seg> <seg n="5.11.2">dan heet het 'objectief'.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">En dan is het subjectieve exclusief.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Het objectieve ziet alles van buitenaf,</seg> <seg n="5.13.2">maar het subjectieve kan zich in een tragische positie bevinden tegenover allen.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Het objectieve kan aan het tragische geen recht doen.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">De strijd der richtingen is een conflict tussen meerdere absolute standpunten (absoluutheden).</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">Een dergelijk conflict kan ook plaatsvinden tussen de staat als het objectieve en de persoon als het subjectieve.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het subjectieve wijst het objectieve af.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het objectieve accepteert alles,</seg> <seg n="6.2.2">behalve het subjectieve.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Het pathos van het subjectieve staat alleen tegen de overmacht der objectieve standpunten,</seg> <seg n="6.3.2">die zich vanuit verschillende gezichtspunten kunnen aandienen:</seg> <seg n="6.3.3">1. het historische gezichtspunt;</seg> <seg n="6.3.4">2. het kerkrechtelijke gezichtspunt (maar de kerk oordeelt niet over het hart;</seg> <seg n="6.3.5">ecclesia non iudicat de intimis);</seg> <seg n="6.3.6">3. het psychologisch gezichtspunt van optimistische of pessimistische aard (zoals bij W. James<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n3" rend="superscript">3</ref> maar deze oordeelt van buiten de kerk).</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daartegenover is het subjectieve niet arrogant,</seg> <seg n="7.1.2">maar ook als het te weinig erkend wordt,</seg> <seg n="7.1.3">is 't toch werkelijkheid.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De rechterzijde camoufleert zoveel mogelijk het subjectieve (dwz. het geloven zelf) in ieder credo.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het subjectieve element echter is blijvend en het is de vraag hoeveel (wat dit betreft) de richtingen verschillen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hofker vraagt of er misschien een geestelijke en tevens conservatieve oplossing is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij verwijst naar het opnemen van het kruis met de smaad.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zijn deze twee</seg> <seg n="8.3.2">- het opnemen van het kruis en de smaad</seg> <seg n="8.3.3">- wederkerig,</seg> <seg n="8.3.4">evenredig of niet evenredig?</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zijn ze subjectief of objectief?</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Deze oplossing en uiteenzetting is sympathiek en ik kan er een heel eind in meegaan.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Maar tenslotte is de conclusie mij weer te theoretisch,</seg> <seg n="8.6.2">slechts geboren uit de vergelijking van subjectief en objectief.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Twee standpunten worden hier objectief beschouwd en de resultante van twee richtingen wordt als de te volgen lijn aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="9.1.2">dat een echt geloofsstandpunt zich hiermee vergenoegen kan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Verdraagzaamheid is slechts te verdragen als hoge theologische deugd</seg> <seg n="9.2.2">- niet theoretisch,</seg> <seg n="9.2.3">maar praktisch.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het pathos mag niet gedempt worden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">We kunnen elkaar geen geruststellende verzekeringen geven.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Als we iets van het geloofskarakter opheffen,</seg> <seg n="9.5.2">bewijzen we anderen een slechte dienst.</seg></s> <pb n="347" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="9.6"><seg n="9.6.1">Ik kan een ander niet tegelijk voor zijn standpunt raadgeven.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het recht van de strijd moeten we in naam der waarheid handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Naarmate de overtuiging vaster is,</seg> <seg n="10.1.2">is het gevaar van conflicten groter.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Daarvan getuigen Mozes,</seg> <seg n="10.2.2">Elia en Jezus,</seg> <seg n="10.2.3">die tesamen staan op de berg der verheerlijking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Voor hun tesamen-staan mag niet de evolutiegedachte te hulp geroepen worden.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Er is een principieel onderscheid tussen godsdienstigheid en geloof.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Van godsdienstigheid zijn er soorten;</seg> <seg n="10.5.2">van geloof is er tenslotte slechts één.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het is dezelfde God,</seg> <seg n="10.6.2">die zich aan Mozes en Elia openbaart en die de Vader van Jezus Christus is.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Als Paulus zich te Athene door de godsdienstigheid omringd ziet,</seg> <seg n="10.7.2">predikt hij de <hi rend="italic">onbekende</hi> God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Daarom moeten we de subjectiviteit van het geloof niet overspannen.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Het is goed objectiviteit te zoeken.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">In het object ligt de eenheid.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Het geloof als puur subjectief beleven is godsdienstigheid.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">We hebben geen (eigen) orgaan voor openbaring,</seg> <seg n="10.12.2">zodat ieder iets zou opvangen.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Gods openbaring roept zelf het orgaan in ons wakker (J. H. Gunnin Jr.)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n6" rend="superscript">6</ref> en dan is het subjectieve standpunt één met het objectieve in de waarheid zelve.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">God zelf beweegt de hefboom onzer overtuiging.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het verschil van overtuiging is een probleem.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">God is geen probleem en met de waarheid kunnen we niet royaal omgaan,</seg> <seg n="11.2.2">alsof die van ons was.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Wat wij van de waarheid weten,</seg> <seg n="11.3.2">komt niet in aftrek van wat een ander weet,</seg> <seg n="11.3.3">maar voegt er iets aan toe.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Gunning heeft gezegd:</seg> <seg n="11.4.2">hoogmoedig is alleen de verdraagzaamheid,</seg> <seg n="11.4.3">die boven alle overtuigingen staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Echte verdraagzaamheid is er alleen in een alles beheersende overtuiging.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Daarin gaan Mozes en Christus ons voor.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De waarheid is breed en velen kunnen er op staan</seg> <seg n="11.7.2">- juist als we de zaak zelf op de voorgrond zetten.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Als we niet het zoeken,</seg> <seg n="11.8.2">maar het vinden centraal stellen.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Niet om de waarachtigheid,</seg> <seg n="11.9.2">maar om de waarheid gaat het ons.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Waarheid is dan geen particuliere zaak en staat niet náást andere standpunten.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">God laat z'n zon opgaan over bozen en goeden en Hij laat regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Jezus neemt de dwalenden en de zondaars aan.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Zo staan we tegenover de waarheid,</seg> <seg n="11.13.2">waarop het Evangelie ons neerzet.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Het predikt vergeving der zonden,</seg> <seg n="11.14.2">opstanding des vleses en een eeuwig leven.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">Daarin is niets subjectiefs;</seg> <seg n="11.15.2">niets dat voor anderen ook niet zou mogen gelden.</seg></s> <s n="11.16"><seg n="11.16.1">Het beziet niemand objectief van buiten,</seg> <seg n="11.16.2">van de buitenkant af,</seg> <seg n="11.16.3">het oordeelt allen gelijkelijk.</seg></s> <s n="11.17"><seg n="11.17.1">Waar het Evangelie is,</seg> <seg n="11.17.2">daar doet het dat.</seg></s> <s n="11.18"><seg n="11.18.1">Doet het dat niet,</seg> <seg n="11.18.2">dan is het er niet.</seg></s> <s n="11.19"><seg n="11.19.1">Daarom is het geen camoufleren als men spreekt van Gods Woord,</seg> <seg n="11.19.2">Gods Zoon,</seg> <seg n="11.19.3">Gods Geest.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Zodra we deze <choice><sic>bij beltaal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bijbeltaal</corr></choice> subjectief overzetten is de verdraagzaamheid of onmogelijk of hoogmoed.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het is een echt theologische deugd.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wie het meest door het Evangelie gegrepen is,</seg> <seg n="12.3.2">is 't laagst neergezet.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij is gezet tot dragen en verdragen</seg> <seg n="12.4.2">- maar niet theoretisch,</seg> <seg n="12.4.3">doch praktisch.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Hij is niet royaal met de waarheid op de wijze van een liberaal indifferentisme.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Daarom<pb n="348" ed="VW"/> ontbreken hier de elementen van strijd niet.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Deze verdraagzaamheid is absoluut naar de richting van de naaste.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Ze is geen standpunt naast andere,</seg> <seg n="12.8.2">maar het ene en enige standpunt,</seg> <seg n="12.8.3">waar men met ieder ander door de éne waarheid,</seg> <seg n="12.8.4">door God zelf wordt gezet,</seg> <seg n="12.8.5">geoordeeld en vrijgesproken.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">Het is echter de absolute strijd,</seg> <seg n="12.9.2">voorzover men de positie niet verlaten kan,</seg> <seg n="12.9.3">waar men door God is gezet als schildwacht der eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="348" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield een lezing over <hi rend="italic">Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking</hi> op een ledencursus van de 'Vereeniging Woodbrookers in Holland' op 24 april 1930 te Barchem. Deze ledencursus (van 22-25 april 1930) had als thema: <hi rend="italic">De Kerk.</hi> Cursusleider was ds. F. Kleijn. Aanwezig waren 40 leden. De sprekers waren: G.J. Heering (<hi rend="italic">Vormen van kerkbegrip</hi>); W.Noordhoff <hi rend="italic">(Streven naar kerkvernieuwing); </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice> Noordmans <hi rend="italic">(Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking);</hi> G. A. van Senden <hi rend="italic">(Wat tot strijd voert en strijd opheft);</hi> C. J. Bleeker <hi rend="italic">(Sluiting over het thema Una Sancta).</hi></p><p>Voor een verslag door J. R. Immink van deze ledencursus zie men het <hi rend="italic">Jaarboek e van de Vereeniging Woodbrookers in Holland,</hi> nieuwe reeks, nr. 12, p. 22-27. (Archief Woodbrookershuis, Barchem.) Op p. 26 staat het verslag van Noordmans' lezing: "Na de wijdingsstonde kreeg ds. Noordmans het woord over'Beginselen van verdraagzaamheid en samenwerking'. Hij sprak over verdraagzaamheid als attribuut van Heilandszending. De absolute verdraagzaamheid die sterk is in het dragen van alles, wat absoluut anders is. Deze absolute verdraagzaamheid geeft doorgaand kritiek op onze eigen verdraagzaamheid. Het is de verdraagzaamheid van God, die zijn zon laat opgaan over bozen en goeden.</p><p>Geloofsovertuiging houdt in een openbaring van God. Het is onbillijk een levende overtuiging met ieder andere gelijk te stellen. De richtingstrijd is een strijd van absolute overtuigingen. Het subjectieve wijst het objectieve af.</p><p>Als we getuigenis moeten geven van ons geloof, dan is het laatste wat geldt: het getuigenis van de Heilige Geest aan ons. Dit is heel subjectief, maar hier is een objectief element, waar ik achter ga staan. Als wij in de greep zijn van het objectieve: van het Evangelie, van Christus, van God, dan ontstaat schemering van eenheid. Eeuwige dingen op de hefboom van onze overtuiging.</p><p>In de nabespreking wordt gevraagd: als ik zeg 'de waarheid is mij geopenbaard, nu kan ik u verdragen', schuilt dan hier geen addertje van hoogmoed? Zijn wij niet beperkt in het opnemen van openbaring, en moeten we niet eerbiedigen wat de ander heeft?"</p><p>De lezing van N. is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. Hofker, tot 1930 hervormd predikant te Denekamp, nadien te Buitenzorg, publiceerde een artikel onder de titel <hi rend="italic">Richtingen, in Jaarboek der Ethische Vereeniging</hi> 3 (1929-1930), p.64-80. In hetzelfde <hi rend="italic">Jaarboek,</hi> p. 31-46, publiceerde N. zijn <hi rend="italic">Gunning en de kerk; zie</hi> VW., dl. 3, p. 353-367.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Het pragmatisme van William James;</hi> VW., dl. 1, p. 240-254.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n4" type="end" place="end" n="4"><p>gl. Matth. 17 1-13; Mark. 9 : 2-13; Luk. 9 : 28-36.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n5" type="end" place="end" n="5"><p>gl. Hand. 17 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. H. Gunning Jr., <hi rend="italic">Zelfstandigheid der gemeenten. Een woord tot de gemeente in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> Amsterdam z.j., p. 36; zie p. 336, noot 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n7" type="end" place="end" n="7"><p>J. H. Gunning J.Hzn., <hi rend="italic">Prof. dr. J. H. Gunning. Leven en werken,</hi> 3 dln. + register, Rotterdam z.j., dl. 3, p. 145.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Matth. 5 : 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.beginsel-van-verdraagzaamheid-en-samenwerking.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. Calvijn, <choice><sic>Inst. 111,</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-27"><hi rend="italic">Inst. III,</hi></corr></choice> 9, 4. Calvijn noemt daar het aardse leven "instar stationis, in qua nos Dominus collocavit, tandiu nobis conservanda quoad ille revocarit".</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="19" xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging" decls="#bibl-noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging">
<pb n="349" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De incarnatie en de oecumenische beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In de laatste tijd is er over de incarnatie veel geschreven en gesproken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik denk aan de liturgische beweging;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="2.2.2">de nieuwere <hi rend="italic">Inleiding in de Theologie</hi> van prof. Van der Leeuw;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.2.3">het boek <hi rend="italic">De Incarnatie</hi> van prof. Aalders;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="2.2.4">de bestrijding van iemand als prof. Van Holk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit is niet toevallig.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het staat in verband met een zekere concentratie in de bezinning op de grondslagen van het christendom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Tegelijk is er een concentratie van belijden in de oecumenische beweging.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Bij het nadruk leggen op de incarnatie zoekt men,</seg> <seg n="4.1.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="4.1.3">achter het dogma terug te gaan om het leven in het dogma te raken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men zoekt het goddelijke in de kerk op heterdaad te betrappen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Men zoekt dat verschillend te doen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men wijst de kosmische,</seg> <seg n="4.4.2">de psychologische motieven aan. in elk geval wil men iets verder komen dan de scherpe kerkelijke bepalingen,</seg> <seg n="4.4.3">die omtrent Christus zijn geformuleerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men probeert die weer vloeibaar te maken,</seg> <seg n="4.5.2">door ze te dompelen in de ideeënstroom,</seg> <seg n="4.5.3">waarin ze gekristalliseerd zijn.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Dit staat zijdelings in verband met het <choice><sic>occumenische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">oecumenische</corr></choice> streven,</seg> <seg n="4.6.2">dat de dogmatische en kerkelijke tegenstellingen tracht te overbruggen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Prof. Aalders noemt de incarnatie 'de ruggegraat der belijdenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En voor prof. Van der Leeuw in zijn <hi rend="italic">Inleiding in de Theologie</hi> is ze de leidende idee van deze wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dit teruggrijpen van het dogma op het principe plaatst ons voor vragen,</seg> <seg n="6.1.2">die we duidelijk moeten zien.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De incarnatie is de grote onderstelling van theologie en kerk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">En als zodanig eigenlijk geen dogma of leerstuk.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wel is er een christologisch dogma dat uitspraken doet over momenten in de incarnatie.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Zoals in de middeleeuwen de kerk de onderstelling was en geen leerstuk.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Vandaar de moeilijkheden die de protestanten hebben met het leerstuk van de kerk.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zo ook op het stuk van de incarnatie</seg> <seg n="6.7.2">- Wanneer ergens of ooit de incarnatie min of meer eenzijdig naar voren wordt gebracht,</seg> <seg n="6.7.3">als leerstuk naast andere of als levende idee voor een methode of als motief voor een kerkelijke beweging,</seg> <seg n="6.7.4">dan brengt dat bijzondere moeilijkheden en ook gevaren mee.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Oorspronkelijk werd in de christologie geen scherpe scheiding gemaakt tussen de incarnatie zelf en het werk van Christus.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Thomas Aquinas maakt die onderscheiding.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wanneer dit enkel een onderscheiding is,</seg> <seg n="7.3.2">heeft het geen gevolgen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar bij scheiding wel.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men schrijft dan aan de incarnatie een afzonderlijke <hi rend="italic">werking</hi> toe,</seg> <seg n="7.5.2">afgezien van het werk van Christus.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">En omdat<pb n="350" ed="VW"/> de rationele,</seg> <seg n="7.6.2">de bijbelse en de kerkelijke werking van de incarnatie bij het werk van Christus nader zijn uitgewerkt,</seg> <seg n="7.6.3">blijft er voor de incarnatie dan over het mystische,</seg> <seg n="7.6.4">het kosmische,</seg> <seg n="7.6.5">het psychologische,</seg> <seg n="7.6.6">het filosofische.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1"><choice><sic>Hel leerstuk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Het leerstuk</corr></choice> schijnt dan een eigen machtigheid te hebben,</seg> <seg n="7.7.2">die door de kerk over 't hoofd is gezien en die naar voren moet worden 'gebracht.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Dit is schijn,</seg> <seg n="7.8.2">in zoverre het werk van Christus de uitwerking der incarnatie beschrijft.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En voor zover het geen schijn is,</seg> <seg n="7.9.2">is het iets anders.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Zo ontstaat de vraag of de incarnatie doorloopt of niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Dat is een kwestie met roomsen en anglicanen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Ik wil dit toelichten met het verschil tussen Newman en de anglicanen.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Dit is van belang voor de oecumenische beweging,</seg> <seg n="7.13.2">omdat de Anglicaanse Kerk daar gaarne de leiding zou nemen en tot op zekere hoogte heeft en omdat de Roomse Kerk absolute oecumenische aanspraken maakt,</seg> <seg n="7.13.3">die voor haar samenvallen met katholiciteit,</seg> <seg n="7.13.4">zodat ze buiten de oecumenische beweging staat.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De anglicanen dwepen met de Oude kerk en verwerpen de geschiedenis na de oecumenische concilies.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De incarnatie werkt op de Anglicaanse Kerk op een zekere afstand.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dit moet dus overbrugd worden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Culturele,</seg> <seg n="8.4.2">wetenschappelijke,</seg> <seg n="8.4.3">kosmische en psychologische factoren moeten dan vervangen wat bij Rome zuiver kerkelijk,</seg> <seg n="8.4.4">institutair,</seg> <seg n="8.4.5">dogmatisch,</seg> <seg n="8.4.6">sacramenteel,</seg> <seg n="8.4.7">autoritair blijft.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Newman brengt hen aan 't verstand dat de latere ontwikkeling van Rome zuivere ontwikkeling van de oud-christelijke idee is,</seg> <seg n="8.5.2">en dat Christus zich verder incarneert in de heiligen,</seg> <seg n="8.5.3">in de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De Anglicaanse Kerk is daarvan een torso en voor de oecumenische leiding slechts in schijn de aangewezen kerk.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Een'via media'tussen Rome en 't protestantisme laat zich door het halveren van de kerkgeschiedenis niet uitstippelen.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Rome en 't protestantisme (de gereformeerden vooral) staan wel tegenover elkaar,</seg> <seg n="8.8.2">maar bij beide staat de negatieve opvatting der incarnatie voorop.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Bij de anglicanen staat de positieve opvatting der incarnatie op de voorgrond,</seg> <seg n="8.9.2">noodgedwongen zoals we zagen.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Met positief is bedoeld,</seg> <seg n="8.10.2">dat Christus in zijn menswording de menselijke natuur gebruikt niet alleen voor de verzoening der zonde en de overwinning van de dood,</seg> <seg n="8.10.3">maar dat Hij die natuur door zijn menswording ook eert en verheft.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Wij worden daardoor zonen van God en deelhebbers aan de goddelijke natuur (Jeremy Taylor).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">De fysische energie en het redelicht nemen complete vorm aan in Christus (Gore).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Of het onderbewuste wordt als de ingangspoort der incarnatie beschouwd (Sanday).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n18" rend="superscript">18</ref> of de Griekse bepalingen van Chalcedon<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n19" rend="superscript">19</ref> worden door zgn.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Hebreeuwse psychologie</seg> <seg n="8.14.2">- in werkelijkheid moderne psychologische categorieën -vervangen.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Ook als de Angelsaksen zo ver niet gaan,</seg> <seg n="8.15.2">dan gaan ze toch die kant op. Men weet hoe ze gaarne natuur en openbaring verbinden.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">Het <hi rend="italic">abc is Analogy of Religion,</hi></seg> <seg n="8.16.2"><hi rend="italic">naturel and revealed</hi> van Butler<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n20" rend="superscript">20</ref> en van Drummond <hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Voor hen heeft God een menselijke zijde,</seg> <seg n="9.1.2">zijn beste zijde,</seg> <seg n="9.1.3">die in Christus <pb n="351" ed="VW"/>tot uiting komt door de incarnatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En dat proces is geleidelijk.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het begint in de 'science' en eindigt in aanbidding.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De positieve incarnatie brengt hen naar Rome of 't modernistisch pantheïsme.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De continuiteit is hen lief.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De analogie.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maar met hun eenzijdige liefde voor de Oude kerk,</seg> <seg n="9.7.2">verdelen de anglicanen zich.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Zij moeten kiezen of delen tussen toen en nu.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Er is afstand ten opzichte van de Oude kerk en de incarnatie.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">De preciezen worden daarom naar Rome getrokken.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">De rekkelijken naar het modernisme.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">Wat hun kerkelijk ontbreekt vullen ze aan met wetenschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">Immers,</seg> <seg n="9.13.2">kosmisch werkt de incarnatie zich uit.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">Ook de cultuur wordt in dit licht gezien.</seg></s> <s n="9.15"><seg n="9.15.1">Christus wordt mens en de verhouding tussen God en mens wordt psychologisch verduidelijkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Newman volgt de andere weg.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Hij komt onder de indruk van de historie.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij zet daar in,</seg> <seg n="10.3.2">waar de anglicaan afbreekt,</seg> <seg n="10.3.3">bij de oude concilies.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij laat de Oude kerk niet kosmisch doorwerken,</seg> <seg n="10.4.2">niet cultureel en hij laat tevens het dogma niet overgaan in psychologie of wetenschap.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Hij stelt de vraag of het christendom zich niet voortgezet heeft in de twaalf eeuwen tussen Nicea en Trente,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n25" rend="superscript">25</ref></seg> <seg n="10.5.2">ook al ziet het er anders uit.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Katholicisme is misschien veranderd christendom,</seg> <seg n="10.6.2">maar 't is geen protestantisme.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Protestanten kunnen zich niet op de Oudheid beroepen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Als er een protestants systeem geweest is in de Oude kerk,</seg> <seg n="10.8.2">dan moeten de protestanten toegeven "that it has ... been swept away as ... by a deluge,</seg> <seg n="10.8.3">suddenly,</seg> <seg n="10.8.4">silently,</seg> <seg n="10.8.5">and without memorial;</seg> <seg n="10.8.6">by a deluge coming in a night,</seg> <seg n="10.8.7">and utterly soaking,</seg> <seg n="10.8.8">rotting,</seg> <seg n="10.8.9">heaving up and hurrying off every vestige of what it found in the Church,</seg> <seg n="10.8.10">before cock-crowing:</seg> <seg n="10.8.11">so that 'when they rose in the morning' her true seed 'were all dead corpses'- nay dead and buried</seg> <seg n="10.8.12">- and without grave-stone.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">'The waters went over them;</seg> <seg n="10.9.2">there was not one of them left;</seg> <seg n="10.9.3">they sunk like lead in the mighty <choice><sic>w aters</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waters</corr></choice>'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Zo denkt Newman over het beroep op de Schrift voor een presbyteriale kerkorde.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Newman weet wel dat het moeilijk is het aangezicht der ware kerk te vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar men kan Thomas niet veroordelen en Athanasius behouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Roomsen en anglicanen beroepen zich beide op de regel van Vincentius van Lerinum:</seg> <seg n="11.3.2">Quod semper,</seg> <seg n="11.3.3">quod ubique,</seg> <seg n="11.3.4">quod ab omnibus creditum est.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De anglicanen zeggen:</seg> <seg n="11.4.2">Wat na de concilies komt,</seg> <seg n="11.4.3">is niet geloofd door de eerste eeuwen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Voor de eucharistie geldt dit wel,</seg> <seg n="11.5.2">voor 't pausdom niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Newman wil de hele 1800 jaren ondervragen volgens de regel van Vincentius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">'Semper' dat zijn ook de twaalf eeuwen na de concilies.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Daarom geeft hij als afscheid van de Anglicaanse Kerk een <hi rend="italic">Essay</hi> over een theorie van de ontwikkeling van de christelijke leer.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Newman heeft haar niet voltooid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Al schrijvende werd hij rooms.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Hij schreef zich in in de Roomse Kerk.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Toch is het te merken dat een anglicaan de <hi rend="italic">Essay</hi> schreef.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Newmans rooms-worden heeft de roomse mentaliteit ook sterk beïnvloed.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij was een dure convertiet.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De Roomse Kerk is altijd achterdochtig <pb n="352" ed="VW"/>tegenover haar convertieten.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ze heeft het Newman laten merken.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Maar deze bekeerling heeft de kerk sterk beïnvloed.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De theorie van de ontwikkeling van de christelijke leer draagt toch wel de sporen van het typisch incarnationalisme.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Er is iets biologisch in de beschouwingen van Newman.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Iets anders dan het institutaire,</seg> <seg n="13.3.2">het autoritaire,</seg> <seg n="13.3.3">dat Rome had.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dat andere is er bij Newman.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ook als hij het instituut en de autoriteit verdedigt.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Vele roomsen aanvaarden die verandering welbewust.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zij denken over Newman als een soort hervormer.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Zij willen van de vereenzelviging van kerk en instituut keren tot de <hi rend="italic">levende kerk.</hi></seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Ik denk aan Anton van Duinkerkens <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">In zekere zin beginnen vele katholieken wat terug te grijpen op de vroegere eeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Newman zoekt dan een theorie voor de ontwikkeling der christenheid die <hi rend="italic">het semper en ubique en ab omnibus</hi> een betekenis geeft,</seg> <seg n="14.1.2">die redenering en beschouwing bij de kerkelijke kennisleer toelaat.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Protestanten,</seg> <seg n="14.2.2">zegt Newman,</seg> <seg n="14.2.3">gaan evenmin als de roomsen zomaar van de bijbel uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zij leiden af volgens een even subtiele methode en om redenen die vroeger even weinig geanalyseerd werden,</seg> <seg n="14.3.2">als katholieke geleerden;</seg> <seg n="14.3.3">niet door een bloot exegetiseren van of argumenteren op grond van woorden of zinnen,</seg> <seg n="14.3.4">die voor hun ogen staan,</seg> <seg n="14.3.5">maar door een onbewuste groei van ideeën.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De idee heeft een eigen leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n35" rend="superscript">35</ref> 't Is iets anders dan 'opinion' of 'doctrinel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Men kan er omheen lopen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ze heeft verschillende aspecten.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Evangelie is verbeelding maar ook denken,</seg> <seg n="15.4.2">ethisch maar ook politiek,</seg> <seg n="15.4.3">plechtig en vrolijk,</seg> <seg n="15.4.4">toegevend en strikt,</seg> <seg n="15.4.5">licht en donker,</seg> <seg n="15.4.6">het is liefde maar ook vrees.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">De idee kan zich zelf vermenigvuldigen<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ze kan accumuleren.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Ze oefent invloed op haar omgeving en ondergaat die.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het komt er nu op aan te onderscheiden wanneer de ontwikkeling waar is en wanneer een corruptie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Newman stelt dan een aantal kenmerken,</seg> <seg n="17.1.2">'tests' van de ware ontwikkeling van een idee op. De idee moet bewaard worden;</seg> <seg n="17.1.3">de principes,</seg> <seg n="17.1.4">de ribben van de idee,</seg> <seg n="17.1.5">mogen niet zoek raken;</seg> <seg n="17.1.6">de idee heeft de macht der assimilatie;</seg> <seg n="17.1.7">de ontwikkeling anticipeert op latere evolutie</seg> <seg n="17.1.8">- bijv. dat Luther de Jakobusbrief verwierp en de Apocalyps,</seg> <seg n="17.1.9">dat anticipeert op het feit dat thans bijna alle lutheranen praktisch ongelovig zijn;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n40" rend="superscript">40</ref></seg> <seg n="17.1.10">de ontwikkeling moet ook logisch consequent zijn;</seg> <seg n="17.1.11">een chronische continuïteit moet er wezen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Met deze test moet nu de ontwikkeling van 't christendom onderzocht worden.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Eerst de waarschijnlijkheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n41" rend="superscript">41</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Maar de Schrift dan?</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men verwijt Rome toevoegen aan de Schrift.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En dan zegt Newman dat de protestant ook maar schijnbaar naar de letter exegetiseert.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Dat er ook groei in ideeën bij hem is.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Men kan niet bij 't Schriftwoord blijven staan:</seg> <seg n="19.5.2"><hi rend="italic">ho logos sarx egeneto.</hi></seg></s> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n43" rend="superscript">43</ref><s n="19.6"><seg n="19.6.1">Hier is dus de incarnatie als principe van de ontwikkeling van Rome.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Het is de bedding,</seg> <seg n="19.7.2">de klankbodem,</seg><pb n="353" ed="VW"/> <seg n="19.7.3">de idee,</seg> <seg n="19.7.4">waarin Rome evolueert.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het is een levensstroom,</seg> <seg n="19.8.2">die alles voorwaarts stuwt,</seg> <seg n="19.8.3">en uit zich zelf tot rijker ontplooiing,</seg> <seg n="19.8.4">tot anticipatie,</seg> <seg n="19.8.5">assimilatie,</seg> <seg n="19.8.6">logisch-consequent en zonder onderbreking doet uittreden.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Men ziet het verschil.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De incarnatie bij de anglicanen moet na de zesde eeuw ondergronds,</seg> <seg n="20.2.2">mystisch,</seg> <seg n="20.2.3">kosmisch,</seg> <seg n="20.2.4">psychologisch,</seg> <seg n="20.2.5">cultureel,</seg> <seg n="20.2.6">humanistisch,</seg> <seg n="20.2.7">wetenschappelijk en natuurkundig,</seg> <seg n="20.2.8">neoplatonisch zich vermommen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De stroombedding breekt af.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Katholiek of modern,</seg> <seg n="20.4.2">Newman leidt de eeuwen voort,</seg> <seg n="20.4.3">alle achttien.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Hij voert de incarnatie dwars door de Katholieke Kerk van Nicea tot Trente.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Maar formeel is er overeenkomst.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Het is een filosofie van de incarnatie.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Er is hier sprake van idee en principe,</seg> <seg n="20.8.2">er is hier geen doctrine,</seg> <seg n="20.8.3">geen dogma.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">De idee is op katholiek oecumenisch exclusivisme gericht of op oecumenische afslijping van het dogma.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dat de ontwikkeling nodig was acht Newman a priori waarschijnlijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het koninkrijk Gods kwam in de wereld eer als een idee dan als een instituut.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n45" rend="superscript">45</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Jezus sprak ook van een mosterdzaad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De onfeilbaarheid van de paus ligt alleen 'in nuce' in Matth. 16.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het geloof gaat uit op vermoedens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n48" rend="superscript">48</ref></seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Dat is zijn karakter.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Het gaat uit op 'trifies light as aid'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n49" rend="superscript">49</ref> Die zijn voor de jaloerse,</seg> <seg n="21.7.2">confirmations strong as proofs of holy Writ'.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De kerkelijke evidentie heeft een eigen karakter.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Andere 'developments' van 't Evangelie dan de Katholieke Kerk zijn er ook niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Er is tegenover Trente geen antagonistisch systeem,</seg> <seg n="22.3.2">Zo herkent de gelovige de ene heilig e algemene christelijke kerk in de Katholieke Kerk.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hij herkent haar met wat Newman de 'illative sense' noemt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Een wijze van overtuigd raken,</seg> <seg n="22.5.2">die Newman behandelt in zijn laatste hoofdwerk Grammar of Assent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De theorie van de 'illative sense' is een <choice><sic>kennisleer, di. verstandig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kennisleer,</corr></choice></seg><choice><sic>kennisleer, di. verstandig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="23.1.2"><choice><sic>kennisleer, di. verstandig</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">die verstandig</corr></choice> wil zijn en geen onmogelijke eisen stellen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Zij wil genoegen nemen met zekerheden zoals we die op moreel gebied ook hebben.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Zij gaat uit van dat wezen waarop d e conclusie betrekking zal hebben.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">En ze vraagt geen grotere zekerheid dan die welke het redenerend subject voldoende vindt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">En het hele kennisapparaat daar tussenin draagt daarvan de sporen en krijgt z'n vorm.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Zo ontmoeten de Katholieke Kerk en het subject in de 'illative sense' elkaar.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">De Grammar of Assent</hi> past bij de theorie van de <hi rend="italic">Development.</hi></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Zij zijn beide niet angstvallig logisch of letterlijk gebonden.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Maar er ontstaat een zeer persoonlijke zekerheid en een vertrouwdheid als tussen moeder en kind.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo ongeveer ziet de weg er uit,</seg> <seg n="25.1.2">die Newman wil bewandelen.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">En de oecumenische beweging,</seg> <seg n="25.2.2">zoals die bijv. in ons land door Van de Pol<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n53" rend="superscript">53</ref> vertegenwoordigd wordt,</seg> <seg n="25.2.3">gaat meer die kant op. Het anglicaanse en die 'via media'verliest invloed.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Maar de weg van Newman,</seg> <seg n="25.3.2">het naar voren brengen van de incarnatie in de polemiek Rome-Protestantisme wint veld.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De incarnatie heeft dan niet meer dat eenzijdig kosmische,</seg> <seg n="25.4.2">wetenschappelijke,</seg> <seg n="25.4.3">psychologische,</seg><pb n="354" ed="VW"/> <seg n="25.4.4">humanistische tot gezelschap.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Alles loopt door de kerk.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De gaping Nicea-Trente is opgevuld.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Maar de wijze waarop de kerk daar voorkomt heeft een wijziging ondergaan.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Het institutaire gaat terug.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Het spirituele,</seg> <seg n="25.9.2">de incarnatie die zich voortzet in de heiligen,</seg> <seg n="25.9.3">de band der liefde,</seg> <seg n="25.9.4">het moederschap der kerk komt naar voren.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">De wijze van overtuigd raken ook gaat meer lijken op 't geloof.</seg></s> <s n="25.11"><seg n="25.11.1">Ook wanneer 't gezagsmoment sterker is dan bij de protestanten.</seg></s> <s n="25.12"><seg n="25.12.1">Maar er is een filosofische noot in.</seg></s> <s n="25.13"><seg n="25.13.1">De incarnatie is geen dogma dat de prediking regelt.</seg></s> <s n="25.14"><seg n="25.14.1">Ze is principe,</seg> <seg n="25.14.2">waaruit men leeft en redeneert.</seg></s> <s n="25.15"><seg n="25.15.1">Daarom zal de oecumenische beweging,</seg> <seg n="25.15.2">als de incarnatie</seg> <seg n="25.15.3">- zoals heden ten dage 't geval is</seg> <seg n="25.15.4">- zo centraal gesteld wordt,</seg> <seg n="25.15.5">voor 't protestantisme gevaarlijk kunnen zijn.</seg></s> <s n="25.16"><seg n="25.16.1">De tegenstelling rooms-protestant moet niet verdoezeld worden.</seg></s> <s n="25.17"><seg n="25.17.1">Newman heeft het protestantisme gebagatelliseerd.</seg></s> <s n="25.18"><seg n="25.18.1">Dat de anglicanen teruggezet worden is goed.</seg></s> <s n="25.19"><seg n="25.19.1">Maar dan wordt de oecumenische strijd scherper.</seg></s> <s n="25.20"><seg n="25.20.1">Iemand als Van de Pol wil ons laten leiden,</seg> <seg n="25.20.2">oecumenisch,</seg> <seg n="25.20.3">door 'illative sense'.</seg></s> <s n="25.21"><seg n="25.21.1">Maar die past bij het incarnationalisme,</seg> <seg n="25.21.2">bij rooms incarnationalisme.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">De voortzetting vindt echter plaats in de bedeling van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Christus is heengegaan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="354" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield blijkens een aantekening op het manuscript een lezing over <hi rend="italic">De Incarnatie en de Oecumenische Beweging</hi> op 7 oktober 1937 te Middelburg. De gelegenheid is onbekend. Blijkens enkele aantekeningen aan het slot van het manuscript reageerden in een discussie na de lezing Dippel (wrs. J. W. Dippel, hervormd predikant te Middelburg), Faber (wrs. D. Faber, hervormd predikant te Oostburg), Nolte (wrs. C. F. Nolte, evangelisch-luthers predikant te Middelburg-Vlissingen) en Visser (wrs. F.A. Visser, hervormd predikant te Cadzand). Mogelijk was ook N.' geestverwant J. Koopmans, hervormd predikant te 's-Heer Hendrikskinderen, aanwezig. - Er is nog een manuscript met dezelfde titel en datering aanwezig; waarschijnlijk een schetsmatige, puntsgewijze samenvatting van bovengenoemde lezing; dit manuscript voegt niets nieuws toe aan de opgenomen lezing en is niet in deze uitgave opgenomen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 140, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n3" type="end" place="end" n="3"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Inleiding tot de Theologie,</hi> Amsterdam 1935 (19481). Zie N.' bespreking hiervan onder de titel <hi rend="italic">Wat is theologie?</hi> in VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n4" type="end" place="end" n="4"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933. Zie N.' bespreking hiervan onder de titel <hi rend="italic">Mysterie of boodschap</hi> in VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. L. J. van Holk, C. J. Bleeker, C. B. Burger, E. B. A. Poortman en H. de Vos, <hi rend="italic">Geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh. Theologische verantwoording,</hi> Assen 1937. L. J. van Holk (1893-1982), remonstrant, van 1931-1964 hoogleraar in de wijsbegeerte van de godsdienst, de zedekunde en de encyclopedie der godgeleerdheid te Leiden, stelt in zijn opstel <hi rend="italic">Het geloof in God (a. w.,</hi> p. 7-26) op p. 25: "Onherroepelijk ... wordt het bezwaar, wanneer wij naar de christologische zin van het Dogma vragen. De twee-naturen-leer bevestigt onze wijsgerige bezwaren tegen de hellenistische hypostasenleer. Het is geen toeval, dat ons christologisch artikel van Jezus Christus zegt, dat Hij is voor ons: 'de <hi rend="italic">gestalte,</hi> in wie wij de heerlijkheid des Vaders aanschouwen'. Des Vaders - ja. Niet die des Zoons. Daarvoor komt ons de Logos-speculatie te gebrekkig voor, de incarnatieleer te miraculeus. Beladen als zij is met oosterse wijsheids-mystiek en Griekse speculatie, kan <pb n="355" ed="VW"/>de klassiek-christelijke formulering van het oer-aanvankelijk Woord alleen in zwaar verhegelde travestie aannemelijk worden gemaakt. Ik wil niet gering denken van de diepzinnigheid aan deze 'Angleichung' besteed, maar wat gaat zij de religieuze mens van heden met zijn noden en denkgewoonten aan? Elke moderne Logos-christologie is en moet wel zijn, zodra zij ontologisch wordt uitge 'werkt, van unitarische strekking."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Urdogma.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Principle-Doctrine.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Terzijde: Principle.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Terzijde: En de liturgische beweging die de minder leerstellige schatten der kerk ...</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Aalders, <hi rend="italic">a.w.,</hi> p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Van der Leeuw, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 114 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">STh. 111/1.</hi> de ipso Salvatore, a. de ipso incarnationis mysterio secundum quod Deus pro nostra salute factus est homo; b. de his quae per ipsum Salvatorem nostrum, idest Deum incarnatum, sunt acta et passa.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Terzijde: Positief - negatief. Aalders ... Christus ging heen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Terzijde: Roomsen. Anglicanen. Protestanten. Bij Rome traditie, sacrament, heiligen, instituut.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. met name Newmans <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine (1845;</hi> 1878<hi rend="superscript">2</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n16" type="end" place="end" n="16"><p>De anglicaanse bisschop Jeremy Taylor (1613-1657) zegt in een gebed voor het kerstfeest: "O holy and almighty God, Father of mercies, Father of our Lord Jesus Christ, <choice><sic>the Sen of thy love</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">the Son of thy love</corr></choice> and eternal <choice><sic>mercies, 1 adore</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mercies, I adore</corr></choice> and praise and glorify thy infinite and <choice><sic>unspeakabie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">unspeakable</corr></choice> love and wisdom, who hast sent <choice><sic>thy Sen from</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">thy Son from</corr></choice> the bosom of felicities to take upon him our nature and our misery and our guilt, and hast made the Son of God to become the Son of man, that we might become the sons of God, and partakers of the Divine nature: since thou hast so exalted human nature, be pleased also to sanctify <choice><sic>my persen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">my person</corr></choice>, that, by a conformity <choice><sic>to tbc humility</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">to the humility</corr></choice> and laws, and sufferings of my dearest <choice><sic>Saviour, 1 may be united to hts Spirit, and be made alt one</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Saviour, I may be united to his Spirit, and be made all one</corr></choice> with the most holy Jesus. Amen"; aldus in Jeremy Taylor, <hi rend="italic">The Whole Works,</hi> R. Heber ed., dl. 4 <hi rend="italic">(The Rule and Exercises </hi><choice><sic>oflHoly</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of Holy</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Living and Dying),</hi> Londen 1828, p. 295 v. Vgl. ook Aalders, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p - 185 v. en p. 304.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n17" type="end" place="end" n="17"><p>De anglicaanse bisschop <choice><sic>Charies</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Charles</corr></choice> Gore (1853-1932) schrijft in zijn boek <hi rend="italic">The Incarnation of the Son of God. Being the Bampton Lectures for the year 1891,</hi> Londen 1916 (tiende herdruk van de 'second edition' van 1892), p. 35: "... Christ is supernatural from the point of view of mere man, because in Him the divine Being who had been always at work, in physical nature as 'the persistent <choice><sic>energy of alt things</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">energy of all things</corr></choice>', and in human nature as the rational light of man, here assumes humanity, spirit and body, as the instrument through which to exhibit with a completeness and in a new intensity His own personality and character." Vgl. ook Aalders, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 245.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n18" type="end" place="end" n="18"><p>De Engelse nieuwtestamenticus William Sanday (1843-1920) schrijft in zijn boek <hi rend="italic">Christology and Personality, containing I. Christologies ancient and modern [19101 II. Personality in </hi><choice><sic>Christand in ourselves</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Christ and in ourselves</hi></corr></choice> [19111, Londen 1911, P. 159: "... the proper seat or <choice><sic>locus of alt divine</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">locus of all divine</corr></choice> indwelling, or divine action upon the human soul, is the subliminal consciousness" en even verder: "... the same, or the corresponding, subliminal consciousness is the proper seat or <hi rend="italic">locus</hi> of the Deity of the <choice><sic>incarnatie Christ</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">incarnate Christ</corr></choice>." Vgl. ook Aalders, a. w., p. 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Op het concilie van Chalcedon (451) werd de belijdenis bepaald, dat de goddelijke en menselijke natuur van Christus in één persoon 'onvermengd en onveranderd' (tegen Entyches), 'ongedeeld en ongescheiden' (tegen Nestorius) zijn.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n20" type="end" place="end" n="20"><p>De anglicaanse bisschop Joseph Butler (1692-1752) publiceerde in 1738 <hi rend="italic">The Analogy of Peligion, naturel and revealed, to the Constitution and Course oflNature.</hi> Zie verder VW., dl. 3, p. 291, noot 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n21" type="end" place="end" n="21"><p>De Schotse geoloog en theoloog Henry Drummond (1851-1897) publiceerde in 1883 <hi rend="italic">The </hi><pb n="356" ed="VW"/><hi rend="italic">Natural Law in </hi><choice><sic>flhe</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">the</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Spiritual World;</hi> A. W. Bronsveld vertaalde dit wereldberoemde boek in het Nederlands onder de titel <hi rend="italic">Natuurwetten in de geestelijke wereld,</hi> Amsterdam 1886. Zie verder VW., dl. 1, p. 166, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Terzijde: Robertson. N. bedoelt waarschijnlijk Frederiek William Robertson (1816-1853), anglicaans geestelijke, befaamd door de preken die hij hield te Oxford en te Brighton. In VW., dl. 3, p. 562, noot h verwijst N. naar een van diens preken; vgl. F. W. Robertson, <hi rend="italic">Sermons, preached al Trinity Chapel, Brighton,</hi> 4 dln., Leipzig 1861, dl. 3, p. 56, waar Robertson aldus N. zegt dat "God een menselijke zijde heeft (The humanity of His Divinity), die dan tot uitdrukking moet komen in een stuk leven tussen geboorte en dood".</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Terzijde: Positieve incarnatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Terzijde: Dean Inge, de schrijver van Plotinus. Wells heeft van hen gezegd dat er bij hen samen <hi rend="italic">sporen</hi> van Christus zouden zijn. - Zie over W. R. Inge VW., <choice><sic>di. 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 3</corr></choice>, p. 197, noot 5 <hi rend="italic">l;</hi> hij schreef o.m. <hi rend="italic">The philosophy of Plotinus.</hi> The Gifford lectures at St. Andrews, 19171918, 2 dln., Londen 1918. De verwijzing naar Wells is onduidelijk. Mogelijk bedoelt Noordmans de Engelse romanschrijver en essayist <choice><sic>H. G. Welis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">H. G. Wells</corr></choice> (1866-1946). Van zijn werk <hi rend="italic">(Works,</hi> 28 dln., 1924-1927) heeft <hi rend="italic">The outline ofhistory</hi> (1920; verkorte versie onder de titel <hi rend="italic">Short history of the world,</hi> 1922) waarschijnlijk de meeste invloed gehad, vooral tussen de wereldoorlogen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Concilie van Nicea (325) en concilie van Trente (1545-1563).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n26" type="end" place="end" n="26"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine </hi><choice><sic>(1 845</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"><hi rend="italic">(1845</hi></corr></choice>), J. W. Cameron <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice> (Pelican Classics), Harmondsworth 1974, p. 73; Newman citeert hier uit zijn <hi rend="italic">Historical Sketches, </hi><choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">dl. 1</hi></corr></choice>, Londen 1873<hi rend="superscript">2</hi> p. 418.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. Newman, a. w., p. 74.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, a. w., p. 75.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n29" type="end" place="end" n="29"><p>De formulering van Vincentius van Lerinum (t vóór 450 n.Chr.) in zijn <hi rend="italic">Commonitorium primum,</hi> c. 2 luidt: "In ipsa ... Catholica Ecclesia magnopere curandum est ut id teneamus quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est." <hi rend="italic">MPL. 50,</hi> 640.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 84 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 90.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Vgl. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 250: "Op 6 oktober 1845 had Newman zijn 'Essay on Development' afgebroken en daarmee zijn laatste woord als anglicaan geschreven. Drie dagen later werd hij tegelijk met een aantal van zijn vrienden door de passionist Father Dominic, een Italiaan, in de Rooms-Katholieke Kerk opgenomen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie N.' bespreking van dit boek in deze uitgave, p. 393-396.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 150 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, a. w., p. 97 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, a. w., p. 97. Terzijde: Spanning.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. voor deze zin en de volgende twee zinnen Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 99.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Vgl. voor deze en de volgende alinea Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 116-147.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Terzijde: Petrus' belijdenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">q. w.,</hi> p. 148-165.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Vgl. voor deze zin en de volgende drie zinnen Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 150 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Vgl. Joh. 1 : 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 165-178.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 167.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Vgl. Newman, a. w., p. 163 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Vgl. Newman, a. w., p. 168-178; (213-219).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 179-185.</p></note>
<pb n="357" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n49" type="end" place="end" n="49"><p><pb n="357" ed="VW"/>Vgl. voor deze en de <choice><sic>volgènde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">volgende</corr></choice> zin Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 179.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 186-191.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Vgl, Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 240.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n52" type="end" place="end" n="52"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay in Aid of a Grammar of Assent.</hi> Londen 1870 (1889<hi rend="superscript">8</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-incarnatie-en-de-oecumenische-beweging.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Zie over Van de Pol p. 141, noot 16.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="20" xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging" decls="#bibl-noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging">
<pb n="358" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Incarnatie en oecumenische beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wie enige aandacht schenkt aan de ontwikkeling van het kerkelijk leven en het theologisch denken,</seg> <seg n="2.1.2">is misschien getroffen door het feit,</seg> <seg n="2.1.3">dat bij het eerste meer dan vroeger sprake is van de <hi rend="italic">Una Sancta</hi> en dat bij het andere <hi rend="italic">de Incarnatie</hi> vaker genoemd wordt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik behoef dat nauwelijks nader aan te wijzen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De lezer merkt het bij zijn lectuur zelf wel.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">In beide gevallen is er een teruggrijpen op het Apostolisch Credo.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De oecumenische beweging is op zoek naar de algemene kerk uit het derde artikel:</seg> <seg n="3.2.2">de theologie die door Söderblom<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n2" rend="superscript">2</ref> als incarnationalisme werd gedoopt,</seg> <seg n="3.2.3">wil teruggaan op het oer-dogma uit het tweede artikel.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Beide pogingen lopen min of meer evenwijdig en het vermoeden dat er verband is aan te wijzen,</seg> <seg n="4.1.2">lijkt niet te gewaagd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">We willen daarom dit spoor een eindweegs volgen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Oorspronkelijk werd in de kerkleer geen scheiding gemaakt tussen Christus' persoon en werk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Men liet de Twaalf artikelen doorlopen en wat Christus was,</seg> <seg n="5.2.2">zocht men vooral te weten te komen uit wat hij deed.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarvoor las men het derde artikel,</seg> <seg n="5.3.2">waarin gesproken wordt over de Heilige Geest en de kerk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Dat was goed gezien,</seg> <seg n="5.4.2">want Christus regeert ons niet door zijn natuur,</seg> <seg n="5.4.3">maar door zijn Woord en Geest;</seg> <seg n="5.4.4">in de kerk en niet daarbuiten.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Toen nu de scholastiek in de middeleeuwen de bovenbedoelde scheiding wel begon te maken,</seg> <seg n="6.1.2">ontstond de mogelijkheid,</seg> <seg n="6.1.3">de incarnatie afzonderlijk naar voren te brengen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Luther en Melanchton klagen er vaak over,</seg> <seg n="6.2.2">dat de roomsen de natuur van Christus prediken in plaats van over zijn werk te spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Doet men dat,</seg> <seg n="6.3.2">dan schijnt er behalve dat <hi rend="italic">werk</hi> in de kerk nog een <hi rend="italic">werking</hi> van Christus uit te gaan in of <hi rend="italic">buiten</hi> de kerk.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een voortzetting van de incarnatie achter de Geest en de kerk om.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">En waar bij de beschouwing van Christus' regering door Woord en Geest de bijbelse en kerkelijke motieven zijn verwerkt,</seg> <seg n="6.5.2">is men dan voor de directe werking der incarnatie op mystische,</seg> <seg n="6.5.3">kosmische of zelfs culturele gezichtspunten aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De Roomse Kerk liep hier nog minder gevaar,</seg> <seg n="7.1.2">omdat zij in haar hiërarchie een machtig middel heeft om alle geestelijke uitingen in de band te houden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De Anglicaanse Kerk echter,</seg> <seg n="7.2.2">die evenals Rome gaarne een <hi rend="italic">voort zetting</hi> van de kerk der eerste eeuwen wil heten,</seg> <seg n="7.2.3">is in veel ongunstiger conditie.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Voor ons is dat van belang,</seg> <seg n="7.3.2">omdat deze kerk,</seg> <seg n="7.3.3">vooral op leerstelling gebied,</seg> <seg n="7.3.4">gaarne de leiding in de oecumenische beweging zou hebben.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het verschil met Rome is,</seg> <seg n="8.1.2">dat de Engelse kerk niet door een onafgebroken geschiedenis met de patristische eeuwen verbonden is,</seg> <seg n="8.1.3">maar de eeuwen <pb n="359" ed="VW"/>tussen de grote concilies en Trente<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n4" rend="superscript">4</ref> verwerpt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze kerk is,</seg> <seg n="8.2.2">voor zover zij niet enkel van Woord en Geest wil afhangen,</seg> <seg n="8.2.3">maar ook positieve voortzetting wil zijn van de apostolische kerk,</seg> <seg n="8.2.4">ja van de incarnatie,</seg> <seg n="8.2.5">aangewezen op een werking op afstand.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De voortgezette werking der incarnatie moet hier plaats hebben door een kerkelijk vacuüm.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En daardoor komen in de beschouwingen de kosmische,</seg> <seg n="8.4.2">culturele en psychologische gezichtspunten veel meer naar voren.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Bij Rome blijft het dogmatische,</seg> <seg n="8.5.2">het institutaire,</seg> <seg n="8.5.3">het autoritaire overheersen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">In de kerk van Laud<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n5" rend="superscript">5</ref> bestaat een soort eredienst van de analogie,</seg> <seg n="8.6.2">van de spelende overgang tussen het goddelijke en het menselijke,</seg> <seg n="8.6.3">die soms,</seg> <seg n="8.6.4">zoals bij de bekende platonist Dean Inge,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="8.6.5">de grenzen van het christendom nadert.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarom meen ik dat er een gevaar in kan schuilen,</seg> <seg n="9.1.2">als het incarnationalisme en de oecumenische beweging gepaard worden.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik geloof althans niet</seg> <seg n="9.2.2">- als ik het paradoxaal mag zeggen</seg> <seg n="9.2.3">- dat de weg naar Rome over Canterbury loopt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Vooraanstaande werkers in de oecumenische beweging zien dat ook zo.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De zaak is in het geding tussen Rome en het protestantisme.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Daardoor wordt de zaak wel moeilijker.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Maar het gevaar van ontsporing is geringer.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Met kardinaal Newman en de geest van Newman,</seg> <seg n="10.1.2">die vaardig wordt over de R.-K. Kerk,</seg> <seg n="10.1.3">zullen wij te maken krijgen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Deze geniale convertiet heeft zich beziggehouden met de twaalf eeuwen die de Engelse kerk van de Oude kerk scheiden en hij heeft een theorie opgesteld om ze op te vullen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Toen hij er mee gereed was en alle achttien eeuwen één lichaam vormden,</seg> <seg n="10.3.2">gaf hij zich gewonnen en werd rooms.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hij kreeg op die wijze een diepe verachting voor het protestantisme,</seg> <seg n="10.4.2">dat zich volgens hem in 't geheel niet op de Oude kerk kon beroepen en dat ook wel wist.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Want was er in de apostolische en patristische eeuw ooit iets geweest dat op protestantisme leek,</seg> <seg n="10.5.2">aldus Newman,</seg> <seg n="10.5.3">dan was het door een zondvloed weggespoeld.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">De wateren gingen over hen heen en er werd niet één overgelaten;</seg> <seg n="10.6.2">ze zonken als lood in de machtige wateren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zo denkt Newman over een beroep op de Schrift voor protestantse leer en kerkorde.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Dat is tenminste duidelijke taal en we weten dan dat er een oecumenisch vraagstuk is en dat het de moeite waard is er zich mee bezig te houden.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar gemakkelijk zal de kloof tussen Rome en ons niet te dempen zijn.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer wij willen weten waar het op aan komt,</seg> <seg n="12.1.2">kunnen wij niet beter doen dan de theorie bekijken,</seg> <seg n="12.1.3">die Newman opstelde om de twaalf eeuwen vóór Trente op te vullen,</seg> <seg n="12.1.4">om alle eeuwen te kunnen opvoeren tegen het protestantisme.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het is de theorie van een <hi rend="italic">levende kerk,</hi></seg> <seg n="13.1.2">voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="13.1.3">zodat wij "de levende Christus door de levende kerk begrijpen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Op die manier spreken hedendaagse roomsen graag over hun kerk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De <pb n="360" ed="VW"/>boeken van mannen als Karl Adam en Batiffol zijn er vol van.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Zij zijn zich bewust te arbeiden in de sporen van Newman.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De kerk kan dan bij de Schrift niet blijven staan,</seg> <seg n="14.4.2">want:</seg> <seg n="14.4.3"><hi rend="italic">Het Woord is vlees geworden.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Dit is het oerdogma,</seg> <seg n="14.5.2">waardoor Woord en Geest tot op zekere hoogte buiten werking worden gesteld.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Uit dit principe ontvangt de kerk dan op verborgen wijze een eigen goddelijk leven,</seg> <seg n="14.6.2">dat haar in staat stelt haar wezen te ontplooien,</seg> <seg n="14.6.3">haar voortstuwt in de geschiedenis,</seg> <seg n="14.6.4">haar organen vermenigvuldigt en zonodig vernieuwt,</seg> <seg n="14.6.5">zoals de sage vertelt van de afgeslagen hand van de zoutpilaar,</seg> <seg n="14.6.6">die eens de vrouw van Lot was.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dit alles behoort tot de <hi rend="italic">werking</hi> van de incarnatie,</seg> <seg n="14.7.2">in onderscheiding van het <hi rend="italic">werk</hi> van Christus door bemiddeling van de Schrift,</seg> <seg n="14.7.3">die de Heilige Geest tot middel dient.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het is duidelijk dat deze mystieke werking hier minder dan bij vele anglicanen gevaar loopt in het kosmische en culturele te verzanden.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Immers de kerk zelf is haar voorwerp.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar toch is het Engelse stempel op Newman niet te miskennen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Rome moet deze bekeerling duur betalen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Over een heel breed front treedt bij de rooms-katholieken het institutaire wat terug voor een meer spiritueel kerkbegrip.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Meer ethisch en sociaal gericht is dit bijv. het geval bij Anton van Duinkerken in zijn <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar het protestantisme krijgt daarbij geen kans.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Integendeel,</seg> <seg n="16.2.2">het wordt duidelijker waar de schoen wringt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Een incarnationalisme dat bij de Schrift niet blijven wil,</seg> <seg n="16.3.2">kan geen grondslag zijn van de oecumenische beweging.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De Reformatie moet,</seg> <seg n="16.4.2">voor leer en kerkorde,</seg> <seg n="16.4.3">op de Schrift teruggaan.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">En op dit punt moet de beslissing vallen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="360" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Incarnatie en Oecumenische Beweging in A WCC.</hi> 14 (31 dec. 1937) nr. 9, p. 97 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Nathan Söderblom (1866-1931), Zweeds theoloog en godsdiensthistoricus, vanaf 1914 luthers bisschop van Uppsala, was een van de voormannen van de oecumenische beweging. Zijn opvattingen over het 'incarnationalisme' komen tot uiting in <hi rend="italic">Faith and Order. Proceedings of the World Conference. Lausanne 1927,</hi> H. N. Bate ed., p. 322 vv.; vgl. W.J. Aalders, <hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933, p. 372.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. bijv. Luthers <hi rend="italic">Predigten über das 2. Buch Mose (1525).</hi> WA. 16, 217 vv. Vgl. bijv. Melanchtons <hi rend="italic">Loci communes (1521). CR.</hi> 21, 84 v. Vgl. in verband met beide verwijzingen J. Koopmans, <hi rend="italic">Het oudkerkelijk dogma in de Reformatie, bepaaldelijk bij Calvijn,</hi> Wageningen 1938, p. 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Zie p. 356, noot 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie p. 142, noot 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie p. 356, noot 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie p. 355, noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie p. 356, noot 26,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. K. Adam, <hi rend="italic">Het wezen van het katholicisme,</hi> vertaald en bewerkt door P. Kasteel, Voorhout 1931<hi rend="superscript">2</hi>, p. 76.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De Duitse r.-k. dogmaticus Karl Adam (1876-1966) publiceerde o.m. <hi rend="italic">Das Wesen des Ka </hi><pb n="361" ed="VW"/><hi rend="italic">tholizismus,</hi> Düsseldorf 1924, dat sindsdien vele malen (in vele talen) herdrukt werd. De Franse r.-k. kerkhistoricus Pierre Batiffol (1861-1929) publiceerde o.m. <hi rend="italic">L'Eglise </hi><choice><sic>naissante er le catholicisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">naissante et le catholicisme</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> dat sindsdien vele malen herdrukt werd; zie ook VW., dl. 3, p. 292, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. Joh. 1 : 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.incarnatie-en-oecumenische-beweging.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie N.' bespreking van dit boek in deze uitgave, p. 393-396.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="21" xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging" decls="#bibl-noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging">
<pb n="362" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Newman en de oecumenische beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De dissertatie van dr. W. H. van de Pol,</seg> <seg n="2.1.2"><hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi></seg> <seg n="2.1.3">zou men kunnen lezen voor psychologische roman.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Zij houdt iemand van het begin tot het einde geboeid.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Deze geschiedenis van een ziel verloopt zelfs met een noodwendigheid,</seg> <seg n="2.3.2">die de fictie nauwelijks zou kunnen bereiken.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">En toch blijft tot het laatst toe de vraag open,</seg> <seg n="3.1.2">die de auteur aan het slot van zijn beschrijving stelt:</seg> <seg n="3.1.3">"Geldt het hier ook een objectief-gegeven,</seg> <seg n="3.1.4">ontologische Werkelijkheid?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij vragen ons af,</seg> <seg n="3.2.2">of deze dingen aldus <hi rend="italic">moesten</hi> geschieden;</seg> <seg n="3.2.3">of er geen andere afloop mogelijk was.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De eigenlijke werking die het boek op de lezer uitoefent,</seg> <seg n="4.1.2">is een andere.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Wij blijven niet in de zielkundige spanning hangen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Wij krijgen op z'n minst de indruk van een volkomen evenwicht tussen inwendige en uitwendige factoren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hier zou ik willen spreken van een stuk subjectieve kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Newmans overgang tot de Rooms-Katholieke Kerk is resultaat van een streng-wetenschappelijke ontwikkeling van inzichten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f3" rend="superscript">c</ref></seg> <seg n="4.5.2">met name in verband met de kerkhistorie.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Maar tegelijk komt het ons voor,</seg> <seg n="4.6.2">alsof die geschiedenis zich met Newman bezighoudt en niet het rooms-katholicisme uitkomst is van Newmans studie,</seg> <seg n="4.6.3">maar dat integendeel de onderzoeker door de kerk gevonden wordt.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De ontwikkeling schijnt dan in omgekeerde richting plaats te hebben:</seg> <seg n="4.7.2">van het einde af.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wanneer men nu ten slotte beide tegen elkander afweegt,</seg> <seg n="4.8.2">het wetenschappelijke en het historische,</seg> <seg n="4.8.3">het subjectieve en het objectieve,</seg> <seg n="4.8.4">de opinie en de werkelijkheid,</seg> <seg n="4.8.5">dan komt in dit boek het laatste over de hele lijn 't meest naar voren.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het zijn geen eigenlijke argumenten die gelden</seg> <seg n="4.9.2">- ofschoon dat ook wel het geval is -,</seg> <seg n="4.9.3">maar het zijn geesten,</seg> <seg n="4.9.4">die hun aanwezigheid laten merken,</seg> <seg n="4.9.5">tijdelijk weer verdwijnen,</seg> <seg n="4.9.6">met duidelijke manifestaties terugkeren en ten slotte het hele gezichtsveld innemen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Het boek is van deze mystiek vervuld.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">De overgang <pb n="363" ed="VW"/>van Newman gaat zwijgend toe.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Er is geen apostel die hem bekeert.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">"Hij is door de stomme lessen der historie van de waarheid van het katholicisme overtuigd."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Van de Pol stoort als schrijver deze sacrale stilte zo min mogelijk.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Met een zeker ontzag houdt hij zich op de achtergrond en dat gevoel deelt zich aan de lezer mee.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het mooie in zijn boek is echter,</seg> <seg n="5.3.2">dat hij die indruk niet opzettelijk bij ons probeert te versterken.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Eer houdt hij nog onze kritiek wakker.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">En toch komt het over ons.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Dit is alleen mogelijk doordat hij zelf midden in het proces staat,</seg> <seg n="5.6.2">dat hij beschrijft.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Daarom eist hij ook</seg> <seg n="6.1.2">- met een beroep op Jaspers en Leisegang</seg> <seg n="6.1.3">- voor zijn behandeling een eigen logica op.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n3" rend="superscript">3</ref> Inderdaad is de dialectiek der waarheid een andere voor een betoog of een preek,</seg> <seg n="6.1.4">dan wanneer de leiding toevalt aan wat hier 'the illative sense'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f5" rend="superscript">e</ref> heet,</seg> <seg n="6.1.5">nader bepaald als een vermogen om,</seg> <seg n="6.1.6">zonder formele tussenschakels,</seg> <seg n="6.1.7">conclusies af te leiden uit feiten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het ontologisch karakter van het bewijs en de mystieke aard van de overtuiging komen daarbij nog duidelijker uit dan wanneer wij van 'de stomme lessen der historie' horen spreken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Formele tussenschakels zijn het duidelijkst in het wetenschappelijk betoog.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij zijn er echter ook,</seg> <seg n="6.4.2">waar de prediking het bindingsmiddel tussen de openbaring en het geloof vormt.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wanneer zij wegvallen en argument en zaak ontologisch samenvallen,</seg> <seg n="6.5.2">doet de mystiek haar intrede.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Eenzelfde argument kan dan,</seg> <seg n="6.6.2">op verschillende tijden,</seg> <seg n="6.6.3">verschillende graden van kracht hebben.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Van de Pol noemt de ontwikkeling van Newman dan ook tekenend 'een langdurig herkenningsproces'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En hij schildert ons,</seg> <seg n="6.8.2">hoe deze ten slotte tegenover dat,</seg> <seg n="6.8.3">wat bij voor zich ziet,</seg> <seg n="6.8.4">in een 'verdedigingspositie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f7" rend="superscript">g</ref> gedrongen is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De bekeringsgeschiedenis van Newman,</seg> <seg n="7.1.2">zoals dr. Van de Pol die tekent,</seg> <seg n="7.1.3">illustreert dat alles heel duidelijk.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Daarbij denk ik o.a. aan het feit,</seg> <seg n="7.2.2">dat het katholiseringsproces stootsgewijze plaats heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Telkens wordt de schijn gewekt,</seg> <seg n="7.3.2">alsof het zal worden afgebroken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar de uitkomst is daarmee omgekeerd evenredig.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat geeft een buitengewoon sterke impressie van realiteit.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Consequentie komt aan het denken toe.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het leven zelf echter vertoont vaak het beeld van pijl en boog.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De pijl schiet verder uit,</seg> <seg n="7.8.2">naarmate de pees <choice><sic>meer teruggetrokken werd.i Daarom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46">meer teruggetrokken werd.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s><choice><sic>meer teruggetrokken werd.i Daarom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46"> </corr></choice><s n="7.9"><seg n="7.9.1"><choice><sic>meer teruggetrokken werd.i Daarom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-46">Daarom</corr></choice> heeft Newman bij het afsluiten van zijn opinies ook geen haast.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">- Een andere trek is in dit verband ook heel merkwaardig,</seg> <seg n="7.10.2">nl. dat Newman in enkele minuten verzoend is met een mislukking in zijn carrière of zijn werk.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Ook dit is een van de onbedriegelijke<pb n="364" ed="VW"/> aanwijzingen van de aanwezigheid van mystiek in het leven.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze beschouwingen waren nodig om ons rekenschap te geven van de werking,</seg> <seg n="8.1.2">die de lezing van het boek uitoefent.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Want deze heeft de strekking om ons ook in een verdedigingspositie te brengen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De nabijheid van de spil Newman-Van de Pol oefent invloed op ons uit en wij voelen ons niet helemaal gerust ten opzichte van de gevolgen en van de toekomst,</seg> <seg n="8.3.2">als wij het boek wegleggen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Op deze gevoelens rekent de schrijver ten slotte ook,</seg> <seg n="8.4.2">als hij in zijn <hi rend="italic">Summary</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f10" rend="superscript">j</ref> ons aanraadt om de leiding van onze eigen en groepsmatige 'illative sense' te volgen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Wel denkt hij daarbij niet direct aan de Roomse Kerk,</seg> <seg n="8.5.2">maar aan de oecumenische beweging,</seg> <seg n="8.5.3">waarvan Newman voor hem de heraut is en laat hij de vraag open,</seg> <seg n="8.5.4">waar we dan zullen uitkomen.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Maar wij kunnen toch niet anders dan daarbij denken aan wat hij <choice><sic>elders schri ft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">elders schrijft</corr></choice>:</seg> <seg n="8.6.2">"Wie de Heilige Schrift thans nog aanvaardt niet slechts als enige kenbron van het Woord Gods,</seg> <seg n="8.6.3">zoals dit bijv. bedoeld is in de theologie van Karl Barth,</seg> <seg n="8.6.4">maar bovendien als enige en volstrekte maatstaf voor alle elementen van het kerkelijk leven,</seg> <seg n="8.6.5">moet noodzakelijk de weg van het katholicisme op."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f11" rend="superscript">k</ref> Daarom is het zeer aangelegen om ons rekenschap te geven van het beslag dat dit boek op ons legt en daartegenover onze houding te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Nu moet ik beginnen met te zeggen,</seg> <seg n="9.1.2">dat Van de Pol op de laatstgeciteerde plaats,</seg> <seg n="9.1.3">als hij constateert dat wij,</seg> <seg n="9.1.4">bij erkenning van de Schrift als maatstaf voor het kerkelijk leven,</seg> <seg n="9.1.5">de kant van het katholicisme op moeten,</seg> <seg n="9.1.6">z'n gereserveerdheid tegenover de oecumenische vraag,</seg> <seg n="9.1.7">ietwat onvoorzichtig en ondoordacht,</seg> <seg n="9.1.8">laat varen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij is hier zichzelf niet helemaal en ik zou de schrijver deze passus ook niet helemaal in de schoenen willen schuiven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het geheel van zijn betoog,</seg> <seg n="9.3.2">de hele geest daarvan,</seg> <seg n="9.3.3">zijn persoonlijke 'Einstellung',</seg> <seg n="9.3.4">het slot van zijn <hi rend="italic">Summary</hi> met zijn ernstig 'appeal',</seg> <seg n="9.3.5">laten die vraag meer open.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Newman is daar de heraut,</seg> <seg n="9.4.2">niet de incarnatie van de oecumenische beweging.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer de schrijver op bladzijde 177 bovengenoemde conclusie trekt,</seg> <seg n="10.1.2">dan doet hij dat op grond van het dogmenhistorisch onderzoek van de laatste tijd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Harnack,</seg> <seg n="10.2.2">Deissmann e.a. vonden meer katholicisme in het N.T. en bij de oudste kerkvaders dan de orthodoxe protestanten gewend waren te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Inderdaad is dit het geval.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar dit is een zuiver wetenschappelijk verschijnsel.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De'formele tussenschakels'ontbreken hier niet.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wanneer wij ons door de 'illative sense' zullen laten leiden,</seg> <seg n="10.6.2">dan zijn zulke argumenten wel toelaatbaar,</seg> <seg n="10.6.3">maar niet afdoende.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Ik stem toe,</seg> <seg n="10.7.2">dat er iets benauwends in het argument is,</seg> <seg n="10.7.3">dat ons in de 'verdedigingspositie' dreigt te dringen;</seg> <seg n="10.7.4">maar <pb n="365" ed="VW"/>het is niet een laatste,</seg> <seg n="10.7.5">niet het echte argument.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Voor Newman niet,</seg> <seg n="10.8.2">voor Van de Pol niet,</seg> <seg n="10.8.3">voor ons niet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Wanneer de schrijver verder constateert,</seg> <seg n="11.1.2">dat de enige <hi rend="italic">escape</hi> voor de orthodoxe protestant hierin ligt,</seg> <seg n="11.1.3">dat hij het dwingend gezag van de Schrift inzake ambt,</seg> <seg n="11.1.4">gezag,</seg> <seg n="11.1.5">sacrament,</seg> <seg n="11.1.6">liturgie,</seg> <seg n="11.1.7">leerverkondiging ontkent of verwatert,</seg> <seg n="11.1.8">dan overspant hij het dogmenhistorisch argument en vertheoretiseert hij de 'illative sense'.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Hij vermindert de mystische mogelijkheden daarin.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Waarom zou er ook voor de protestantse beschouwing geen terugtrekken van de pees van de boog kunnen bestaan,</seg> <seg n="11.3.2">die de pijl straks des te verder doet vliegen?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Waarom moet Newman de incarnatie van de oecumenische beweging zijn,</seg> <seg n="11.4.2">in plaats van haar heraut,</seg> <seg n="11.4.3">zoals Van de Pol toch zelf wil dat het zij?</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het verband tussen Schrift en kerk moeten wij tot elke prijs vasthouden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Maar ook de protestantse 'illative sense' mag haar eigen logica hebben,</seg> <seg n="11.6.2">dwz. haar eigen exegese,</seg> <seg n="11.6.3">haar eigen kerk- en dogmenhistorie,</seg> <seg n="11.6.4">tenslotte haar eigen mystiek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De dialectiek tussen beide ontwikkelingsrichtingen,</seg> <seg n="12.1.2">de tweeërlei logica,</seg> <seg n="12.1.3">ligt voor altijd in A,</seg> <seg n="12.1.4">ugustinus uitgebeeld.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Toen deze kerkvader in 395 coadiutor van Valerius werd,</seg> <seg n="12.2.2">heeft het episcopaat zich gesplitst en de wederhelft verdient de naam van dominee.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Augustinus is,</seg> <seg n="12.3.2">meer nog dan Ambrosius,</seg> <seg n="12.3.3">allereerst prediker geweest,</seg> <seg n="12.3.4">meer dan kerkvorst.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij is de lerende presbyter en ook deze lijn maakt kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Ook hier kunnen wij tot de oorsprong terug.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Paulus wordt op één dag met Petrus door de kerk herdacht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Als wij met de logica,</seg> <seg n="13.1.2">die aan de preek van de dominee ontleend is,</seg> <seg n="13.1.3">te werk gaan,</seg> <seg n="13.1.4">krijgt het oecumenische vraagstuk nog andere aspecten dan in het boek van Van de Pol.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ook dan mag er sprake zijn van mystiek.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ook dan kan een 'illative sense' werken,</seg> <seg n="13.3.2">ook al zullen wij misschien beter doen deze terminologie,</seg> <seg n="13.3.3">die aan een ontologische kennisleer is ontleend,</seg> <seg n="13.3.4">te vermijden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Want ook wanneer de kerk in de preek minder zwijgend beslag op ons legt,</seg> <seg n="13.4.2">dan blijft haar gezag toch een verborgenheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het gehele geval-Newman is trouwens,</seg> <seg n="14.1.2">volgens zijn <hi rend="italic">Tract 90</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n7" rend="superscript">7</ref> en volgens de dissertatie van Van de Pol,</seg> <seg n="14.1.3">een dialectisch gegeven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De 39 Artikelen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n8" rend="superscript">8</ref> laten immers volgens die <hi rend="italic">Tract</hi> een calvinistische en een katholieke interpretatie toe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">En Van de Pol tekent ons de ontwikkelingsgang van Newman toch ook als een oscilleren tussen calvinisme en katholicisme.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Deze dialectiek is in het leven van Newman tot stilstand gekomen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Sedert hij rooms werd,</seg> <seg n="14.5.2">schrijft Newman heel tekenend,</seg> <seg n="14.5.3">"of course I have no further history of my religieus opinions to narrate".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <pb n="366" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.6"><seg n="14.6.1">Ik wil daar geen misbruik van maken.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Ik wil niet vragen of Newman,</seg> <seg n="14.7.2">als hij langer geleefd had of wanneer hij nu nog geleefd had,</seg> <seg n="14.7.3">misschien weer onderhevig zou zijn geworden aan een calvinistisch 'revival'.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Tegenover deze dissertatie zou zulk een gedachte een soort onnozelheid betekenen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Alles dringt hier naar de rust in de Roomse Kerk.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">En mystisch gedacht,</seg> <seg n="14.10.2">is hier elke terugval in het calvinisme een argument voor Rome.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Maar in het oecumenisch gebeuren,</seg> <seg n="15.1.2">waarin ieder door Van de Pol wordt uitgenodigd zijn individuele en groepsmatige'illative sense' te volgen,</seg> <seg n="15.1.3">staat het anders<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="15.2"><seg n="15.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> mag hier zijn eigen logica hebben,</seg> <seg n="15.2.2">zijn eigen exegese volgen,</seg> <seg n="15.2.3">zijn eigen herkenningen beleven.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ik bedoel daarmee geen individualisme te drijven;</seg> <seg n="15.3.2">ook geen groepsmatig individualisme.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ik bedoel het in eschatologische zin.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Kerkhistorie is iustificatio forensis.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Op de schaal onzer overtuigingen worden de laatste dingen,</seg> <seg n="15.6.2">de uiteindelijke argumenten gelegd.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het Woord,</seg> <seg n="15.7.2">de Schrift bepaalt mystisch de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Onze ziel,</seg> <seg n="15.8.2">onze zaligheid staat daarbij op het spel.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">In die geest zien wij ook bij het schouwspel-Newman toe.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Wij laten het op ons inwerken.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Wij maken ook de rekening op van verlies en winst.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wij realiseren ons wat het voor ons zou betekenen,</seg> <seg n="16.1.2">als wij met Newman de passen moesten maken,</seg> <seg n="16.1.3">die hij tussen Genève en Rome,</seg> <seg n="16.1.4">heen en terug,</seg> <seg n="16.1.5">terug en heen,</seg> <seg n="16.1.6">doet.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Newmans bekering,</seg> <seg n="16.2.2">op zijn vijftiende jaar,</seg> <seg n="16.2.3">was een calvinistische.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar,</seg> <seg n="16.3.2">zegt Van de Pol,</seg> <seg n="16.3.3">Newman onderscheidt tussen 'dogma' en 'doctrine'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Hij heeft die bekering en het dogma later nooit verloochend.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Wel de 'doctrines';</seg> <seg n="16.5.2"><choice><sic>zij n 'opinions'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zijn 'opinions'</corr></choice>.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">En nu <choice><sic>lij kt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lijkt</corr></choice> het er bij de volgende ontwikkeling veel op,</seg> <seg n="16.6.2">dat het calvinisme als een verzameling 'doctrines' moet gelden,</seg> <seg n="16.6.3">die langzamerhand als hulsels van het katholieke dogma worden afgenomen.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Op 21-jarige leeftijd liet hij de volharding der heiligen varen,</seg> <seg n="16.7.2">een leer die hij later 'a detestabie doctrine' zal noemen<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">In 1821 verliest de leer der predestinatie vat op hem.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">In 1834 noemt hij het protestantisme 'gevaarlijk'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f16" rend="superscript">p</ref> In 1839 heet de ondergang van het puritanisme nabij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">In 1841 wordt het protestantisme bij een verwerend sediment vergeleken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Onze 'illative sense' zegt ons dat hier iemand in het aangezicht geslagen wordt en wij herkennen de gestalte,</seg> <seg n="16.11.2">die de slagen opvangt.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Het is onze moeder,</seg> <seg n="16.12.2">de kerk die wij liefhebben.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">En daarnaast staat de gevulde gestalte van "een levende kerk,</seg> <seg n="17.1.2">van vlees en bloed,</seg> <seg n="17.1.3">met stem,</seg> <seg n="17.1.4">complexje,</seg> <seg n="17.1.5">beweging en actie en een eigen wil",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="17.1.6">die <pb n="367" ed="VW"/>"securus iudicat orbis terrarum".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Hoofdkenmerk van haar leven is de continuïteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Hier zijn sommige laatste,</seg> <seg n="18.1.2">eschatologische argumenten in het spel,</seg> <seg n="18.1.3">waarbij onze hele ziel mee gaat redeneren.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Ik vraag mij af,</seg> <seg n="18.2.2">of Van de Pol daarmee voldoende rekening heeft gehouden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij kon het ook moeilijk,</seg> <seg n="18.3.2">zonder het magische spel van zijn boek te storen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij mocht niet verder gaan dan Newman.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Maar wij komen dan niet helemaal boven de dogmenhistorische argumenten,</seg> <seg n="18.5.2">die naar Rome leiden,</seg> <seg n="18.5.3">uit.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De drie beroemde of beruchte slagen,</seg> <seg n="18.6.2">die Newman hebben geveld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Deze slagen zullen echter in het oecumenisch debat niet beslissend zijn.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Newman zelf wijst daarboven uit en Van de Pol volgt die heenwijzing.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Maar dan moet,</seg> <seg n="19.3.2">na dit boek,</seg> <seg n="19.3.3">daarheen ook de discussie worden heengeleid.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Bij een debat,</seg> <seg n="20.1.2">waarin ieder argument er een is voor Rome en tegen het calvinisme,</seg> <seg n="20.1.3">springen wij over de 'formele tussenschakels' heen en beslissen voor Genève.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De geestelijke figuur onzer moederkerk is ons liever dan de kerk 'van vlees en bloed' op de zeven heuvelen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Als het wezen van de laatste de continuïteit is,</seg> <seg n="20.3.2">willen we liever met het protestantisme ophouden dan met Rome duren.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Wanneer echter de eigenlijke strekking van deze dissertatie niet in,</seg> <seg n="21.1.2">maar achter het boek ligt;</seg> <seg n="21.1.3">als Newman heraut,</seg> <seg n="21.1.4">niet incarnatie van een oecumenische beweging zal zijn;</seg> <seg n="21.1.5">als hij de eerste zwaluw zal zijn van een nieuwkatholieke lente,</seg> <seg n="21.1.6">waarin de spirituele zijde van het kerkbegrip weer meer naar voren komt en de prediking meer dogmatische betekenis krijgt,</seg> <seg n="21.1.7">dan zal ieder argument niet meer voor Rome en tegen het protestantisme zijn.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Dan gaat de kerk een toekomst tegemoet,</seg> <seg n="21.2.2">die in het protestantisme reeds gedeeltelijk is verdisconteerd en dan heeft Newman,</seg> <seg n="21.2.3">onder de schijn van het te verzaken,</seg> <seg n="21.2.4">het calvinisme in de Roomse Kerk ingevoerd.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dit is zeker niet de opvatting van dogmenhistorici als Batiffol,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="22.1.2">die zeggen dat zij in de sporen van Newman arbeiden.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Daarom moet ook de logica,</seg> <seg n="22.2.2">waardoor wij ons inzake de oecumenische vragen laten leiden,</seg> <seg n="22.2.3">boven het boek van dr. Van de Pol uitgaan.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De logica,</seg> <seg n="22.3.2">die daar geldt,</seg> <seg n="22.3.3">is er een die inherent is aan de verroomsing van het protestantisme.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De kracht en de zwakheid van dit boek is,</seg> <seg n="22.4.2">dat de schrijver zich geheel onder de tucht van die logica stelt.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De kracht,</seg> <seg n="22.5.2">omdat hij ons Newman op die wijze geheel thuisbrengt en wij oog om oog met deze machtige geest komen te staan.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De zwakheid,</seg> <seg n="22.6.2">omdat wij achter Newman nog iets meer willen zien en Iemand meer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="362" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 289.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Opinions. A. w., p. 42.</p></note>
<pb n="363" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Guitton, aangehaald bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 22.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n2" rend="superscript">2</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>A.w., P. 287.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 166.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 173.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>A. w., p. 1 10 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Deze visie vindt men bij Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIII,3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n4" rend="superscript">4</ref></p></note>
<pb n="364" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 299.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 177.</p></note>
<pb n="365" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 202.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A.<hi rend="italic">w.,</hi> P. 260.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n9" rend="superscript">9</ref></p></note>
<pb n="366" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 63.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n11" rend="superscript">11</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 145.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n12" rend="superscript">12</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 164.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n13" rend="superscript">13</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 202.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n14" rend="superscript">14</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 170.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n15" rend="superscript">15</ref></p></note>
<pb n="367" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 170.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n16" rend="superscript">16</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 180.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n17" rend="superscript">17</ref></p></note>
<pb n="368" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="368" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">Newman en de Oecumenische Beweging in</hi> Zl., p. 170-176 (pag). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">NTHS.</hi> 20 (nov. 1937), p. 263-270. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Zie over W. H. van de Pol p.141, noot 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. Guitton, <hi rend="italic">La philosophie de Newman. Essai sur l'idée de développement,</hi> Parijs 1933, p. XV:"Newman n'avait pas été converti par des apologistes; il s'était convaincu de la vérité du catholicisme par les muettes lessons de <choice><sic>I'histoire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'histoire</corr></choice>. " Zie over Guitton VW., dl. 2, p. 291, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 6-1 l; op p. 6 schrijft hij: "Op het terrein van het geestelijk leven en dat van de godsdienst is niets minder op zijn plaats dan de methode, die op mechanische wijze 'alles over één kam scheert'. Elke scheppende persoonlijkheid, elk levenswerk, dat van werkelijke en blijvende betekenis is, elke echte en spontane levensuiting draagt immers het kenteken van het originele en vereist - om verstaan te worden - een geheel eigen manier van benadering, die correspondeert met heel het wezen en streven van die persoonlijkheid, met heel de aard en de bedoeling van dat levenswerk. In Duitsland zijn het vooral Jaspers en Leisegang, die dit grondbeginsel uitvoerig hebben uitgewerkt en toegepast." Van de Pol wijst op Karl Jaspers, <hi rend="italic">Psychologie der Weltanschauungen,</hi> Berlijn 1925<hi rend="superscript">3</hi> en Hans Leisegang, <hi rend="italic">Denkformen,</hi> Berlijn 1928; laatstgenoemde heeft zijn methode toegepast in een aantal latere monografieën, o.a. op Lessing <hi rend="italic">(Lessings Weltanschauung,</hi> Leipzig 1931) en op Goe<hi rend="italic">the (Goethes Denken,</hi> Leipzig 1932).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 378 v.; <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, <hi rend="italic">618; CChrSL.</hi> 48, 387. Dit beeld komt veelvuldig voor bij Noordmans.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Van de Pol wijst op A. von Harnack, <hi rend="italic">Einführung in die alte Kirchengeschichte,</hi> Leipzig 1929, p. 5; A. Deissmann, <hi rend="italic">Paulus,</hi> Tübingen 19252, hfdst. 5 (Der Christ Paulus), p. 90 vv.; H. Lietzmann, <hi rend="italic">Geschichte der alten Kirche, dl.</hi> 1, Berlijn-Leipzig 1932, p. 120 vv. en dl. 2, Berlijn-Leipzig 1936 (ondertitel: Ecclesia catholica).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Op 29 juni.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie p. 142, noot 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Cit. bij Van de Pol uit <hi rend="italic">Newman's </hi><choice><sic>Apologiapro vitasua</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Apologia pro vita sua</hi></corr></choice><hi rend="italic">. The two versions of 1864 and 1865 preceded by Newman's and Kingsley's </hi><choice><sic>Pamphleis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Pamphlets</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> ed. Oxford University Press, Londen 19312 (verder geciteerd als <hi rend="italic">Apologia).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie noot n.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Cit. bij Van de Pol uit <hi rend="italic">Apologia,</hi> p. 108.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Cit. bij Van de Pol uit <hi rend="italic">Letters and Correspondence of John Henry Newman during his Life in the English Church with a brieflAutobiography</hi> edited, at the Cardinal Newman's request, by Anne Mozley, ed. Longmans, 2 dln., Londen 1920 (verder geciteerd als <hi rend="italic">Letters 1 en Letters 11).</hi> Het bedoelde citaat "Protestantism, though allowabie three eenturies since, is dangerous now" staat in <hi rend="italic">Letters 11,</hi> p. 36.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 164: "De ondergang van het puritanisme is reeds nabij als noodzakelijk gevolg van zijn separatistische neigingen: 'Its adherents are already separating from each other, and it is not difficult to see that in due time they will melt away like a snowdrift'." Van de Pol citeert uit een artikel van Newman over de <hi rend="italic">Prospects of the Anglican Church</hi> (april 1839), lateropgenomen als Essay VII in Newman, <hi rend="italic">Essays critical and </hi><choice><sic>Histórical</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Historical</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> ed. Longmans, Londen 1919, dl. 1, p. 263-307; het citaat staat op p. 295.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Van de Pol wijst op <hi rend="italic">Tract 90</hi> (27 febr. 1841), onder aanhaling van het in de vorige noot genoemde artikel.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Cit. bij Van de Pol uit <hi rend="italic">Apologia,</hi> p. 171: a living Church, made of ficsh and blood, with voice, complexion, and motion and action, and a will of its own."</p></note>
<pb n="369" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n16" type="end" place="end" n="16"><p><pb n="369" ed="VW"/>Vgl. het befaamde citaat uit een van Augustinus' geschriften tegen het donatisme <hi rend="italic">Contra Epistolam Pameniani 111,</hi> 4, 24. <hi rend="italic">MPL. 43,</hi> 101: "Securus iudicat orbis terrarum bonosnon esse qui se dividunt ab orbe terrarum quacurnque parte orbis terrarum."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 180 noemt de drie slagen: "l. De nieuwe ontdekking, waartoe de studie van het arianisme hem [Newmanl voerde: 'In the Arian History found the very same phenomenon, in a far bolder shape, which had found in Monophysite ...I saw clearly, that in the history of Arianism, the pure Arians were the Protestants, the semi-Arians were the Anglicans, and that Rome now was what it was then' <hi rend="italic">[Apologia,</hi> p. 2351.</p><p>2. De onvoorziene strijd, die tal van bisschoppen aanbonden tegen de inhoud van Tract 90. 3. Het gecombineerde Pruisisch-Engels episcopaat in Jeruzalem."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Zie p. 360, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-oecumenische-beweging.n19" type="end" place="end" n="19"><p>In de bundel Zl. zijn twee alinea's niet opgenomen, die wel aan het slot staan afgedrukt in het tijdschrift <hi rend="italic">NTHS.</hi> De tekst van deze alinea's is: "De logica van de 'illative sense', als ik die laatste nog eens mag noemen, zal voor de kerk der toekomst minder ontologisch en meer <choice><sic>di alectisch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dialectisch</corr></choice> moeten zijn dan in het boek van dr. Van de Pol. Dat zal gelden van onze exegese, onze dogmatiek, onze dogmenhistorie en kerkgeschiedenis. De Roomse Kerk is zo geoutilleerd, dat ze in staat is, in haar strijd voor oude waarheid zelf te duren en haar organen te vernieuwen, De Reformatie wist de <hi rend="italic">waarheid</hi> van het dogma <hi rend="italic">opnieuw</hi> aan het hart te leggen. Dat oude kan ook een heidense reuk hebben en het nieuwe een christelijke klank. Wanneer <hi rend="italic">de waarheid</hi> daarbij tegenover <hi rend="italic">de werkelijkheid</hi> meer naar voren zal komen, dan mag <hi rend="italic">de incarnatie</hi> niet zo centraal worden opgevat, als dat in kringen die leiding geven aan de oecumenische beweging, vaak gebeurt. Met het werk van de <hi rend="italic">Geest die in alle waarheid leidt,</hi> en de logica van de preek zal meer gerekend moeten worden."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="22" xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie" decls="#bibl-noordmans6.newman-en-de-reformatie">
<pb n="370" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Newman en de Reformatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dat de kerk op aarde niet één en algemeen is,</seg> <seg n="2.1.2">heeft goede en ernstige kijk op de christelijke waarheid breed genoeg?</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Is mijn geloofsleer van christenen steeds veel leed gedaan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wij zijn geroepen tot één Heer,</seg> <seg n="2.3.2">één geloof,</seg> <seg n="2.3.3">één doop,</seg> <seg n="2.3.4">één God en Vader van allen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">En daarom behoort het tot onze schulden,</seg> <seg n="2.4.2">die wij naast ons dagelijks brood steeds voor ons moesten zien,</seg> <seg n="2.4.3">dat de bede van Jezus,</seg> <seg n="2.4.4">in het hogepriesterlijk gebed,</seg> <seg n="2.4.5">om de éénheid van de zijnen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.4.6">zo gebrekkig in vervulling is gegaan.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De zonde,</seg> <seg n="3.1.2">waardoor iemand deze schuld op zich kan laden,</seg> <seg n="3.1.3">heeft vele namen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar in hoofdzaak zijn het er twee:</seg> <seg n="3.2.2">ketterij en afscheiding.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zij vormen wat in de kerkgeschiedenus met twee vreemde woorden heresie en sekte heet.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De eerste heeft meer betrekking op het geloof,</seg> <seg n="3.4.2">de andere op het leven.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Heresie is het,</seg> <seg n="3.5.2">wanneer mensen het Evangelie vervalsen of verminderen,</seg> <seg n="3.5.3">zodat het geloof-daarin niet meer zalig maakt.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een sekte noemen wij een groep van gelovigen,</seg> <seg n="3.6.2">die de eenheid,</seg> <seg n="3.6.3">de katholiciteit verbreken,</seg> <seg n="3.6.4">omdat zij bezwaren hebben tegen de wijze waarop de kerk is ingericht en de manier waarop met er samenwoont.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Beide zijn niet altijd te scheiden.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Een ketterij voert dikwijls tot afscheiding,</seg> <seg n="3.8.2">gedwongen of vrijwillig.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">En sektevorming wortelt meestal in een meer of minder verborgen heresie.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wanneer wij deze beide woorden,</seg> <seg n="4.1.2">ketterij en afscheiding,</seg> <seg n="4.1.3">uitspreken,</seg> <seg n="4.1.4">dan merken wij hoe moeilijk in dit geval de schuldbelijdenis is,</seg> <seg n="4.1.5">waarover ik in 't begin sprak.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Erkenning van heresie geeft een tekort aan waarheid toe;</seg> <seg n="4.2.2">de sekte zou gebrek aan liefde moeten belijden.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het laatste is nog gemakkelijker dan het eerste.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zonder liefde is er geen katholieke kerk.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zonder waarheid is er helemaal geen kerk.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ketterij is de grootste zonde in de christelijke gemeente.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij maakt het Evangelie krachteloos.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Binnen de kerk is de liefde de meeste,</seg> <seg n="4.8.2">omdat zij de leden daarin tot één lichaam verbindt;</seg> <seg n="4.8.3">en zo komt het,</seg> <seg n="4.8.4">dat 1 Kor. 13 in de bijbel staat.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Maar de bijbel zelf,</seg> <seg n="4.9.2">het Evangelie,</seg> <seg n="4.9.3">dat is de Waarheid,</seg> <seg n="4.9.4">en de kerk zelve een pijler en fundament der waarheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De schuldbelijdenis en de bekering ten opzichte van de eenheid en algemeenheid der kerk is dus wel zeer moeilijk,</seg> <seg n="5.1.2">omdat de geschiedenus van heresie en sekte geheel is saamgeweven met die van de kerk zelve.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Zonde is hier geen particuliere overtreding,</seg> <seg n="5.2.2">maar hangt samen met onze wording en ons bestaan.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het is kerkelijke erfzonde,</seg> <seg n="5.3.2">waarvan wij hoofd voor hoofd de <pb n="371" ed="VW"/>oorzaak niet zijn.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het is ook onze schuld;</seg> <seg n="5.4.2">maar het is een kwaad,</seg> <seg n="5.4.3">dat ons heeft gevonden voordat wi ons er van bewust waren.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Dr. C. J. de Vogel,</seg> <seg n="6.1.2">van wier boek over Newman ik hierboven de titel heb uitgeschreven,</seg> <seg n="6.1.3">houdt zich met deze dingen bezig.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zij is er persoonlijk middenin gaan staan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij wil zich afvragen:</seg> <seg n="6.3.2">Ben ik ook een ketter?</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En:</seg> <seg n="6.4.2">Ben ik algemeen genoeg,</seg> <seg n="6.4.3">katholiek genoeg?</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Scheid ik mij ook te veel af?</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Is mijn kijk op de christelijke waarheid breed genoeg?</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Is mijn geloofsleer van werkelijk klassieke aard?</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">En draagt mijn levensopvatting het oer-christelijk stempel?</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Ben ik een christelijk karakter?</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het is geen wonder dat dr. De Vogel het daarbij niet gemakkelijk heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wij horen dan ook van tijd tot tijd uitroepen als deze:</seg> <seg n="7.2.2">God zij mij genadig!</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">God helpe mij!</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij zegt dat,</seg> <seg n="7.4.2">als zij van de plaats,</seg> <seg n="7.4.3">waar zij geworpen is in de kerkelijke erfzonde,</seg> <seg n="7.4.4">een paar passen wil wagen in de richting van een eilandje dat zij daaruit voor zich ziet oprijzen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">En als zij daarbij de dunne draad der waarheid door haar eigen hand voelt glijden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Die uitroepen maken iets in mijn geheugen wakker.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zij maken een klassieke indruk op mij.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Niet helemaal bijbels-klassiek;</seg> <seg n="8.3.2">want de bijbel is nooit klassiek.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar kerkelijk.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het boek van dr. De Vogel herinnert hier en daar aan Augustinus.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Er is iets in van zijn <hi rend="italic">Confessiones.</hi></seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Maar dat is het ook nog niet helemaal.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Wij moeten iets verder terug naar de Alleenspraken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n4" rend="superscript">4</ref> van de kerkvader.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Daar staan zulke uitroepen,</seg> <seg n="8.9.2">voor hij zijn onderzoek begint.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Het is de epiclese<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f2" rend="superscript">b</ref> met het oog op het zoeken naar waarheid,</seg> <seg n="8.10.2">zoals die in platonische kringen gebruikelijk was.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Augustinus heeft later als bisschop meer een andere epiclese leren kennen,</seg> <seg n="8.11.2">aan de avondmaalstafel,</seg> <seg n="8.11.3">als er geroepen werd om de Heilige Geest namens de gemeente,</seg> <seg n="8.11.4">midden uit de erfzonde,</seg> <seg n="8.11.5">de kerkelijke zonde.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit is mijn eerste,</seg> <seg n="9.1.2">meest onbepaalde indruk van het boek van dr. Vogel,</seg> <seg n="9.1.3">een indruk die ik in een vraag zou willen omzetten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Is hier ook <choice><sic>te eel een</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">te veel een</corr></choice> waarheid-zoeken?</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Is het niet te platonisch?</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu ik deze vraag gesteld heb,</seg> <seg n="10.1.2">ben ik gehouden de lezer wat nader met de inhoud van de belangrijke publikatie van deze begaafde schrijfster kennis te laten maken.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Dr. De Vogel is tot haar kerkelijke onrust gekomen vooral door de lezing van een werk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f3" rend="superscript">c</ref> van Newman,</seg> <seg n="10.2.2">dat handelt over wat in onze geloofsleer de rechtvaardigmaking heet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wie de Heidelbergse catechismus denkt daarbij dadelijk aan zondag 23.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hier klopt het hart van de Reformatie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">- Newman (1801-1890) was een anglicaans geestelijke en de bekendste voorstander in de katholiserende beweging<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f4" rend="superscript">d</ref> in de Engelse kerk <pb n="372" ed="VW"/>in het tweede kwartaal van de negentiende eeuw.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">In 1845 werd hij rooms en Rome heeft zijn hoge geestelijke en wetenschappelijke kwaliteiten in 1879 geëerd met de kardinaalshoed.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Newman is een der belangrijkste figuren uit de vorige eeuw geweest.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Een dergenen die de tijd verzetten,</seg> <seg n="10.8.2">omdat zij lenen bij de eeuwigheid.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zijn invloed is na zijn dood toegenomen en heeft zich doen gevoelen zowel bij protestanten als roomsen.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Rome zou minder jong zijn zonder deze kardinaal,</seg> <seg n="10.10.2">die zozeer haar oudheid vereerde.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">En het gereformeerd protestantisme moet zich dagelijks bezinnen op zijn diepste beginselen om Newman voet voor voet de erve van zijn martelaren te kunnen betwisten.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Van twee kanten deed zich dit laatste gevoelen,</seg> <seg n="11.1.2">twee zijden die niet van elkaar te scheiden zijn.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De ene is behandeld in de dissertatie van dr. Van de Pol.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Daarin gaat het over de betekenis die de kerk had in het leven en denken van Newman.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Bij ons is de invloed daarvan voor iedereen merkbaar in de vaart,</seg> <seg n="11.4.2">die de liturgische beweging heeft genomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">- Dit is de meer zichtbare kant.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">- De andere is voor het grote publiek minder duidelijk.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Hij komt uit in de prediking en in de geloofsleer.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Met deze dingen houdt dr. De Vogel zich bezig.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Wanneer ik ze kort zou moeten samenvatten,</seg> <seg n="11.9.2">zou ik met de woorden van haar boek willen spreken van een 'accentverlegging van het kruis naar de incarnatie'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Zo kan inderdaad betiteld worden een verschuiving in de prediking en de dogmatiek,</seg> <seg n="11.10.2">die in onze kerk merkbaar begon te worden omstreeks het begin van deze eeuw;</seg> <seg n="11.10.3">een tiental jaren voor de eerste inzet van de dialectische theologie.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Daarbij hoorde men dan vaker spreken over de vleeswording des Woords of,</seg> <seg n="11.11.2">zoals het in dit verband eerder moet heten:</seg> <seg n="11.11.3">de menswording van Christus,</seg> <seg n="11.11.4">dan dat vroeger het geval was.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Of liever:</seg> <seg n="11.12.2">er werd anders over gesproken.</seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Zij kwam meer op de voorgrond te staan.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Men begon over de andere punten te spreken minder van het kruis uit en meer van de incarnatie uit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze manier van preken en theologiseren bedoelde en bedoelt nog een verdieping te bewerken in het geloofsleven der gemeente.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Tegenover een oppervlakkig moraliseren en een spelen met de zielkunde,</seg> <seg n="12.2.2">waarin de ethische prediking soms dreigde te verlopen,</seg> <seg n="12.2.3">en waarbij men dan helemaal in <pb n="373" ed="VW"/>de menselijke sfeer terecht kwam,</seg> <seg n="12.2.4">zocht men door het naar voren brengen van de incarnatie de kerk weer terug te voeren tot haar oorsprong en grond,</seg> <seg n="12.2.5">tot de verborgenheid der godzaligheid,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f10" rend="superscript">j</ref></seg> <seg n="12.2.6">die veel wonderlijker en goddelijker is dan wat wij kunnen opdiepen uit ons zedelijk leven en uit ons zieleleven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Aan het geloof wilde men zo ook z'n bestaansgrond aanwijzen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het was niet in de eerste plaats een in gedachten bezig zijn met het kruis.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Neen,</seg> <seg n="12.5.2">van de incarnatie uit gezien was het een verhoging van de natuur,</seg> <seg n="12.5.3">die zich binnen in ons uitwerkte in de heiliging,</seg> <seg n="12.5.4">en die rondom ons,</seg> <seg n="12.5.5">door middel van de kerk,</seg> <seg n="12.5.6">sacramenteel,</seg> <seg n="12.5.7">de wereld tot een middel maakte om ons de door de incarnatie verhoogde natuur te doen deelachtig worden.'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Uit het laatst gezegde blijkt,</seg> <seg n="13.1.2">dat men mij niet te strikt moest nemen,</seg> <seg n="13.1.3">toen ik zei dat dr. Van de Pol de kerk en dr. De Vogel het geloof heeft behandeld.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zij zegt ook zelf,</seg> <seg n="13.2.2">dat "de vraag aangaande rechtvaardiging tenslotte niet te isoleren is.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zij leidde ons tot beschouwingen over de eredienst,</seg> <seg n="13.3.2">over liturgie,</seg> <seg n="13.3.3">prediking en sacrament... kerk".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De beide kanten van Newmans denken hangen nauw samen,</seg> <seg n="13.4.2">vormen een eenheid.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">- Toch is er verschil,</seg> <seg n="13.5.2">wanneer men let op de invloed die daarvan is uitgegaan.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De opvattingen over de incarnatie hebben ingang gevonden ook waar men minder toegankelijk bleek voor die over de kerk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Zij zijn ten onzent ook lang niet uitsluitend met Newman in verband te brengen.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hier is een meer algemeen-anglicaanse invloed aan te nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">- Die over de kerk hebben ook een eigen geschiedenis.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">In de eerste plaats in de liturgische beweging,</seg> <seg n="13.10.2">die uitging van het Oxford Movement,</seg> <seg n="13.10.3">waarover ik boven sprak.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Maar dan in de tweede plaats door Newmans overgang tot de Roomse Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Zo hebben zich allerlei verbindingen gevormd in verband met wat bij Newman ongetwijfeld een strenger eenheid vormt.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Aan Rome heeft Newman zijn incarnatie- en heiligingsleer ingeënt.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Een leer die daar van heel vroeg af zeker in die vorm niet thuis hoorde en die nu het roomse denken in een gisting heeft gebracht,</seg> <seg n="14.3.2">die het institutair karakter dier kerk verzwakt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Volgens moderne roomse uitingen heeft men de heiligen liever dan de paus.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Heiligheid liever dan veiligheid.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">- Soortgelijke verschuivingen zijn er ook aan protestantse zijde.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Onze Heidelbergse catechismus begint met de vraag:</seg> <seg n="14.7.2">Wat is uw enige troost in leven en in sterven?</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Nu zegt Newman reeds in zijn allereerste tijd (1824):</seg> <seg n="14.8.2">Zij die troost tot het grote onderwerp van hun preken maken,</seg> <seg n="14.8.3">schijnen zich in de bedoeling van hun bediening te vergissen.</seg></s><pb n="374" ed="VW"/> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Heiligheid is het grote doel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Toen ik dat las moest ik denken aan wat een der voorstanders van de liturgische beweging mij eens toevoegde,</seg> <seg n="14.10.2">toen ik op het troostend karakter der prediking wees:</seg> <seg n="14.10.3">"Men zou soms geneigd zijn te zeggen:</seg> <seg n="14.10.4">die vervloekte troost!"</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Het alternatief is hier ongetwijfeld ook heiligheid;</seg> <seg n="14.11.2">in dit geval een sacramentele.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo blijkt Newman dan een kerkhervormer te zijn,</seg> <seg n="15.1.2">voor wie Rome en Wittenberg of Genève</seg> <seg n="15.1.3">- weliswaar tegenover elkaar</seg> <seg n="15.1.4">- maar dan toch in één hoek komen te staan.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat is de grote betekenis van deze figuur.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij passeert Kantelberg,</seg> <seg n="15.3.2">maar hij doet het ook Rome.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Het is een grote verdienste van de studie van dr. De Vogel,</seg> <seg n="16.1.2">dat zij dit gezien heeft,</seg> <seg n="16.1.3">al wordt het verschil met Rome slechts in 't voorbijgaan naar voren gebracht<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f16" rend="superscript">p</ref> ik bedoel vooral die plaatsen in haar boek,</seg> <seg n="16.1.4">waar zij er op wijst,</seg> <seg n="16.1.5">dat het Newman te doen is om <choice><sic>wat zij met Henri Brémond' het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-47">wat zij met Henri Brémond</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n7" rend="superscript">7</ref><choice><sic>wat zij met Henri Brémond' het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-47"> het</corr></choice> oer-christelijk ethos noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Brémond achtte dit de eigenlijke reden van zijn rooms-worden.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Niet een bepaald kerkbegrip,</seg> <seg n="16.3.2">niet een theorie over de ontwikkeling van het dogma,</seg> <seg n="16.3.3">niet het beginsel der apostolische successie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Daarop is door dr. Van de Pol de nadruk gelegd.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- Dr. De Vogel wil hier een evenwicht bewaren.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Zij past,</seg> <seg n="16.6.2">zoals telkens in haar studie,</seg> <seg n="16.6.3">het 'èn-èn' toe,</seg> <seg n="16.6.4">niet het 'of</seg> <seg n="16.6.5">- of'.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar in dit zoeken naar het oorspronkelijk-christelijk bewustzijn moet men dan toch wel zien een grijpen over Rome heen,</seg> <seg n="16.7.2">al meent Newman,</seg> <seg n="16.7.3">dat het daar het zuiverst bewaard is gebleven.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Trouwens ook de apostolische successie brengt ons over Rome naar Jeruzalem,</seg> <seg n="16.8.2">wanneer zij zo geestelijk wordt opgevat als Newman doet.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">- Doch bij dr. De Vogel gaat het dan om de eerste lijn.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Zij wil onze aandacht bepalen bij wat er volgens hem binnen de christen moet gebeuren;</seg> <seg n="16.10.2">hoe hij inwendig gesteld moet zijn,</seg> <seg n="16.10.3">als hij het volle type wil vertonen,</seg> <seg n="16.10.4">dat de Oude kerk had aan te wijzen bij degenen die gerechtvaardigd waren uit het geloof en vrede hadden met God door hun Heer Jezus Christus.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Dr. De Vogel zoekt uit de geschriften van Newman,</seg> <seg n="16.11.2">vooral uit zijn preken,</seg> <seg n="16.11.3">aan de hand van zijn <hi rend="italic">Lectures on Justi fication,</hi></seg> <seg n="16.11.4">de trekken bijeen te lezen die volgens Newman behoren tot de verhoogde natuur,</seg> <seg n="16.11.5">waaraan de christen deel heeft na en door de incarnatie.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Newman zal daarbij het kruis allerminst vergeten.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Maar hij spreekt ook daarbij van de Menswording uit.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Uit het grote mysterie van Christus' kruis moet iets groots volgen.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Wil het ontkomen aan het gevaar een droom te blijven,</seg> <seg n="16.15.2">dan moet datgene wat er uit volgt,</seg> <seg n="16.15.3">zich in de vorm van <hi rend="italic">een kracht</hi> openbaren.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">En deze kracht,</seg> <seg n="16.16.2">waardoor wij ook met God verzoend worden,</seg> <seg n="16.16.3">gaat in ons werken door de Heilige Doop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <pb n="375" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="16.17"><seg n="16.17.1">Zo zoekt Newman dafi in zijn studie,</seg> <seg n="16.17.2">zijn preken en zijn leven gestalte te geven aan het beeld van de christen,</seg> <seg n="16.17.3">dat uit de Oude kerk voor hem oprijst.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Maar hij doet dit niet uit de verte.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">De hogere natuur,</seg> <seg n="16.19.2">die wij deelachtig worden,</seg> <seg n="16.19.3">komt in de kerk naar ons toe.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">De incarnatie is niet opgehouden,</seg> <seg n="16.20.2">maar zet zich voort in de heiligen.</seg></s> <s n="16.21"><seg n="16.21.1">Wij krijgen er deel aan door de Heilige Doop en moeten ons verder met vreze en beving er doorslaan tot de dag des oordeels.</seg></s> <s n="16.22"><seg n="16.22.1">Troost is daarom niet het grote woord in de prediking.</seg></s> <s n="16.23"><seg n="16.23.1">Heiligheid is het en nog eens heiligheid.</seg></s> <s n="16.24"><seg n="16.24.1">"Onder het Evangelie",</seg> <seg n="16.24.2">zegt Newman in een preek,</seg> <seg n="16.24.3">"bestaat er niet zo iemand als een <hi rend="italic">gerechtvaardigde zondaar</hi>... het Evangelie weet slechts van gerechtvaardigde heiligen. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Met deze dingen heeft dr. De Vogel zich beziggehouden,</seg> <seg n="17.1.2">nadat zij door de betrekkelijk toevallige lezingvannewmans <hi rend="italic">Lezingen overderechtvaardigmaking</hi> een diepe indruk daarvan had gekregen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De lectuur van de werken van deze geestelijke is iets anders dan bijv. die van Harnack of Loofs.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Hij verenigt in zich de karakters van een onderzoeker en een heilige en de strekking van wat hij schrijft is dan ook,</seg> <seg n="17.3.2">zoals ook dr. De Vogel opmerkt,</seg> <seg n="17.3.3">in hoge mate praktisch.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Met het stempel van het oud-christelijk karakter zoekt hij bij zijn lezers het beeld van de Gekruisigde in de ziel te slaan.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Het is dan ook geen wonder,</seg> <seg n="18.1.2">dat wie hem nadert,</seg> <seg n="18.1.3">in een houding komt te staan.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">De kennismaking krijgt het karakter van een ontmoeting.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Die houding kan heel verschillend zijn,</seg> <seg n="18.3.2">een van afweer of een van overgave,</seg> <seg n="18.3.3">maar zij zal altijd iets persoonlijks hebben.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">In dat opzicht is er verschil tussen dr. Van de Pol,</seg> <seg n="18.4.2">die Newmans kerkelijk denken beschreef,</seg> <seg n="18.4.3">en dr. De Vogel,</seg> <seg n="18.4.4">die hoofdzakelijk de innerlijke mens behandelde.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Bij beiden voelt men,</seg> <seg n="18.5.2">dat deze grote Engelsman sterk op hen heeft ingewerkt.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De lezer merkt de invloed van Newman door hen heen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Maar bij dr. Van de Pol was dit medium-karakter sterker,</seg> <seg n="18.7.2">omdat hij het minder ten toon heeft gespreid.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Zijn beschrijving bleef sterk objectief.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Dr. De Vogel laat naar alle kanten uit wat in haar wakker werd gemaakt en daardoor wordt</seg> <seg n="18.9.2">- hoe tegenstrijdig het schijnt</seg> <seg n="18.9.3">- de invloed van Newman zelf minder.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Zij zou een beter medium geweest zijn,</seg> <seg n="18.10.2">als dit alles meer gedoken ware gebleven.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De werking van het boek zou mystieker en sterker geweest zijn.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Meer ook overeenkomstig de aard van de invloed die er van Newman uitgaat,</seg> <seg n="18.12.2">en waarvan de kracht niet in de discussie gelegen is,</seg> <seg n="18.12.3">zoals de schrijfster zelf ook meedeelt in haar boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Daarom is dit een tweede vraag,</seg> <seg n="19.1.2">die ik naar aanleiding van dit werk zou willen stellen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Was het nodig om reeds zo spoedig daarmee aan te komen en daaromheen een naar vele zijden gevoerde discussie op te zetten?</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hadden <pb n="376" ed="VW"/>deze indrukken niet meer tijd nodig om te bezinken,</seg> <seg n="19.3.2">waar ze toch van zo verre strekking zijn?</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">- Dr. De Vogel schrijft,</seg> <seg n="19.4.2">dat er maar één is,</seg> <seg n="19.4.3">met wie zij Newman zou willen vergelijken,</seg> <seg n="19.4.4">nl. Plato.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar werd in de oude filosofenscholen de tijd van het leerlingschap niet vrij lang genomen?</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Wanneer ik een paar keren aan Plato herinnerd heb,</seg> <seg n="20.1.2">dan bedoel ik daarmee niet,</seg> <seg n="20.1.3">dat dr. De Vogel,</seg> <seg n="20.1.4">die zich met deze Griekse wijsgeer heeft beziggehouden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="20.1.5">voor een kerkelijk gesprek te filosofisch is ingesteld.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Wanneer er iets platonisch is in de tournure van haar geest,</seg> <seg n="20.2.2">als zij bezig is waarheid te zoeken,</seg> <seg n="20.2.3">dan wordt dit sterk geneutraliseerd door de goed-calvinistische haast,</seg> <seg n="20.2.4">waarmee zij zich in de leerstellige discussie heeft geworpen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">- Haar bezwaren zijn ook niet overwegend van wijsgerige aard.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zij zijn zulke,</seg> <seg n="20.4.2">als bij een goed-Hollands kerkgangen kunnen opkomen onder de preek.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ik wil daarvan enkele voorbeelden geven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Daar is</seg> <seg n="21.1.2">- om van het middelpunt,</seg> <seg n="21.1.3">de rechtvaardigmaking uit te beginnen</seg> <seg n="21.1.4">- zondag 23 van de Heidelberger.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Wanneer daar gezegd wordt,</seg> <seg n="21.2.2">dat God mij de gerechtigheid en heiligheid van Christus schenkt en toerekent,</seg> <seg n="21.2.3">evenals had ik nooit zonde gehad,</seg> <seg n="21.2.4">noch gedaan,</seg> <seg n="21.2.5">ja,</seg> <seg n="21.2.6">als had ik zelf al de gehoorzaamheid volbracht</seg> <seg n="21.2.7">- dan werkt het absolute van deze uitspraken bij dr. De Vogel het omgekeerde uit van wat er mee bedoeld is;</seg> <seg n="21.2.8">het brengt haar aan het twijfelen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Vraagt men waaraan dit ligt,</seg> <seg n="21.3.2">dan zal zij moeten antwoorden,</seg> <seg n="21.3.3">dat zulke uitspraken haar te spits zijn,</seg> <seg n="21.3.4">te scherp en te opzettelijk geformuleerd.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Dat ze te zeer gezegd zijn om een bepaalde leer zuiver te preken.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Zij zou iets breders willen hebben,</seg> <seg n="21.5.2">iets dat minder gewild is,</seg> <seg n="21.5.3">dat op meer duurzame en rustige wijze altijd bij ons is.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Iets dat in ons leven vertrouwde vormen kan aannemen en door ons zelf herhaald kan worden,</seg> <seg n="21.6.2">zodat wij er meer met ons hele leven mee in contact staan.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Want zo'n zekerheid,</seg> <seg n="21.7.2">die ligt te kantelen op wat men het <hi rend="italic">sola fide</hi> noemt,</seg> <seg n="21.7.3">is altijd weer weg en maakt degenen die vermoeid en belast zijn nog meer moe.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Dr. De Vogel zou de zekerheid ook graag in uitwendige tekenen zien vastgelegd;</seg> <seg n="21.8.2">zij zou haar meer sacramenteel willen verankerd zien rondom ons,</seg> <seg n="21.8.3">in de cultus.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Wij zouden dan steun van alle kanten krijgen en niet zo sterk aangewezen zijn op de schittering van een enkel facet van de steen der waarheid,</seg> <seg n="21.9.2">toevallig,</seg> <seg n="21.9.3">op een gelukkig ogenblik onder de preek,</seg> <seg n="21.9.4">of bij de lezing van een boek.</seg></s> <s n="21.10"><seg n="21.10.1">Zij vraagt zich af,</seg> <seg n="21.10.2">of al dat 'lezen en praten'</seg> <seg n="21.10.3">- men herinnerd zich mijn tweede vraag aan dr. De Vogel</seg> <seg n="21.10.4">- al <choice><sic>dat'Iezen en praten'over</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dat 'lezen en praten' over</corr></choice> de dingen (bij gebrek aan beter?) geen gebrekkig surrogaat is voor de dagelijkse eredienst in de Oude kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="21.11"><seg n="21.11.1">Men mag niet zeggen,</seg> <seg n="21.11.2">dat dit buitenlandse bezwaren zijn tegen een gereformeerd christendom.</seg></s> <s n="21.12"><seg n="21.12.1">Dr. De Vogel zal wel gelijk hebben,</seg> <pb n="377" ed="VW"/><seg n="21.12.2">als zij schrijft,</seg> <seg n="21.12.3">"dat er velen zijn in onze kerk,</seg> <seg n="21.12.4">die,</seg> <seg n="21.12.5">zij het met meer of minder bewustheid,</seg> <seg n="21.12.6">deze gevoelens delen".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="21.13"><seg n="21.13.1">De schrijfster heeft ook nog <choice><sic>a ndere</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">andere</corr></choice> dergelijke bedenkingen,</seg> <seg n="21.13.2">die wel niet eerst ontstaan zullen zijn bij de lezing van Newmans werk.</seg></s> <s n="21.14"><seg n="21.14.1">Het zijn symptomen van een malcontent-zijn met de stand van de kerk en de preek in de tegenwoordige wereld of met het traditionele gelovige denken,</seg> <seg n="21.14.2">vooral wanneer het wat hoekig wordt voorgedragen,</seg> <seg n="21.14.3">zonder dat men regelrecht kan aanwijzen,</seg> <seg n="21.14.4">op welke wijze het de <choice><sic>rnensen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">mensen</corr></choice>-van-nu helpt.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zo denk ik bijv. aan de bezwaren die dr. De Vogel heeft tegen het 'alles of niets',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="22.1.2">wanneer dat wordt toegepast in de theologie.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Waarom zouden de dingen in het geloof elkaar altijd moeten uitsluiten.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Kunnen zij dan ook niet naast elkander staan of in elkaar overgaan?</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Kunnen er ook geen verschillende trappen des geestelijken levens bestaan?</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Of op zijn minst analogie tussen de ene en de andere stand?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Is er dan geen plaats voor het <hi rend="italic">inzoverre,</hi></seg> <seg n="22.6.2">dat toch ook maar in zondag 23 is ingevoerd?</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Kunnen wij bijv. niet zeggen,</seg> <seg n="22.7.2">dat wij zondigen,</seg> <seg n="22.7.3"><hi rend="italic">voorzover</hi> wij niet vernieuwd zijn?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Waarom moeten de rechtvaardigen dan met zoveel nadruk <hi rend="italic">zondaren</hi> blijven heten?</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Mogen ze ook niet heiligen heten?</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">In 't O.T. worden de rechtvaardigen en de zondaren toch ook niet dooreengemengd!</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo is er meer.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Waarom moet de vergeving der zonden altijd zulk een momenteel karakter dragen?</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Mag men de genade ook niet laten duren en zich het gerechtvaardigd-zijn ook als een toestand voorstellen,</seg> <seg n="23.3.2">zodat er enige continuïteit komt in het christelijk leven en het geen ketterij is om zich de genade te denken als iets dat gaat lijken op wat de roomsen de <hi rend="italic">gratia infusa</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f27" rend="superscript">a</ref> noemen?</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Mogen wij de genade dan niet hebben,</seg> <seg n="23.4.2">als wij ze krijgen?</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">En dan de gedachte aan loon<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f28" rend="superscript">b</ref> verdienste,</seg> <seg n="24.1.2">die zo streng is uitgesloten,</seg> <seg n="24.1.3">ook in onze Catechismus.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Is het niet wat hoogmoedig om zo te doen?</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Zouden wij niet beter doen om daar althans mee te beginnen?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Men zou dan daarna hogerop kunnen gaan.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Wij zouden in ieder geval de denkvorm tegenover het Schriftwoord wat achteruit kunnen zetten.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Waarom moet vooral Karl Barth in onze tijd de dingen zo scherp stellen?</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Dr. De Vogel is er zeker van,</seg> <seg n="25.3.2">dat God minder hard,</seg> <seg n="25.3.3">dat "Hij oneindig veel genadiger is dan deze strenge prediker".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Men wordt moe van zijn spitsigheden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Wanneer men er dan met alle geweld een naam aan zou moeten geven,</seg> <seg n="25.5.2">dan zou het harde woord luiden:</seg> <seg n="25.5.3">heresie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">In <pb n="378" ed="VW"/>ieder geval</seg> <seg n="25.6.2">- en bij nader inzien</seg> <seg n="25.6.3">- zou men althans de toegespitste denkvorm<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f32" rend="superscript">f</ref> zo moeten noemen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Ik heb enkele grepen gedaan uit het boek van dr. De Vogel.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Geen bijzaken,</seg> <seg n="26.2.2">maar hoofdpunten.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En mij dunkt dat men voor de bezwáren die hier te berde gebracht worden geen buitenlandse invloed behoeft aan te nemen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Zij zijn volkomen verklaarbaar en ook van ouds gangbaar in onze gereformeerde wereld,</seg> <seg n="26.4.2">behalve misschien die,</seg> <seg n="26.4.3">welke een behoefte verrieden aan een meer rituele eredienst.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ik neem dan ook aan,</seg> <seg n="26.5.2">dat de incubatie-periode voor deze bedenkingen tegen het hervormde leertype langer genomen moet worden dan van de tijd harer kennisname van Newmans <hi rend="italic">Lectures af.</hi></seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Wij zijn daarmee echter niet gereed en moeten ons juist daarom afvragen,</seg> <seg n="27.1.2">wat de kennismaking met Newman in dit geval betekende.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Wanneer ik dan een naturalistisch beeld mag gebruiken,</seg> <seg n="27.2.2">zou ik willen zeggen dat de reincultuur van de denkbeelden van de schrijfster hier een voedingsbodem heeft gevonden,</seg> <seg n="27.2.3">waarop ze snel is toegenomen.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier werden haar de denkmiddelen,</seg> <seg n="28.1.2">en meer dan die,</seg> <seg n="28.1.3">ook de geestelijke impulsen gegeven,</seg> <seg n="28.1.4">waardoor datgene,</seg> <seg n="28.1.5">waarvan zij zich vroeger heimelijk als een tekort bewust was,</seg> <seg n="28.1.6">haar nu ineens als winst begon voor te komen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zo is dit omvangrijke boek ontstaan en het is misschien onbillijk dat ik vroeg,</seg> <seg n="28.2.2">of het niet wat langer in de pen had kunnen blijven.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Dat opvattingen,</seg> <seg n="29.1.2">zoals ik ze boven heb weergegeven,</seg> <seg n="29.1.3">in het raam,</seg> <seg n="29.1.4">waarin ze nu voor ons liggen,</seg> <seg n="29.1.5">ter kennis van het publiek worden gebracht,</seg> <seg n="29.1.6">is een opmerkelijk tijdverschijnsel,</seg> <seg n="29.1.7">dat niet op zich zelf staat.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het boek van dr. De Vogel zal naar verschillende kanten contact maken.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Aan de andere kant zal het ook de bewustwording van het gereformeerde geloofsleven dienen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">In verband daarmee wil ik hoofdzakelijk op twee dingen wijzen.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">In de eerste plaats op wat de schrijfster als een leer van het <hi rend="italic">evenwicht</hi> voordraagt,</seg> <seg n="29.5.2">die zij wil zien toegepast op prediking en liturgie.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">En ten tweede op de opvatting van <hi rend="italic">de natuur der genade,</hi></seg> <seg n="29.6.2">die daaraan ten grondslag ligt.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Aan deze twee dingen hangt het hele boek.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Ik begin met het eerste en sluit mij daartoe aan bij wat zij schreef over heresie.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Ik heb toen in een noot gezegd,</seg> <seg n="30.2.2">dat het beter was het woord daar niet te vertalen,</seg> <seg n="30.2.3">althans niet met ketterij.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Want het erge woord dat dr. De Vogel daar tegen Barth slingert,</seg> <seg n="30.3.2">wil hem geen bepaalde vervalsing van het Evangelie in de schoenen schuiven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Zij neemt het woord in zijn oorspronkelijke betekenis van 'deelwaarheid',</seg> <seg n="30.4.2">halve waarheid.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">'Katholiek' krijgt dan de zin van hele waarheid,</seg> <seg n="30.5.2">evenwicht in de leer.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dit gevaar voor heresie,</seg> <pb n="379" ed="VW"/><seg n="30.6.2">voor eenzijdigheid,</seg> <seg n="30.6.3">hangt dan voor haar samen met het op de voorgrond stellen van de denkvormen.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">En dat staat weer in verband met de opvatting van de genade.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Vatte men die,</seg> <seg n="30.8.2">katholiserend,</seg> <seg n="30.8.3">meer op als een zaak,</seg> <seg n="30.8.4">een kracht,</seg> <seg n="30.8.5">een mysterie,</seg> <seg n="30.8.6">dan zou men een breder basis hebben,</seg> <seg n="30.8.7">waarop ruimte was telkens voor het een èn het ander.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Het verband tussen deze beide,</seg> <seg n="30.9.2">het evenwicht en de genade,</seg> <seg n="30.9.3">is hier door mij gelegd.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Mijn grootste bezwaar tegen het boek van dr. De Vogel is wel,</seg> <seg n="30.10.2">dat zij daarvoor geen voldoende oog heeft gehad.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Want door dit gebrek wordt de vergelijking en ook de overbrugging tussen de wederzijdse posities totaal vervalst.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Zo wanneer zij achtereenvolgens preken van Barth en van Newman de revue laat passeren.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Maar deze zijn eenvoudig niet naast elkaar te leggen.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">De preek in een gereformeerde kerk oefent een heel andere functie uit dan die in een <choice><sic>katholiscrende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">katholiserende</corr></choice> kerk in de zin van Newman,</seg> <seg n="30.14.2">waar van de incarnatie uit gesproken wordt.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Dat blijkt al dadelijk uit de waardering van de verkondiging.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Voor Barth's de prediking alles.</seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">Newman heeft</seg> <seg n="30.17.2">- zo merkt dr. De Vogel zelf op blijkbaar een gering vertrouwen in de prediking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">Ook het geweten,</seg> <seg n="30.18.2">waarop de prediking zich richt,</seg> <seg n="30.18.3">is in beide gevallen niet hetzelfde.</seg></s> <s n="30.19"><seg n="30.19.1">Bij Newman is het 'een streng en somber principe'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="30.20"><seg n="30.20.1">Tot zulk een principe richt zich de preek in onze kerken niet.</seg></s> <s n="30.21"><seg n="30.21.1">In zondag 23 klaagt het geweten nog aan,</seg> <seg n="30.21.2">terwijl daarnaast het geloof de prediking aanvaardt.</seg></s> <s n="30.22"><seg n="30.22.1">Het getuigenis des Heiligen Geestes overstemt het.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Daarom is het een grove fout,</seg> <seg n="31.1.2">als men de protestantse prediking gaat beoordelen naar een principe dat aan de leer van Newman ontleend is en haar op een zakelijke grondslag in een evenwichtstoestand zoekt te brengen,</seg> <seg n="31.1.3">die haar van huis uit vreemd is.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Het is onjuist,</seg> <seg n="31.2.2">wanneer Newman de strenge zakelijkheid der zestiende eeuw vertolkt met de woorden:</seg> <seg n="31.2.3">Creeds,</seg> <seg n="31.2.4"><hi rend="italic">works and rites.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Daarvan moge iets waar zijn tegenover de sentimentele Prediking van ± 1800,</seg> <seg n="31.3.2">de zakelijkheid,</seg> <seg n="31.3.3">die in de zestiende eeuw in aanmerking komt,</seg> <seg n="31.3.4">berust op een zeer onevenwichtig beginsel:</seg> <seg n="31.3.5">de uitverkiezing.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De reformatorische preek kan een profetische gerichtheid niet ontberen,</seg> <seg n="32.1.2">die het evenwicht,</seg> <seg n="32.1.3">dat dr. De Vogel verlangt ' uitsluit.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Daardoor wordt,</seg> <seg n="32.2.2">zoals ik het vroeger eens genoemd heb,</seg> <seg n="32.2.3">in iedere preek de dogmatiek scheefgetrokken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">En de dogmatiek vertoont er de sporen van,</seg> <seg n="32.3.2">dat haar dit telkenmale overkomt.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Die vorm van dogma is niet de beste</seg> <seg n="32.4.2">- zoals dr. De Vogel wil<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f37" rend="superscript">k</ref></seg> <seg n="32.4.3">- waarin het getuigenis van de Heilige Schrift zo evenwichtig mogelijk tot uitdrukking wordt gebracht.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dat kan,</seg> <seg n="32.5.2">als men de exegese wijsgerig-historisch-literarisch haar gang laat gaan,</seg> <seg n="32.5.3">leiden tot een voorzichtig verdrag met de hel.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">De duiding van de openbaring Gods moet een profetisch,</seg><pb n="380" ed="VW"/> <seg n="32.6.2">geestelijk,</seg> <seg n="32.6.3">kerkelijk karakter dragen.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Nathan staat voor David niet met de vijf boeken van Mozes op zijn hand te balanceren,</seg> <seg n="32.7.2">maar met uitgestoken vinger.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">De Heilige Geest is in de <hi rend="italic">Twaalfartikelen</hi> niet het derde hoekpunt in een regelmatige figuur,</seg> <seg n="32.8.2">maar Hij <hi rend="italic">gaat uit</hi> van de Vader en de Zoon,</seg> <seg n="32.8.3">zoals de roomsen met ons belijden in <hi rend="italic">het filioque.</hi></seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Hij is de goddelijke vinger die op Pinksteren over de wereld wordt uitgestoken in de apostolische prediking.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">En het gehalte van die prediking is weer niet netjes over de twaalf apostelen verdeeld,</seg> <seg n="32.10.2">zodat zij elk een artikel aan het Credo der kerk zouden hebben bijgedragen,</seg> <seg n="32.10.3">zoals men later fabelde.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">Neen,</seg> <seg n="32.11.2">Jezus liet door Paulus over alle twaalf heen prediken en het Evangelie heeft de vorm van zijn brieven aangenomen.</seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Hij is de wijsvinger van Jezus in de kerk naar de wereld.</seg></s> <s n="32.13"><seg n="32.13.1">Wanneer wij ten behoeve van een evenwicht,</seg> <seg n="32.13.2">dat in strijd is met de natuur der openbaring,</seg> <seg n="32.13.3">hier regelmaat en symmetrie zouden willen scheppen door</seg> <seg n="32.13.4">- wat dr. De Vogel bij Newman zo mooi vindt</seg> <seg n="32.13.5">- aan iedere tekst een eigen en aan alle andere gelijke plechtigheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f38" rend="superscript">l</ref> te verlenen,</seg> <seg n="32.13.6">dan zouden wij geen goed werk doen.</seg></s> <s n="32.14"><seg n="32.14.1">Dat kan alleen,</seg> <seg n="32.14.2">wanneer men aan de Schrift en de kerk een fijn-naturalistisch genadebegrip ten grondslag geeft en van de incarnatie uit alles,</seg> <seg n="32.14.3">'creeds,</seg> <seg n="32.14.4">works and rites',</seg> <seg n="32.14.5">op gelijke wijze deel laat hebben aan de verhoogde natuur.</seg></s> <s n="32.15"><seg n="32.15.1">In de eredienst kan dan meteen ook het evenwicht hersteld<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f39" rend="superscript">m</ref> en ook hier zal iedere handeling en ten slotte ook ieder voorwerp eenzelfde sacramentele heiligheid aan zich dragen.</seg></s> <s n="32.16"><seg n="32.16.1">Voor de Heilige Geest als uitgestoken vinger Gods blijft dan niet veel ruimte over.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Men ziet,</seg> <seg n="33.1.2">dat het stelsel van evenwicht dat dr. De Vogel in de preek,</seg> <seg n="33.1.3">in de leer der rechtvaardiging wil huldigen,</seg> <seg n="33.1.4">in wijde omtrek zijn werking laat gevoelen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het werkt niet alleen in de preek,</seg> <seg n="33.2.2">die 't naast aan de leer der rechtvaardiging verbonden is,</seg> <seg n="33.2.3">maar ook in de dogmatiek,</seg> <seg n="33.2.4">in de behandeling der Schrift,</seg> <seg n="33.2.5">in de cultus.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Wij hebben het haar ook reeds horen zeggen,</seg> <seg n="33.3.2">dat isoleren niet mogelijk is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f40" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Maar wij beginnen nu ook steeds duidelijker te zien,</seg> <seg n="34.1.2">dat er niet veel kans is,</seg> <seg n="34.1.3">dat op deze wijze aan de reformatorische preek en leer der rechtvaardigmaking recht zal worden gedaan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wij gaan vermoeden,</seg> <seg n="34.2.2">dat de leer van het evenwicht een vreemd principe is,</seg> <seg n="34.2.3">waardoor het hart der Reformatie zou gaan stilstaan.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">De werken en de riten,</seg> <seg n="34.3.2">die zouden misschien door kunnen gaan,</seg> <seg n="34.3.3">maar het -geloof zou ophouden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Geen wonder dan ook,</seg> <seg n="35.1.2">dat bij Newman 'de lutherse opvatting van Christus',</seg> <seg n="35.1.3">de zgn. forensische rechtvaardigingsleer,</seg> <seg n="35.1.4">zoals dr. De Vogel ons vertelt,</seg> <seg n="35.1.5">vanzelf uitsleet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Het vreemde principe,</seg> <seg n="35.2.2">dat daarvan de oorzaak was,</seg> <seg n="35.2.3">dat van het evenwicht,</seg> <seg n="35.2.4">hebben wij onder een andere naam reeds vroeger <pb n="381" ed="VW"/>leren kennen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Het is het sombere principe van het geweten,</seg> <seg n="35.3.2">dat in zondag 23 de zekerheid des geloofs tegenspreekt.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het is de weegschaal,</seg> <seg n="35.4.2">het vaste attribuut van alle naturalistische religie,</seg> <seg n="35.4.3">ook van alle naturalistische genadeleer.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het is het evenwichtsinstrument,</seg> <seg n="35.5.2">waarop de zielen als dingen gewogen worden.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De handeling van het wegen heet oordeel.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Newman schreef op zijn 74e verjaardag:</seg> <seg n="36.1.2">"De idee van het oordeel is het eerste principe van de godsdienst,</seg> <seg n="36.1.3">omdat zij opgesloten ligt in het bewustzijn van het geweten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f42" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Men ziet nu precies wat er gebeurt,</seg> <seg n="36.2.2">als dr. De Vogel het geweten uit de preken van Newman in de plaats schuift voor dat,</seg> <seg n="36.2.3">tot hetwelk de hervormde verkondiging zich richt. Als zij dit sombere principe van de kant naar het middelpunt van zondag 23 verschuift.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">En als zij met de weegschaal van het oordeel het evenwicht gaat herstellen in het <choice><sic>evangelievan-de-vrijspraak</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">evangelie-van-de-vrijspraak</corr></choice> uit de Brief aan de Romeinen.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Alles wat op een uitgestoken vinger of hand lijkt,</seg> <seg n="36.4.2">moet worden ingetrokken.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Iedere spits wordt afgebroken.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">De preek mag niet puntig zijn,</seg> <seg n="36.6.2">zodat er plaats is voor het:</seg> <seg n="36.6.3">Die oren heeft om te horen,</seg> <seg n="36.6.4">die hore!</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het hoor en wederhoor uit de rechtszaal moet worden ingevoerd in de kerk.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Men mag niet riskeren,</seg> <seg n="36.8.2">dat de H. Geest onder de preek plotseling in een hart eens Amen! zegt:</seg> <seg n="36.8.3">het zal waar en zeker zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f43" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Of desnoods,</seg> <seg n="36.9.2">heel onliturgisch,</seg> <seg n="36.9.3">luidop.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Want dat zou de egale plechtigheid verstoren.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">- Zulk een korte jubel zou in de eredienst ook heel niet passen.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">Want volgens Newman is die eredienst 'een voorbereiding tot een verschrikkelijke gebeurtenis,</seg> <seg n="36.12.2">die eenmaal zal zijn'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f44" rend="superscript">r</ref> het laatste oordeel.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1">Bij zo'n gelegenheid mag men niet zeggen,</seg> <seg n="36.13.2">dat God zondaren rechtvaardigt;</seg> <seg n="36.13.3">men moet zeggen:</seg> <seg n="36.13.4">heiligen.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Nog minder mag iemand ooit zeggen,</seg> <seg n="36.14.2">dat Christus een voorkeur voor zondaren had.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f45" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">Men mocht eens menen,</seg> <seg n="36.15.2">dat de rechtvaardiging een voorschrift was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f46" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Blijdschap in de hemel over een bekeerde zondaar blijft uitzondering op de regel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f47" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">De oudste zoon uit de gelijkenis is het normale geval.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">- Het ergste is echter wel,</seg> <seg n="36.18.2">wanneer iemand als Barth in een preek zegt,</seg> <seg n="36.18.3">dat het gezond-worden van de kranke ziel,</seg> <seg n="36.18.4">van de menselijke zijde gezien,</seg> <seg n="36.18.5">eerder een steeds zieker-worden betekent!<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f48" rend="superscript">v</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing v afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Dan staat op de volgende bladzijde,</seg> <seg n="36.19.2">van de hand van dr. De Vogel,</seg> <seg n="36.19.3">een aantekening wegens heresie.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Zo antithetisch,</seg> <seg n="36.20.2">in schuldbelijdenis en vertroosting,</seg> <seg n="36.20.3">mogen wij God en mens niet tegenover elkaar plaatsen.</seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Voor Newman is de tegenstelling tussen 'wat God doet' en 'wat de mens doet' in de vernieuwde mens in principe overwonnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f49" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="36.22"><seg n="36.22.1">En dr. De Vogel geeft toe,</seg> <pb n="382" ed="VW"/><seg n="36.22.2">dat door zijn kritiek Luther èn Calvijn,</seg> <seg n="36.22.3">en in hen heel het protestantisme,</seg> <seg n="36.22.4">getroffen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f50" rend="superscript">x</ref></seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Het zal de lezer duidelijk zijn geworden,</seg> <seg n="37.1.2">dat op die wijze een hervormde preek onmogelijk wordt gemaakt.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Er is misschien een andere vorm van eredienst mogelijk,</seg> <seg n="37.2.2">waarin men met Newman de eigenlijke verkondiging wantrouwt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f51" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">En waarin,</seg> <seg n="37.3.2">zoals Newman wil,</seg> <seg n="37.3.3">de rechtvaardiging ook komt te rusten op de rituele werken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f52" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Wanneer,</seg> <seg n="37.4.2">zoals Newman wil,</seg> <seg n="37.4.3">Gods huis en altaar gaan preken,</seg> <seg n="37.4.4">in plaats van de dominee,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f53" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="37.4.5">dan wordt het een heel ander geval.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Dan zou die toegespitste vorm van de geloofsleer,</seg> <seg n="37.5.2">die aan de preek is aangemeten,</seg> <seg n="37.5.3">onnodig zijn.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">En de preek zelf,</seg> <seg n="37.6.2">voorzover zij zich instelt op het geloof,</seg> <seg n="37.6.3">op het getuigenis des Heiligen Geestes in het hart,</seg> <seg n="37.6.4">op de rechtvaardiging van de zondaar,</seg> <seg n="37.6.5">zou goeddeels kunnen wegvallen.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Want behalve het geloof zijn er nu zoveel andere dingen,</seg> <seg n="37.7.2">die evengoed en veel beter rechtvaardigen;</seg> <seg n="37.7.3">niet het minst de rituele werken,</seg> <seg n="37.7.4">de liturgie,</seg> <seg n="37.7.5">waarin wij gemeenschap oefenen met alle heiligen.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Wij hebben dan veel vaster genade-grond onder de voeten dan wanneer wij als zondaren,</seg> <seg n="37.8.2">onder het Woord,</seg> <seg n="37.8.3">door het geloof,</seg> <seg n="37.8.4">een ontmoeting zoeken met God.</seg></s> <s n="37.9"><seg n="37.9.1">Wel komt het dan niet tot de laatste en hoogste blijdschap van Romeinen 5 en 8;</seg> <seg n="37.9.2">weliswaar houden wij als 'heiligen' steeds ons hart vast,</seg> <seg n="37.9.3">of wij in de dag des oordeels,</seg> <seg n="37.9.4">waarvoor onze eredienst een voorbereiding is,</seg> <seg n="37.9.5">wel zouden kunnen bestaan;</seg> <seg n="37.9.6">maar daar staat tegenover,</seg> <seg n="37.9.7">dat de genade-grond waarop wij staan,</seg> <seg n="37.9.8">dan veel breder wordt en wij beter ons evenwicht kunnen bewaren.</seg></s> <s n="37.10"><seg n="37.10.1">Want dan is het zoals Newman zegt,</seg> <seg n="37.10.2">dat <hi rend="italic">alles</hi> voor God geldt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f54" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Nu tracht dr. De Vogel het onderscheid tussen deze beide vormen van godsdienst en geloofsleer wel te verkleinen door te schrijven,</seg> <seg n="38.1.2">dat het kwaad der onevenwichtigheid bij de kerken der Reformatie vooral in de <hi rend="italic">denkvorm</hi> schuilt<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f55" rend="superscript">c</ref> en dat,</seg> <seg n="38.1.3">als wij de Schrift,</seg> <seg n="38.1.4">die toch het bredere beginsel der Hervorming is,</seg> <seg n="38.1.5">maar plechtig</seg> <seg n="38.1.6">- dat is liturgisch (N.)</seg> <seg n="38.1.7">- lezen,</seg> <seg n="38.1.8">zodat iedere tekst in zijn dagorde zijn eigen heiligheid kan uitstralen,</seg> <seg n="38.1.9">vele eenzijdigheden dan vanzelf wegvallen.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Men moet ook niet zo construeren,</seg> <seg n="38.2.2">als Calvijn dat soms doet.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Er is ten slotte tussen Luther en Trente geen onoverkomelijke klove.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f56" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar de schrijfster vergeet daarbij,</seg> <seg n="38.4.2">dat die denkvorm een attribuut is van een geloofsleer en een eredienst,</seg> <seg n="38.4.3">juist zoals die in hervormde kerken gebruikelijk zijn.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Hij is geen weeldeartikel of een toevalligheid.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Onze pastorale<pb n="383" ed="VW"/> dogmatiek,</seg> <seg n="38.6.2">die in ontelbare kwartijnen ook voor leken is geschreven en onze preken,</seg> <seg n="38.6.3">die het Evangelie aanbieden aan de zondaar,</seg> <seg n="38.6.4">hebben die vorm nodig.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Onder de werken,</seg> <seg n="38.7.2">vooral de rituele werken,</seg> <seg n="38.7.3">kan de denkvorm rusten;</seg> <seg n="38.7.4">onder een gereformeerde of lutherse preek niet.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Hij is het middel voor de toepassing van het Evangelie;</seg> <seg n="38.8.2">het geestelijk licht rondom de vinger Gods,</seg> <seg n="38.8.3">die op ons wordt gericht.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Een evenwicht zoeken voor die denkvorm,</seg> <seg n="38.9.2">zou weer de toepassing betekenen van een ander principe,</seg> <seg n="38.9.3">ontleend aan een andere godsdienst en een andere eredienst.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Ingewikkeld geeft dr. De Vogel dat toe.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zij wijkt niet voor het anathema,</seg> <seg n="39.2.2">dat Newman honderd jaar geleden tegen het protestantisme heeft opgeheven.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">"God heeft het protestantse christendom,</seg> <seg n="39.3.2">de protestantse kerk niet verlaten.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Hij heeft blijkbaar niet gewild dat zij zou ophouden te bestaan."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f57" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Zij spreekt dan in de taal van Newman van <hi rend="italic">rival developments.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f58" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Maar waarom meet zij dan de eigen met de maatstaven van een vreemde? .</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Ik heb boven twee dingen genoemd waarop wij moesten letten,</seg> <seg n="39.7.2">nu dr. De Vogel haar bezwaren als gereformeerde malcontente ging zetten in het raam van wat Newman als klassiek christendom wil laten gelden.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Ik sprak van de leer van het evenwicht en,</seg> <seg n="39.8.2">als grondslag daarvan,</seg> <seg n="39.8.3">van zijn beschouwingen over de natuur der genade.</seg></s> <s n="39.9"><seg n="39.9.1">Over die laatste wil ik nu nog iets zeggen.</seg></s> <s n="39.10"><seg n="39.10.1">Zij zijn,</seg> <seg n="39.10.2">zoals wij hier en daar reeds konden opmerken,</seg> <seg n="39.10.3">met de eerste nauw verbonden en liggen er aan ten grondslag.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik wil uitgaan van een passage uit een preek van Newman,</seg> <seg n="40.1.2">aangehaald bij dr. De Vogel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f59" rend="superscript">g</ref> en waarvan zij zegt,</seg> <seg n="40.1.3">dat men die niet licht vergeten kan.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Inderdaad is dat ook zo.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Zij luidt als volgt:</seg> <seg n="40.3.2">"Could we see the <choice><sic>souis of men</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">souls of men</corr></choice>,</seg> <seg n="40.3.3">doubtless we <choice><sic>should sec them</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">should see them</corr></choice> after this manner</seg> <seg n="40.3.4">- infants just baptized bright as the Cherubim,</seg> <seg n="40.3.5">as <choice><sic>flames of lire</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">flames of fire</corr></choice> rising heavenward in sacrifice of God;</seg> <seg n="40.3.6">then as they passed from childhood to man's estate,</seg> <seg n="40.3.7">the light within them fading or strengthening as the case might be;</seg> <seg n="40.3.8">while of grown men the multitude,</seg> <seg n="40.3.9">alas! might <choice><sic>show hut fearful</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">show but fearful</corr></choice> tokens that the Lord had once been among them,</seg> <seg n="40.3.10">only here and there some scattered witnesses for Christ remaining,</seg> <seg n="40.3.11">and they,</seg> <seg n="40.3.12">too,</seg> <seg n="40.3.13">seamed all over with the scars of sin."</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Ik mag dit mooie citaat wel onvertaald laten.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Het herinnert levendig aan een ode van Wordsworth,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="41.2.2">ofschoon de verbeelding van Newman een meer kerkelijke en sacrale is.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Wat zullen wij daarvan zeggen?</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Ofschoon Newman een dichter is,</seg> <seg n="41.4.2">betekent het meer dan een poëtische visie.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Dr. De Vogel schrijft elders,</seg> <seg n="41.5.2">dat het gevoel van vreemdheid tegenover Newman kan groeien tot een besef van onheiligheid en profaniteit.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f60" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Ik ken dit gevoel en zou het niet graag op ruwe wijze willen verstoren.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Maar wij hebben hier <pb n="384" ed="VW"/>in een notedop alles bijeen,</seg> <seg n="41.7.2">wat in de genadeleer van Newman naar alle kanten wordt uitgewerkt.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Wij moeten toch wel abstraheren van deze prachtige uitwerking van zijn ook elders uitgesproken overtuiging,</seg> <seg n="41.8.2">dat de mens een engel in zich draagt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f61" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="41.8.3">en wij moeten nagaan welke vormen deze visie in zijn theologie aanneemt.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Voor Newman is de kerk als de hemel op aarde<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f62" rend="superscript">j</ref> en wij verkeren daar met de geesten der heiligen.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Een scheiding tussen het miraculeuze en het morele,</seg> <seg n="42.2.2">het wonder en het zedelijke,</seg> <seg n="42.2.3">wil hij niet toelaten<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f63" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Tegen een wereldse natuurlijke theologie moet hij wel zeggen,</seg> <seg n="42.3.2">dat God tot on spreekt door woorden,</seg> <seg n="42.3.3">door geboden en beloften,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f64" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="42.3.4">en dat wij in de kerk met de zonde te rekenen hebben en niet met de natuur,</seg> <seg n="42.3.5">maar dat is meer voor de buitenwacht bestemd.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Binnen de kerk gaat het over een andere natuur,</seg> <seg n="42.4.2">de verhoogde,</seg> <seg n="42.4.3">waarover wij spreken van de incarnatie uit.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Deze natuur is het best te bepalen,</seg> <seg n="42.5.2">als wij de christenen met de Joden vergelijken.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">"Zij werkten naar de rechtvaardiging toe,</seg> <seg n="42.6.2">wij vanuit de rechtvaardiging.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Zij werkten zonder de tegenwoordigheid van Christus,</seg> <seg n="42.7.2">wij niet.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Zij kwamen tot God met riten.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Hij komt tot ons in de sacramenten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f65" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">Wij,</seg> <seg n="42.10.2">die in de volle genade van de sacramenten staan,</seg> <seg n="42.10.3"><hi rend="italic">wij moeten de heiligheid van apostelen hebben</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f66" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Dit is de gave der heerlijkheid,</seg> <seg n="42.11.2">die God aan de kerk geschonkenheeft en waarin het zedelijke,</seg> <seg n="42.11.3">dat uitkomt in de geboden en beloften,</seg> <seg n="42.11.4">gedragen en vervuld wordt door het miraculeuze.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Dit element van wonder in de kerk is een realiteit,</seg> <seg n="42.12.2">geen woord</seg> <seg n="42.12.3">- dus geen gebod of belofte</seg> <seg n="42.12.4">- maar een kracht,</seg> <seg n="42.12.5"><hi rend="italic">een bovennatuurlijke tegenwoordigheid</hi> in onze zedelijke natuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f67" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">En deze Heilige Tegenwoordigheid is het,</seg> <seg n="42.13.2">die ons rechtvaardigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f68" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Deze tegenwoordigheid krijgt haar beslag in ons door de sacramenten.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Het geloof volgt,</seg> <seg n="42.15.2">niet alleen in tijdsorde,</seg> <seg n="42.15.3">maar ook reëel en logisch op de Doop.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">En wij hebben uit de visie,</seg> <seg n="42.16.2">die Newman van de zielen der pas gedoopte kinderen gaf,</seg> <seg n="42.16.3">gezien hoe veel volkomener hij zich de rechtvaardiging dadelijk na de Doop dacht dan later,</seg> <seg n="42.16.4">als het geloof zijn volle wasdom kon hebben.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Het is moeilijk zich rekenschap te geven van het mysterie der realiteit en der tegenwoordigheid,</seg> <seg n="43.1.2">in één woord van de natuur der genade,</seg> <seg n="43.1.3">zoals die bij Newman gepredikt wordt.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Vooral omdat zijn loopbaan als geestelijke verdeeld<pb n="385" ed="VW"/> moet worden in een anglicaanse en een roomse helft.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Newman heeft eens als zijn overtuiging uitgesproken,</seg> <seg n="43.3.2">dat het een winst voor Engeland zou zijn,</seg> <seg n="43.3.3">als het veel bijgeloviger was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f69" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Dit was bedoeld als een paradox in een tijdpreek en is geen religieus votum.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Maar ik ben overtuigd dat het miraculeuze in zijn leer der genade meer eigenlijk van anglicaanse dan van roomse huize is.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De roomse opvattingen zijn steeds theologischer en nuchterder dan de anglicaanse uit de katholiserende periode.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">En de katholiserende invloeden</seg> <seg n="43.7.2">- ik zeg niet de roomse,</seg> <seg n="43.7.3">ook dr. De Vogel spreekt van <choice><sic>katholiserend- deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">katholiserend</corr></choice></seg><choice><sic>katholiserend- deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="43.7.4"><choice><sic>katholiserend- deze</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- deze</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f70" rend="superscript">r</ref> invloeden wekken een verlangen naar een eerbied<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f71" rend="superscript">s</ref> die vaak liever plechtigheid moest heten.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Een behoefte aan symbolen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f72" rend="superscript">t</ref> en teksten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f73" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="43.8.2">die een heiligheid bezitten,</seg> <seg n="43.8.3">welke aan hun plechtige herhaling inwonende is,</seg> <seg n="43.8.4">afgezien van het gebruik,</seg> <seg n="43.8.5">dat de H. Geest er van maakt op de weg des geloofs.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Dit alles is niet romaniserend,</seg> <seg n="43.9.2">maar katholiserend.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Dr. De Vogel aarzelt hier nog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f74" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="43.11"><seg n="43.11.1">Zij vraagt of de realiteit der kerk dan misschien groter genomen wordt dan zij zijn mag.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f75" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Maw. of de kerk dan niet een heiligheid voor zichzelf neemt,</seg> <seg n="43.12.2">die haar op aarde niet toekomt.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Dwz. of wij dan toch als zondaren en niet als heiligen gerechtvaardigd worden.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Deze aarzeling is kritiek.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Want daarmede komt het hele evenwicht,</seg> <seg n="44.2.2">dat alleen op Newmans genadeleer kan rusten en dat haar zo ter harte gaat,</seg> <seg n="44.2.3">in gevaar.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Zij zou dan toch haar bezwaren tegen de hervormde geloofsleer en eredienst meer in eigen huis moeten uitvechten.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Want ook wanneer men bij Luther kan wijzen op de doorgaande werking<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f76" rend="superscript">x</ref> van de genade,</seg> <seg n="44.4.2">dan blijft er toch ten opzichte van de natuur der genade tussen Luther en Newman een hemelsbreed onderscheid.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Op dezelfde pagina van Sceberg,</seg> <seg n="44.5.2">waarop dr. De Vogel zich beroept,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f77" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="44.5.3">staat,</seg> <seg n="44.5.4">dat Luther daarmee geen <hi rend="italic">gratia infusa</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f78" rend="superscript">z</ref> bedoelt en op de volgende,</seg> <seg n="44.5.5">dat de gedachte aan verdienste of loon er door afgesneden wordt.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Dat zijn al twee dingen.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Maar Seeberg laat ook duidelijk uitkomen,</seg> <seg n="44.7.2">dat het God zelf blijft,</seg> <seg n="44.7.3">die genadig is in de genade.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Luther onderscheidt tussen de genade en de gave.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De genade is 'Gottes Huld oder Gunst',</seg> <seg n="44.9.2">Gods <choice><sic>vriendelijk hart en aangezicht." De genade wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48">vriendelijk hart en aangezicht.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s><choice><sic>vriendelijk hart en aangezicht." De genade wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48"> </corr></choice><s n="44.10"><seg n="44.10.1"><choice><sic>vriendelijk hart en aangezicht." De genade wordt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-48">De genade wordt</corr></choice> niet onze eigen kracht of natuur.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Het blijft een geven en nemen tussen God en e zondaar.</seg></s> <s n="44.12"><seg n="44.12.1">Dat God met geven niet ophoudt,</seg> <seg n="44.12.2">dat is de volharding der heiligen,</seg> <seg n="44.12.3">die juist bij Newman gemist wordt,</seg> <seg n="44.12.4">omdat bij hem de genade ons <pb n="386" ed="VW"/>eigendom wordt.</seg></s> <s n="44.13"><seg n="44.13.1">En dan zegt Luther op een plaats,</seg> <seg n="44.13.2">die ook dr. De Vogel op bovenbedoelde pagina citeert,</seg> <seg n="44.13.3">van de genade "Sie lieget nicht,</seg> <seg n="44.13.4">wie die Traumprediker fabulieren,</seg> <seg n="44.13.5">in der Seelen und schläfet und lässet sich tragen,</seg> <seg n="44.13.6">wie ein gemalt Brett seine Farben träget.</seg></s> <s n="44.14"><seg n="44.14.1">Nein nicht also,</seg> <seg n="44.14.2">sie träget,</seg> <seg n="44.14.3">sie führet,</seg> <seg n="44.14.4">sie treibet,</seg> <seg n="44.14.5">sie zeucht,</seg> <seg n="44.14.6">sie wandelt,</seg> <seg n="44.14.7">sie wirket alles im Menschen und lässet sich wohl fühlen und erfahren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="44.15"><seg n="44.15.1">Dr. De Vogel haalt deze plaats aan om te betogen,</seg> <seg n="44.15.2">dat de genade niet enkel vergeving van zonden is,</seg> <seg n="44.15.3">maar ook vernieuwing van ons leven en dat de eerste op de laatste rust,</seg> <seg n="44.15.4">zoals bij Newman,</seg> <seg n="44.15.5">zodat niet de zondaren,</seg> <seg n="44.15.6">maar de heiligen gerechtvaardigd worden.</seg></s> <s n="44.16"><seg n="44.16.1">Maar er staat iets anders.</seg></s> <s n="44.17"><seg n="44.17.1">Er staat,</seg> <seg n="44.17.2">dat wij de genade niet op onze ziel en onze werken kunnen smeren,</seg> <seg n="44.17.3">als verf op een plank,</seg> <seg n="44.17.4">maar dat de genade van God blijft en daarom alles in allen werkt.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Wanneer wij daarvan uitgaan,</seg> <seg n="45.1.2">dan komen wij juist van de andere kant dan wanneer wij daar straks,</seg> <seg n="45.1.3">aan de hand van Newman,</seg> <seg n="45.1.4">begonnen met de zielen van pas gedoopte kinderen,</seg> <seg n="45.1.5">die als vuurvlammen ten hemel slaan,</seg> <seg n="45.1.6">Gode ten offerande,</seg> <seg n="45.1.7">schijnend als de cherubim.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Deze visie,</seg> <seg n="45.2.2">hoe dichterlijk ook,</seg> <seg n="45.2.3">is niet christelijk;</seg> <seg n="45.2.4">zij is platonisch.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">De engel in ons<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f79" rend="superscript">a</ref> is de idee des mensen,</seg> <seg n="45.3.2">waarheen wij ons te keren hebben door ons af te wenden van het zichtbare<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f80" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Het is heel merkwaardig en men betrapt daarbij dr. De Vogel letterlijk op wat er bij haar onder de bewustzijnsdrempel plaatsvindt,</seg> <seg n="45.4.2">als zij dit ook bij Luther terug wil vinden.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Zij legt nl. Luthers <hi rend="italic">Vrijheid van een Christenmens</hi> zo uit,</seg> <seg n="45.5.2">dat de innerlijke mens,</seg> <seg n="45.5.3">die de hervormer daar tegenover de uiterlijke stelt,</seg> <seg n="45.5.4">"om zo te zeggen de 'idee'van de Christen" is.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">"Het was om zo te zeggen een anticipatie van 'de hemel'."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f81" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Dan was dus de overeenkomst met Newman wel volkomen.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Maar dit is dan ook de grootste Luther-fout die zij gemaakt heeft.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Op zichzelf zou het er nog bijna mee door kunnen,</seg> <seg n="45.9.2">als men de inwendige christen een idee en zijn staat een vooruitgrijpen op de hemel noemt.</seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Maar wanneer men deze woorden concretiseert,</seg> <seg n="45.10.2">dan merkt men pas,</seg> <seg n="45.10.3">welk een diametraal verschil dat oplevert voor Luther en Newman.</seg></s> <s n="45.11"><seg n="45.11.1">Bij de eerste wordt de idee dan nog minder een ding,</seg> <seg n="45.11.2">een zaak.</seg></s> <s n="45.12"><seg n="45.12.1">Zij wordt nog minder aanschouwelijk.</seg></s> <s n="45.13"><seg n="45.13.1">Zij moet dan geloof heten.</seg></s> <s n="45.14"><seg n="45.14.1">En de geanticipeerde hemel,</seg> <seg n="45.14.2">de "Christenheit",</seg> <seg n="45.14.3">daar is,</seg> <seg n="45.14.4">zegt Luther,</seg> <seg n="45.14.5">"alles... dazu geordnet,</seg> <seg n="45.14.6">dass man da täglich eitel Vergebung der Sünden durchs Wort und Zeichen hole,</seg> <seg n="45.14.7">unser Gewissen zu trösten und aufzurichten,</seg> <seg n="45.14.8">so lang wir hier leben"</seg> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f82" rend="superscript">d</ref><seg n="45.14.9">- Bij Newman gaat alles juist andersom.</seg></s> <s n="45.15"><seg n="45.15.1">De onzichtbare wereld,</seg> <seg n="45.15.2">waarheen wij ons wenden moeten,</seg> <seg n="45.15.3">de idee,</seg> <seg n="45.15.4">wordt,</seg> <seg n="45.15.5">als wij gaan concretiseren en realiseren<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f83" rend="superscript">e</ref> tot geest;</seg> <seg n="45.15.6">de geest wordt ziel;</seg> <seg n="45.15.7">de <pb n="387" ed="VW"/>ziel tot een fijne materie en deze fijne materie symboliseert zich in de grove stof.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Deze laatste conclusies ten opzichte van Newman zal dr. De Vogel niet helemaal toegeven.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Zij zal dat ook niet helemaal behoeven te doen.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Wel zegt zij zelf op de laatste bladzijde van haar boek:</seg> <seg n="46.3.2">De '<choice><sic>geesfelijke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geestelijke</corr></choice> visie',</seg> <seg n="46.3.3">die Plato's leven beheerste,</seg> <seg n="46.3.4">is bij Newman concreet,</seg> <seg n="46.3.5">'reëel'.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Maar zij voegt er aan toe:</seg> <seg n="46.4.2">'persoonlijk'.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">En zij wijst dan op de gestalte van Hem,</seg> <seg n="46.5.2">die het uitgedrukte beeld is van Gods volkomenheid.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">- Bovendien zal zij er op kunnen wijzen dat de richting bij Newman,</seg> <seg n="46.6.2">zoals zij die telkens heeft aangewezen,</seg> <seg n="46.6.3">van het zichtbare naar het onzichtbare wijst en niet andersom.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Dat bij hem Christus' tegenwoordigheid <hi rend="italic">"reëel is,</hi></seg> <seg n="46.7.2"><hi rend="italic">omdat</hi> zij geestelijk is".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f84" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">Dat ook volgens haarzelf het materialiseren van de genade,</seg> <seg n="46.8.2">er een <hi rend="italic">natuurlijke</hi> zaak in zien,</seg> <seg n="46.8.3">profanatie is.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">En op de vraag,</seg> <seg n="46.9.2">of er bij Newman materialisering van het geestelijke is,</seg> <seg n="46.9.3">zou zij willen antwoorden met:</seg> <seg n="46.9.4">Neen,</seg> <seg n="46.9.5">het tegendeel:</seg> <seg n="46.9.6">vergeestelijking van het materiële.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f85" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Toch acht ik met deze verzekeringen Newman niet gerechtvaardigd.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Wij letten eerst op het onderscheid tussen Plato's visie en die van Newman.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">De <choice><sic>concrctisering</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">concretisering</corr></choice> bij de laatste zou,</seg> <seg n="47.3.2">volgens dr. De Vogel,</seg> <seg n="47.3.3">volkomen christelijk zijn,</seg> <seg n="47.3.4">omdat zij aansluit aan de vleeswording des Woords.</seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">Inderdaad is dit ook het verschil tussen Plato en Augustinus.</seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Maar als wij de naam van die kerkvader noemen,</seg> <seg n="47.5.2">herinneren wij ons,</seg> <seg n="47.5.3">dat Plato iemand niet zo gemakkelijk loslaat.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">Dat er neoplatonisme is van allerlei gading,</seg> <seg n="47.6.2">waarin de idee zich ook gaarne concretiseert.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Waar de visie zich verdicht en verdonkert tot geest<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f86" rend="superscript">h</ref> en ziel en verder.</seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">Tot men ook</seg> <seg n="47.8.2">- denk aan Newman</seg> <seg n="47.8.3">- bijgeloof niet altijd absoluut verwerpelijk acht.</seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Een verraderlijk zinnetje is het daarom,</seg> <seg n="47.9.2">wanneer hij schrijft,</seg> <seg n="47.9.3">met voldoening op te merken,</seg> <seg n="47.9.4">dat de kerk steeds de neiging heeft gehad,</seg> <seg n="47.9.5">het wonder te vergroten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f87" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">En wij luisteren scherp,</seg> <seg n="47.10.2">als hij het geloof noemt '<choice><sic>a mysterieus means</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">a mysterious means</corr></choice> of gaining gifts from God'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f88" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Dat klinkt wat Siciliaans.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Newman is niet tevreden met een vleesgeworden Woord op een afstand van achttienhonderd jaar geleden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f89" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Calvijn zegt ook wel,</seg> <seg n="48.2.2">dat Christus niet ver van ons staat.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Maar hij bedoelt het anders.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Newman wil meer dan de dunne draad des geloofs.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Het geloof moet een mysterieus middel zijn.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Het moet zich verdichten tot geest.</seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">En in die geest gaat de vleeswording nog altijd door.</seg></s> <s n="48.8"><seg n="48.8.1">Waarom is anders de H. Geest gekomen,</seg> <seg n="48.8.2">als alles met betrekking tot de individuele personen reeds volbracht was?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f90" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="48.9"><seg n="48.9.1">"Indien Christus <pb n="388" ed="VW"/>onze enige hoop is,</seg> <seg n="48.9.2">en Christus ons is gegeven door de Geest,</seg> <seg n="48.9.3">en de Geest een inwendige tegenwoordigheid is,</seg> <seg n="48.9.4">dan is onze enige hoop gelegen in een inwendige verandering."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f91" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="48.10"><seg n="48.10.1">Wel blijft er onderscheid tussen Christus en ons.</seg></s> <s n="48.11"><seg n="48.11.1">Maar 'in beeld en in mysterie'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n21" rend="superscript">21</ref> wordt in ons herhaald al hetgeen Hij deed en leed in het vlees.</seg></s> <s n="48.12"><seg n="48.12.1">Heel anders dan Luther,</seg> <seg n="48.12.2">die onderscheidde tussen de werken waarin wij Christus kunnen volgen en die waarin dat niet kan.</seg></s> <s n="48.13"><seg n="48.13.1">"Het accent is verplaatst van Christus <hi rend="italic">voor ons</hi> naar Christus <hi rend="italic">in ons",</hi></seg> <seg n="48.13.2">zegt ook dr. De Vogel<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="48.14"><seg n="48.14.1">En Newman:</seg> <seg n="48.14.2">"Hij zal Zichzelf erkennen,</seg> <seg n="48.14.3">- zijn beeld in ons,</seg> <seg n="48.14.4">- alsof wij Hem weerkaatsten,</seg> <seg n="48.14.5">en Hij,</seg> <seg n="48.14.6">rondkijkend,</seg> <seg n="48.14.7">direct onderscheidde wie de Zijnen waren;</seg> <seg n="48.14.8">diegenen nl. die Hem zijn beeld weerspiegelden. "<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f92" rend="superscript">n</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Neen,</seg> <seg n="49.1.2">deze realisering van wat wij een ogenblik de idee van de inwendige christen noemden,</seg> <seg n="49.1.3">is niet bijbels.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Deze verhouding van de incarnatie en de nieuwe mens is niet juist.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Die engel in ons,</seg> <seg n="49.3.2">die visie van de zielen der pasgedoopte kinderen,</seg> <seg n="49.3.3">waarbij dan door Christus' komst het materiële een middel tot overbrenging van Gods genade is geworden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f93" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="49.3.4">stammen uit een ander klimaat van gedachten.</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Wel is de uitbeelding hier concreter dan bij Plato,</seg> <seg n="49.4.2">maar dat is geen bewijs,</seg> <seg n="49.4.3">dat zij zuiver is.</seg></s> <s n="49.5"><seg n="49.5.1">Ik kan de gedachte niet van mij weren dat Newman,</seg> <seg n="49.5.2">met name wanneer hij contemplatief bezig is,</seg> <seg n="49.5.3">vaak geïnspireerd wordt vanuit een latent neoplatonisme,</seg> <seg n="49.5.4">dat ook in zijn eerste tijd in Engeland wel van invloed was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f94" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="49.6"><seg n="49.6.1">Daarin speelt de aanschouwelijke ziel een veel groter rol dan in het christendom.</seg></s> <s n="49.7"><seg n="49.7.1">En de geest spiegelt er zich in de ziel,</seg> <seg n="49.7.2">zoals Newman ons dat ook tekende bij de christen.</seg></s> <s n="49.8"><seg n="49.8.1">Terwijl de materie dan nog een waardigheid heeft,</seg> <seg n="49.8.2">die samenhangt met haar afstand van het eerste principe en die voert tot de grenzen van het bijgeloof.</seg></s> <s n="49.9"><seg n="49.9.1">Daaraan herinnert wat Newman zegt van de oud-kerkelijke symbolen,</seg> <seg n="49.9.2">die hun betekenis ontlenen aan het feit,</seg> <seg n="49.9.3">dat Jezus in de tijd al zo ver van ons af is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f95" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="49.10"><seg n="49.10.1">Zo wordt het wel heel begrijpelijk,</seg> <seg n="49.10.2">dat Newman bij degenen,</seg> <seg n="49.10.3">die een directe verhouding tot het kruis meenden te hebben,</seg> <seg n="49.10.4">een gebrek aan gevoel voor plechtigheid meende te moeten constateren o.a. bij kerkelijke ceremoniën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f96" rend="superscript">r</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Zoveel over de concretisering van de idee.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Maar gaat het bij Newman nu wel van de idee naar de materie?</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Niet veeleer andersom,</seg> <seg n="50.3.2">van het zichtbare naar het onzichtbare?</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Dit was het tweede punt,</seg> <seg n="50.4.2">waarop ik zo pas repliek liet geven.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Inderdaad blijft Newman met het aangezicht naar het geestelijke <pb n="389" ed="VW"/>gericht.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Maar dat gebeurt in het neoplatonisme ook.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">En toch kwam het door zijn concretisering en zijn bemiddelingen steeds dichter bij de magie,</seg> <seg n="50.7.2">waarin het ten slotte onderging.</seg></s> <s n="50.8"><seg n="50.8.1">Het is bezweken aan het fijne naturalisme,</seg> <seg n="50.8.2">waaraan het leed.</seg></s> <s n="50.9"><seg n="50.9.1">Newman gebruikte ergens het beeld van de lente om de verhouding van het zichtbare en het onzichtbare te verduidelijken,</seg> <seg n="50.9.2">'die eeuwige Lente,</seg> <seg n="50.9.3">waarop alle christenen wachten'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="50.10"><seg n="50.10.1">De bijbel spreekt vaker over de oogst.</seg></s> <s n="50.11"><seg n="50.11.1">De mensen denken zich,</seg> <seg n="50.11.2">zegt Newman,</seg> <seg n="50.11.3">de onzichtbare wereld niet nu,</seg> <seg n="50.11.4">maar eerst na de dood.</seg></s> <s n="50.12"><seg n="50.12.1">Maar neen,</seg> <seg n="50.12.2">zegt hij,</seg> <seg n="50.12.3">"we are a world of spirits,</seg> <seg n="50.12.4">as well as a world of sense,</seg> <seg n="50.12.5">and we hold communion with it".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f97" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="50.13"><seg n="50.13.1">En dan komt het beeld van de Lente.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Als christen kan Newman deze verhouding van de zichtbare en de onzichtbare wereld niet altijd vasthouden.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Niet altijd is de onzichtbare wereld belangrijker dan de zichtbare.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">"Want tot de zichtbare behoren onze medemensen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f98" rend="superscript">t</ref>'</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Hier is een breuk,</seg> <seg n="51.4.2">een storing in Newmans denken,</seg> <seg n="51.4.3">die zijn platonisme grondig zou moeten verwarren en hem naar de bijbel terugvoeren.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">"Maar alles bij elkaar genomen is",</seg> <seg n="51.5.2">zo gaat hij dan voort,</seg> <seg n="51.5.3">"over het geheel,</seg> <seg n="51.5.4">de wereld,</seg> <seg n="51.5.5">die wij niet zien,</seg> <seg n="51.5.6">een veel hogere wereld dan die welke wij zien."</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Vreemd! dat ietwat gegeneerde passeren van de medemensen.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Dat zou Plotinus precies zo doen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Ik heb aan deze zijde van Newmans leer wel wat heel veel aandacht besteed.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Ik ben wat heel ver de kant van het 'miraculeuze' opgegaan en heb het 'morele',</seg> <seg n="52.2.2">dat hij daarmee zo nauw verbindt,</seg> <seg n="52.2.3">laten liggen.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Ik heb daarbij misschien niet goed het evenwicht bewaard,</seg> <seg n="52.3.2">dat dr. De Vogel in haar boek bezig is te zoeken.</seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Er is een geweldige ernst</seg> <seg n="52.4.2">- dr. De Vogel zegt,</seg> <seg n="52.4.3">meen ik,</seg> <seg n="52.4.4">ergens:</seg> <seg n="52.4.5">een verschrikkelijke <choice><sic>ernst- in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ernst</corr></choice></seg><choice><sic>ernst- in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="52.4.6"><choice><sic>ernst- in</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- in</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n24" rend="superscript">24</ref> de preken van Newman.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Zij zijn praktisch.</seg></s> <s n="52.6"><seg n="52.6.1">Newman is niet alleen concreet in zijn denken,</seg> <seg n="52.6.2">hij is het ook in zijn doen.</seg></s> <s n="52.7"><seg n="52.7.1">Hij is reëel in zijn geestelijke visie,</seg> <seg n="52.7.2">maar ook reëel,</seg> <seg n="52.7.3">zelfs 'realistisch' (dr. De Vogel) in zijn kijk op het leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="52.8"><seg n="52.8.1">Zijn 'illative sense'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f99" rend="superscript">u</ref> is verwant aan die van het volk en van het Engelse volk in 't bijzonder.</seg></s> <s n="52.9"><seg n="52.9.1">Hij is geen kamergeleerde en zijn prachtige kop is die van een mystieke wever uit een of ander graafschap.</seg></s> <s n="52.10"><seg n="52.10.1">- Ik weet,</seg> <seg n="52.10.2">dat ik eenzijdig ben geweest.</seg></s> <s n="52.11"><seg n="52.11.1">Ik heb het over Newmans wonderen gehad en niet over zijn werken.</seg></s> <s n="52.12"><seg n="52.12.1">Over zijn ceremoniën en niet over zijn gebeden.</seg></s> <s n="52.13"><seg n="52.13.1">Maar ik moest dat doen om de maatstaven te laten zien,</seg> <seg n="52.13.2">waarmee dr. De Vogel het reformatorisch geloof tracht te benaderen,</seg> <seg n="52.13.3">ook al aarzelt zij zelve,</seg> <seg n="52.13.4">als het de laatste gelding daarvan betreft.</seg></s> <s n="52.14"><seg n="52.14.1">Ik wilde aanwijzen,</seg> <seg n="52.14.2">op welke grond het evenwicht rust,</seg> <seg n="52.14.3">dat zij aan onze prediking zou willen bijbrengen en aan onze geloofsleer en onze eredienst.</seg></s> <pb n="390" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="52.15"><seg n="52.15.1">Er zijn in hoofdzaak vier gezichtspunten mogelijk,</seg> <seg n="52.15.2">van waaruit men het leven kan schouwen en die men kan verbeelden met de vier rijken:</seg> <seg n="52.15.3">het delfstoffenrijk,</seg> <seg n="52.15.4">het plantenrijk,</seg> <seg n="52.15.5">het dierenrijk,</seg> <seg n="52.15.6">het Godsrijk.</seg></s> <s n="52.16"><seg n="52.16.1">De eerste visie is (tot heden) uitzonderlijk geweest.</seg></s> <s n="52.17"><seg n="52.17.1">De derde is zeer verbreid,</seg> <seg n="52.17.2">voorzover men de mens tot maat van alle dingen maakt,</seg> <seg n="52.17.3">met alle onzekerheden en halfheden die daarmee samenhangen.</seg></s> <s n="52.18"><seg n="52.18.1">Daartegen strijden zowel Newman als de reformatoren.</seg></s> <s n="52.19"><seg n="52.19.1">Maar Newman doet het door terug te gaan op het tweede rijk en door de vastigheden,</seg> <seg n="52.19.2">die daar bestaan,</seg> <seg n="52.19.3">in te ruilen tegen de vrijheden,</seg> <seg n="52.19.4">die het derde biedt.</seg></s> <s n="52.20"><seg n="52.20.1">Dat is zijn naturalisme.</seg></s> <s n="52.21"><seg n="52.21.1">- De Reformatie wil voortgaan tot het vierde,</seg> <seg n="52.21.2">het Godsrijk;</seg> <seg n="52.21.3">waar de verkiezing de grond is,</seg> <seg n="52.21.4">waarop alles komt te rusten.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Dr. De Vogel weet deze dingen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Zij wijst er op,</seg> <seg n="53.2.2">dat de gereformeerden in de predestinatie een bolwerk hebben tegen het modernisme,</seg> <seg n="53.2.3">het katholicisme daarentegen in de sacramenten.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Hier zou ten slotte de evenwichtsleer haar uiteindelijke toepassing moeten vinden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.f100" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Maar dan blijkt ook zonneklaar waarop dat uitloopt.</seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Voorzover dr. De Vogel niet eenzijdig is,</seg> <seg n="53.5.2">door de Reformatie met Newman te meten,</seg> <seg n="53.5.3">voorzover zij haar aarzelingen houdt,</seg> <seg n="53.5.4">zou zij tussen deze beide vuren in de as van het humanisme en het modernisme komen te zitten.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">De vastigheden aan beide kanten zouden daarbij losgemaakt worden.</seg></s> <s n="53.7"><seg n="53.7.1">En daarvan levert menige bladzijde in haar boek het bewijs.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="370" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van dr. C.J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaaridigng. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestantsche christendom</hi>, Wageningen 1939.</p></note>
<pb n="371" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Het roepen om de geest.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Lectures on Justification.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Oxford Movement of Tractarian Movement.</p></note>
<pb n="372" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Over hem schreef dr. H. Stoel in zijn dissertatie; dr. J. H. Gunning J.Hzn. in een lijvig werk; dr. W. H. van de Pol schreef zijn dissertatie over de kerk bij Newman.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n5" rend="superscript">5</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Zie Noordmans' recensie in deze uitgave, p. 362-369.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Ik ben dr. De Vogel erg dankbaar, dat zij in een noot op p. 179 van haar boek haar'diepe verwondering' uitspreekt over het feit, dat in het <hi rend="italic">Handboek voor den Eeredien,t in de Nederlandsche Hervormde Kerk,</hi> samengesteld door den Liturgischen Kring, Rotterdam 1934,'zo weinig besef van conflict' met de beginselen onzer kerk te vinden is.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 159.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Heel voorzichtig en met een ernstig pogen om een evenwicht tussen kruis en incarnatie te bewaren is deze verschuiving ook door prof. dr. W. J. Aalders aanvaard. Men zie zijn boek over <hi rend="italic">De incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933.</p></note>
<pb n="373" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>1 Tim. 3 : 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>De ontkenning van de maagdelijke geboorte is dan een vreemde inconsequentie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Wanneer er in, dit verband sprake is van de 'goddelijke natuur', dan geldt dat dus niet regelrecht. Vgl. de discussie daarover tussen dr. De Vogel en prof. Brouwer in <hi rend="italic">Kerkopbouw</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n6" rend="superscript">6</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Vgl. Aalders, <hi rend="italic">a. w.,</hi> passim.</p></note>
<pb n="374" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 424.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>A <hi rend="italic">-w.,</hi> P. 374 vv., 392 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 518: oorspronkelijk levenstype.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>A <hi rend="italic">-w.,</hi> P. 519.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 433.</p></note>
<pb n="375" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., p. 437.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>A.w., p. 442.</p></note>
<pb n="376" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A</hi> -w., P. 520.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w., P.</hi> 131.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>A. w., p. 180 v.</p></note>
<pb n="377" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>A.w., p. 272.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 273.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 442: in ons uitgegoten genade.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.</hi> p. 455.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 279.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., p. 285.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 300; hier beter niet te vertalen.</p></note>
<pb n="378" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 328.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vergelijk ook haar discussie daarover met prof. Brouwer in <hi rend="italic">Kerkopbouw.</hi></p></note>
<pb n="379" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">. A.</hi> w., p. 171.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p>A. w., p. 246. Vgl. ook dr. Miskotte in <hi rend="italic">Woord en Geest</hi> van 2 febr. 1940.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n11" rend="superscript">11</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 123: belijdenissen, goede werken en liturgie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p>A -<hi rend="italic">w.,</hi> P. 449.</p></note>
<pb n="380" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 461.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 174 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p>Boven, p. 373.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 425.</p></note>
<pb n="381" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f42" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 427.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f43" type="foot" place="foot" n="q"><p>Heidelbergse catechismus, vraag 129,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f44" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 136.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f45" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 445.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f46" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 51.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f47" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 445.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f48" type="foot" place="foot" n="v"><p>A -<hi rend="italic">w.,</hi> P. 299.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f49" type="foot" place="foot" n="w"><p>A. w., P. 96.</p></note>
<pb n="382" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f50" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 95.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f51" type="foot" place="foot" n="y"><p>Zie boven p. 379.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f52" type="foot" place="foot" n="z"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f53" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">Zie Liturgie in de crisis,</hi> p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f54" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f55" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 337 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f56" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., p. 100.</p></note>
<pb n="383" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f57" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 362.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f58" type="foot" place="foot" n="f"><p>Elkaar de grond betwistende kerkvormen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f59" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 270.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f60" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 292.</p></note>
<pb n="384" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f61" type="foot" place="foot" n="i"><p>A. w., p. 381.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f62" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 254.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f63" type="foot" place="foot" n="k"><p>A. w., p. 269.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f64" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 247.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f65" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 48.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f66" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 59.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f67" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f68" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 379.</p></note>
<pb n="385" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f69" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f70" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 479.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f71" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 506.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f72" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., p. 508.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f73" type="foot" place="foot" n="u"><p>A. w., P. 509.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f74" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 199.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f75" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 227.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f76" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 68: continue operatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n15" rend="superscript">15</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f77" type="foot" place="foot" n="y"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 69.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n16" rend="superscript">16</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f78" type="foot" place="foot" n="z"><p>Een genade die ons eigendom wordt. Newman leert die wel: De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 332.</p></note>
<pb n="386" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f79" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 381.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f80" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 274.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f81" type="foot" place="foot" n="c"><p>A. w., p. 92 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f82" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">Der grosse Katechismus.</hi> II. Pars. <hi rend="italic">Symbolum Apostolicum.</hi> Ill. Art.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n19" rend="superscript">19</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f83" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., p. 396.</p></note>
<pb n="387" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f84" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 185, noot.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f85" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 198.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f86" type="foot" place="foot" n="h"><p>Zie mijn <hi rend="italic">Augustinus,</hi> p. 220 VV.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.newman-en-de-reformatie.n20" rend="superscript">20</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f87" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 184.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f88" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f89" type="foot" place="foot" n="k"><p>A. w., p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f90" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A. w..</hi> p. 150.</p></note>
<pb n="388" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f91" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w. p,</hi> 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f92" type="foot" place="foot" n="n"><p>A. w., p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f93" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> P. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f94" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. W.J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928, p. 271, 273.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f95" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 508.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f96" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 157.</p></note>
<pb n="389" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f97" type="foot" place="foot" n="s"><p>A. w., p. 275.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f98" type="foot" place="foot" n="t"><p>A. w., p. 274.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f99" type="foot" place="foot" n="u"><p>Instinctieve logica.</p></note>
<pb n="390" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.f100" type="foot" place="foot" n="v"><p>A. w., p. 389.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Newman en de Reformatie in</hi> Zl., p. 177-201 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">Woord en Wereld. Tweemaandelijksch tijdschrift 2</hi> (april 1940), p. 109-129. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Wat betreft de nadere herkomst van de verwijzingen naar de werken van Newman in dit opstel zij verwezen naar de desbetreffende pagina's in C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het </hi><choice><sic>proteslantsche</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">protestantsche</hi></corr></choice><hi rend="italic"> christendom,</hi> Wageningen 1939. De weergave van Newman door Noordmans is gebaseerd op de over het algemeen sterk samenvattende weergave van Newman door De Vogel. Gedetailleerde verwijzingen naar de desbetreffende werken van Newman zouden in dit verband te ver voeren. Nadere kennisname van de tekst bij De Vogel is voor de lezer van primair belang. C. J. de Vogel (1905-1986), indertijd lerares klassieke talen (privé) te Den Haag, werd in 1947 hoogleraar in de wijsbegeerte van de klassieke Oudheid en de middeleeuwen te Utrecht, waar zij later ook de oudchristelijke wijsbegeerte doceerde. Bij haar inaugurele rede te Utrecht in 1947 was Noordmans aanwezig. Op 21 december 1944 is zij van de N.H. Kerk overgegaan naar de R.-K. Kerk. Ter toelichting zij gewezen op het interview met C. J. de Vogel in G. Puchinger, <hi rend="italic">Toekomst van het christendom,</hi> Delft 1974, p. 160-205. Voor Noordmans'bespreking van C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica. Redelijke verantwoording van een persoonlijke keuze,</hi> Utrecht-Brussel 1946, zie deze uitgave, p. 410-414.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. Ef. 4 : 5 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Joh. 17 : 20 vv.</p></note>
<pb n="391" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p><pb n="391" ed="VW"/><hi rend="italic">De Soliloquia.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>H. Stoel, <hi rend="italic">Kardinaal Newman (1801-'90). Eerste deel: Zijn strijd om de ware kerk (1801-</hi>'45), Groningen 1914. Het tweede deel is niet verschenen.</p><p>J.H. Gunning J. Hzn., <hi rend="italic">John Henry Kardinaal Newman. Een boek voor protestanten en roomsch-katholieken,</hi> met een woord ter inleiding van prof. dr. W. J. Aalders, Amsterdam 1933.</p><p>W.H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n6" type="end" place="end" n="6"><p>A. M. Brouwer gaf onder de titel <hi rend="italic">Een merkwaardig boek</hi> een bespreking van C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten in</hi> KO. 8 (sept. 1939) nr. 5, p. 36-38.</p><p>C.J. de Vogel reageerde in een artikel met de titel <hi rend="italic">Zelfcritiek van het protestantsche denken in KO.</hi> 8 (okt. 1936) nr. 6, p. 48-50.</p><p>A. M. Brouwer antwoordde, eveneens onder de titel <hi rend="italic">Zelfcritiek van het protestantsche</hi> denken in KO. 8 (nov. 1939) nr. 7, p. 62-64. J. de Vogel reageerde onder de titel <hi rend="italic">Voortgezette discussie rondom Newman en de rechtvaardiging in</hi> KO. 8 (dec. 1939) nr. 8, p. 74-75.</p><p>Vervolgens schreef A. M. Brouwer, <hi rend="italic">Rondom Newman en de rechtvaardiging in KO.</hi> 8 (jan. 1940) nr. 9, p. 83-85; en <hi rend="italic">Rechtvaardiging en werken in</hi> KO. 8 (febr. 1940) nr. 10, p. 98-99.</p><p>C.J. de Vogel schreef <hi rend="italic">Principieële critiek op het reformatorische dogma der rechtvaardiging in</hi> KO. 8 (maart 1940) nr. 1 1, p. 107-108.</p><p>Zie over Brouwer p. 162, noot 238.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. de studie van de Franse, rooms-katholieke literatuurhistoricus en essayist Henri Brémond (1865-1933), <hi rend="italic">Newman. Essai de biographiepsychologique,</hi> Parijs 1932 (nieuwe editie).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n8" type="end" place="end" n="8"><p>A. von Harnack (1851-1930) geniet o.m. bekendheid door zijn <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte</hi> (18861) en F, Loofs (1858-1928) o.m. door zijn <hi rend="italic">Leitfaden zum Studium der Dogmengeschichte</hi> (18891). Beide werken zijn vele malen herdrukt.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. de dissertatie van C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Een keerpunt in Plato's denken. Historisch-philosophische studie,</hi> Amsterdam 1936.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten,</hi> p. 131.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n11" type="end" place="end" n="11"><p>K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Een groote strijd hervat. Over Dr de Vogel's Newman-boek. I, in Woord en Geest. Gereformeerd weekblad 15</hi> (2 febr. 1940) nr. 18 (732), p. 137-140. Vgl. tevens Miskotte, <hi rend="italic">Een groote strijd hervat. Over Dr de Vogel's Newman-boek. II (slot), in Woord en Geest</hi> 15 (9 febr. 1940) nr. 19 (733), p. 145-147. Een rectificatie publiceerde Miskotte in <hi rend="italic">Woord en Geest 15</hi> (1 maart 1940) nr. 22 (736), p. 171.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">Zie Hers.,</hi> p. 26; VW., dl. 2, p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. 2 Sam. 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zie over Wordsworth p. 21, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. WA. 33, 234 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n16" type="end" place="end" n="16"><p>De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 69 wijst op R. Seeberg, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmengeschichte,</hi> dl. IV/1 (Die Entstehung des protestantischen Lehrbegriffs), Leipzig 1917<hi rend="superscript">2,3</hi>,p. 151 (resp. Basel 1953<hi rend="superscript">5</hi>, p. 186).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. WA. 8,107.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. WA. 26, 506 v.: "... si ligt nit, wie die trawmprediger fabulirn, ynn der seelen und schleft und lessit sich tragen, wie eyn gemalt brett seyne farbe tregt. Neyn, nit alsso, sie tregt, sie furet, sie treybet, <choice><sic>sic tzeucht</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sie tzeucht</corr></choice>, sie wandelit, sie wirckt allis urn menschen und lessit <choice><sic>sich a,ol fulen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sich wol fulen</corr></choice> und erfaren."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n19" type="end" place="end" n="19"><p>N. maakte gebruik van J. T. Müller, <hi rend="italic">Die symbolischen Bücher der evangelisch-lutherischen Kirche</hi> (deutsch-lateinisch), Gütersloh 1912<hi rend="superscript">11</hi>, p. 458.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n20" type="end" place="end" n="20"><p>N. verwijst naar zijn <hi rend="italic">Augustinus,</hi> Haarlem 1933. Zie idem, Haarlem 1952<hi rend="superscript">2</hi>, p.183 vv.; VW., dl. 3, p. 163 vv.</p></note>
<pb n="392" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n21" type="end" place="end" n="21"><p><pb n="392" ed="VW"/>De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n22" type="end" place="end" n="22"><p>De Vogel, <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 149: "Het accent is verplaatst van Christus <hi rend="italic">voor</hi> ons naar Christus in <hi rend="italic">ons."</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n23" type="end" place="end" n="23"><p>De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 275.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Vgl. De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 235, waar gesproken wordt over de 'laatste ernst' waartoe Newman de mens wil brengen. C.J. de Vogel gaf haar eerste boek <hi rend="italic">(De laatste ernst. Dagboekroman,</hi> Zutphen 1931) het opschrift van deze woorden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 498 vv., 521.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.newman-en-de-reformatie.n26" type="end" place="end" n="26"><p>In de bundel Zl. is één alinea niet opgenomen, die wel aan het slot staat afgedrukt in het tijdschrift <hi rend="italic">Woord en Wereld.</hi> De tekst van deze alinea is: "Hiermee heb ik een bespreking beëindigd, die ik aan dr. De Vogel had beloofd voor zij haar boek geschreven had. Ik heb het, geloof ik, gedaan met enige ijver; ijver zelfs in bijbelse zin. De schrijfster moge daarin een bewijs zien, hoe belangrijk ik haar publikatie vind, bovenal in verband met wat onze tijd beweegt."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="23" xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid" decls="#bibl-noordmans6.verscheurde-christenheid">
<pb n="393" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verscheurde christenheid</seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1">van Anton van Duinkerken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit boek bewijst,</seg> <seg n="3.1.2">dat er in het rooms-katholieke geloofsleven sterke bewegingen plaatsvinden.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Altijd reeds heeft hier tegen de kerkelijke bovenstroming een grondstroom in gelopen,</seg> <seg n="3.2.2">die de ziel voor bedding verlangt en zich soms verliest in mystieke diepten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is geen wonder dat deze,</seg> <seg n="3.3.2">nu in onze tijd de kerkelijke politiek met hulpeloosheid geslagen wordt,</seg> <seg n="3.3.3">aan kracht wint.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Er ontstaat een zekere ontevredenheid over de kerkelijke zekerheden.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Men klaagt dat de heiligheid voor de veiligheid is achterop gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit is echter daarom nog geen koren op de molen van het protestantisme.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De lectuur van dit boek is wel geschikt ons daarvan te overtuigen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Weliswaar schijnt de schrijver zijn standpunt te nemen boven de tegenstelling van rooms en hervormd.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Hij wil andersdenkenden van de principiële katholiciteit niet uitsluiten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In verband met deze niet nieuwe,</seg> <seg n="4.5.2">maar in de mate van toepassing wel ongewone opvatting,</seg> <seg n="4.5.3">waardeert hij Luther als hersteller van de persoonlijke religiositeit<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f3" rend="superscript">c</ref> en van het geestelijk karakter der leer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Omgekeerd oefent hij kritiek op de houding der R.-K. Kerk na Trente.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij werd hem te veel abstractie en machtsinstituut.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De leek was te veel onderdaan,</seg> <seg n="4.8.2">te weinig lidmaat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Pascal wordt in dit verband boven Bossuet gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar dit neemt niet weg dat,</seg> <seg n="5.1.2">historisch en praktisch,</seg> <seg n="5.1.3">de genade ook voor deze schrijver zich in de bedding der alleen-zaligmakende kerk uitgiet.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daar ontdekt hij evenwicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">De ketterij balanceert boven een afgrond.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Daarom is er voor de protestant geen andere weg dan die van weerkeer.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Buiten de moederkerk is de houding te eigengereid,</seg> <seg n="5.5.2">ook wanneer daardoor elementen tot uitdrukking worden gebracht,</seg> <seg n="5.5.3">die de kerk verwaarloost.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Alleen een liturgische beweging der geesten,</seg> <seg n="5.6.2">in harmonie en evenmaat,</seg> <seg n="5.6.3">is in overeenstemming met de liefde.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Als de baanbreker van dit inzicht wordt Newman aangewezen en daarmee tegenover Kierkegaard gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <pb n="394" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dit standpunt brengt grote spanningen mee.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De kritiek der <hi rend="italic">Civitas Dei</hi> op de geïnstitueerde kerk wordt aanvaard.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">De pauselijke inrichting maakt daarbij niet steeds een fraai figuur.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">In de strijd met de demonen is Luther beter geïnformeerd dan Erasmus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Binnen de kerk zonk het mystisch levenspeil soms lager dan daarbuiten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Shakespeare en Dostojewski wisten er meer van dan menige bisschop.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar deze kritische beschouwing der kerkgeschiedenis doet het geloof aan de continuïteit van het genadeleven niet te loor gaan.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wel komt Van Duinkerken op tegen een te overvloedig gebruik van historische argumenten.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hij is in heel andere zin een discipel van Newman dan bijv. Batiffol.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De genade moet vooral in het heden blijken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Aan de zegening in een universeel verband van liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f12" rend="superscript">l</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar die zoekt hij,</seg> <seg n="6.6.2">trots veel,</seg> <seg n="6.6.3">in de moederkerk.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Zo kan hij de oecumenische beweging niet anders zien dan als tegenhervorming.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wel hing de katholiek in Luthers dagen te veel aan priester en aflaat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Maar buiten de kerk werd de priester ambtenaar:</seg> <seg n="7.3.2">een door de staat onderhouden intellectueel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f14" rend="superscript">n</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1"><choice><sic>Een dominee is een lezend particuliere De Reformatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-49">Een dominee is een lezend particulier.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s><choice><sic>Een dominee is een lezend particuliere De Reformatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-49"> </corr></choice><s n="7.5"><seg n="7.5.1"><choice><sic>Een dominee is een lezend particuliere De Reformatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-49">De Reformatie</corr></choice> zal moeten verdwijnen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze contrareformatie ziet de schrijver als een verborgen proces,</seg> <seg n="8.1.2">waarin de hele geschiedenis van Europa betrokken is.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is een strijd van Christus tegen de demonen,</seg> <seg n="8.2.2">die ook door de kerk verwaarloosd werden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De demonen hebben zich meester gemaakt van de droom,</seg> <seg n="8.3.2">het inzicht en de macht<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f18" rend="superscript">r</ref> en drijven thans hun spel met de mensheid.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Een boveneuropese en bovenmenselijke reddingsmacht kan alleen uitkomst brengen en daarvoor kan alleen de kerk,</seg> <seg n="8.4.2">niet het individu het werktuig zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Daartoe is eenheid nodig en die ligt daar,</seg> <seg n="8.5.2">waar het liturgisch geloofsleven bewaard bleef.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Verwerkelijkt zal deze eenheid aanvankelijk pas weer zijn,</seg> <seg n="8.6.2">als de armen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f21" rend="superscript">u</ref> en de nog armeren,</seg> <seg n="8.6.3">de zondaren en door hun zonde eenzamen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f22" rend="superscript">v</ref></seg> <seg n="8.6.4">zich weer solidair zullen voelen met de heiligen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Zolang de heilige zich slechts solidair voelt met de zondaar en niet omgekeerd,</seg> <seg n="8.7.2">is dat een bewijs,</seg> <seg n="8.7.3">dat de eenheid niet volmaakt genoeg is en de liefde te gering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Men vraagt zich af of dit nog tegenhervorming zou kunnen heten.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Bergt Rome dit alles als kiem in zich of zijn niet de droom,</seg> <seg n="9.2.2">in het klooster;</seg> <seg n="9.2.3">het inzicht,</seg> <seg n="9.2.4">in de onfeilbaarheid;</seg> <seg n="9.2.5">en de macht,</seg> <seg n="9.2.6">in de hiërarchie,</seg> <seg n="9.2.7">meer gedemoniseerd dan ergens elders?</seg></s></p>
<p><pb n="395" ed="VW"/><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zijn communisme en fascisme onder dat gezichtspunt geen seculariseringen van klooster en kerk?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En zijn deze religies der aarde in zekere zin niet van Rome afgezien?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">ik zeg dit niet om Rome verwijten te doen en evenmin om het protestantisme op te hemelen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ik bedoel alleen te zeggen dat de kritiek der Civitas Dei dieper ingrijpt,</seg> <seg n="11.2.2">dan dat ze als tegenhervorming kan worden opgevat.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Deze vorm is te eng.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het boek van Van Duinkerken draagt de sporen van deze verenging van het raam.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Daarbij denk ik aan de Jeztiieten-verheerlijking,</seg> <seg n="11.5.2">die er als een niet-geheel-homogene episode in voorkomt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van voetnootverwijzing x afgeleid uit de inhoud van de noot</note> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Wanneer men dit gedeelte van het boek leest,</seg> <seg n="11.6.2">dan maakt het de indruk van een kleine monografie,</seg> <seg n="11.6.3">die er niet helemaal in thuis hoort.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Men vraagt zich af waarom die is ingelast.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het is waar dat men het boek ook als een,</seg> <seg n="11.8.2">korte cultuurgeschiedenis kan lezen,</seg> <seg n="11.8.3">waar het dan wel in zou passen,</seg> <seg n="11.8.4">naast de schilderingen van het calvinisme,</seg> <seg n="11.8.5">cartesianisme enz.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Maar dit geschrift heeft toch diepere strekking.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Het wil profeteren van de komst der Una Sancta.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Nu worden de <hi rend="italic">Exercitia</hi> van Loyola<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.n3" rend="superscript">3</ref> wel tegenover de <hi rend="italic">Institutie van</hi> Calvijn gesteld en het jezuïtisme als een mobilisatie van de christelijke geest heg repen tegenover het calvinisme als stabilisatie.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Maar hoe enthousiast de schrijver ook moge zijn voor de zonen van Loyola en hoe verrassend de schildering,</seg> <seg n="11.12.2">die hij van deze orde geeft,</seg> <seg n="11.12.3">het wil er bij ons niet in,</seg> <seg n="11.12.4">dat zij voor hem de draagster kan zijn van de christelijke wereldrevolutie,</seg> <seg n="11.12.5">die hij bedoelt.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Hoe interessant de geschiedenis van de orde ook moge zijn uit een ethisch en cultureel oogpunt,</seg> <seg n="12.1.2">de ergernis die de Jezuïeten gegeven hebben aan het christelijk geweten,</seg> <seg n="12.1.3">laat zich niet zo maar even omzetten in de ergernis die Jezus noodzakelijk noemt,</seg> <seg n="12.1.4">wat de schrijver tracht te doen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f25" rend="superscript">y</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Kan het hem niettemin ernst zijn met de bewering dat van de tekst van Sint Ignatius de geestelijke contrareformatie begint?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verscheurde-christenheid.f26" rend="superscript">z</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zal dit methodisme van de vrije wil de droom van kardinaal Newman kunnen verwerkelijken?</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik kan niet anders zien,</seg> <seg n="13.1.2">of hier wreekt zich de fout,</seg> <seg n="13.1.3">die ik boven trachtte te signaleren.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wanneer Newmans ziel verlangt bij de heiligen te zijn;</seg> <seg n="13.2.2">wanneer hij de profeet is van een liturgisch leven der zegening,</seg> <seg n="13.2.3">dan kunnen dat niet de wonderlijke heiligen zijn,</seg> <seg n="13.2.4">die op bladzijde 101-124 getekend worden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Eigenlijk bedoelt de schrijver dat ook niet.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Hij hoopt dat de <hi rend="italic">Civitas Dei</hi> komt,</seg> <seg n="14.2.2">zodat de armen en de zondaren zich weer solidair gaan voelen met de heiligen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar nu hij voor die komst geen hoger vorm weet dan die van een tegenhervorming,</seg> <seg n="14.3.2">ontspoort zijn gedachte hier en daar,</seg> <seg n="14.3.3">maar vooral bij de apotheose van de zonen van Loyola,</seg> <seg n="14.3.4">in de cultuurgeschiedenis.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="393" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Anton van Duinkerken, <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid,</hi> Hilversum 1937, p. 210.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 221.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 70.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 136.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 224-229.</p></note>
<pb n="394" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>A. w., p. 241.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>A. w., p. 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 129.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 130</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>A. w., p. 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>A. w., p. 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 130 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 1 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 246.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 232.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 166 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 186 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 41.</p></note>
<pb n="395" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 101-124.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>A. w., p. 118.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>A. w., p. 105.</p></note>
<pb n="396" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="396" ed="VW"/>N. publiceerde zijn bespreking van Anton van Duinkerken, <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid,</hi> Hilversum 1937 in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 92 (april 1938) nr. 7, p. 118 v. Anton van Duinkerken is het pseudoniem van W.J.M.A. Asselbergs (1903-1968), Nederlands letterkundige, vanaf 1952 hoogleraar te Nijmegen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie over Batiffol p. 360, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verscheurde-christenheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Ignatius van Loyola (1491-1556), legde in 1534 met enige metgezellen de grondslag voor de Societas Jesu (jezuïetenorde). In 1537 ontving hij zijn priesterwijding. Na de officiële kerkelijke goedkeuring van de orde (1540) werd hij in 1541 haar eerste generaal. Ignatius' <hi rend="italic">Exercitia Spiritualia</hi> zijn steeds van grote betekenis geweest voor de spiritualiteit van de orde. 1. werd in 1622 heilig verklaard.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="24" xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene" decls="#bibl-noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene">
<pb n="397" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het calvinisme en de oecumene<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head n="1."><label>1.</label> <s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het verleden</seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het calvinisme is reeds krachtens zijn oorsprong een oecumenische beweging.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het is ontstaan uit de heroïsche poging om de protestanten in de diaspora,</seg> <seg n="3.2.2">de verstrooiing,</seg> <seg n="3.2.3">te verenigen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De lutherse kerken kwamen territoriaal tot stand.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De uitbreiding van de Wittenbergse reformatie kan men in kleurendruk voorstellen door de verschillende Duitse staten,</seg> <seg n="4.2.2">die meegingen,</seg> <seg n="4.2.3">al naar gelang van de tijd,</seg> <seg n="4.2.4">waarin dit plaatsvond,</seg> <seg n="4.2.5">anders te verven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dat is echter voor West-Europa onmogelijk,</seg> <seg n="5.1.2">omdat de hervormden daar schier overal een minderheid vormden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hun kerkelijk leven moest zich onbeschermd,</seg> <seg n="5.2.2">onder zware verdrukking ontwikkelen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarom hadden zij geen gelegenheid zich bij de bestaande orde aan te passen of ook om bepaalde functies der kerk,</seg> <seg n="5.3.2">die vroeger onder het episcopaat ressorteerden,</seg> <seg n="5.3.3">aan de overheid of aan een maatschappelijke stand over te dragen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik denk daarbij aan armenzorg,</seg> <seg n="5.4.2">bestuur,</seg> <seg n="5.4.3">rechtspraak,</seg> <seg n="5.4.4">burgerlijke stand.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De luthersen konden dit wel en dit gaf hun gelegenheid zich in hoofdzaak op de Evangelieprediking terug te trekken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De protestanten in de verstrooiing echter waren genoodzaakt zich kerkelijk vollediger in te richten,</seg> <seg n="6.2.2">zo zij een kans wilden hebben te blijven bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Aan deze daklozen een kerkelijk tehuis te hebben verschaft,</seg> <seg n="7.1.2">hen te hebben onderwezen in de leer en geoefend in het christelijk leven,</seg> <seg n="7.1.3">is de onvergankelijke verdienste van Calvijn.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zijn kerken waren vaak verzamelplaatsen van vluchtelingen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daarom hebben de namen van Straatsburg,</seg> <seg n="7.3.2">Genève,</seg> <seg n="7.3.3">Londen,</seg> <seg n="7.3.4">Embden,</seg> <seg n="7.3.5">Frankfort een andere betekenis dan die van Saksen of Hessen of ook van Zürich of Bern.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zulke vluchtelingen-kerken waren geen territoriën,</seg> <seg n="7.4.2">maar gemeenten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Geen landstreek (regio),</seg> <seg n="7.5.2">belegd met een godsdienstige verplichting (religio),</seg> <seg n="7.5.3">maar het waren pelgrims,</seg> <seg n="7.5.4">zoals later de Pilgrimfathers,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="7.5.5">lieden die een confessie voor zich uitdroegen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Deze dingen zijn van een ontzaglijke oecumenische draagwijdte.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Men kan zeggen,</seg> <seg n="8.2.2">dat de laatste wereldoorlog er een was tussen bodem en belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer wij daarom spreken van de oecumene,</seg> <seg n="9.1.2">dan mogen wij dat woord niet allereerst geografisch verstaan.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Oecumenisch werk is de organisatie van minderheden en niet van meerderheden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De oecumenische beweging legt geen beslag op de aarde,</seg> <seg n="9.3.2">maar op de belofte,</seg> <seg n="9.3.3">op de hemel.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zij wil verzamelen degenen die naar Gods voornemen geroepen zijn,</seg> <seg n="9.4.2">de uitverkorenen,</seg><pb n="398" ed="VW"/> <seg n="9.4.3">die zichzelf verloochenen,</seg> <seg n="9.4.4">hun kruis op zich nemen en Jezus volgen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Calvijn heeft op die wijze de ware katholiciteit weer ontdekt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Reeds in Augustinus' dagen werd er van een bepaalde zijde bezwaar ingebracht tegen de aardrijkskundige opvatting der katholieke idee.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Niet de band met de hele wereld,</seg> <seg n="10.3.2">zo bracht men in het midden,</seg> <seg n="10.3.3">maar de gemeenschap met Christus' geboden en sacramenten lag daarin opgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dat dit juist gezien was,</seg> <seg n="11.1.2">bleek wel,</seg> <seg n="11.1.3">toen weinige eeuwen later de Africaanse kerk,</seg> <seg n="11.1.4">die als model heeft gestaan voor het Europese katholicisme,</seg> <seg n="11.1.5">van de aardbodem werd weggevaagd.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De vluchtelingen-kerken in West-Europa in de tijd van Calvijn wisten ook,</seg> <seg n="11.2.2">dat de gelovigen in de oecumene geen blijvende stad hebben,</seg> <seg n="11.2.3">maar dat zij de toekomende zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De hervormer van Genève heeft zijn oecumenisch werk gedaan in de eerste plaats door het schrijven van zijn <hi rend="italic">Institutie,</hi></seg> <seg n="12.1.2"><hi rend="italic">zijn Onderwijzing in de christelijke godsdienst.</hi></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Door dit geweldige boek heeft het de verscheurde christenheid in West-Europa weer een houvast gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">We kunnen ons moeilijk meer voorstellen,</seg> <seg n="13.1.2">wat 't voor de protestanten in de zestiende eeuw betekende de kerk te moeten verlaten.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Toen men Luther eens vroeg,</seg> <seg n="13.2.2">waar hij zou blijven als hij in de ban gedaan was,</seg> <seg n="13.2.3">antwoordde hij:</seg> <seg n="13.2.4">onder de blote hemel (sub coelo).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit gold nog veel meer voor de vluchtelingen buiten de Duitse en Zwitserse gebieden.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Hun christendom liep gevaar te vervloeien.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij vormden dan ook volstrekt niet een homogene eenheid.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Daar waren allereerst de wijdverbreide doperse kringen,</seg> <seg n="13.6.2">die terug wilden gaan op het charismatisch christendom van de apostolische tijd en een meer of minder directe greep deden naar het koninkrijk Gods.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De bindingen,</seg> <seg n="13.7.2">die er liggen in het ambt,</seg> <seg n="13.7.3">de orde en de dienst,</seg> <seg n="13.7.4">werden door hen verwaarloosd.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De betekenis van het Woord ging schuil achter de drijving van de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daarnaast was er een stroming,</seg> <seg n="14.1.2">die met Zwingli wel aan het Woord en het ambt vasthield,</seg> <seg n="14.1.3">maar daarnaast een grote plaats toekende aan de algemene openbaring.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Weer andere,</seg> <seg n="14.2.2">vooral ook in ons land verbreide groepen leerden een wat moraliserend,</seg> <seg n="14.2.3">humanistisch-bijbels christendom,</seg> <seg n="14.2.4">dat aan Erasmus deed denken.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Calvijn heeft door het schrijven van zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> orde geschapen in het godsdienstig denken van deze kringen en daarin bestaat allereerst zijn oecumenisch werk.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij deed dat niet door het beproeven van vage compromissen,</seg> <seg n="15.2.2">maar door het schrijven van een boek,</seg> <seg n="15.2.3">waarin,</seg> <seg n="15.2.4">door opeenvolgende uitgaven,</seg> <seg n="15.2.5">de grondlijnen steeds scherper worden uitgewerkt.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Was het eerste ontwerp nog een kerkelijke confessie,</seg> <seg n="16.1.2">in nauwe aansluiting aan de lutherse reformatie,</seg> <seg n="16.1.3">het laatste,</seg> <seg n="16.1.4">van 1559,</seg> <seg n="16.1.5">was een academisch leerboek,</seg> <seg n="16.1.6">bestemd om als handleiding te dienen voor het van Genève uitzwermende pastoraat niet alleen,</seg> <seg n="16.1.7">maar ook om de lijnen aan te geven voor <pb n="399" ed="VW"/>de herbouw der christenheid onder de verstrooide protestanten.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Daarin onderscheidt het calvinisme zich zeer duidelijk van het lutherdom.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De Augsburgse confessie deed in haar opeenvolgende bewerkingen door Melanchton een streven zien om de breuk der christenheid,</seg> <seg n="17.2.2">die terrioriaal viel af te lezen,</seg> <seg n="17.2.3">te helen door,</seg> <seg n="17.2.4">zover maar immer mogelijk was,</seg> <seg n="17.2.5">de grenzen te verdoezelen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dit heeft niet gebaat en is ten slotte toch nog uitgelopen op de dertigjarige oorlog,</seg> <seg n="17.3.2">die Duitsland twee eeuwen heeft teruggezet.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De gereformeerde landen in Duitsland waren door de omstandigheden genoodzaakt zich bij de Augsburgse confessie aan te sluiten.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Calvijn heeft,</seg> <seg n="18.2.2">ofschoon zijn oecumenische methode een heel andere was,</seg> <seg n="18.2.3">zich meestal zeer mild over die belijdenis uitgelaten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Hij onderschreef die,</seg> <seg n="18.3.2">hoewel hij haar mager,</seg> <seg n="18.3.3">rekbaar en duister vond.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Uit zijn verhouding tot de luthersen blijkt de breedte van zijn oecumenisch streven.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Calvijn is bij zijn eigen arbeid heel anders te werk gegaan.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Zoals Paulus tegenover het Jodendom de oecumene in het oog heeft gehouden,</seg> <seg n="19.2.2">zo ook de hervormer van Genève.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zijn Institutie betekent een afscheid aan de Roomse Kerk,</seg> <seg n="19.3.2">even onherroepelijk en definitief als dat van Paulus aan de synagoge.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is als het afscheid van een pelgrim als Abraham uit Ur der Chaldeeën.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Calvijn voelt zich daarbij echter,</seg> <seg n="20.1.2">evenals Abraham en Paulus,</seg> <seg n="20.1.3">streng gebonden.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Hij wil gaan naar een land,</seg> <seg n="20.2.2">een oecumene,</seg> <seg n="20.2.3">een plaats om te wonen (dat is wat anders dan een bewoonde plaats),</seg> <seg n="20.2.4">die God hem wijzen zal.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Hij wil,</seg> <seg n="20.3.2">evenmin als Paulus,</seg> <seg n="20.3.3">het Woord loslaten,</seg> <seg n="20.3.4">dat God aan Israël had toebetrouwd (Rom. 3 : 2;</seg> <seg n="20.3.5">9 : 4).</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">In dat opzicht is hij,</seg> <seg n="21.1.2">anders dan Zwingli,</seg> <seg n="21.1.3">een conservatieve geest.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hij houdt zich aan Luther en wil van een algemene openbaring niet veel weten en doet,</seg> <seg n="21.2.2">als hij de mis verwerpt,</seg> <seg n="21.2.3">het kind niet weg met het badwater.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Hij wil ook de kerk niet tot een school laten worden,</seg> <seg n="21.3.2">zoals de Nederlandse biblicisten gevaar liepen te zullen doen en zoals de humanist Melanchton er neiging toe had.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Calvijn neemt de volle prediking van Luther over in zijn <hi rend="italic">Institutie.</hi></seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het is een theologie des Woords,</seg> <seg n="21.5.2">die hij geeft,</seg> <seg n="21.5.3">en de vluchtelingen-gemeenten zullen zich door dat Woord moeten laten gezeggen.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Het land,</seg> <seg n="21.6.2">waarheen zij zullen gaan,</seg> <seg n="21.6.3">moet God hun wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Dat Woord Gods uit te leggen heeft Calvijn beproefd in zijn commentaren en die uitlegging heeft hij in zijn <hi rend="italic">Institutie</hi> samengevat.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">En daarnaast heeft de hervormer in de kerk te Genève een model geschapen,</seg> <seg n="22.2.2">dat voor de oecumene tot een voorbeeld moest zijn.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Calvijn was zich van de betekenis van zijn stad in dat opzicht klaar bewust.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Hij wees er in mei 1549 Bullinger op,</seg> <seg n="22.4.2">hoe groot de betekenis van 'dat hoekje der wereld' voor de christenheid <pb n="400" ed="VW"/>was en verzocht hem,</seg> <seg n="22.4.3">bij zijn politieke bemoeiingen daarmee te willen rekenen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Men noemde Calvijn dan ook bij zijn leven reeds de protestantse paus.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Er is echter tussen Rome en Genève een duidelijk onderscheid.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">En dat verschil is in oecumenisch opzicht geweldig groot.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Rome bedoelt te heersen en Genève is nooit anders geweest dan een dienend centrum.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Daarmee bedoel ik niet te zeggen,</seg> <seg n="22.9.2">dat van Rome niet veel dienend werk is uitgegaan en dat Calvijn geen heersersnatuur had.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Ik bedoel alleen,</seg> <seg n="22.10.2">dat de verhouding van stad en oecumene in het eerste geval anders is dan in het tweede.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">En dat verschil is dat tussen heersen en dienen.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">De weg van Rome naar de oecumene is concreet-historisch.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Rome kan nooit terug.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Het moet voor zichzelf onfeilbaarheid opeisen.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Het vult een eeuw en zulk een eeuw blijft staan.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Zou men aan zulk een gevulde figuur een hand afslaan</seg> <seg n="23.5.2">- het beeld is van een katholiek schrijver</seg> <seg n="23.5.3">- dan zou zij er weer aangroeien,</seg> <seg n="23.5.4">zoals men dat vertelt van de zoutpilaar,</seg> <seg n="23.5.5">die de vrouw van Lot voorstelt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Met Genève is dat anders gesteld.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Calvijn heeft zijn vluchtelingen-gemeente van de bodem losgemaakt.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Voor de ingeborenen bleef nauwelijks gelegenheid om te ademen.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De stad hing als een spiegeling in de lucht voor de oecumene.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">- Temporeel is iets dergelijks het geval.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Er is weinig successie in het calvinisme.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Noodzakelijke aanvullingen van de <hi rend="italic">Institutie</hi> zijn zelden geschreven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Het neocalvinisme van Kuyper was een poging om op drift te komen,</seg> <seg n="24.8.2">maar kwam nauwelijks van de grond los.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Toch vult Genève zelf de volgende eeuwen niet met z'n eigen volume.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Het laat vergelijkenderwijs de mensen vrij.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">In die zin blijft het een theocratie.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Het Woord Gods wil regeren in deze oecumene.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">In de strikte zin van het woord is hier alleen herhaling mogelijk,</seg> <seg n="25.1.2">geen successie.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De greep van Calvijn is zo machtig geweest,</seg> <seg n="25.2.2">hij heeft zulke wijde levensruimten geopend door zijn loskomen van de bodem en de traditie,</seg> <seg n="25.2.3">dat een herhaling nauwelijks mogelijk is zonder deze oecumene te decomponeren en de pelgrimshouding nog eens opnieuw aan te nemen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="2">
<head rend="after-blank" n="2."><label>2.</label> <s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het heden</seg></s></head>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">In verband met mijn onderwerp bracht ik uit het verleden vooral twee dingen naar voren.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Allereerst het feit dat Calvijn zijn kerkelijk werk gedaan heeft onder de protestanten in de verstrooiing en dat daardoor het calvinisme van meet aan een oecumenisch karakter draagt.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">En verder wees ik er op,</seg> <seg n="27.3.2">dat er een groot verschil is tussen Rome en Genève,</seg> <seg n="27.3.3">uit existentieel oogpunt.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Rome bewaart een duidelijke identiteit door alle tijden heer,.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Het handhaaft zich in zekere zin <hi rend="italic">biologisch.</hi></seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Het calvinisme verbindt verleden en toekomst meer <hi rend="italic">theologisch.</hi></seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het pausdom leeft heel sterk uit de successie:</seg> <pb n="401" ed="VW"/><seg n="28.4.2">het vertrouwt op de persoonlijke opvolging zijner ambtsdragers en verwacht,</seg> <seg n="28.4.3">dat daarin het bovenpersoonlijke voortbestaan van het organisme der kerk openbaar zal worden.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Het pastoraat daarentegen verwacht de zegen meer van de herhaling en blijft gaarne in de nabijheid van Pinksteren.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Rome vooronderstelt een voortdurende incarnatie.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het calvinisme hoopt op een zich herhalende werking des Geestes.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Het eerste vat de genade op als een leven:</seg> <seg n="28.8.2">het tweede als een verhouding.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Deze beide dingen zijn van grote betekenis in verband met het oecumenische werk in 't heden en in de toekomst.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Daarbij ben ik geneigd,</seg> <seg n="29.2.2">het verschil tussen calvinisme en lutherdom voor een deel als geliquideerd te beschouwen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De eerste wereldoorlog bracht als gevolg de vrijmaking der Duitse kerken.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">De synodale organisatie van het calvinistische protestantisme is toen als voorbeeld genomen.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">"Het Duitse lutherdom",</seg> <seg n="30.1.2">zo schreef dr. W. J. Aalders reeds in 1931,</seg> <seg n="30.1.3">"heeft,</seg> <seg n="30.1.4">voorzover zijn uitwendige vorm betreft,</seg> <seg n="30.1.5">in alle wezenlijke trekken het calvinistische type aanvaard."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Sedert is er veel gebeurd,</seg> <seg n="31.1.2">dat deze ontwikkeling en het oecumenisch contact,</seg> <seg n="31.1.3">dat daaruit te voorschijn had kunnen komen,</seg> <seg n="31.1.4">heeft verstoord.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Maar naar een andere zijde,</seg> <seg n="31.2.2">nu niet die van de organisatie maar die van de geest,</seg> <seg n="31.2.3">heeft die latere geschiedenis oecumenische winst gebracht.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De Duitse christenen kennen nu de nood van een minderheid en hebben in verband daarmee het woord 'confessie' leren verstaan in een zin,</seg> <seg n="31.3.2">die aan het calvinisme van het begin af bekend is geweest.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">De belijdenis gaf nu geen territoriale bescherming,</seg> <seg n="31.4.2">maar bracht landelijke vervolging en martelaarschap.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">In beiderlei opzicht,</seg> <seg n="31.5.2">zowel wat kerkinrichting als wat belijdenis betreft,</seg> <seg n="31.5.3">kon het calvinisme als voorbeeld dienen.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Daartegenover staat,</seg> <seg n="32.1.2">dat de gereformeerde <hi rend="italic">theologie</hi> zich op het stuk van de continiiiteit in de laatste kwarteeuw nog eens ernstig op de lutherse leer heeft bezonnen,</seg> <seg n="32.1.3">nl. in de dialectische theologie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ook dit betekent oecumenische toenadering.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">In de leer is het protestantisme bij vernieuwing op de openbaring Gods teruggezet,</seg> <seg n="32.3.2">op de Schrift,</seg> <seg n="32.3.3">op de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Het calvinisme heeft,</seg> <seg n="33.1.2">toen het aandacht schonk aan de kerkorde,</seg> <seg n="33.1.3">daarmee tevens een zekere bewerktuiging aan de kerk gelaten,</seg> <seg n="33.1.4">die,</seg> <seg n="33.1.5">in het maatschappelijke en politieke leven,</seg> <seg n="33.1.6">de mogelijkheid schiep een heiliging te zoeken,</seg> <seg n="33.1.7">waarmee men zich onwillekeurig van Christus kon verwijderen en het gebod vervangen door beginselen van eigen christelijke vinding .</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Van lutherse zijde is daartegen steeds bezwaar geweest.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Dat kwam uit op de wereldconferentie van Stockholm in 1925.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Men was bang voor de seculariserende manier,</seg> <seg n="33.4.2">waarop Angelsaksische christenen het Koninkrijk der hemelen meenden te kunnen nabij brengen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Op deze gevaren heeft de dialectische theologie nadrukkelijk de aandacht gevestigd en daarmede bij vernieuwing<pb n="402" ed="VW"/> een lutherse inslag in de calvinistische theologie opgenomen,</seg> <seg n="33.5.2">wat stellig bevorderlijk is voor het oecumenisch contact binnen het protestantisme.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Keren wij nu onze aandacht naar het Westen,</seg> <seg n="34.1.2">dan valt ons op,</seg> <seg n="34.1.3">dat in de Engelse kerk de bisschoppelijke successie wordt geneutraliseerd door de typisch anglicaanse bereidheid tot oecumenische samenspreking,</seg> <seg n="34.1.4">en in verband daarmee door het feit,</seg> <seg n="34.1.5">dat men daar de pastorale verbondenheid aan de bijbel,</seg> <seg n="34.1.6">de herhaling dus,</seg> <seg n="34.1.7">naast de successie als volgerechtigd wil laten gelden.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">- Meer positief wordt een toenadering tussen de beide kerktypen bevorderd door een frequent conferentiewezen in Engeland,</seg> <seg n="34.2.2">waarbij de episcopale en de synodale inrichting een duidelijke assimilatie ondergaan.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Omgekeerd vertoont de calvinistische synode een sterke neiging om een conferentie te worden,</seg> <seg n="35.1.2">waarbij het er meer om te doen is een publieke opinie te vormen dan om onherroepelijke beslissingen te nemen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Ook het episcopaat doet aan deze ontwikkeling mee.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Ik denk aan de rol,</seg> <seg n="35.3.2">die bisschop Söderblom in 1925 te Stockholm<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n10" rend="superscript">10</ref> en bisschop Brent in 1927 te Lausanne<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n11" rend="superscript">11</ref> speelden.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zij traden daar op als leiders van een oecumenisch gesprek en deden hun best,</seg> <seg n="35.4.2">geduldig een bredere overeenstemming voor te bereiden dan zonder hun tegenwoordigheid mogelijk zou zijn geweest.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Ook uit de keuze der anglicaanse bisschoppen blijkt,</seg> <seg n="36.1.2">dat men zich die waardigheidsbekleders minder als kerkvorsten denkt,</seg> <seg n="36.1.3">dan wel als voorposten der christenheid in de wereld.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Het zijn soms mensen,</seg> <seg n="36.2.2">die midden in het zakenleven hun levenservaring hebben opgedaan.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Zij vinden daarbij,</seg> <seg n="36.3.2">voor het bewaren van hun geestelijk en kerkelijk evenwicht,</seg> <seg n="36.3.3">hun steun in een stevige traditie en in de publiekrechtelijke positie,</seg> <seg n="36.3.4">die zij in het nationale leven innemen.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Wanneer onder ons de neiging zou ontstaan om dit na te doen,</seg> <seg n="37.1.2">moet men wel degelijk met de verschillen rekening houden.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Ons volk slaat veel gemakkelijker uit het lood en helt soms over tot radicalisme.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Een calvinistische kerk heeft minder houvast aan successie en traditie en is daarom meer op een vastbelijnde overtuiging aangewezen.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Dergelijke verscheidenheden grijpen diep in en wie ze verwaarloost zal de gevolgen daarvan zeker merken.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">In een calvinistische kerkorde wordt het centrum door <hi rend="italic">de confessie inge</hi>nomen,</seg> <seg n="38.1.2">zoals in haar eredienst door het Woord.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ook wanneer een synode meer het karakter van een conferentie gaat aannemen en de kerk meer wil voorlichten dan regeren;</seg> <seg n="38.2.2">ook als zij zich gaat toeleggen op het vormen van een christen . ke opinie in den lande,</seg> <seg n="38.2.3">dan mag daaraan toch niet worden getornd.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Er bestaat geen bezwaar tegen het inschakelen van een pragmatisch element.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Leven en arbeid mogen en moeten in de aandacht der kerk betrokken<pb n="403" ed="VW"/> worden.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Maar dit moet in een presbyteriale kerkorde,</seg> <seg n="39.3.2">meer nog dan in een episcopale,</seg> <seg n="39.3.3">zijdelings plaats hebben.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Zo niet,</seg> <seg n="39.4.2">dan dreigt het zuiver calvinistisch karakter verloren te gaan.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Reeds een al te sterke belangstelling in de liturgie ondermijnt,</seg> <seg n="39.5.2">zoals bij velen in de Anglicaanse Kerk,</seg> <seg n="39.5.3">de aandacht voor de belijdenis.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">En toch blijft men daarbij nog zeer dicht bij het middelpunt.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Zou nu echter een presbyteriale kerk te ver gaan in haar pogen om op sociaal en politiek gebied de publieke opinie te beïnvloeden,</seg> <seg n="40.1.2">of zou zij ook maar binnen eigen muren haar belijdenis min of meer in de schaduw gaan stellen van programma's,</seg> <seg n="40.1.3">dan zou ook zij gevaar lopen zich</seg> <seg n="40.1.4">- als ik het zo mag noemen</seg> <seg n="40.1.5">- vast te leven en op een gegeven ogenblik niet meer terug kunnen.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Daarmee zou zij dan haar christelijk karakter hebben ingeboet.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Waar dan de confessie in het calvinisme,</seg> <seg n="41.1.2">in onderscheiding van het lutherdom en betrekkelijk ook van het anglicanisme,</seg> <seg n="41.1.3">een oecumenische betekenis heeft gehad,</seg> <seg n="41.1.4">omdat zij verstrooide christenen moest samenbrengen en samenhouden,</seg> <seg n="41.1.5">daar is het geen wonder,</seg> <seg n="41.1.6">dat hier ook een der grootste moeilijkheden schuilt.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Rome en Canterbury kunnen soepel zijn,</seg> <seg n="41.2.2">maar zij zijn dat dan ' op een ander gebied.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Maar als het calvinisme soepel zal zijn,</seg> <seg n="41.3.2">moet het dat doen op het stuk van de belijdenis.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">En hier was het nu juist graag onverbiddelijk en streng.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">De eretitel van een goed calvinist was dikwijls,</seg> <seg n="41.5.2">dat hij 'rigidus',</seg> <seg n="41.5.3">steil was.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het belijden kan dan echter in zijn tegendeel omslaan.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Het kan on-oecumenisch worden en de oecumene afstoten.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Steile calvinisten zijn er,</seg> <seg n="42.3.2">in ons land althans,</seg> <seg n="42.3.3">nog wel te vinden.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Soms zijn ze ook wel 'stoer' en bergen een stuk christelijke onverzettelijkheid in zich.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Men moet zich echter altijd weer afvragen,</seg> <seg n="42.5.2">van welke aard deze vasthoudendheid is.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Calvinisme mag geen <hi rend="italic">ras</hi> worden,</seg> <seg n="43.1.2">evenmin als het christendom.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De kerk leeft van de herhaling.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Genade is geen erfgoed,</seg> <seg n="43.3.2">maar een gave:</seg> <seg n="43.3.3">het voortbestaan der kerken mag alleen theologisch en nooit biologisch worden beschouwd.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">En dat geldt nu ook van de belijdenis.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wanneer deze dingen vergeten worden,</seg> <seg n="44.1.2">verliest de confessie haar oecumenische kracht.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Zij wint de mensen niet meer,</seg> <seg n="44.2.2">maar gaat afstoten.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Zij verdeelt ten slotte degenen,</seg> <seg n="44.3.2">die door haar verenigd waren en verstoort de samenwoning van broederen.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Nu er,</seg> <seg n="45.1.2">in dit hoofdstuk,</seg> <seg n="45.1.3">sprake <choice><sic>is.van</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">is van</corr></choice> calvinisme en oecumene in het heden,</seg> <seg n="45.1.4">moet op dit punt nadrukkelijk gewezen worden.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Het kan hier niet uitvoerig worden behandeld,</seg> <seg n="45.2.2">doch slechts even onder de aandacht worden gebracht.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het is een onderwerp op zichzelf,</seg> <seg n="45.3.2">waarover wij misschien in ons derde hoofdstuk iets meer zullen kunnen zeggen.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Hier zij er slechts op gewezen,</seg> <seg n="45.4.2">dat dit punt heden ten dage op allerlei wijze,</seg> <seg n="45.4.3">in positieve en negatieve vorm beide,</seg> <seg n="45.4.4">naar voren komt.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Er is nogal eens sprake geweest van een <pb n="404" ed="VW"/>tweesprong in de laatste tijd.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Welnu,</seg> <seg n="45.6.2">het calvinisme staat op de tweesprong uit een oecumenisch oogpunt gezien.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Dat wil hetzelfde zeggen als dat de vraag naar zijn belijdenis weer opnieuw wordt gesteld.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">De Gereformeerde Kerken hier te lande hebben er hun ervaringen mee gemaakt.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">En zij hebben gemerkt,</seg> <seg n="45.9.2">dat het inwendig kan worden tot een kwestie van <hi rend="italic">to be or not to be.</hi></seg></s> <s n="45.10"><seg n="45.10.1">Zij staan daarmee tevens voor de landelijk-oecumenische vraag:</seg> <seg n="45.10.2">de verhouding tot de Hervormde Kerk.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Deze laatste is bezig de vraag allereerst uit oecumenisch oogpunt te overdenken.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Voor haar gaat het daarbij tevens om eigen toekomst.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Het calvinisme wenst</seg> <seg n="46.3.2">- daarop wijzen allerlei verschijnselen</seg> <seg n="46.3.3">- het werk van Calvijn niet slechts voort te zetten,</seg> <seg n="46.3.4">maar te <hi rend="italic">herhalen.</hi></seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">Het is een merkwaardige speling der geschiedenis,</seg> <seg n="46.4.2">dat wederom Genève daarbij het centrum van actie schijnt te zullen worden.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Nu Rome zich afzijdig houdt,</seg> <seg n="46.5.2">zal een tweede poging worden gedaan om althans te komen tot een protestantse oecumene.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Deze zal overwegend calvinistische trekken vertonen.</seg></s></p>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head rend="after-blank" n="3."><label>3.</label> <s n="47.1"><seg n="47.1.1">De toekomst</seg></s></head>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Wanneer hier sprake is van de toekomst van het calvinisme,</seg> <seg n="48.1.2">dan nemen wij dat verschijnsel nu niet in zijn volledige omvang,</seg> <seg n="48.1.3">ethisch en cultureel.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Wij moeten ons streng beperken tot enkele hoofdtrekken,</seg> <seg n="48.2.2">waardoor het zich onderscheidt met name van het rooms-katholicisme.</seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">En wel zulke,</seg> <seg n="49.1.2">als waarvan in de beide vorige hoofdstukken reeds sprake was.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Daarbij denk ik het allereerst aan het onderscheid tussen een biologische en een theologische beschouwing in verband met de toekomst der kerk in de oecumene.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Zullen wij met ons zelf of met God op weg gaan?</seg></s> <s n="49.4"><seg n="49.4.1">Zo moet de eerste en grote vraag luiden.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Deze vraag heeft de laatste vijf en twintig jaren het onderwerp uitgemaakt van de theologische discussie binnen het calvinisme en vandaar uit is zij meer of minder duidelijk in de gehele wereld gesteld.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">In de hier gegeven vorm betekent zij de grootst mogelijke vereenvoudiging van de problemen,</seg> <seg n="50.2.2">die juist nu aan de orde zijn en daarmee ten slotte ook van de politieke vragen.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Het is daarmee een geloofsvraag geworden,</seg> <seg n="50.3.2">zodat ieder er bij kan en daardoor zich bij de kerk kan voegen,</seg> <seg n="50.3.3">ook al is hij van haar vervreemd.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Deze vraag:</seg> <seg n="50.4.2">met God of met de mens? is in de christelijke wereld het duidelijkst gesteld door het calvinisme.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">En daarin ligt dan het antwoord opgesloten.</seg></s> <s n="50.6"><seg n="50.6.1">Wij kunnen terug,</seg> <seg n="50.6.2">als wij ons in onze toekomst niet vast hebben gewerkt.</seg></s> <s n="50.7"><seg n="50.7.1">Er is herhaling mogelijk;</seg> <seg n="50.7.2">wij kunnen berouw hebben en ons bekeren,</seg> <seg n="50.7.3">ons omkeren.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Dat dit zo is,</seg> <seg n="51.1.2">heeft het calvinisme beleden in de leer der uitverkiezing.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Daarmee wilde het niet zeggen,</seg> <seg n="51.2.2">dat een mens niet terug kan;</seg> <seg n="51.2.3">dat God hem voortduwt naar zijn eigen bestemming,</seg> <seg n="51.2.4">ten goede of ten kwade.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het is geen <pb n="405" ed="VW"/>fatalisme en geen determinisme.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Geen blind werk.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De predestinatie is een <hi rend="italic">troost</hi> voor mensen,</seg> <seg n="51.5.2">die weten dat de toekomst niet van ons,</seg> <seg n="51.5.3">maar helemaal van God is.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Dan weten zij,</seg> <seg n="51.6.2">dat er voor hen ook een plaats zal zijn.</seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">Zij behoeven niet naar een oude moederkerk terug.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Zij durven met Luther onder de blote hemel te gaan en met Calvijn schildwacht te staan voor de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">En dat juist,</seg> <seg n="51.9.2">omdat er herhaling mogelijk is;</seg> <seg n="51.9.3">omdat een mens,</seg> <seg n="51.9.4">een wereld,</seg> <seg n="51.9.5">nooit vastzit aan eigen toekomst.</seg></s> <s n="51.10"><seg n="51.10.1">Omdat de toekomst van God is.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Op dat punt zal het calvinisme in het oecumenisch gesprek pal moeten staan.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Er is een groot gevaar voor de kerk,</seg> <seg n="52.2.2">dat zij zich zal vastleven in de wereld,</seg> <seg n="52.2.3">zodat zij niet terug kan.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Rome kan,</seg> <seg n="52.3.2">onder deze conditie,</seg> <seg n="52.3.3">aan de oecumenische beweging niet meedoen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="52.4"><seg n="52.4.1">Het kan dat slechts zijdelings.</seg></s> <s n="52.5"><seg n="52.5.1">Rechtstreeks is het te veel met zijn eigen lijfelijke presentie aanwezig in het heden en legt het daardoor reeds beslag op de toekomst.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De Roomse Kerk heeft èn wat haar eredienst betreft èn als organisatie zulke massieve,</seg> <seg n="53.1.2">concrete vormen aangenomen,</seg> <seg n="53.1.3">dat een terugkeer,</seg> <seg n="53.1.4">een waarachtige reformatie,</seg> <seg n="53.1.5">haar identiteit zou bedreigen.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Omgekeerd kan een gereformeerde kerk ter wille van een oecumenische gemeenschap haar op God gerichte bepaaldheid nooit prijsgeven.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Reformatie is voor haar geen historisch,</seg> <seg n="54.2.2">maar een theologisch begrip.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Van haar liturgische en organisatorische eenvoud moet zij,</seg> <seg n="54.3.2">ook in de toekomst,</seg> <seg n="54.3.3">het wezenlijke behouden.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Die eenvoud betekent,</seg> <seg n="54.4.2">dat zij op de rustdag in haar luisteren en op de werkdag in haar gehoorzaamheid niet belemmerd mag worden.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Zulk een 'belemmerend omringen' (Hebr. 12 : 1,</seg> <seg n="55.1.2">Vert. Brouwer) is eigen aan de zonde,</seg> <seg n="55.1.3">als zij ons hindert,</seg> <seg n="55.1.4">gelijk een nauwsluitend kleed,</seg> <seg n="55.1.5">om de wedloop,</seg> <seg n="55.1.6">'die vóór ons ligt' (Hebr. 12 : 1,</seg> <seg n="55.1.7">N.V.),</seg> <seg n="55.1.8">te lopen.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Een kerk die haar aandacht met het oog op de toekomst vermindert,</seg> <seg n="55.2.2">legt de zonde niet af,</seg> <seg n="55.2.3">maar trekt ze aan.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">Zij verliest haar christelijke beweeglijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Dit is het hoofdpunt in het oecumenisch gesprek en alle andere zijn,</seg> <seg n="56.1.2">daarbij vergeleken,</seg> <seg n="56.1.3">betrekkelijk 'peuleschilletjes'.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Vandaar wordt het verklaarbaar,</seg> <seg n="56.2.2">dat men thans van alle kanten opeens weer hoort spreken over <hi rend="italic">humanisme.</hi></seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De eerste indruk,</seg> <seg n="56.3.2">die dat maakt,</seg> <seg n="56.3.3">is er een van volkomen raadselachtigheid.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Men zou menen,</seg> <seg n="56.4.2">dat de oorlog ons dat zou hebben afgeleerd.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Men zou verwacht hebben,</seg> <seg n="56.5.2">dat de onmenselijkheid,</seg> <seg n="56.5.3">die in de oorlog openbaar geworden is,</seg> <seg n="56.5.4">ons,</seg> <seg n="56.5.5">wat de toekomst betreft,</seg> <seg n="56.5.6">van ons zelf zou hebben doen wegvluchten om God in de armen te lopen.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dat dit niet gebeurt,</seg> <seg n="57.1.2">is een symptoom van het opdringen van Rome,</seg> <seg n="57.1.3">dat de leegte,</seg> <seg n="57.1.4">ontstaan door de geestelijke verwoestingen van de oorlog,</seg> <seg n="57.1.5">zoekt op te vullen met zijn eigen volume.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">In dat opzicht doet het op de meest <pb n="406" ed="VW"/>intensieve wijze mee aan het oecumenisch gesprek.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Het brengt tegenover de onmenselijke menselijkheid een christelijk humanisme naar voren,</seg> <seg n="57.3.2">een 'humanisme intégral',</seg> <seg n="57.3.3">zoals Jacques Maritain het noemt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Wij worden uitgenodigd om met deze mens de toekomst tegemoet te gaan.</seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Maar hier,</seg> <seg n="58.1.2">in dit zijdelings oecumenische gesprek,</seg> <seg n="58.1.3">staan nu Rome en Genève vierkant tegenover elkaar.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">De biologische en de theologische beschouwing;</seg> <seg n="58.2.2">de leer van de groei der kerk en die van de voortgang door herhaling,</seg> <seg n="58.2.3">door reformatie,</seg> <seg n="58.2.4">door bekering,</seg> <seg n="58.2.5">blijken onverenigbaar.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Jacques Maritain schrijft,</seg> <seg n="59.1.2">dat als het een soort lastering tegen het godsbestuur in de geschiedenis is,</seg> <seg n="59.1.3">om te willen <hi rend="italic">terugkeren</hi> (retourner) naar een voorbijgegane toestand en als het waar is dat er een organische groei is,</seg> <seg n="59.1.4">beide van de kerk en van de wereld,</seg> <seg n="59.1.5">dat wij dan de <hi rend="italic">humanistische waarhe</hi>den,</seg> <seg n="59.1.6">die door vier eeuwen van misbruik zijn bedorven,</seg> <seg n="59.1.7">van de ondergang moeten redden<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.f1" rend="superscript">a</ref>.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Zijn bezwaar tegen Luther en Calvijn is,</seg> <seg n="59.2.2">dat zij,</seg> <seg n="59.2.3">als zij het verleden beoordelen,</seg> <seg n="59.2.4">een dood verleden op het oog hebben en het niet zien als een nu nog voortdurend leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Over deze dingen is,</seg> <seg n="60.1.2">onder allerlei vormen,</seg> <seg n="60.1.3">een zeer levendig oecumenisch gesprek gaande.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Voor de toekomst der christenheid zal er veel van afhangen,</seg> <seg n="60.2.2">of men het als zodanig herkent en er zich van bewust wordt,</seg> <seg n="60.2.3">dat de positie van het calvinisme daarbij op het spel staat.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Het humanisme,</seg> <seg n="60.3.2">dat hier aan het woord is,</seg> <seg n="60.3.3">is vroom,</seg> <seg n="60.3.4">kerkelijk,</seg> <seg n="60.3.5">christelijk.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Men wil zelfs meedoen aan de herhaling en een eindweegs mee terugkeren;</seg> <seg n="60.4.2">van het bedorven humanisme tot het echte,</seg> <seg n="60.4.3">het theocentrische.</seg></s> <s n="60.5"><seg n="60.5.1">Maar daar wil deze mens toch zichzelf weer terugvinden en niet dood,</seg> <seg n="60.5.2">maar springlevend.</seg></s> <s n="60.6"><seg n="60.6.1">Met deze mens wil men dan de toekomst tegemoet gaan.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Calvinisme is niet beter dan humanisme,</seg> <seg n="61.1.2">als het voor de toekomst het heil verwacht van het bewaren van eigen identiteit als concreet historisch verschijnsel.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">In die richting is er in de negentiende eeuw afgoderij bedreven.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Wat de oecumene nodig heeft is juist,</seg> <seg n="61.3.2">dat dit niet gebeurt,</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">Zodra dit wordt ingezien,</seg> <seg n="62.1.2">zal alvast het oecumenisch gesprek tussen 'hervormden' en 'gereformeerden' op dreef kunnen komen.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Thans wordt dit nog gehandicapt door de idee van <hi rend="italic">groei,</hi></seg> <seg n="62.2.2">waardoor het neocalvinisme zich min of meer met Rome verbonden voelt.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Het ziet zichzelf als een historische voortzetting;</seg> <seg n="62.3.2">een levensvorm,</seg> <seg n="62.3.3">waaronder het,</seg> <seg n="62.3.4">zoals Kuyper het eens uitdrukte,</seg> <seg n="62.3.5">mogelijk zou zijn verder te leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="62.4"><seg n="62.4.1">Er ligt in het verwijt van Maritain aan Luther en Calvijn,</seg> <seg n="62.4.2">dat zij slechts een dood verleden zouden kennen,</seg> <seg n="62.4.3">een waarheid besloten.</seg></s> <s n="62.5"><seg n="62.5.1">Het protestantisme kent geen levende heiligen,</seg> <seg n="62.5.2">die dragers zouden zijn van een goddelijkheid,</seg> <seg n="62.5.3">die met Jezus op aarde<pb n="407" ed="VW"/> is gekomen en die zij door de eeuwen heen zouden voortplanten;</seg> <seg n="62.5.4">een geestelijk traducianisme.</seg></s> <s n="62.6"><seg n="62.6.1">De hervormde christen wil niet terugkeren tot een mens,</seg> <seg n="62.6.2">maar tot de levende God.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Daarom zal ook de oecumene,</seg> <seg n="63.1.2">die het calvinisme op het oog heeft,</seg> <seg n="63.1.3">niet zomaar met de vinger kunnen worden aangewezen.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Meer nog dan in de dagen van Calvijn zal het een kerk moeten zijn,</seg> <seg n="63.2.2">die uit de verstrooiing verzameld wordt.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">De band tussen Christus en deze toekomstige leden zal minder het karakter vertonen van 'een nog voortdurend leven',</seg> <seg n="63.3.2">maar zij zal in talloze gevallen duidelijk de kerkelijke dood tot vooronderstelling hebben.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">De historisch bestaande verschillen binnen het protestantisme verliezen veel van hun betekenis,</seg> <seg n="64.1.2">vergeleken bij de kerkelijke perspectieven in de toekomst.</seg></s> <s n="64.2"><seg n="64.2.1">Deze liggen zo weinig binnen het bereik van ons voorstellingsvermogen;</seg> <seg n="64.2.2">zij moeten ons zo letterlijk door God geopenbaard worden,</seg> <seg n="64.2.3">dat wij ons er aan zullen moeten gewennen niet te veel aan onze continuïteit,</seg> <seg n="64.2.4">ons zgn. 'voortdurend leven',</seg> <seg n="64.2.5">te denken.</seg></s> <s n="64.3"><seg n="64.3.1">Wanneer wij tijd en krachten verspilden in een oecumenisch gesprek,</seg> <seg n="64.3.2">dat slechts ten doel had de kanten van onze geloofsartikelen en van de artikelen van onze kerkorden bij te slijpen,</seg> <seg n="64.3.3">zou daarmee weinig gewonnen zijn.</seg></s> <s n="64.4"><seg n="64.4.1">Het zal er juist op aankomen,</seg> <seg n="64.4.2">zo scherp en duidelijk mogelijk de oecumenische inzet van het calvinisme tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="64.5"><seg n="64.5.1">Daarmee bedoel ik niet,</seg> <seg n="64.5.2">zoals reeds is opgemerkt,</seg> <seg n="64.5.3">het tijdelijke calvinisme,</seg> <seg n="64.5.4">als concreet-historisch verschijnsel.</seg></s> <s n="64.6"><seg n="64.6.1">Dit is,</seg> <seg n="64.6.2">zoals alles wat in deze zondige wereld het levenslicht ziet,</seg> <seg n="64.6.3">ten dode opgeschreven.</seg></s></p>
<p><s n="65.1"><seg n="65.1.1">Wie uit angst voor dat naderend einde zich zou willen bergen in de schoot der Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="65.1.2">die zou dat geen baat geven,</seg> <seg n="65.1.3">omdat deze haar leven nog veel meer aan de historie verpand heeft.</seg></s> <s n="65.2"><seg n="65.2.1">De toekomst van het calvinisme ligt niet in een terugkeer op de paden der geschiedenis,</seg> <seg n="65.2.2">maar in een herhaling van haar inzet.</seg></s> <s n="65.3"><seg n="65.3.1">En de oecumene,</seg> <seg n="65.3.2">die wij zoeken;</seg> <seg n="65.3.3">het andere vaderland,</seg> <seg n="65.3.4">voorzover het hier op aarde naar het hemels model zichtbaar kan en mag worden,</seg> <seg n="65.3.5">zal slechts gevonden kunnen worden,</seg> <seg n="65.3.6">als wij letten op het gesternte,</seg> <seg n="65.3.7">waaronder het moet geboren worden.</seg></s> <s n="65.4"><seg n="65.4.1">Hetzelfde gesternte,</seg> <seg n="65.4.2">waaronder Paulus zijn levenswerk volbracht heeft,</seg> <seg n="65.4.3">toen de christelijke eeuwen uit de duisternis van het heidendom openbraken.</seg></s> <s n="65.5"><seg n="65.5.1">Hetzelfde,</seg> <seg n="65.5.2">waaronder Calvijn in het Westen een gereformeerde wereld zag verschijnen.</seg></s></p>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Wij hebben die eeuwen en die wereld lief,</seg> <seg n="66.1.2">maar wij hebben er ons zelf niet aan verkocht.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Wij houden het er voor,</seg> <seg n="66.2.2">dat bijv. Newman die eeuwen en Kuyper die wereld te romantisch zag.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">De oecumene heeft op aarde geen hoofdstad,</seg> <seg n="66.3.2">noch in Rome noch in Genève.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Het 'issu de Calvin' mag ook geen historische of nationale leuze worden.</seg></s> <pb n="408" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="66.5"><seg n="66.5.1">Voor de toekomst van het calvinisme komt alles aan op de toekomstige Oecumene.</seg></s> <s n="66.6"><seg n="66.6.1">De calvinistische inzet,</seg> <seg n="66.6.2">vier eeuwen geleden,</seg> <seg n="66.6.3">is geweest,</seg> <seg n="66.6.4">dat deze bepaald wordt allereerst door prediking en belijdenis en daarna door een eenvoudige organisatie,</seg> <seg n="66.6.5">die zoveel mogelijk ruimte laat voor de regering van het Woord Gods.</seg></s> <s n="66.7"><seg n="66.7.1">Een bijbelse theocratie,</seg> <seg n="66.7.2">waarbij de oecumene open blijft liggen voor Gods vrijmachtige verkiezing.</seg></s> <s n="66.8"><seg n="66.8.1">De calvinistische kerken zijn in de historie gekenmerkt door een bestaanswijze,</seg> <seg n="66.8.2">die vergelijkenderwijze iets daarvan heeft laten zien.</seg></s> <s n="66.9"><seg n="66.9.1">Het kerkelijke en het gemeentelijke zijn hier het meest in elkaar overgegaan.</seg></s> <s n="66.10"><seg n="66.10.1">Het gemeentelijk besef was sterker dan ergens elders,</seg> <seg n="66.10.2">ofschoon de kerkvorm zeer eenvoudig bleef.</seg></s></p>
<p><s n="67.1"><seg n="67.1.1">Dit kon niet gemaakt,</seg> <seg n="67.1.2">maar moest geboren worden.</seg></s> <s n="67.2"><seg n="67.2.1">Het hangt samen met de betekenis,</seg> <seg n="67.2.2">die de belijdenis in de gereformeerde oecumene heeft.</seg></s> <s n="67.3"><seg n="67.3.1"><hi rend="italic">De Institutie</hi> van Calvijn is niet geschreven met het oog op de bestaande oecumene</seg> <seg n="67.3.2">- ofschoon dat toch ook gezegd kan worden</seg> <seg n="67.3.3">- maar in werkelijkheid is de gereformeerde oecumene ontstaan onder invloed van dat boek.</seg></s> <s n="67.4"><seg n="67.4.1">Het heeft de vorm van een belijdenis.</seg></s> <s n="67.5"><seg n="67.5.1">De crisissen in het gereformeerde kerkelijk leven zijn dan ook geen regeringscrisissen geweest,</seg> <seg n="67.5.2">maar hadden betrekking op de belijdenis.</seg></s> <s n="67.6"><seg n="67.6.1">Het ging nimmer over kerkelijk 'statesmanship',</seg> <seg n="67.6.2">zoals bij Rome,</seg> <seg n="67.6.3">maar over een verschuiving van de theocratische lijnen,</seg> <seg n="67.6.4">waarvan de invloed voor ieder gemeentelid en iedere gemeente aan den lijve merkbaar zou zijn.</seg></s></p>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Deze structuur van het calvinisme kan,</seg> <seg n="68.1.2">wanneer wij ons vastleven en wanneer de grote theocratische lijnen uit het oog verloren worden,</seg> <seg n="68.1.3">tot eigen ondergang bijdragen.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Op de belijdenis zitten de kerken vast en er dreigt ontbinding.</seg></s></p>
<p><s n="69.1"><seg n="69.1.1">Dat wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="69.1.2">dat dit het gevolg zou zijn van de scherpte,</seg> <seg n="69.1.3">waarmee de lijnen getrokken worden.</seg></s> <s n="69.2"><seg n="69.2.1">Oecumenisch werk bestaat nooit uit een verdoezeling van de waarheid.</seg></s> <s n="69.3"><seg n="69.3.1">Wij zullen juist weer duidelijk moeten zien,</seg> <seg n="69.3.2">wat de hoofdpunten van ons christelijk geloof zijn,</seg> <seg n="69.3.3">die gepredikt moeten worden,</seg> <seg n="69.3.4">om uit de grote diaspora,</seg> <seg n="69.3.5">de bijna wanhopige verstrooiing een nieuwe oecumene te doen geboren worden.</seg></s></p>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Dat betekent niet:</seg> <seg n="70.1.2">terug tot Calvijn.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Maar het wil wél zeggen,</seg> <seg n="70.2.2">dat het werk van Calvijn herhaald kan worden.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Weer moet ergens ter wereld een gemeente-vorm openbaar worden,</seg> <seg n="70.3.2">waarbij de vrije verkiezing Gods uit de grote verstrooiing de leden vergadert,</seg> <seg n="70.3.3">zodat zij zich geroepen voelen een oecumene te vormen;</seg> <seg n="70.3.4">een lichtstad te maken in deze duistere wereld.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Zij zullen dat niet doen in het wilde weg,</seg> <seg n="70.4.2">maar onder de regering van het Woord en de Geest van Jezus Christus,</seg> <seg n="70.4.3">die het Licht der wereld is.</seg></s></p>
<p><s n="71.1"><seg n="71.1.1">De figuur der kerk zal iets moeten hebben van de Pelgrimvaders,</seg> <seg n="71.1.2">die als een minderheid uitweken en een ander vaderland zochten.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="406" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Humanisme, p, 81. Ik cursiveer.</p></note>
<pb n="409" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="409" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">Het calvinisme en de oecumene in ZL.,</hi> p. 202-216 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel in afleveringen verschenen in 1dW. 1 (24 aug. 1946) nr. 46147, p. 1 v.; 1 (31 aug. 1946) nr. 48, p. 3; 1 (7 sept. 1946) nr. 49, p. 3 en 5. De tekst van het opstel in ZI, bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 2, p. 26 v., noot 1. Wat betreft de verhouding van Calvijn en de oecumene zij gewezen op de dissertatie van W. Nijenhuis, <hi rend="italic">Calvinus oecumenicus, 's-Gra</hi>venhage 1959.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 140, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie Noordmans, <hi rend="italic">Augustinus,</hi> p. 154; VW., dl. 3, p. 142 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. WA. <hi rend="italic">Tischreden</hi> 3, 3857 (april 1538); Martin Luther, <hi rend="italic">Tischreden,</hi> München 1963, p.43 v. Toen Luther tijdens het verhoor door kardinaal Cajetanus te Augsburg in 1518 niets wilde herroepen, zei laatstgenoemde: "Was meinst Du, dass der Papst nach Deutschland fragt? Glaubst du, dass die Fürsten dich mit Waffen verteidigen werden? Nein. - Wo wirst du bleiben? - Unter dem Himmel."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. <hi rend="italic">CR.</hi> 16, 263; 16, 430; 9, 848 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. de brief van Calvijn aan Bullinger van 9 mei 1549; brief nr. 1187 in <hi rend="italic">CR.</hi> 41, kol. 266269 (citaat in kol. 268); brief nr. 261 in Rudolf Schwarz, <hi rend="italic">Johannes Calvins Lebenswerk in seinen Briefen. EineAuswahl von Briefen Calvins in deutscher Übersetzung,</hi> dl. 2, Neukirchen 1962, p. 465-468 (citaat op p. 467).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Een uitzondering vormt A. H. de Hartog, <hi rend="italic">Noodzakelijke aanvulling tot Calvijn's Institutie,</hi> 3 dtn., Amsterdam 1911-1912.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. W. J. Aalders, Om <hi rend="italic">de kerk,</hi> Baarn 1931, p. 50; A. geeft daar een uitspraak weer van prof. dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Scheel op de tweede Evangelische Kirchentag te Stuttgart.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n9" type="end" place="end" n="9"><p>De eerste wereldconferentie over praktisch christendom (on Life and Work) te Stockholm 1925 hield zich uitsluitend bezig met vraagstukken van praktische ethiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Nathan Söderblom presideerde de eerste wereldconferentie over praktisch christendom (on Life and Work). Zie over S. p. 360, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Charles Henry Brent (1862-1929), bisschop van de Protestant Episcopal Church in Amerika, presideerde de eerste wereldconferentie over geloof en kerkorde (on Faith and Order) te Lausanne in 1927.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie p. 348, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. F. Haarsma, <hi rend="italic">Geest en kerk. Een pastoraal-oecumenische studie over de ecclesiologie van dr. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Noordmans,</hi> Utrecht-Baarn z.j., p. 149, in het bijzonder noot 128.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. Jacques Maritain, <hi rend="italic">Humanisme intégral. Problèmes </hi><choice><sic>temporels er spirituels</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">temporels et spirituels</hi></corr></choice><hi rend="italic"> d'une nouvelle chrétienté,</hi> Parijs 1936. Jacques Maritain (1882-1973), Frans neothomistisch filosoof, werd in 1914 hoogleraar aan het Institut Catholique te Parijs, van 1945-1948 was hij Frans ambassadeur bij het Vaticaan en van 1948-1960 doceerde hij te Princeton.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n15" type="end" place="end" n="15"><p><hi rend="italic">Humanisme,</hi> p. 80.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-calvinisme-en-de-oecumene.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. A. Kuyper, <hi rend="italic">Het Calvinisme. Zes Stone-lezingen,</hi> Kampen 1959<hi rend="superscript">3</hi>, p. 10: "Alleen van het romanisme kan gezegd, dat het zijn levensgedachte in een eigen wereld van gewaarwordingen en levensuitingen belichaamde. Maar naast en tegenover dat rornanisme trad nu het calvinisme op, niet alleen om een andere kerkvorm, maar om een geheel andere vorm van het menselijk leven te scheppen, een andere bestaanswijze aan de menselijke maatschappij te geven, en met andere idealen en voorstellingen de wereld van het menselijk hart te bevolken."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="25" xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid" decls="#bibl-noordmans6.oudheid-en-waarheid">
<pb n="410" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Oudheid en waarheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dr. De Vogel heeft ons in bovengenoemd boek een redelijke verantwoording gegeven van haar overgang naar de Rooms-Katholieke Kerk.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Wanneer ik,</seg> <seg n="2.2.2">op verzoek der redactie van deze periodiek,</seg> <seg n="2.2.3">daarover iets ga zeggen,</seg> <seg n="2.2.4">dan doe ik dat met inachtneming va n de terughouding,</seg> <seg n="2.2.5">die de ondertitel mij oplegt.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De persoonlijke keuze blijft,</seg> <seg n="2.3.2">zover mogelijk,</seg> <seg n="2.3.3">buiten beschouwing.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Wat daarover hier en daar met een enkel woord staat aangeduid,</seg> <seg n="2.4.2">laat ik onaangeroerd.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Ons gaat het hier om de verantwoording.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Dat behoeft ons echter niet te hinderen om te zeggen,</seg> <seg n="2.6.2">dat wij uit de verte met eerbied getuigen zijn van de geestelijke ontwikkelingsgang van de schrijfster.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Wanneer zij ons in deze <hi rend="italic">Confessiones</hi> vertelt,</seg> <seg n="2.7.2">hoe zij van heiden tot rooms-katholiek christen werd,</seg> <seg n="2.7.3">en wij dit strenge en sobere verhaal van haar zoeken naar waarheid lezen,</seg> <seg n="2.7.4">dan volgen wij haar met grote aandacht.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Dr. De Vogel is een <hi rend="italic">figuur</hi> in onze kerkhistorie.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Men kan dit zeggen,</seg> <seg n="2.9.2">ook als men haar verantwoording niet laat gelden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze erkenning wordt ons overigens niet moeilijk gemaakt,</seg> <seg n="3.1.2">omdat zij met grote liefde spreekt over wat haar nu als ketterij moet voorkomen,</seg> <seg n="3.1.3">haar verleden als hervormd kerklid.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In dit opzicht is er een merkwaardig onderscheid tussen haar en haar leermeester,</seg> <seg n="3.2.2">de beroemde anglicaanse,</seg> <seg n="3.2.3">later rooms geworden theoloog,</seg> <seg n="3.2.4">Newman.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deze laatste striemt bij wijlen de calvinistische levenshouding met pijnlijke felheid.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Vanwaar dit onderscheid?</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Een methode is het bij dr. De Vogel niet;</seg> <seg n="3.5.2">het is een wezenlijke trek van haar verantwoording.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Komt het van het smartelijke van de nog zo recente breuk?</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Is het een persoonlijk iets of een nieuw kerkelijk verschijnsel?</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">In ieder geval is het een fascinerende eigenschap van dit boek.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Maar laat ons overgaan tot de streng redelijke zijde van de verantwoording.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De schrijfster deed in 1939,</seg> <seg n="5.1.2">in een lijvig werk,</seg> <seg n="5.1.3">verslag van een dogmenhistorisch onderzoek,</seg> <seg n="5.1.4">waartoe zij</seg> <seg n="5.1.5">- vrij toevallig</seg> <seg n="5.1.6">- was gekomen door de lectuur van Newmans <hi rend="italic">Lectures on Justification.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Bij haar studie stond het bolwerk van de Reformatie,</seg> <seg n="5.2.2">het <hi rend="italic">sola fide</hi></seg> <seg n="5.2.3">- dat een zondaar door het geloof alléén gerechtvaardigd wordt</seg> <seg n="5.2.4">- op het spel.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Newman zoekt in zij lezingen op dit punt een middenweg tussen Luther en Trente,</seg> <seg n="5.3.2">het concilie waarop <pb n="411" ed="VW"/>Rome haar leer had vastgesteld.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hij was toen nog anglicaan.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Newman gaf zijn opvatting weer in de uitspraak,</seg> <seg n="5.5.2">dat er in het oordeel van de zegeningen der verlossing bij de christen niets zou overblijven,</seg> <seg n="5.5.3">dan wat hij had opgenomen in zijn morele natuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Daarmee bedoelde hij in de mens een grond te stellen voor het oordeel Gods.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Het geloof bij Luther en de gehoorzaamheid bij Rome waren hem toen beide te uiterlijk.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">- Dr. De Vogel maakte zich nu op om na te gaan of Luthers leer niet met die van Newman te verenigen was,</seg> <seg n="5.8.2">maar kwam tot een negatief resultaat.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De reformatorische leer,</seg> <seg n="5.9.2">zegt zij,</seg> <seg n="5.9.3">verdroeg zulk een accentverschuiving van de vergeving naar de gehoorzaamheid niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Gedwongen om te kiezen,</seg> <seg n="5.10.2">plaatste de schrijfster zich aan de zijde van Newman.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Zij wilde met deze grotere <hi rend="italic">waakzaamheid</hi> in het christelijk leven en kwam tot de ontdekking,</seg> <seg n="5.11.2">dat hier tussen Newman en Trente geen wezenlijk verschil was.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Op dit punt was zij dus toen reeds rooms.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Een volgende vingerwijzing in dezelfde richting kreeg zij door een studie over de vraag,</seg> <seg n="6.1.2">of er alleen een geopenbaarde of ook een natuurlijke Godskennis is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Het waren vooral de consequenties van Barth,</seg> <seg n="6.2.2">die haar denken op dit en andere punten tot een keuze dwongen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Maar het grootste deel van de verantwoording van dr. De Vogel ligt op kerkhistorisch terrein.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Over de leer van geloof en werken,</seg> <seg n="7.2.2">de uitverkiezing,</seg> <seg n="7.2.3">de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="7.2.4">kon beiderzijds een beroep op de Schrift tot een eindconclusie leiden.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Er waren echter andere punten,</seg> <seg n="7.3.2">waarop de exegese van de Schrift niet zulke duidelijke uitkomsten opleverde.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo de leer van Doop en Avondmaal,</seg> <seg n="7.4.2">van de kerkorde,</seg> <seg n="7.4.3">de overlevering,</seg> <seg n="7.4.4">het pausdom.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Om daaromtrent tot een juiste lezing van de Schrift te komen,</seg> <seg n="7.5.2">heeft dr. De Vogel zich in de vaders der kerk verdiept.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij vond overal de roomse en niet de protestantse opvattingen terug.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Daarna ontdekte zij die ook in de bijbel en daarmee was het pleit voor haar rijp voor een beslissing.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Als ik dit 'pièce de milieu' van dr. De Vogels boek zo kort en laconiek samenvat,</seg> <seg n="8.1.2">dan zoeke men daar achter geen kleinering.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Deze navorsingen sluiten zich aan bij de arbeid van een brede staf van geleerden,</seg> <seg n="8.2.2">die,</seg> <seg n="8.2.3">zoals Batiffol<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n6" rend="superscript">6</ref> e.a.,</seg> <seg n="8.2.4">in de sporen van Newman gaan.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Ik kan,</seg> <seg n="8.3.2">in dit korte opstel,</seg> <seg n="8.3.3">alleen iets opmerken over de methode.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En die raakt voor een deel niet alleen het werk van roomsen,</seg> <seg n="8.4.2">maar ook van protestanten op dit terrein.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Om vruchtbaar te kunnen zijn voor ons geloofsleven,</seg> <seg n="8.5.2">lijkt dit onderzoek vaak te veel op de opgravingen,</seg> <seg n="8.5.3">die eveneens schitterende resultaten hebben opgeleverd.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het is te archaïsch.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Men vindt oudheid in plaats van waarheid.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En wanneer een ziel,</seg> <seg n="8.8.2">zoals dr. De Vogel,</seg> <seg n="8.8.3">waarheid zoekt,</seg> <seg n="8.8.4">is dat stenen voor brood.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Als ik mij rekenschap geef van de indruk,</seg> <seg n="8.9.2">die de lezing van dit boek in dit opzicht bij mij achterlaat,</seg> <seg n="8.9.3">dan is het mij alsof iemand zich in de historie,</seg> <pb n="412" ed="VW"/><seg n="8.9.4">tegen de loop daarvan in,</seg> <seg n="8.9.5">in de richting van het verleden,</seg> <seg n="8.9.6">van vandaag naar gisteren en van gisteren naar eergisteren en zo verder,</seg> <seg n="8.9.7">van ons verwijdert en zich daar in dat verleden verliest.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Wij vinden haar niet meer.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">Nam God haar weg?</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Of is het de oudheid,</seg> <seg n="8.12.2">waar tegenover Augustinus de waarheid der kerk stelde?</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Zo was het eveneens bij Newman.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Het heeft iets spookachtigs</seg> <seg n="8.14.2">- ik heb er vroeger al op gewezen,</seg> <seg n="8.14.3">naar aanleiding van Van de Pols studie over Newman<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="8.14.4">- zoals deze lokkende macht der geschiedenis ons aandoet.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Halb zog sie ihn,</seg> <seg n="9.1.2">halb sank er hin,</seg> <seg n="9.1.3">Und ward nicht mehr gesehn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het verwijt van Newman,</seg> <seg n="10.1.2">dat protestanten zwak zijn in geschiedenis,</seg> <seg n="10.1.3">en dat in de historie der Oudheid geen protestantisme te vinden is,</seg> <seg n="10.1.4">klinkt ons daartegenover bijna bevrijdend in de oren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n9" rend="superscript">9</ref>- Dr. De Vogel blijkt daarvan ook iets te gevoelen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wat zij,</seg> <seg n="10.2.2">aan het eind van haar Bekentenissen schrijft over <hi rend="italic">heilige bindingen,</hi></seg> <seg n="10.2.3">tot Mariadienst toe,</seg> <seg n="10.2.4">doet ons voorlopig meer aan als een hulpgeroep dan als een juichkreet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar het moet een vergissing zijn dat men van heden naar gisteren terug kan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het spookt niet in de historie,</seg> <seg n="11.2.2">al hebben de discipelen Jezus ook wel eens voor een spooksel gehouden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Het geloof-alléén bant de spoken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is de Heer!</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Newman zelf is een prachtige,</seg> <seg n="12.1.2">Engelse,</seg> <seg n="12.1.3">vitale figuur,</seg> <seg n="12.1.4">die met zijn prekenvol-vreze-en-beven Rome een stuk verder in de historie heeft gebracht.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">De roomse oude theologie verdraagt geen accentverschuiving van de absolutie naar de waakzaamheid.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Newmans geloofsleer is zelve een 'rival development' van de vroegere roomse.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Waartoe dit leiden zal kan nog niemand zeggen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Zijn invloed is nog pas begonnen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">"It is another religion."</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Er is vanouds verschil tussen het oosters en het westers christendom,</seg> <seg n="13.1.2">een onderscheid,</seg> <seg n="13.1.3">dat zich steeds scherper heeft geaccentueerd.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het heiligingsstreven der Griekse kerk</seg> <seg n="13.2.2">- dr. De Vogel tekent het zelf aan</seg> <seg n="13.2.3">- gaat voor een groot deel op in een liturgische functie,</seg> <seg n="13.2.4">om haar leven der goddelijke natuur deelachtig te maken.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het bestuur over het leven en de zorg voor de zede lijdt daaronder.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">- In de Roomse Kerk is deze vereniging van het goddelijke en het menselijke,</seg> <seg n="13.4.2">voor zover zij ook buiten Christus' persoon in de kerk optreedt,</seg> <seg n="13.4.3">tot veel bescheidener proporties teruggebracht.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Zij verschuilt zich in het sacrament,</seg> <seg n="13.5.2">met name in het Heilig Avondmaal.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">De heiliging,</seg> <seg n="13.6.2">in de zin van vergoddelijking,</seg> <seg n="13.6.3">verbreidt zich niet regelrecht over de leden onder de dienst,</seg> <seg n="13.6.4">maar trekt zich samen op de tekenen,</seg> <seg n="13.6.5">brood en wijn.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Van daaruit krijgen de leden er deel aan.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Het heilige is <hi rend="italic">voor</hi> ons,</seg> <seg n="13.8.2">niet <hi rend="italic">in</hi> ons.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Het is een gave.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Dit is westers christendom.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zo blijft er ook veel meer <pb n="413" ed="VW"/>ruimte in de kerk over voor bestuur en opvoeding in de christelijke zede.</seg></s> <s n="13.12"><seg n="13.12.1">Er zijn tijden geweest,</seg> <seg n="13.12.2">waarin de mis bijna verviel tot een onverstaanbaar gemompel en de kerk een complex van wereldlijke en geestelijke lichamen werd met een sacrale kern.</seg></s> <s n="13.13"><seg n="13.13.1">Daarnaast echter heeft de Roomse Kerk altijd een plaats opengelaten voor een meer regelrechte heiliging van de mens,</seg> <seg n="13.13.2">niet in de liturgie,</seg> <seg n="13.13.3">zoals het Oosten,</seg> <seg n="13.13.4">maar in het leven.</seg></s> <s n="13.14"><seg n="13.14.1">De historie daarvan leest men in de heiligenlevens.</seg></s> <s n="13.15"><seg n="13.15.1">Ook daarin zet de incarnatie,</seg> <seg n="13.15.2">de verbinding van het goddelijke en het menselijke,</seg> <seg n="13.15.3">zich voort;</seg> <seg n="13.15.4">niet sacramenteel,</seg> <seg n="13.15.5">maar ethisch,</seg> <seg n="13.15.6">in een leven van waakzaamheid,</seg> <seg n="13.15.7">met vreze en beven.</seg></s> <s n="13.16"><seg n="13.16.1">Het sacrament heeft ook wel een ethische zijde,</seg> <seg n="13.16.2">maar daar blijft het <hi rend="italic">vergelijkenderwijze voor</hi> de leden;</seg> <seg n="13.16.3">bij de heiligen is het <hi rend="italic">in</hi> hen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het protestantisme heeft,</seg> <seg n="14.1.2">ook waar het de mis,</seg> <seg n="14.1.3">de voortzetting van de incarnatie in het sacrament,</seg> <seg n="14.1.4">verwierp,</seg> <seg n="14.1.5">het <hi rend="italic">voor ons</hi> gekozen,</seg> <seg n="14.1.6">maar het nu weer regelrecht betrokken op de Heer zelf.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Newman koos,</seg> <seg n="14.2.2">ook waar hij tot de mis terugkeerde,</seg> <seg n="14.2.3">het <hi rend="italic">in ons.</hi></seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar nu niet voor enkele,</seg> <seg n="14.3.2">doch voor alle leden.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zijn spreuk was:</seg> <seg n="14.4.2"><hi rend="italic">My soul be with the Saints.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.oudheid-en-waarheid.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Protestantisme en newmanianisme zijn <hi rend="italic">rival developments</hi> van het rooms-katholicisme.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dr. De Vogel had zich haar historische reis kunnen sparen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Reeds bij het schrijven van haar Newman-werk was zij ter plaatse aangekomen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Haar verantwoording had anders moeten zijn.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Haar tocht heeft haar wat oudheden opgeleverd.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">De waarheid,</seg> <seg n="14.10.2">waarom het haar in 1939 ging,</seg> <seg n="14.10.3">ligt niet op de zool,</seg> <seg n="14.10.4">maar op de top der geschiedenis.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">De Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="14.11.2">die de bijbel aan de leken geeft;</seg> <seg n="14.11.3">die hun geestelijke liederen toestaat,</seg> <seg n="14.11.4">waaronder Luthers naam voorkomt;</seg> <seg n="14.11.5">die meer werk wil gaan maken van het Evangelie in de prediking;</seg> <seg n="14.11.6">die het protestantse levensgevoel in zich wil opnemen;</seg> <seg n="14.11.7">en die ter anderer zijde de levens der heiligen met Newman van groter waarde gaat houden dan de successie der pausen</seg> <seg n="14.11.8">- deze kerk komt op den duur voor een keuze te staan.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij geven dr. De Vogel niet verloren in haar nieuwe bindingen,</seg> <seg n="15.1.2">maar roepen haar een:</seg> <seg n="15.1.3"><hi rend="italic">Tot weerziens in de kerkgeschiedenis toe.</hi></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="410" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van dr. Cornelia J. de Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica. Redelijke verantwoording van een persoonlijke keuze,</hi> Utrecht-Brussel 1946.</p></note>
<pb n="413" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Oudheid en Waarheid in Wending</hi> 2 (maart 1947) nr. 1, p. 68-71. Zie over C.J. de Vogel p. 390, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestantsche christendom,</hi> Wageningen 1939. Voor Noordmans' bespreking van dit boek zie deze uitgave, p. 370-392.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Vgl. Ecclesia Catholica,</hi> p. 35; vgl. <hi rend="italic">Newmans gedachten,</hi> p. 468.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p><hi rend="italic">Vgl. Ecclesia Catholica,</hi> p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">Vgl. Ecclesia Catholica,</hi> p. 37.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Zie over Batiffol p. 360, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936. Voor Noordmans' bespreking van dit boek zie deze uitgave, p. 362-369.</p></note>
<pb n="414" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="414" ed="VW"/>Laatste versregels uit Goethe's ballade <hi rend="italic">Der Fischer:</hi></p><p>"Das Wasser rauscht', das Wasser schwoll, Ein Fischer sass daran, Sah nach dem Angel ruhevoll, Kühl bis ans Herz hinan.</p><p>Und wie er sitzt und wie er lauscht, Teilt sich die Flut empor; Aus dem bewegten Wasser rauscht Ein feuchtes Weib hervor.</p><p>Sie sang zu ihm, sie sprach zu ihm:</p><p>'Was lockst du meine Brut Mit Menschenwitz und Menschenlist Hinauf in Todesglut?</p><p>Ach, wüsstest du, wie's Fischlein ist So wohlig auf dem Grund, Du stiegst herunter, wie du bist, Und würdest erst gesund.'</p><p>'Labt sich die liebe Sonne nicht, Der Mond sich nicht int Meer?</p><p>Kehrt wellenatmend ihr Gesicht Nicht doppelt schöner her?</p><p>Lockt dich der tiefe Himmel nicht, Das feuchtverklärte Blau?</p><p>Lockt dich dein eigen Angesicht Nicht her in ew'gen Tau?'</p><p>Das Wasser rauscht', das Wasser schwoll, Netzt' ihm den nackten Fuss; Sein Herz wuchs ihm so sehnsuchtsvoll, <choice><sic>Wie hei der Liebsten</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wie bei der Liebsten</corr></choice> Gruss.</p><p>Sie sprach zu ihm, sie sang zu ihm; Da <choice><sic>war's urn ihn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">war's um ihn</corr></choice> geschehn:</p><p>Halb zog sie ihn, halb sank er hin, Und war nicht mehr geschehn."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine</hi> (1845), J. W. Cameron ed. (Pelican Classics), Harmondsworth 1974, p, 72 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Matth. 14 : 22 vv.; Mark. 6 : 45 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.oudheid-en-waarheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie p. 166, noot 255.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="26" xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome" decls="#bibl-noordmans6.de-reformatie-en-rome">
<pb n="415" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De Reformatie en Rome<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dit onderwerp is thans bijzonder actueel en wanneer ik begin met dat te zeggen,</seg> <seg n="2.1.2">dan heb ik niet meer gedaan dan,</seg> <seg n="2.1.3">wat men wel eens noemt,</seg> <seg n="2.1.4">'een waarheid als een koe' uit te spreken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Iedereen die meeleeft,</seg> <seg n="2.2.2">denkt tegenwoordig aan de grote verschuiving die er confessioneel in ons land zich dreigt te voltrekken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik zal dan ook niet naar de zestiende eeuw teruggaan.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Meer over Rome spreken dan over Reformatie.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De symptomen van deze verschuiving zijn van verschillende aard.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ik denk allereerst aan de percentsgewijze toename der roomse bevolking in dit land,</seg> <seg n="3.2.2">ofschoon ik vanavond niet de sociologische zijde van mijn onderwerp zal behandelen,</seg> <seg n="3.2.3">maar de theologische.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De roomse aanwas spreekt echter te duidelijk tot ons om er niet even bij stil te staan.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ik ontleen mijn cijfers aan het pas verschenen <hi rend="italic">Sociologisch Bulletin,</hi></seg> <seg n="3.4.2">orgaan van het Sociologisch Instituut van de Stichting Kerk en Wereld te Driebergen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Prof. Kruijt wijdt daarin een artikel aan rooms-katholieken en protestanten in Nederland,</seg> <seg n="3.5.2">in het bijzonder in Friesland en Noord-Holland<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n3" rend="superscript">3</ref>.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Uit dat stuk blijkt dat de vrees voor verroomsing van ons land weinig steun vindt in de cijfers van de tot nog toe gehouden volkstellingen,</seg> <seg n="3.6.2">waarvan de laatste in 1930 gehouden werd.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">In 1830 was 38,99% van onze bevolking rooms-katholiek;</seg> <seg n="3.7.2">in 1930 36,42%.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dat de verhouding tot de protestantse confessie in die 100 jaren toch ten nadele van de protestantse gezindheid gewijzigd is,</seg> <seg n="3.8.2">vindt zijn reden dus niet in de toename van het percentage der rooms-katholieken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Dit is verminderd van ± 40% tot ± 361/2%,</seg> <seg n="3.9.2">nadat het in 1910 zelfs op ± 35% had gestaan.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">- Het houdt verband met de afbrokkeling van de protestantse confessie,</seg> <seg n="3.10.2">die van ± 59% daalde tot 451/2%.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">De ontbrekende procenten vindt men terug bij de rubrieken <hi rend="italic">'andere</hi> gezindheden en <hi rend="italic">geen</hi> gezindheid',</seg> <seg n="3.11.2">die samen omhooggingen van 0,12% tot 16,69%.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Geen confessie stond in 1930 op 14,42%.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Van 1830-1930 hebben wij dus de verschuiving in de verhouding van de protestantse en de rooms-katholieke gezindheid niet op sociologisch,</seg> <seg n="3.13.2">maar op zuiver confessioneel terrein te zoeken.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">De rooms-katholieken namen percentsgewijze niet toe,</seg> <seg n="3.14.2">maar af.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">De afval van de christelijke belijdenis,</seg> <seg n="3.15.2">die,</seg> <seg n="3.15.3">althans tot 1930,</seg> <seg n="3.15.4">wel voor het grootste deel ten laste van de protestanten komt,</seg> <seg n="3.15.5">verklaart de teruggang van deze laatsten.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Wanneer men de 14% onkerkelijken optelt bij de 45% protestanten in 1930,</seg> <seg n="3.16.2">dan is men reeds op de 59% van 1830.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Men kan dan de 2,27% overige gezindheden + onbekend nog ten laste van de rooms-katholieken brengen.</seg></s> <pb n="416" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.18"><seg n="3.18.1">Bij deze confessionele verschuiving,</seg> <seg n="3.18.2">zoals die in 1930 bleek,</seg> <seg n="3.18.3">komt nu echter later een sociologische,</seg> <seg n="3.18.4">gevolg van hoger geboortecijfer en dalend sterftecijfer.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">In 1933 was het geboortenoverschot per 1000 inwoners voor ons hele land slechts 12%;</seg> <seg n="3.19.2">voor Noord-Brabant en Limburg 17,9 en 17%.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Daartegenover is de achterstand op hygiënisch gebied in 't Zuiden bijna ingehaald,</seg> <seg n="3.20.2">zodat het sterftecijfer afneemt.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">- In verband daarmee is te verwachten dat de roomsen bij de volkstelling op 't eind van deze maand 40% zullen halen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">Volgens de Pius-Almanak van 1946 haalden zij dat percentage reeds in 1943.</seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">Dr. Kruijt is van mening dat zij het in elk geval zullen halen en overschrijden ook.</seg></s> <s n="3.24"><seg n="3.24.1">Indien niet in dit jaar,</seg> <seg n="3.24.2">dan daarna.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wij hebben dus voor het protestantisme twee dingen opgemerkt:</seg> <seg n="4.1.2">grotere afval van de belijdenis en mindere bevolkingsaanwas.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Bij de roomsen werken deze beide factoren ook wel,</seg> <seg n="4.2.2">maar in mindere mate.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Omdat wij de verhouding der beide confessies in percenten uitdrukken,</seg> <seg n="4.3.2">kan men zeggen dat zij elkaar bij de protestanten versterken en bij de rooms-katholieken neutraliseren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Omdat de bevolkingsaanwas bij de laatsten groter is vangt hij de afval van het geloof,</seg> <seg n="4.4.2">vergeleken bij de protestanten percentsgewijze op. Bovendien blijft men daarginds uitwendig langer in kerkelijk verband.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Bij ons ligt men er eerder uit.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Het kan niet anders of deze gewijzigde verhoudingen:</seg> <seg n="5.1.2">het heel-blijven en nu toenemen van het roomse blok en de afbrokkeling van het protestantisme zullen voor ons een beklemming betekenen,</seg> <seg n="5.1.3">waarvan wij ons niet lichtvaardig mogen afmaken.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wij voelen die beklemming te meer,</seg> <seg n="5.2.2">omdat wij zo verdeeld zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wij kunnen niet spreken van een protestants blok tegenover het roomse.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Ik weet niet of wij Rome daarom moeten benijden.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zeker niet in elk opzicht.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Wij zijn in de jaren 1940-1945 in verzet gekomen tegen het leven in blok-vorm.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Onlangs las ik</seg> <seg n="5.7.2">- nog wel in een rooms-katholiek blad de opmerking dat Europa,</seg> <seg n="5.7.3">en tegen Napoleon en tegen Hitler,</seg> <seg n="5.7.4">de politieke verscheidenheid heeft verdedigd,</seg> <seg n="5.7.5">die vrijheid van cultuur waarborgt.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Dat is <hi rend="italic">de politieke</hi> verscheidenheid,</seg> <seg n="5.8.2">maar wij hebben gemerkt,</seg> <seg n="5.8.3">hoe nauw de <choice><sic>vrij heid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vrijheid</corr></choice> van belijdenis daarmee samenhangt.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het <hi rend="italic">wonderlijke</hi> is,</seg> <seg n="5.9.2">dat wij,</seg> <seg n="5.9.3">Rome en wij,</seg> <seg n="5.9.4">in die strijd voor de verscheidenheid tot een zekere éénheid werden gebracht.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">En <hi rend="italic">even wonderlijk</hi> is het,</seg> <seg n="5.10.2">dat wij,</seg> <seg n="5.10.3">nu die strijd gewonnen is,</seg> <seg n="5.10.4">ons al dadelijk daarop beklemd voelen door de blok-vorm van Rome.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De dingen liggen blijkbaar niet zo eenvoudig als het wel lijkt.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Als wij ons angstig gekeken hebben op statistische cijfers komt er iemand,</seg> <seg n="6.2.2">die,</seg> <seg n="6.2.3">zoals mij gebeurde,</seg> <seg n="6.2.4">ons herinnert aan de uitspraak,</seg> <seg n="6.2.5">dat er in de hemel een schare zal zijn,</seg> <seg n="6.2.6">die niemand tellen kan.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">God schijnt in de hemel door geen statistiek gebonden te zijn.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">En omgekeerd,</seg> <seg n="6.4.2">als wij ons,</seg> <seg n="6.4.3">zoals in deze oorlog,</seg> <seg n="6.4.4">op deze wereld er doorgeslagen hebben,</seg> <seg n="6.4.5">zijn wij er nog niet door en staan er weer nieuwe blokken voor ons.</seg></s> <pb n="417" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.5"><seg n="6.5.1">Daarom is het nodig dat wij ons door de buitenkant van de dingen niet van de wijs laten brengen,</seg> <seg n="6.5.2">maar het Woord Gods vragen,</seg> <seg n="6.5.3">dat ons de weg hoeven wij daarbij niet dadelijk een militante moet wijzen.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Als kerk be behoeven wij daarbij niet dadelijk een militante houding aan te nemen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Wij zijn geroepen ook voor anderen daarnaar te vragen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Ook voor Rome.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Tegenover Rome als blok behoeven wij niet bepaald allereerst aan een tegenblok te denken.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Wij bestaan anders en wij hebben ons er in de eerste plaats voor te wachten in dit opzicht rooms te worden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit brengt ons tot het eerste punt van verschil tussen de Reformatie en Rome.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De Roomse Kerk bestaat in de vorm van een staat.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Zij heeft een zichtbaar aards hoofd,</seg> <seg n="8.2.2">de paus,</seg> <seg n="8.2.3">en zij heeft een inrichting die lijkt op die van overheid en onderdanen'.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De Roomse Kerk in West-Europa is in vele opzichten afgekeken van de politieke inrichting van het Romeinse rijk.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Er is een tijd geweest,</seg> <seg n="8.4.2">in de vierde tot de vijfde eeuw,</seg> <seg n="8.4.3">toen zij half opwegwas om de functies van de staat over te nemen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Rome is in tweeërlei opzicht in verschillende eeuwen de hoofdstad van het Westen geweest.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Staatkundig in de Oudheid,</seg> <seg n="8.6.2">kerkelijk in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De pausen zijn de opvolgers van de keizers geworden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat is natuurlijk geen stelling uit de roomse dogmatiek.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daar is ook veel sprake van opvolging,</seg> <seg n="9.2.2">successie.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar de erfopvolging loopt anders.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Petrus is Jezus Christus opgevolgd,</seg> <seg n="9.4.2">Linus volgde Petrus op,</seg> <seg n="9.4.3">enzovoort tot nu toe.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Deze manier van opvolging,</seg> <seg n="9.5.2">met machtsovername,</seg> <seg n="9.5.3">zoals dat tegenwoordig heet,</seg> <seg n="9.5.4">waarbij de macht van de voorganger op de opvolger overgaat,</seg> <seg n="9.5.5">van Jezus Christus op de paus,</seg> <seg n="9.5.6">zodat de opvolger die macht bezit</seg> <seg n="9.5.7">- de koning is dood,</seg> <seg n="9.5.8">leve de koning</seg> <seg n="9.5.9">- deze manier van opvolgen</seg> <seg n="9.5.10">- successie</seg> <seg n="9.5.11">- is niet kerkelijk;</seg> <seg n="9.5.12">zij is politiek.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Op die manier wordt men geen opvolger van Christus,</seg> <seg n="9.6.2">maar van een keizer.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Christus heeft geen opvolger in de kerk dan de Heilige Geest.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">En die Geest is zelfs altijd nog met het Woord verbonden.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Hij zal het uit het Mijne nemen en zal het u verkondigen,</seg> <seg n="10.3.2">zegt Jezus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Christus en zijn Woord en ook Christus als het Woord verdwijnen niet in de Heilige Geest,</seg> <seg n="10.4.2">maar behouden hun macht en komen juist door de Geest tot hun regering.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1"><hi rend="italic">Hoeveel te</hi> meer moet dit het geval zijn bij de opvolging van Christus en Petrus en van Christus en Leo of Pius de zoveelste.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Dit vergeet Rome.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze kerk neemt veel te veel bezit van het Woord en de Geest en beschouwt hen als haar eigendom,</seg> <seg n="11.2.2">waarover zij beschikken kan.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Dostojewski laat in een van zijn boeken Christus op aarde terugkomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar de kerk laat Hem bij monde van een grootinquisiteur weten,</seg> <seg n="11.4.2">dat Hij nu niets meer te zeggen heeft.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De kerk en de inquisitie zijn hem opgevolgd en Hij kan,</seg> <seg n="11.5.2">als Hij nu nog terugkomt,</seg> <seg n="11.5.3">enkel verwarring stichten.</seg></s> <pb n="418" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="11.6"><seg n="11.6.1">Inderdaad geldt het primaat van de apostel Petrus en van zijn opvolgers zeer nadrukkelijk voor de roomsen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het Vaticanum bepaalde dat de apostel Petrus <hi rend="italic">direct en onmiddellijk de</hi> regeermacht van Jezus Christus heeft ontvangen,</seg> <seg n="12.1.2">als zichtbaar hoofd van de hele kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Daarmee werd de mening van de Gallicanen afgewezen,</seg> <seg n="12.2.2">als zou dit ambt eerst aan de kerk in 't algemeen en door deze aan Petrus zijn opgedragen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Neen:</seg> <seg n="12.3.2">direct en onmiddellijk.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En het betreft hier de volle regeermacht.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Het primaat der jurisdictie,</seg> <seg n="12.5.2">niet het primaat der ere;</seg> <seg n="12.5.3">of der leiding,</seg> <seg n="12.5.4">of van het opzicht,</seg> <seg n="12.5.5">maar de volle,</seg> <seg n="12.5.6">opperste wetgevende,</seg> <seg n="12.5.7">rechtsprekende en besturende macht,</seg> <seg n="12.5.8">dezelfde macht die,</seg> <seg n="12.5.9">volgens art. 61 van het Algemeen Reglement van 1816 bij onze synode berustte.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">En deze macht is niet gegeven aan het geloof van Petrus,</seg> <seg n="12.6.2">als de kerkvaders sterk de nadruk leggen op het geloof van Petrus.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Neen,</seg> <seg n="12.7.2">niet op het geloof van Petrus,</seg> <seg n="12.7.3">maar op de gelovige <hi rend="italic">Petrus</hi> heeft Christus zijn gemeente gebouwd.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Dus niet de gelovige en ook niet het geloof,</seg> <seg n="12.8.2">maar <hi rend="italic">Petrus.</hi></seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">En dan verder niet aan Petrus <hi rend="italic">alleen</hi> is deze macht opgedragen,</seg> <seg n="12.9.2">maar aan Petrus en zijn opvolgers.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De kerk moet in deze zelfde vorm voortbestaan,</seg> <seg n="12.10.2">anders zou zij later geen fundament en geen regering hebben.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">En niet de kerk te Rome,</seg> <seg n="12.11.2">maar de bisschop dezer kerk heeft deze macht en betekenis.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">En men mag Paulus,</seg> <seg n="12.12.2">de leer,</seg> <seg n="12.12.3">ook niet naast Petrus,</seg> <seg n="12.12.4">de regering,</seg> <seg n="12.12.5">stellen.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">Paulus kan het primaat in de leer hebben,</seg> <seg n="12.13.2">maar dat schaadt Petrus'primaat in de regering niet,</seg> <seg n="12.13.3">evenmin als Bonifatius een concurrent is van paus Zacharias,</seg> <seg n="12.13.4">die hem uitzond.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Hier is een kerkvorm gegeven,</seg> <seg n="13.1.2">waarin de macht gekarakteriseerd kan worden met een woord dat wij in de oorlogsjaren vaak hebben gehoord:</seg> <seg n="13.1.3">het woord totalitair.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het Vaticanum zegt er van:</seg> <seg n="13.2.2">Wij leren en verklaren daarom,</seg> <seg n="13.2.3">dat de kerk te Rome naar de inrichting des Heren boven alle andere de voorrang heeft ten opzichte van de ordenende macht,</seg> <seg n="13.2.4">en dat deze rechtsmacht van de paus te Rome die een ware bisschoppelijke is,</seg> <seg n="13.2.5">een directe is,</seg> <seg n="13.2.6">waartegenover herders en gelovigen van iedere ritus of rang,</seg> <seg n="13.2.7">zowel persoonlijk als gemeenschappelijk,</seg> <seg n="13.2.8">verplicht zijn tot gehoorzaamheid en hiërarchische onderworpenheid,</seg> <seg n="13.2.9">niet slechts in de dingen des geloofs en der zeden,</seg> <seg n="13.2.10">maar ook ten opzichte van levenswijze en regering.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik herhaal:</seg> <seg n="14.1.2">deze kerkvorm is te zeer een navolging van een bepaalde staatsvorm.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En de opvolging is die welke bestaat bij aardse machthebbers.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De figuur van Jezus en de twaalf apostelen wil Rome in zijn kerkvorm bewaren.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zij moet zich herhalen in de plaatselijke gemeente tussen de bisschop en de presbyter en diaken en in de hele kerk tussen de paus en de andere bisschoppen.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Wij hebben daarvan nog een rest in ons formulier tot bevestiging van ouderlingen en diakenen waar gezegd wordt dat de kerkeraad Christus en de gemeente vertoont.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Dat is niet vertegenwoordigen,</seg> <seg n="14.6.2">maar afbeelden.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Deze vorm wil Rome bewaren en daarom moet de successie,</seg> <seg n="14.7.2">de opvolging,</seg> <seg n="14.7.3">niet geestelijk maar persoonlijk zijn.</seg></s> <pb n="419" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.8"><seg n="14.8.1">Natuurlijk ligt er in het episcopaat en ook in het episcopaat van Rome,</seg> <seg n="14.8.2">het pausdom,</seg> <seg n="14.8.3">een verschil met wereldlijke machtsvormen.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Er is onderscheid tussen het wereldlijke en het geestelijke zwaard.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">En deze leer is ontwikkeld door een der geweldigste pausen,</seg> <seg n="14.10.2">Innocentius 111 (± 1100 n. Chr.).</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Maar dit neemt niet weg,</seg> <seg n="14.11.2">dat door de wijze,</seg> <seg n="14.11.3">waarop hier de Christusregering,</seg> <seg n="14.11.4">de kerkinrichting en de opvolging is opgevat,</seg> <seg n="14.11.5">de vorm der kerk in wijde betekenis een politieke is geworden.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">In de oude polis,</seg> <seg n="14.12.2">de Romeinse stad,</seg> <seg n="14.12.3">stond naast de prefect,</seg> <seg n="14.12.4">de burgemeester,</seg> <seg n="14.12.5">de bisschop en ieder had tot op zekere hoogte zijn eigen burgerschap,</seg> <seg n="14.12.6">zodat er gesproken kon worden van een deling van de macht en in de middeleeuwen ook gestreden is om de macht.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Ook thans nog is Rome een eigen staat.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Schaepman<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n9" rend="superscript">9</ref> zei eens,</seg> <seg n="15.2.2">dat de wereld niet kan zonder een kerkelijke staat.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Rome voert een eigen wereldpolitiek,</seg> <seg n="15.3.2">tegen het communisme.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En de te enwoordige paus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n10" rend="superscript">10</ref> is een buitengewoon geoefend diplomaat.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Wanneer Rome nu met de protestantse kerken is opgekomen tegen het nationaal-socialisme -en daarmee voor de verscheidenheid en daarmee weer voor de cultuur</seg> <seg n="16.1.2">- dan is dat de betere helft in Rome,</seg> <seg n="16.1.3">het herderlijke element,</seg> <seg n="16.1.4">het pastorale;</seg> <seg n="16.1.5">het 'oorlof,</seg> <seg n="16.1.6">mijn arme schapen' van prins Willem,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="16.1.7">het apostolische,</seg> <seg n="16.1.8">de geestelijke opvolging.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer datzelfde Rome echter een wereldse politiek drijft en samen met Amerika een omsingelingspolitiek op Rusland wil toepassen,</seg> <seg n="17.1.2">dan is dat een openbaring van de andere helft van Rome.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">En een openbaring die voor een kerk niet aanvaardbaar is.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Krachtens diezelfde politiek deed Rome voor de oorlog tot op zekere hoogte met het fascisme mee .</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een politiek van eenzelfde gehalte is er binnenslands mogelijk.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Een blok-politiek,</seg> <seg n="18.2.2">die op versterking van de wereldlijke macht der kerk uit is.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het is niet aan te nemen,</seg> <seg n="18.3.2">dat er in de Roomse Kerk zelf generlei besef van deze gevaren bestaat.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">1870 is voor de ontwikkeling van het kerkelijk dogma-van-in-de-paus-gecentraliseerde-macht het hoogtepunt geweest,</seg> <seg n="18.4.2">en het is niet onmogelijk dat er sedert een lichte ebbe is ingetreden.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Kardinaal Mercier heeft daarover een 25 jaar geleden met de anglicaan Lord Halifax te Mechelen onderhandeld,</seg> <seg n="18.5.2">in verband met een herenigingsbeweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">De Engelsen wilden decentralisatie van de pauselijke macht en verbinding van die macht met die van de bisschoppen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Mercier is toen trouwens te Rome van een koude kermis thuis gekomen en Halifax niet zoveel beter in Engeland.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Daarvoor is blijkbaar de tijd nog niet rijp.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Opmerkelijk is echter dat een bekende roomse dogmaticus,</seg> <seg n="18.9.2">Bartmann,</seg> <seg n="18.9.3">in zijn dogmatiek hier een uitspraak aanhaalt van een protestantse schrijver,</seg> <seg n="18.9.4">die dit noemt 'een kerkhistorisch feit van niet te schatten betekenis'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Mijn exemplaar van Bartmann is doorboord door een granaatscherf.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Het is ook mogelijk dat de roomse dogmatiek niet in boekvorm,</seg> <seg n="18.11.2">maar als kerkelijk systeem door de <choice><sic>wereidhistorie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldhistorie</corr></choice> wordt getroffen en gewijzigd.</seg></s> <pb n="420" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.12"><seg n="18.12.1">In oktober 1845 had <choice><sic>inengeland</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">in Engeland</corr></choice> een merkwaardige overgang plaats tot de Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="18.12.2">die van de latere kardinaal Newman.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Deze kardinaal is allang dood.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Maar als thans iemand,</seg> <seg n="18.14.2">die met zijn tijd meeleeft niet iemand,</seg> <seg n="18.14.3">die het voor een gemengd huwelijk doet,</seg> <seg n="18.14.4">maar die zijn stap in zijn volle betekenis kan overzien</seg> <seg n="18.14.5">- tot de Roomse Kerk overgaat,</seg> <seg n="18.14.6">dan gebeurt dat bijna altijd zo dat Newman daar mee de hand in heeft.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Van hem is een grote verdieping over het rooms-katholieke leven en denken uitgegaan.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">De roomse vroomheid,</seg> <seg n="18.16.2">het roomse geloofsbewustzijn heeft,</seg> <seg n="18.16.3">onder invloed van Newman,</seg> <seg n="18.16.4">bij de leiders der roomse gedachte,</seg> <seg n="18.16.5">een wijziging ondergaan,</seg> <seg n="18.16.6">die men niet over het oog mag zien als men nadenkt over de toekomst van het christendom.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">De Oxfordbeweging,</seg> <seg n="18.17.2">schreef dr. Van de Pol,</seg> <seg n="18.17.3">was in oorsprong en bedoeling niet een romaniserende,</seg> <seg n="18.17.4">maar een <choice><sic>katholiscrende</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">katholiserende</corr></choice> beweging.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Hij noemt het een katholiek réveil.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Newman was tegen de wereldlijke macht van het pausdom en hij was een tegenstander van degenen,</seg> <seg n="19.1.2">die ijverden voor de afkondiging van de onfeilbaarheid van de paus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Hij verwierp die niet maar aanvaardde ze slechts als een <choice><sic>theolo ische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">theologische</corr></choice> opinie.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Newman vond aanvankelijk veel tegenstand,</seg> <seg n="19.3.2">maar in onze tijd vinden vrijwel alle ideeën van Newman een steeds ruimere toepassing.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het godsdienstig onderricht aan leken,</seg> <seg n="19.4.2">voorlichting op de verschillende levensterreinen,</seg> <seg n="19.4.3">universitair onderwijs,</seg> <seg n="19.4.4">de vraag naar de verhouding van geloof en theologie en moderne wetenschap;</seg> <seg n="19.4.5">verschuiving in de verhouding van kerk en politiek,</seg> <seg n="19.4.6">ook deelname van leken aan de liturgie,</seg> <seg n="19.4.7">bijbelverspreiding,</seg> <seg n="19.4.8">Evangelieverkondiging ook in de preek,</seg> <seg n="19.4.9">enz.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Al deze dingen,</seg> <seg n="20.1.2">waarmee wij in onze tijd op allerlei manieren in aanraking komen,</seg> <seg n="20.1.3">zijn de meer uitwendige tekenen van een rooms-katholicisme,</seg> <seg n="20.1.4">dat verschilt van een katholicisme dat zijn topprestatie bereikte in de afkondiging van de onfeilbaarheid van de paus.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Dit is een van de elementen,</seg> <seg n="21.1.2">die de geestelijke structuur van onze tijd samenstellen en waarmee wij,</seg> <seg n="21.1.3">kinderen van de Reformatie,</seg> <seg n="21.1.4">rekening hebben te houden.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De invloed van Newman in de Roomse Kerk betekent een soort reformatie,</seg> <seg n="21.2.2">die van die,</seg> <seg n="21.2.3">waaruit wij leven,</seg> <seg n="21.2.4">verschilt,</seg> <seg n="21.2.5">maar die Rome zal leiden op wegen,</seg> <seg n="21.2.6">waarvan die kerk zelve de richting nog niet duidelijk kan onderscheiden.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Wanneer wij nu vragen naar de kenmerken van Newmans kerkbegrip en van de moderne roomse vroomheid,</seg> <seg n="22.1.2">dan moet gezegd worden dat de macht en de regering daarin een geringere plaats innemen en de inwendige heiligheid der leden een grotere.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Newman noemt heiligheid het kenmerk van het christelijk rijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het moet een koninkrijk van heiligen zijn.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Een kerk die leeft uit de tegenwoordigheid van Christus in haar midden.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Voor de moderne katholiek is ware successie het voortduren van de vleeswording des Woords in de heiligen.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Dat is hem meer waard dan de opvolging der pausen,</seg> <seg n="22.6.2">waarover wij het eerst gehad hebben.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Dat is de meer uitwendige lijn,</seg> <pb n="421" ed="VW"/><seg n="22.7.2">de regering en opvolging,</seg> <seg n="22.7.3">het politieke koninkrijk met macht,</seg> <seg n="22.7.4">de overlevering en oplegging van de leer.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De moderne katholiek denkt in de vormen <hi rend="italic">van een groeiend leven.</hi></seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Als Newman over leer spreekt,</seg> <seg n="22.9.2">dan wil hij niet denken aan afgetrokken leerstellingen,</seg> <seg n="22.9.3">maar aan de werkelijkheid van Christus' tegenwoordigheid,</seg> <seg n="22.9.4">die in de kerk doorgaat en waarover men niet oneerbiedig moet praten,</seg> <seg n="22.9.5">maar die men stil en in 't verborgen moet aanbidden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1"><hi rend="italic">Daarom moeten</hi> ook de leken meer in de liturgie worden ingewijd,</seg> <seg n="22.10.2">omdat zij dan zelf aan het leven der kerk kunnen deelnemen en niet tot allerlei half-bijgelovige praktijken hun toevlucht behoeven te nemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1"><hi rend="italic">In dit verborgen leven</hi> der kerk wil de moderne katholiek onze tijd inwijden en opleiden.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Zij willen ons leren,</seg> <seg n="22.12.2">dat Jezus' komst niet enkel in de herinnering behoeft te blijven en niet alleen van de toekomst behoeft te worden verwacht,</seg> <seg n="22.12.3">maar dat Christus in het heden in het liturgisch-sacramentele leven onder ons tegenwoordig is en blijft.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Deze tegenwoordigheid van Christus maakt de kerk tot een transparant,</seg> <seg n="23.1.2">waardoor de onzienlijke dingen zichtbaar worden in de zichtbare.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De kerk is het aanrakingsvlak tussen twee werelden.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">En in die openbaring zit groei Er is een voortgaande openbaring.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De openbaring van Christus heeft ook nu nog een geschiedenis.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Hier spelen twee opvattingen door elkaar.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Dat de kerk een transparant is en dat de hemelse dingen in de wereld doorschemeren door de kerk,</seg> <seg n="24.2.2">door haar sacramenten vooral,</seg> <seg n="24.2.3">door de heilige handelingen der liturgie,</seg> <seg n="24.2.4">door de vorm waarin kerk en altaar zijn gebouwd,</seg> <seg n="24.2.5">door de gewaden en de houdingen der ambtsdragers,</seg> <seg n="24.2.6">dat is eigenlijk zeer in het bijzonder de liturgische levenshouding der Griekse kerk,</seg> <seg n="24.2.7">die in de Engelse kerk in de nieuwere tijd voor een deel is overgenomen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Dat er groei in de openbaring van Christus' tegenwoordigheid zit en dat daarin een geschiedenis valt op te merken,</seg> <seg n="25.1.2">dat is een modern-roomse gedachte,</seg> <seg n="25.1.3">die verband houdt met de plaats die in de negentiende eeuw aan de evolutie,</seg> <seg n="25.1.4">de ontwikkeling werd toegekend en die mede moest dienen om te verklaren,</seg> <seg n="25.1.5">dat niet alles wat tot het geloofsbezit der Rooms-Katholieke Kerk behoort,</seg> <seg n="25.1.6">in de bijbel te vinden is.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Newman heeft over die groei,</seg> <seg n="26.1.2">die ontwikkeling van de kerkelijke leer een boek geschreven,</seg> <seg n="26.1.3"><choice><sic>waarmee bij zich</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">waarmee hij zich</corr></choice> uit de Engelse kerk in de Roomse Kerk schreef.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Hij werd rooms toen hij er mee bezig was.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Maar in beginsel vindt men die leer reeds in de vijfde eeuw na Christus.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Toen leefde er een godgeleerde die een bepaling gaf van wat men voor roomse leer moet houden en hij zei daarvan:</seg> <seg n="27.2.2"><hi rend="italic">Wat altijd,</hi></seg> <seg n="27.2.3"><hi rend="italic">wat overal en wat door allen is geleerd</hi> (Vincentius van Lerinum).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Maar hij schreef ook dat de leer der kerk en der leden,</seg> <seg n="27.3.2">de godsdienst der zielen,</seg> <seg n="27.3.3">moest groeien,</seg> <seg n="27.3.4">op de manier van de lichamen,</seg> <seg n="27.3.5">die in de loop der jaren groter worden en toch dezelfde blijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Zo zijn er dingen,</seg> <seg n="27.4.2">zegt Newman,</seg> <seg n="27.4.3">waar Jezus over gezwegen<pb n="422" ed="VW"/> heeft,</seg> <seg n="27.4.4">waar de apostelen een enkel woordje over fluisteren,</seg> <seg n="27.4.5">d.i. bijna zwijgen,</seg> <seg n="27.4.6">waar de kerkvaders verspreide opmerkingen over maken en zich zelf en elkaar soms tegenspreken,</seg> <seg n="27.4.7">en die de kerk dan tenslotte,</seg> <seg n="27.4.8">als de tijd en de zaak er rijp voor zijn,</seg> <seg n="27.4.9">formuleert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Met zulke dingen krijgt nu de protestant van onze tijd te maken als hij met de rooms-katholieken in aanraking komt;</seg> <seg n="28.1.2">meer dan met het primaat van de paus en de goede werken,</seg> <seg n="28.1.3">zoals in de dagen van Luther.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Die dingen blijven wel aan de verschillen ten grondslag liggen,</seg> <seg n="28.2.2">en blijven belangrijk,</seg> <seg n="28.2.3">maar zij vormen niet direct het raakvlak,</seg> <seg n="28.2.4">waarin men elkaar ontmoet.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wat de kerk betreft brengt men thans meer het inwendige wezen der kerk naar voren:</seg> <seg n="29.1.2">de voortzetting van de vleeswording van het Woord in de kerk;</seg> <seg n="29.1.3">de kerk als een mystiek lichaam;</seg> <seg n="29.1.4">de kerk als gemeenschap der heiligen.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">De verborgen tegenwoordigheid van Christus als het inwendig leven der kerk;</seg> <seg n="29.2.2">het geheim van haar eenheid.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Daarin zag Newman het medicijn voor de rusteloosheid van ons geslacht,</seg> <seg n="29.3.2">het partij- en sektewezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Hij zegt dat er een kerkverduistering is opgetreden,</seg> <seg n="29.4.2">zoals er soms een zonsverduistering is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">De uitwendige tekenen der kerk,</seg> <seg n="29.5.2">die tijdens de kerkverduistering onzichtbaar zijn geworden,</seg> <seg n="29.5.3">zijn voorlopig meer voor de beginnelingen,</seg> <seg n="29.5.4">om hun aandacht te trekken,</seg> <seg n="29.5.5">meer voor de ongelovigen dan voor de gelovigen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">De ware godsdienst is <hi rend="italic">in ons.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het is Gods tegenwoordigheid in Christus,</seg> <seg n="30.2.2">die zich in ons openbaart.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Newman ziet deze inwendige heiligheid,</seg> <seg n="30.3.2">zoals hij ze ook ziet in de eredienst.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Ook die inwendige heiligheid is 'niet een kwestie van woorden,</seg> <seg n="30.4.2">maar van dingen'.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het is geen spreken maar een aanwezigheid,</seg> <seg n="30.5.2">een stille aanwezigheid,</seg> <seg n="30.5.3">die tot aanbidding en niet tot spreken dringt.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Op diezelfde wijze ziet hij het ook in de eredienst.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Daar roept ook alles tot aanbidding op. Oorspronkelijk,</seg> <seg n="31.2.2">zegt hij,</seg> <seg n="31.2.3">dacht de kerkgangen niet aan zichzelf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Hij kwam tot God.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Gods huis en altaar waren de preek die tot hem sprak en hem trof.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">De sacramenten waren de <hi rend="italic">voorwerpen</hi> van zijn blikken.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Woorden waren onnodig.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Deze inwendige en liturgische heiligheid,</seg> <seg n="32.1.2">die veroorzaakt wordt door de werkelijke tegenwoordigheid van Christus,</seg> <seg n="32.1.3">is het lievelingsdogma van de moderne roomse,</seg> <seg n="32.1.4">waarvoor men ook begrip zoekt te kweken bij eigen leden,</seg> <seg n="32.1.5">maar die men in 't bijzonder naar voren brengt bij aanraking met protestanten.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Bekeerlingen van betekenis,</seg> <seg n="33.1.2">zoals dr. De Vogel nog kort geleden,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n28" rend="superscript">28</ref></seg> <seg n="33.1.3">zoeken hier de rust,</seg> <seg n="33.1.4">die zij in hun leven en in de wereld zo smartelijk missen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Zij nemen om zo te zeggen de hiërarchie van Rome,</seg> <seg n="33.2.2">met de paus,</seg> <seg n="33.2.3">op de koop toe.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Bij de tijdloze tegenwoordigheid van Christus accepteren zij het jaartal 1870,</seg> <seg n="33.3.2">omdat het niet anders kan.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Men moet dit niet over het hoofd zien.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Wij komen ook wel buiten Rome om in aanraking met deze dingen.</seg></s> <pb n="423" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het meest door de liturgische beweging,</seg> <seg n="33.6.2">waarmee zij op ons inwerken buiten de directe propaganda van roomse zendelingen om.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Ik kom daarop nog terug.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Maar wij komen toch ook met Rome in aanraking meer uitwendig,</seg> <seg n="34.1.2">door de politiek,</seg> <seg n="34.1.3">in het maatschappelijk leven,</seg> <seg n="34.1.4">bij het herstel,</seg> <seg n="34.1.5">bij de zuivering,</seg> <seg n="34.1.6">in de zending,</seg> <seg n="34.1.7">bij benoemingen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Wij leren daar Rome kennen als organisatie,</seg> <seg n="34.2.2">als regeermacht,</seg> <seg n="34.2.3">als politiek lichaam,</seg> <seg n="34.2.4">niet als mystiek lichaam.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Onze reacties zijn daar anders.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Newman kende deze zijde van Rome ook wel.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Omstreeks 1840</seg> <seg n="35.2.2">- vijf jaar vóór hij rooms werd</seg> <seg n="35.2.3">- schreef Newman:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n29" rend="superscript">29</ref></seg> <seg n="35.2.4">"Wij zullen ons verre van hen houden tot wij bij hen aantreffen meer rondheid,</seg> <seg n="35.2.5">waarheidsliefde en openheid,</seg> <seg n="35.2.6">meerdere strenge gehoorzaamheid aan Gods geringste geboden,</seg> <seg n="35.2.7">meer kieskeurigheid omtrent de middelen,</seg> <seg n="35.2.8">minder van een politieke,</seg> <seg n="35.2.9">intrigerende,</seg> <seg n="35.2.10">inhalige geest,</seg> <seg n="35.2.11">minder van wat hol en oppervlakkig lijkt,</seg> <seg n="35.2.12">minder aanpassing aan de smaak van de gemene man,</seg> <seg n="35.2.13">minder gedienstigheid voor de fouten van de rijken."</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Newman wist het ook wel.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Zwijg gij stil.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Vele roomsen van nu weten het ook wel.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wij mogen echter niet toegeven aan een gemakzuchtige neiging om Rome alleen van deze kant te bezien.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">In de oorlogsjaren is gebleken,</seg> <seg n="36.2.2">dat wij niet goed zouden doen het artikel:</seg> <seg n="36.2.3">'Ik geloof een heilige algemene,</seg> <seg n="36.2.4">christelijke kerk' uit onze geloofsbelijdenis te schrappen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">De aartsbisschop is samen met de secretaris onzer synode uit de oorlogsjaren gedoctoreerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Er was gemeenschappelijk verzet tegen een nihilistische wereldbeschouwing.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wij kunnen ons niet de weelde veroorloven,</seg> <seg n="36.5.2">in een tijd van massale afval,</seg> <seg n="36.5.3">elkaar op het onvoordeligst te nemen.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Wij moeten er mee rekenen,</seg> <seg n="36.6.2">dat ook het eeuwige Rome niet onbeweeglijk is en dat 1870 maar een jaartal is.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Wij moeten leren met de eeuwigheid te rekenen.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Rome als kerkelijkpolitieke macht behoort nog niet tot het verleden,</seg> <seg n="36.8.2">maar Europa is niet meer wat het geweest is en er komt ook een einde aan de betekenis van een stad.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Dat Rome de christelijke hoofdstad van Europa werd</seg> <seg n="36.9.2">- Rusland nu niet meegerekend</seg> <seg n="36.9.3">- is ± 1200 jaar geleden,</seg> <seg n="36.9.4">toen Bonifatius de christelijke zending onder leiding van de paus bracht.</seg></s> <s n="36.10"><seg n="36.10.1">Het oude Rome heeft 1200 jaar bestaan.</seg></s> <s n="36.11"><seg n="36.11.1">Het christelijke Rome zal ook voorbijgaan.</seg></s> <s n="36.12"><seg n="36.12.1">De paus heeft zijn kardinalen reeds in het verre Westen gezocht.</seg></s> <s n="36.13"><seg n="36.13.1"><hi rend="italic">Het wordt tijd</hi> dat de Roomse Kerk zich er op gaat bezinnen dat alleen Christus zi n kerk in stand kan houden als de hel gaat woeden.</seg></s> <s n="36.14"><seg n="36.14.1">Dat de kerk alleen als een geestelijke macht kan bestaan tot de wederkomst van Christus.</seg></s> <s n="36.15"><seg n="36.15.1">En er zijn tekenen dat dit besef in deze kerk gaat doordringen.</seg></s> <s n="36.16"><seg n="36.16.1">Ik bedoel niet dat de roomsen er aan denken protestanten te worden.</seg></s> <s n="36.17"><seg n="36.17.1">Hun politieke en diplomatieke manieren en trucs hebben ze ook nog niet afgezworen voordat Newman rooms werd en daarna ook niet.</seg></s> <s n="36.18"><seg n="36.18.1">Maar hun christelijk besef ondergaat wijzigingen.</seg></s> <s n="36.19"><seg n="36.19.1">Deze wijzigingen zijn van katholieke aard:</seg> <seg n="36.19.2">zij zijn algemeen christelijk.</seg></s> <s n="36.20"><seg n="36.20.1">Zij zijn <pb n="424" ed="VW"/>niet van specifiek-roomse aard;</seg> <seg n="36.20.2">zij liggen niet in de lijn van 1870.</seg></s> <s n="36.21"><seg n="36.21.1">Zij voeren eer daarvan terug,</seg> <seg n="36.21.2">of liever leiden onopzettelijk daarvan af.</seg></s> <s n="36.22"><seg n="36.22.1">Dat dit het geval is merken wij zelf,</seg> <seg n="36.22.2">als de levens- en kerkvragen,</seg> <seg n="36.22.3">die de moderne roomse bewegen,</seg> <seg n="36.22.4">ook bij ons niet zonder invloed zijn.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Ik behoef maar enkele dingen te noemen.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De liturgische beweging;</seg> <seg n="37.2.2">en in verband daarmee de kerkbouw.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">De sacramenten en de verhouding daarvan tot de prediking.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Hoe vaak het Avondmaal moet gevierd worden.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Of aanbidding of verkondiging het hoofddoel is van onze samenkomsten.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Of ik moet spreken van eredienst of dienst des Woords.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Of de avondmaalstafel in het midden moet staan of de kansel.</seg></s> <s n="37.8"><seg n="37.8.1">Zelfs de kinderdoop is een vraag geworden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">En meer dogmatisch:</seg> <seg n="38.1.2">Of de incarnatie,</seg> <seg n="38.1.3">de vleeswording des Woords de grondgedachte,</seg> <seg n="38.1.4">of liever de fundamentele werkelijkheid is en moet zijn in het geloofsleven en in de eredienst óf de verzoening,</seg> <seg n="38.1.5">het kruis en daarom de verkondiging als Woord.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Of het 'sola fide',</seg> <seg n="39.1.2">het door geloof alleen,</seg> <seg n="39.1.3">het springende punt is in ons christelijk leven dan wel of dat eenzijdig is en of de Doop of de werken,</seg> <seg n="39.1.4">dwz. 'een nieuw hart' daarnaast genoemd moet worden.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Prof. Kohnstamm in zijn geloofsleer <hi rend="italic">De Heilige</hi> wil de werken meer plaats geven<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n31" rend="superscript">31</ref> en prof. Kraemer legt het accent op de gehoorzaamheid in het geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n32" rend="superscript">32</ref></seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Dit zijn symptomen van verschuivingen die ook onder ons plaats hebben en die niet buiten verband staan met wat in de Roomse Kerk gebeurt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Die de mogelijkheid openen voor nieuwe aanrakingspunten,</seg> <seg n="39.4.2">maar ook voor een klaarder inzicht van de verschillen,</seg> <seg n="39.4.3">waar het op aankomt voor de toekomst der christenheid.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1"><hi rend="italic">Bewijs</hi> genoeg althans,</seg> <seg n="39.5.2">dat het katholieke,</seg> <seg n="39.5.3">algemeen-christelijke vragen zijn en niet enkel roomse of protestantse.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik heb gezegd dat wij hier niet op de politieke kant van Rome zijn maar op de mystieke zijde.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Toch is er overeenkomst.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Toen ik het had over het primaat van de paus,</seg> <seg n="41.2.2">heb ik er op gewezen dat Christus,</seg> <seg n="41.2.3">volgens de roomse leer,</seg> <seg n="41.2.4">eigenlijk achter moet blijven en een opvolger krijgt.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Op de mystieke zijde der kerk,</seg> <seg n="42.1.2">bij de leer der heiliging,</seg> <seg n="42.1.3">schijnt het juist andersom te zijn,</seg> <seg n="42.1.4">zodat Christus met zijn werkelijke tegenwoordigheid in het sacrament,</seg> <seg n="42.1.5">met de kerk meegaat en dat hij daartegenover volgens de leer van de kerken der Reformatie achterblijft.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Newman ziet in het 'door het geloof alleen' de vorm,</seg> <seg n="42.2.2">waarin de Reformatie de Doop belijdt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Ook de Doop gaat mee in de kerk en voert de genade naar de zondaar toe.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Het geloof echter richt zich op de beloften,</seg> <seg n="42.4.2">die God in zijn Woord gegeven heeft.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Christus schijnt hier dus meer in de Schrift achter te blijven.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Dit is echter slechts schijnbaar.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Wanneer Christus gerekend wordt in de sacramenten mee te gaan dan blijft Hij daarbij in de Roomse Kerk juist achter.</seg></s> <s n="42.8"><seg n="42.8.1">Wat meegaat zijn dingen en geen woorden.</seg></s> <s n="42.9"><seg n="42.9.1">Het sacrament ontneemt,</seg> <seg n="42.9.2">door <pb n="425" ed="VW"/>zijn zakelijkheid,</seg> <seg n="42.9.3">in de Roomse Kerk aan Christus tot op zekere hoogte het recht om te spreken.</seg></s> <s n="42.10"><seg n="42.10.1">De preek als Evangelieverkondiging is naast het sacrament bijna weggevallen en pas in de laatste tijd begint Rome daaraan weer aandacht te wijden.</seg></s> <s n="42.11"><seg n="42.11.1">Rome kent de regering van Christus door 'Woord en Geest',</seg> <seg n="42.11.2">die samen het geheim van ons geloofsleven uitmaken,</seg> <seg n="42.11.3">niet,</seg> <seg n="42.11.4">zoals wij die kennen.</seg></s> <s n="42.12"><seg n="42.12.1">Newman zegt ergens dat Christus in de tekenen van het Avondmaal aanwezig is,</seg> <seg n="42.12.2">niet plaatselijk,</seg> <seg n="42.12.3">maar als een geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-reformatie-en-rome.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="42.13"><seg n="42.13.1">Dat is een heel andere betekenis voor Geest,</seg> <seg n="42.13.2">als wanneer ik spreek van Woord en Geest.</seg></s> <s n="42.14"><seg n="42.14.1">Zulk een tegenwoordigheid van Christus als een geest,</seg> <seg n="42.14.2">als een geheimzinnige kracht is voor ons een achterblijven van Christus,</seg> <seg n="42.14.3">evenals bij de successie der pausen.</seg></s> <s n="42.15"><seg n="42.15.1">Wij ruilen de Christusregering door Woord en Geest niet in tegen de regering der pausen.</seg></s> <s n="42.16"><seg n="42.16.1">En wij ruilen ook de tegenwoordigheid van Christus door Woord en Geest niet in tegen de tegenwoordigheid als van een geest in de tekenen.</seg></s> <s n="42.17"><seg n="42.17.1">Of van een liturgische geest in de kerk .</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ofschoon de roomse gezindheid dus blijk geeft van een zekere nadere reformatie te ondergaan,</seg> <seg n="43.1.2">een verinnerlijking van geestelijk en kerkelijk leven,</seg> <seg n="43.1.3">blijven de verschillen toch zo principieel,</seg> <seg n="43.1.4">dat van tweeërlei religie gesproken kan worden.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ook wanneer een oecumenisch contact met Rome mogelijk zou zijn</seg> <seg n="43.2.2">- wat kerkelijk geweigerd wordt,</seg> <seg n="43.2.3">maar in gemeentelijke vorm druk gepleegd wordt</seg> <seg n="43.2.4">- dan moeten wij ons van het resultaat niet te veel voorstellen.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Wel moet men de macht van de katholieke idee niet onderschatten.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Niet de roomse,</seg> <seg n="44.2.2">maar de katholieke.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Dat is een van de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Het is een geloofsartikel.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Aan de andere kant brengt de katholieke idee groot gevaar mee,</seg> <seg n="45.1.2">als zij niet als geloofsartikel maar als idee wordt aangenomen.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De Reformatie heeft inzichten gewonnen uit de Schrift,</seg> <seg n="45.2.2">heeft een kerkvorm gevonden,</seg> <seg n="45.2.3">vooral bij de gereformeerden,</seg> <seg n="45.2.4">die de regering van Christus door Woord en Geest tot middelpunt hebben.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Wat als katholieke gedachte over de tegenwoordigheid van Christus in de eredienst en over de sacramenten en de persoonlijke heiliging der gelovigen ook wel onder ons naar voren wordt gebracht,</seg> <seg n="45.3.2">komt niet altijd overeen met wat onze kerken uit de Reformatie als een kostbaar goed hebben meegekregen en beleden.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">De hoofdzaak is dat wij van Christus niet willen gescheiden worden,</seg> <seg n="46.1.2">dat wij alleen de opvolging door de Heilige Geest erkennen.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">De regering is een persoonlijke van Christus.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">De genade is niet een geheimzinnige macht,</seg> <seg n="47.2.2">maar een persoonlijke openbaring.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="426" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="426" ed="VW"/>Op grond van gegevens in de tekst kan geconcludeerd worden dat N. zijn lezing over <hi rend="italic">De Reformatie en Rome</hi> heeft gehouden in mei 1947. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Nadere gegevens zijn niet bekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het in 1945 opgerichte Sociologisch Instituut van de Stichting Kerk en Wereld te Driebergen was in Utrecht gevestigd en werd in 1968 opgeheven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n3" type="end" place="end" n="3"><p>J. P. Kruijt, <hi rend="italic">Rooms -Katholieken en Protestanten in Nederland, in het bijzonder in Friesland en Noord-Holland, in (Het) Sociologisch Bulletin 1</hi> (1947) nr. 1, p. 3-29. Vgl. in verband hiermee het rapport van een sociologisch onderzoek van Kruijt over de ontwikkeling van het rooms-katholicisme in Nederland, op 24 juli 1946 door de hervormde synode besproken, in <hi rend="italic">Handelingen van de vergaderingen van de Generale Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk ten jare 1945/46,</hi> 's-Gravenhage 1946, p. 476-486.</p><p>J.P. Kruijt (1898-1975) was van 1945-1947 directeur van het voornoemde Sociologisch Instituut en van 1947-1968 hoogleraar te Utrecht.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Op 31 mei 1947 werd een volkstelling gehouden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Joh. 16 : 14 (St.V.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">De gebroeders Karamazov</hi> (1880), boek 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie noot 8.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. voor de Latijnse tekst van dit citaat uit de <hi rend="italic">Constitutio dogmatica I "Pastor aeternus" de Ecclesia Christi</hi> (Vaticanum 1, Sessio IV, <choice><sic>18. lui. 1870</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">18. Iul. 1870</corr></choice>): Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion, nr.</hi> 3060.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n9" type="end" place="end" n="9"><p>H. J. A. M. Schaepman (1844-1903), werd in 1867 priester gewijd, promoveerde in 1869 te Rome en werd in 1870 hoogleraar aan het seminarie Rijsenburg. Van 1880 tot zijn dood was hij lid van de Tweede Kamer. Hij was aanvankelijk sterk ultramontaans georiënteerd.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Pius XII (1939-1958).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. voor de desbetreffende strofe van het 'Wilhelmus' gezang 411 : 14 (Liedboek voor de Kerken, 1973).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Op initiatief van <choice><sic>Lord Chartes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Lord Charles</corr></choice> L.W. Halifax en onder voorzitterschap van kardinaal Mercier, aartsbisschop van Mechelen, werden tussen 1921 en 1925 te Mechelen besprekingen gevoerd over hereniging tussen de Anglicaanse Kerk en de Rooms-Katholieke Kerk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n13" type="end" place="end" n="13"><p>E. Hirsch (1888-1972), Duits luthers theoloog, van 1921-1935 hoogleraar in de kerkgeschiedenis (nadien in de systematische theologie) te Göttingen, sprak in de <hi rend="italic">Theologische Literaturzeitung</hi> van 18 februari 1928 over een "kirchengeschichtliche Tatsache von gar nicht abzuschätzender Bedeutung". Cit. naar B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl.</hi> 2, Freiburg im Breisgau 1932<hi rend="superscript">8</hi>, p. 171.</p><p>B.Bartmann (1860-1938), Duits r.-k. theoloog, in 1888 tot priester gewijd, was van 18981938 hoogleraar te Paderborn. Zijn <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik</hi> (1905<hi rend="superscript">1</hi>, 1938<hi rend="superscript">8</hi>), meer bijbelspatristisch dan speculatief georiënteerd, was in zijn tijd de meest verspreide dogmatiek in de Duitse taal.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, p. 268. Voor Noordmans' bespreking van dit boek zie deze uitgave, p. 362-369.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 283 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. voor deze zin en voor de twee volgende zinnen Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 114 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. J. H. Newman, <hi rend="italic">Parochial and Plain Sermons,</hi> ed. Longmans, dl. 6, Londen 1918,. 90; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.</hi>, p. 194.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 192 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n19" type="end" place="end" n="19"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine </hi><choice><sic>(1 845</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26"><hi rend="italic">(1845</hi></corr></choice>).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Zie p. 356, noot 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. Vincentius van Lerinum, <hi rend="italic">Commonitorium primum, e.</hi> 23: "Crescat igitur oportet et <pb n="427" ed="VW"/>multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius Ecciesiae, aetatum ac sacculorum gradibus, intelligentie, scientia, sapientia, sed in suo duntaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia. Imitetur animarum religio rationem corporum: quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen quae erant permanent." MPL. 50, 668.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n22" type="end" place="end" n="22"><p>vindplaats onbekend. Mogelijk samenvattende weergave van verspreid bij Newman (o.m. in diens <hi rend="italic">An Essay on the Development </hi><choice><sic>ofl Christian</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of Christian</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Doctrine)</hi> voorkomende uitspraken. Zie VW., dl. 6, p. 288 V.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Vgl. J. H. Newman, <hi rend="italic">Sermons on Subjects of the Day,</hi> ed. Longmans, Londen 1918, p. 316; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 217.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n24" type="end" place="end" n="24"><p><hi rend="italic">Vgl. Sermons,</hi> p. 335; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 217 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n25" type="end" place="end" n="25"><p><hi rend="italic">Vgl. Sermons,</hi> p. 328; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 219 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. voor deze alinea <hi rend="italic">Sermons,</hi> p. 345; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 220.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. voor deze zin en de vier volgende zinnen <hi rend="italic">Letters and Correspondence of John Henry Newman during his Life in the English Church with a brief Autobiography</hi> edited, at the Cardinal Newman's request, by Anne Mozley, ed. Longmans, dl. 2, Londen 1920, p. 208-211; citaat bij Van de Pol, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 147.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n28" type="end" place="end" n="28"><p>C. J. de Vogel ging op 21 december 1944 van de N. H. Kerk over naar de R.-K. Kerk. Zie verder p. 390, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Vgl. J. H. Newman, <hi rend="italic">Essays Critical and Historical,</hi> <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice> Longmans, dl. 2, Londen 1919, p. 70 v.; citaat bij Van de Pol, a. w., p. 201.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n30" type="end" place="end" n="30"><p>De Rijksuniversiteit te Utrecht verleende eredoctoraten aan ds. K. H. E. Gravemeyer (in de theologie; erepromotor prof. dr. J. Severijn) en aan kardinaal J. de Jong (in de letteren en wijsbegeerte; erepromotor prof. dr. P. Geyl) in verband met de leiding die zij gegeven hadden aan het kerkelijk verzet. Bij de 310e Diesviering van de universiteit, op 26 maart 1946, werden deze eredoctoraten toegekend.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor deze tijd,</hi> Haarlem 1931. (Deel 3 van dez., <hi rend="italic">Schepper en Schepping. Een stelsel </hi><choice><sic>vanpersonalistische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">van personalistische</hi></corr></choice><hi rend="italic"> wijsbegeerte op bijbelschen grondslag,</hi> Haarlem 1926-1931); zie over Kohnstamm VW., dl. 1, p. 377, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Vgl. van H. Kraemer, <hi rend="italic">De roeping der kerk ten aanzien van de wereld en het Nederlandsche</hi> volk, 's-Gravenhage 1945. Noordmans schreef over dit boek het opstel <hi rend="italic">Militia Christi; zie</hi> VW., dl. 5, p. 528-535 (over Kraemer p. 269, noot 3).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Vgl. C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestantsche christendom,</hi> Wageningen 1939, p. 188 v. Voor Noordmans' bespreking van dit boek zie deze uitgave, p. 370-392.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-reformatie-en-rome.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vgl. De Vogel, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 185 v. en 201 v</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="27" xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome" decls="#bibl-noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome">
<pb n="428" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Natuur en genade bij Rome<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De onderscheiding van natuur en genade,</seg> <seg n="2.1.2">zoals die in de titel is bedoeld,</seg> <seg n="2.1.3">wil de aanduiding zijn van een leerwijze in de Rooms-Katholieke Kerk,</seg> <seg n="2.1.4">die de ruggegraat vormt van haar hele stelsel.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarbij wordt aangenomen dat de weg des mensen is aangelegd met trappen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het leven dat God hem bij de schepping gegeven heeft,</seg> <seg n="3.1.2">is slechts een voorlopige gave.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daartoe behoort alles wat tot zijn geschapen natuur behoort,</seg> <seg n="3.2.2">lichamelijk en geestelijk en verder wat uit zijn aanleg volgt,</seg> <seg n="3.2.3">met de middelen om bepaalde doeleinden te bereiken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar het is niet de bedoeling dat hij daarbij zal blijven staan.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De mens heeft een hogere bestemming.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij moet boven zijn eigen natuur uit.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">En de gaven die daarvoor nodig zijn,</seg> <seg n="3.6.2">liggen in de schepping niet besloten.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">God kan ze hem er bij geven.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Daardoor wordt hij dan in staat gesteld tot deelname aan het leven Gods.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Hij gaat boven zich zelf uit en wordt in zekere zin vergoddelijkt.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">- In onze tijd nemen de roomse godgeleerden <choice><sic>meestal.aan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">meestal aan</corr></choice>,</seg> <seg n="3.10.2">dat de grondlegging van de natuur en de schenking van deze bijkomstige genade bij de eerste mensen gelijktijdig plaats had.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Zij volgen daarin de middeleeuwse kerkleraar Thomas van Aquino <choice><sic>(t 1274)</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-50">(† 1274)</corr></choice>,</seg> <seg n="3.11.2">die op Adam overbracht,</seg> <seg n="3.11.3">wat Augustinus van de engelen leerde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Vroegere leraars hadden dit,</seg> <seg n="3.12.2">meer naar analogie met de menselijke natuur,</seg> <seg n="3.12.3">niet gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zoals de weg des mensen een trappenbouw vertoont,</seg> <seg n="4.1.2">zo is zijn wezen in aanleg hiërarchisch.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De hoogste macht,</seg> <seg n="4.2.2">die God in de natuur gelegd heeft,</seg> <seg n="4.2.3">heet de macht der gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Voor dat wezen is de leer sterker dan de natuur.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Als de genade roept kan de natuur boven zich zelf uitgaan.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij is op de genade aangelegd.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Deze hiërarchische verhouding,</seg> <seg n="4.6.2">waarin de natuur de vazal is van de genade,</seg> <seg n="4.6.3">en verplicht is de genade te volgen,</seg> <seg n="4.6.4">is voor Rome belangrijker,</seg> <seg n="4.6.5">dan dat de genade een vrij geschenk Gods is,</seg> <seg n="4.6.6">een onverplichte gave,</seg> <seg n="4.6.7">wat zij ook is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De noodzakelijkheid der genade wordt niet zozeer afgeleid uit de gevallen staat des mensen,</seg> <seg n="5.1.2">als wel uit de preëxistente,</seg> <seg n="5.1.3">de onafhankelijk van alle zonde reeds bestaande verhouding van de natuur tot het hoogste Goed,</seg> <seg n="5.1.4">dat God zelf is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Bij Thomas en de lateren wordt de genade heel sterk gezien van dat <hi rend="italic">doel</hi> uit,</seg> <seg n="5.2.2">terwijl zij bij Augustinus nog meer een <hi rend="italic">oorzaak</hi> is van het herschapen leven .</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Bij de eerste komt het hiërarchisch karakter sterker uit.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De genade is de weg waarop de natuur bevorderd wordt tot de glorie.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij is,</seg> <pb n="429" ed="VW"/><seg n="5.5.2">zegt Thomas,</seg> <seg n="5.5.3">het midden tussen deze beide.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zij heft de natuur niet op,</seg> <seg n="5.6.2">maar volmaakt haar.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Zij is het begin van de glorie in ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Zij bereidt de natuur daartoe voor,</seg> <seg n="5.8.2">door het beeld Gods in de natuur des mensen te ontwikkelen tot het delen in een gelijkenis aan de goddelijke natuur,</seg> <seg n="5.8.3">het goddelijk zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wij zien derhalve aan deze beide hoofdeigenschappen van de genadeleer,</seg> <seg n="6.1.2">het getrapte en het hiërarchische,</seg> <seg n="6.1.3">hoezeer zij past in het gehele r.-k. systeem en er als 't ware de ziel van is.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij vragen ons daarom af of dit van den beginne ook zo geweest is,</seg> <seg n="6.2.2">maw. of deze leer in overeenstemming is met de bijbel en hoe zij in de kerk tot ontwikkeling is gekomen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Nu moeten roomse godgeleerden zelf toegeven,</seg> <seg n="7.1.2">dat de Schrift en de Oude kerk op dat punt veel minder geven dan de scholastiek.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De leer is ook niet op een concilie vastgesteld,</seg> <seg n="7.2.2">maar tegenover de Jansenisten uitgesproken<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n8" rend="superscript">8</ref> en door het Vaticanum herhaald.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">In zijn bekende dogmatiek schrijft Bartmann,</seg> <seg n="7.3.2">dat het Oude Testament nog geen duidelijk onderscheid maakt tussen gaven der natuur en der bovennatuur.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Sommige kerkvaders hebben dat in Genesis 1 : 26 vv. wel willen vinden,</seg> <seg n="7.4.2">in beeld en gelijkenis,</seg> <seg n="7.4.3">maar die woorden betekenen hetzelfde.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">- Jezus houdt zich</seg> <seg n="7.5.2">- aldijs Bartmann</seg> <seg n="7.5.3">- praktisch aan de mensen van zijn tijd en knoopt niet bij Adam aan.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Paulus doet dat wel,</seg> <seg n="7.6.2">maar ziet in Adam allereerst de vader der zonde,</seg> <seg n="7.6.3">niet die der gerechtigheid;</seg> <seg n="7.6.4">de vader des doods,</seg> <seg n="7.6.5">niet die des levens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De kerkvaders knopen wel bij Genesis 1 : 26 aan,</seg> <seg n="7.7.2">maar zonder melding te maken van de bovennatuurlijke gaven.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Irenaeus is de eerste,</seg> <seg n="7.8.2">die dat doet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Maar Adam was voor hem geen ideaalmens in de zin der gnosis,</seg> <seg n="7.9.2">maar stamvader der gevallen mensheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De kerkvaders haasten zich,</seg> <seg n="7.10.2">na een kort stilstaan bij het oorspronkelijk geluk,</seg> <seg n="7.10.3">snel naar de duistere val.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">- Dit alles komt vrij goed overeen met een uitspraak van Bavinck in zijn <hi rend="italic">Gereformeerde Dogmatiek,</hi></seg> <seg n="7.11.2">als hij zegt,</seg> <seg n="7.11.3">dat de Schrift wel onderscheid maakt tussen de gewone gang der dingen en buitengewone werken Gods,</seg> <seg n="7.11.4">maar de tegenstelling van natuurlijk en bovennatuurlijk niet maakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Ten opzichte van de kerkvaders laat hij zich zelfs iets positiever uit dan Bartmann.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Waar de zaken zo staan,</seg> <seg n="8.1.2">moeten wij ons afvragen,</seg> <seg n="8.1.3">welke factoren hebben kunnen meewerken om de onderscheiding van natuur en genade tot de ziel van het roomse systeem te maken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dit valt niet af te lezen uit de al of niet aanwezigheid van enkele teksten,</seg> <seg n="8.2.2">maar moet in breder verband worden gezien.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij moeten ons daartoe afvragen,</seg> <seg n="8.3.2">waar in de bijbel of in de kerk die hemelse sfeer valt aan te wijzen,</seg> <seg n="8.3.3">dat bovennatuurlijke niveau van genadeleven dat het midden zou houden tussen natuur en glorie of heerlijkheid.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Waar vinden wij een levensvorm aanbevolen,</seg> <seg n="8.4.2">die Augustinus er toe kon brengen om te leren,</seg> <seg n="8.4.3">dat God het bestaan des mensen 'gradibus ordinaVit'<pb n="430" ed="VW"/><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f2" rend="superscript">b</ref> en die hem de belijdenis en het leven als een 'cantus graduum'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f3" rend="superscript">c</ref> deed zien?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wat die hemelse sfeer betreft,</seg> <seg n="9.1.2">zal men haar in de bijbel moeilijk kunnen aanwijzen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Daar is een hemel en een aarde;</seg> <seg n="9.2.2">maar een vermenging van die beide is er nergens.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Zij blijven gescheiden,</seg> <seg n="9.3.2">zoals de beide naturen in de persoon van Christus volgens het kerkelijk dogma.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">In de evangeliën noch in de Handelingen der Apostelen,</seg> <seg n="9.4.2">laat staan in het Oude Testament vinden wij toestanden of handelingen beschreven,</seg> <seg n="9.4.3">waarin deze grenslijn is uitgewist,</seg> <seg n="9.4.4">ook al worden er hemelse gaven uitgestort.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wie gelezen heeft,</seg> <seg n="9.5.2">hoe Paulus het gebruik van de hemelse gaven als 't ware dempt en zich zelf tot aardse dienstbaarheid dwingt,</seg> <seg n="9.5.3">kan weten dat hij de genade niet ziet als een middel om de natuur te verhogen.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">De bijbel is het boek van de menswording en niet van de vergoddelijking.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wat in het bijzonder de geestelijke gaven betreft,</seg> <seg n="10.1.2">uit 1 Kor. 12-14,</seg> <seg n="10.1.3">daarvan weten ook rooms-katholieke geleerden,</seg> <seg n="10.1.4">als Batiffol,</seg> <seg n="10.1.5">te zeggen,</seg> <seg n="10.1.6">dat de christelijke kerk <choice><sic>verneveid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verneveld</corr></choice> zou zijn,</seg> <seg n="10.1.7">als zij naast deze gaven in de ambten niet een stevig geribd lichaam had gehad,</seg> <seg n="10.1.8">tot aardse dienst geschikt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het zijn dan ook niet deze genadegaven,</seg> <seg n="11.1.2">die men bijzonder op het oog heeft,</seg> <seg n="11.1.3">als er sprake is van natuur en genade.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Bij deze zgn. charismata staat nl. bij Thomas van Aquino wel voorop,</seg> <seg n="11.2.2">dat ze onverplichte geschenken zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De echte genade,</seg> <seg n="11.3.2">de genade der trappen,</seg> <seg n="11.3.3">de hiërarchische,</seg> <seg n="11.3.4">is dat,</seg> <seg n="11.3.5">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="11.3.6">in mindere mate.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zij wordt niet zo toegeworpen,</seg> <seg n="11.4.2">maar komt met minder onderbreking in de mens.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Zij wordt ingegoten en raakt met de ziel essentieel,</seg> <seg n="11.5.2">wezenlijk verbonden.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Zij verbindt zich met de vermogens der ziel en maakt deze tot deugden.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Zij is niet iets bijkomstigs,</seg> <seg n="11.7.2">maar berijdt de ziel als een ruiter het paard.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Dit beeld is niet pas van Luther,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="11.8.2">maar wordt in de scholastiek al gebruikt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">In deze vaste betrekking tussen natuur en genade werkt dan het hoogste natuurlijke vermogen,</seg> <seg n="12.1.2">de gehoorzaamheid der natuur aan haar hogere bestemming.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">God is wel niet verplicht deze genade te geven,</seg> <seg n="12.2.2">maar daarop behoeft men minder te letten dan bij de charismata.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De natuur is verplicht de genade op te nemen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wanneer zij toebereid is door God,</seg> <seg n="12.4.2">stroomt de genade ook in,</seg> <seg n="12.4.3">als het water in een geopende sluis.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">En hier staat de getrapte verhouding,</seg> <seg n="12.5.2">de onweerstaanbare werking van het hoogste goed op de lagere natuur,</seg> <seg n="12.5.3">op de voorgrond en niet het vrije van een persoonlijke gift.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer men dat eenmaal gezien heeft,</seg> <seg n="13.1.2">moet men zich afvragen hoe het komt,</seg> <seg n="13.1.3">dat zulk een genadeleer,</seg> <seg n="13.1.4">die ook volgens roomse godgeleerden in de <pb n="431" ed="VW"/>bijbel en bij de vaders heel weinig duidelijk te vinden is,</seg> <seg n="13.1.5">zozeer de over hand heeft genomen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Waar vinden wij in of rondom de Oude kerk zulk een coeleste,</seg> <seg n="13.2.2">half-hemelse sfeer,</seg> <seg n="13.2.3">die tot het natuurlijke leven in een getrapte verhouding staat en hoe komt de kerk in de middeleeuwen tot de hiërarchische bouw des levens,</seg> <seg n="13.2.4">waarbij de natuur wordt geprofaneerd en in de kerk de toon des levens wordt verhoogd tot een heiligheid,</seg> <seg n="13.2.5">die bestaat in een aanvankelijke godgelijkheid?</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ik wil beginnen met op een verschijnsel te wijzen,</seg> <seg n="14.1.2">dat hier een verklaring kan geven.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een goed kenner van de Oude kerk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f6" rend="superscript">f</ref> heeft er op gewezen,</seg> <seg n="14.2.2">dat in de tweede en derde eeuw in de christelijke eredienst een wijding van bovennatuurlijke aard begon te heersen,</seg> <seg n="14.2.3">terwijl daarnaast een zedeleer in ere was,</seg> <seg n="14.2.4">die vertrouwen stelde in de natuurlijke mens.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Bij die wijdingen werden zonde en ellende wel voorondersteld,</seg> <seg n="14.3.2">maar niet zozeer om daarop nadruk te leggen,</seg> <seg n="14.3.3">als wel om de kerk als een brandpunt van wonderbare begenadigingen te verheerlijken.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De tweespalt tussen deze bovennatuurlijke genadewerking uit de cultus en de moraliserende natuurlijke zedeleer is in de Oosterse kerk nog steeds zeer opmerkelijk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">In de cultus staat de vergeving der zonden op de achtergrond en overweegt de vergoddelijking.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Met de zede redt de mens zich zelf buiten de kerkelijke gemeenschap en daarmee heeft de cultus niet te maken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Natuur en genade liggen hier in twee gescheiden gebieden duidelijk uiteen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De genade,</seg> <seg n="14.8.2">die in de cultus werkt en daar op bovennatuurlijke wijze wordt medegedeeld,</seg> <seg n="14.8.3">komt tot de gemeente uit een sfeer,</seg> <seg n="14.8.4">die het midden houdt tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Zij is inderdaad in zulk een eredienst een bij gelijkenis deel hebben aan de goddeli,</seg> <seg n="14.9.2">ke natuur en het goddelijke zijn,</seg> <seg n="14.9.3">een bepaling van genade,</seg> <seg n="14.9.4">die wij in de scholastiek bij Thomas vaak met zoveel woorden hebben aangetroffen.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Wanneer men zich van de strekking van zulk een dogmatische formule wil rekenschap geven,</seg> <seg n="14.10.2">dan gaat dit 't best,</seg> <seg n="14.10.3">als men niet in de draden van de theologische redenering blijft hangen,</seg> <seg n="14.10.4">maar zich die laat vertolken in de verhoogde tonen van de liturgie,</seg> <seg n="14.10.5">de Oosterse.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">In die taal is zij dan onmiddellijk verstaanbaar en ook overtuigend en kan een kind haar begrijpen.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Dat het genie van een Thomas nodig is om haar in begrippen uit te drukken,</seg> <seg n="14.12.2">komt daarvan dat de Westerse kerk andere wegen heeft ingeslagen dan de Oosterse en de deelname aan de goddelijke natuur voor haar minder evident is geworden en minder gemakkelijk direct uit de eredienst af te lezen.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">- Daarvoor had deze kerk zich te zeer met het aardse leven der leden ingelaten en door haar uitoefening van de kerkelijke tucht en haar opvoedend werk ten <pb n="432" ed="VW"/>opzichte van de volkszede zich te diep ingeleefd in de schepping Gods,</seg> <seg n="14.13.2">in de natuur des mensen.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Het viel haar niet zo gemakkelijk meer,</seg> <seg n="14.14.2">los te komen van deze aarde.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Zij had meer moeite de stijging mee te maken,</seg> <seg n="14.15.2">die in de Griekse liturgie zo licht wil gelukken,</seg> <seg n="14.15.3">en het kostte haar meer inspanning in de genade het begin der glorie te ontdekken,</seg> <seg n="14.15.4">een midden-ding tussen natuur en heerlijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De R.-K. Kerk heeft meer moeite afscheid te nemen van de natuur en de volkszede.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Zij weigert die over te laten aan aardse machten;</seg> <seg n="15.2.2">aan de natie,</seg> <seg n="15.2.3">zoals de Oosterse kerken.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zij is wel toegeeflijk in dat opzicht,</seg> <seg n="15.3.2">soms in hoge mate,</seg> <seg n="15.3.3">vooral op de zendingsvelden.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Zij is vaak al tevreden,</seg> <seg n="15.4.2">als het natuurlijke leven met een dun draadje aan de genade is verbonden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar het Westerse christendom in zijn geheel laat de greep op de natuur niet los en zet er bij wijlen alles op,</seg> <seg n="15.5.2">om de kerk tegenover de natie,</seg> <seg n="15.5.3">het wedergeborene tegenover het onwedergeborene leven te handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar daardoor wordt het veel moeilijker het wezen der genade zuiver te bepalen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Wanneer men deze niet,</seg> <seg n="16.2.2">los van het leven,</seg> <seg n="16.2.3">met gesloten kerkdeuren,</seg> <seg n="16.2.4">als een stukje hemels leven laat opvoeren,</seg> <seg n="16.2.5">maar haar het zware werk wil opdragen in de schachten van het natuurlijke leven en in de kameren van het zondige hart,</seg> <seg n="16.2.6">dan is het minder gemakkelijk een trappenbouw des levens te onderscheiden en de hiërarchische orde onder alle omstandigheden te rechtvaardigen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Dan kan het voorkomen dat de grootste scholasticus moeite heeft om die twee,</seg> <seg n="16.3.2">natuur en genade,</seg> <seg n="16.3.3">uiteen te houden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Voor de oosterse kerkgangen was en is de 'potentia oboedentialis' der natuur,</seg> <seg n="17.1.2">haar hoogste vermogen,</seg> <seg n="17.1.3">nl. om aan de genade te kunnen gehoorzamen,</seg> <seg n="17.1.4">als 't ware aanwijsbaar af te lezen van de ziels- en levenshouding onder de kerkdienst.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De genade is onweerstaanbaar;</seg> <seg n="17.2.2">de natuur,</seg> <seg n="17.2.3">de ziel is verplicht;</seg> <seg n="17.2.4">zij bestijgt de trappen der genade;</seg> <seg n="17.2.5">de tonen des levens worden verhoogd;</seg> <seg n="17.2.6">men <choice><sic>is'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">is '</corr></choice>niet meer de mens van aarde' (Gez. 181 : 6).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Dit schouwen van het wezen der genade is echter veel moeilijker,</seg> <seg n="17.3.2">zo niet onmogelijk,</seg> <seg n="17.3.3">als men haar werking wil nagaan buiten de kerkmuren,</seg> <seg n="17.3.4">bij de herderlijke zorg;</seg> <seg n="17.3.5">als men zich begeven moet tot de mens,</seg> <seg n="17.3.6">wèl van deze aarde,</seg> <seg n="17.3.7">verbannen uit het paradijs en werkzaam tussen de distelen en de doornen.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dat doet ook de Roomse Kerk en daarom moet zij met haar bepalingen over de genade veel dichter bij de natuur komen en daardoor ontstaat dat onbepaalbare in de natuur der genade,</seg> <seg n="17.4.2">zoals dat in de leer der R.-K. Kerk valt op te merken.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Thomas geeft een scherpe vorm aan het probleem,</seg> <seg n="17.5.2">als hij,</seg> <seg n="17.5.3">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="17.5.4">de schepping der menselijke natuur en de verlening der genade bij Adam,</seg> <seg n="17.5.5">wel niet laat samenvallen,</seg> <seg n="17.5.6">maar toch gelijktijdig laat plaatsvinden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Gewoonlijk werd tussen beide een tijdsruimte gelaten,</seg> <seg n="17.6.2">zodat Adam de genade verdienen kon. Trente heeft zich hierover voorzichtig uitgelaten,</seg> <seg n="17.6.3">maar het ligt in de westerse lijn om met Thomas de natuur en de genade zo dicht mogelijk bij elkaar te brengen.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">In dat opzicht draagt de <pb n="433" ed="VW"/>R.-K. Kerk de Reformatie in haar schoot,</seg> <seg n="17.7.2">bij welker geboorte de trappenbouw des levens en de hiërarchie ineenstorten.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Daar wordt dan tevens gebroken met een opvatting,</seg> <seg n="17.8.2">waarbij de mens van zijn plaats,</seg> <seg n="17.8.3">uit zijn eigen natuur,</seg> <seg n="17.8.4">uit zijn werk en ook uit zijn zonde wordt weggeroepen,</seg> <seg n="17.8.5">om deel te nemen aan een <hi rend="italic">tussenspel</hi> tussen hemel en aarde.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">De Reformatie ziet het juist andersom en belijdt dat God,</seg> <seg n="17.9.2">het Woord,</seg> <seg n="17.9.3">vlees geworden is en onze natuur heeft aangenomen om zonde voor ons gemaakt te worden.</seg></s> <s n="17.10"><seg n="17.10.1">Voor de theologie der glorie stelt zij openlijk die des kruises en der schande in de plaats.</seg></s> <s n="17.11"><seg n="17.11.1">Het genade-begrip wordt dan een geheel ander,</seg> <seg n="17.11.2">zoals wij straks nog zullen zien.</seg></s> <s n="17.12"><seg n="17.12.1">De genade heeft dan haar mysterieus karakter afgelegd en is openbaar geworden,</seg> <seg n="17.12.2">door zich te verbinden met het gepredikte Woord.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Aan deze vragen heeft de middeleeuwse kerk zwaar gedragen en de Roomse Kerk doet het nog.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Zolang zij een theologie der glorie drijft zal zij daaraan niet ontkomen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Thomas heeft allerlei fijne onderscheidingen gemaakt,</seg> <seg n="18.3.2">waarvan vele naar de kant van de Reformatie liggen.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Men merkt hoe het oosterse genadebegrip,</seg> <seg n="18.4.2">met z'n glorie,</seg> <seg n="18.4.3">hem,</seg> <seg n="18.4.4">de westerse christen,</seg> <seg n="18.4.5">met zijn pastorale zin,</seg> <seg n="18.4.6">moeilijkheden bereidt;</seg> <seg n="18.4.7">en hoe hij daarmee worstelt.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Zo kan hij,</seg> <seg n="19.1.2">evenmin als de Griekse kerk,</seg> <seg n="19.1.3">de vergeving der zonden in de openbare prediking des Woords als de zenuw van het genadeleven zien.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">"Er is meer in de genade dan de vergeving der zonden",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f9" rend="superscript">i</ref></seg> <seg n="19.2.2">schrijft Thomas.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">De vergeving vindt niet plaats als God,</seg> <seg n="19.3.2">op een meer verborgen manier,</seg> <seg n="19.3.3">niet iets in de mens verandert en werkt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">En dat is het wijdere algemene begrip der genade.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Daarbij stelt hij dan in de dertiende eeuw vragen,</seg> <seg n="19.5.2">die in de twintigste nog zeer actueel zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Hij vraagt dan of toerekening wel bestaanbaar is met een genade die gezegd wordt ingestort te zijn.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Hij antwoordt echter dat er iets in de mens moet plaats hebben,</seg> <seg n="19.7.2">waardoor deze het eeuwige leven waardig wordt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze instorting van genade vindt dan echter bij Thomas niet plaats in een sfeer,</seg> <seg n="20.1.2">ver boven de natuur,</seg> <seg n="20.1.3">maar,</seg> <seg n="20.1.4">zoals wij zagen,</seg> <seg n="20.1.5">liefst tegelijk met en dicht bij de oorsprongen van de natuur.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">De genade <choice><sic>zeteit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zetelt</corr></choice> in de essentie der ziel en werkt op de zielsvermogens,</seg> <seg n="20.2.2">zoals de mens met zijn denkvermogen door het geloof deel heeft aan de goddelijke kennis en met zijn wil aan de goddelijke liefde door de charitas;</seg> <seg n="20.2.3">zo deelt hij ook met de natuur zijner ziel in de goddelijke natuur door een zekere wedergeboorte of herschepping.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Men ziet,</seg> <seg n="21.1.2">de genade kan niet dichter bij de natuur gebracht worden;</seg> <seg n="21.1.3">zij wordt bijna aan de schepping gepaard,</seg> <seg n="21.1.4">bij Adam,</seg> <seg n="21.1.5">maar ook bij ieder christen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">En toch blijft het de genade der glorie,</seg> <seg n="21.2.2">ook wanneer zij ons zo nabij gebracht wordt.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Zij blijft altijd iets dat wij niet zijn,</seg> <seg n="21.3.2">een trap waarop wij moeten gaan staan en waarvan wij nooit zeker zijn er niet van te zijn afgevallen<pb n="434" ed="VW"/> of te zullen vallen.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De val van Adam kan zich ook nu nog steeds herhalen en de volle,</seg> <seg n="21.4.2">blijde zekerheid van het 'in Christus' zijn wordt nooit bereikt.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Wij krijgen de genade nooit in het aangezicht te zien;</seg> <seg n="21.5.2">wij krijgen nooit volle genadeverkondiging,</seg> <seg n="21.5.3">nimmer een onvoorwaardelijke vergeving der zonden.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Er moet altijd meer in de genade zijn dan die vergeving,</seg> <seg n="21.6.2">altijd iets algemeners,</seg> <seg n="21.6.3">iets conjecturabels,</seg> <seg n="21.6.4">iets voor ons uit en boven ons uit;</seg> <seg n="21.6.5">een halve glorie,</seg> <seg n="21.6.6">die zich wil vestigen in het wezen onzer ziel en er toch niet één mee wordt.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Zij is te dicht bij ons om ruimte te bieden voor geloof;</seg> <seg n="21.7.2">zij is te zwijgend om hoop te wekken en heeft geen vorm tegenover ons,</seg> <seg n="21.7.3">dat wij haar zouden lief hebben.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Deze glorie wordt niet meer gezongen;</seg> <seg n="21.8.2">er wordt alleen over gefluisterd.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Door dit hybridisch karakter der genade in de roomse kerkleer krijgt zij dat gespannene,</seg> <seg n="22.1.2">waarmede bijv. Newman zo te worstelen had en dat hem zijn prediking van vrezen en beven oplegde.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Het is ook de verborgen grond van de 'waakzaamheid',</seg> <seg n="22.2.2">die de moderne roomse vroomheid in het bijzonder als een hoofdtrek van het christelijk leven wil aangezien hebben.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Wanneer dit een van de christelijke deugden is,</seg> <seg n="22.3.2">bijv. uit Paulus' huistafels,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n23" rend="superscript">23</ref></seg> <seg n="22.3.3">dan behoeft daarover niets te worden opgemerkt.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Maar wanneer deze deugd,</seg> <seg n="22.4.2">zoals soms bij de ernstige roomsen geschiedt,</seg> <seg n="22.4.3">als een wezensbepaling van het geloof wordt aangeprezen,</seg> <seg n="22.4.4">dan hangt dat ongetwijfeld samen met de boven omschreven genadeleer,</seg> <seg n="22.4.5">die verhindert tot een blijde verzekerdheid te geraken.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Een ander gevaar bestaat er,</seg> <seg n="23.1.2">indien het terugbrengen van het genadeleven uit de cultus naar de schepping en het paren van natuur en genade,</seg> <seg n="23.1.3">de doorvoering van de eenheid van tijd en plaats,</seg> <seg n="23.1.4">nu ook gaat leiden tot eenheid van handeling.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Dan gaat het gevaar voor humanisme dreigen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">En dan niet als bondgenoot der kerk,</seg> <seg n="23.3.2">maar in de kerk zelve.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">- Het is bekend dat Rome het humanisme gemakkelijker kan plaatsen,</seg> <seg n="23.4.2">omdat het de natuur als zodanig,</seg> <seg n="23.4.3">als voortrede van de genade,</seg> <seg n="23.4.4">een zelfstandige plaats inruimt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">De natuur komt dan niet concurrerend tegenover de genade te staan.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De tegenstelling is heel anders dan bij <hi rend="italic">zonde</hi> en genade.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">In zekere zin kan men het 'mens sana in corpore sano'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f11" rend="superscript">k</ref> ook gewijzigd,</seg> <seg n="23.7.2">van toepassing maken op de genade en de ziel.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">En bovendien wordt aan de gezonde ziel als zodanig een grote positieve waarde toegeschreven en een eigen levensbereik,</seg> <seg n="23.8.2">omdat op de verwoestende macht der zonde minder nadruk wordt gelegd dan in de protestantse dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Rome neemt het humane zeer bepaald als een soortbegrip.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Het 'animal nationale'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f12" rend="superscript">l</ref> heeft dogmatische betekenis,</seg> <seg n="24.2.2">veel meer dan bij ons.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Daarmee <pb n="435" ed="VW"/>wordt ons geslacht,</seg> <seg n="24.3.2">ook in het geloofsleven en niet alleen in de biologie,</seg> <seg n="24.3.3">tegenover de dieren afgegrensd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">De dieren zijn niet vatbaar voor genade.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Het humane is tevens een grens.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Christus heeft de mens aangenomen en hem verheven en hem daarmee geëerd.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">- Deze gedachte treft men thans ook wel bij ons aan,</seg> <seg n="24.7.2">waar zij vooral uit de anglicaanse theologie is binnengedrongen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Maar zij is van algemeen-katholieke huize.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Dat wordt duidelijk hierdoor verraden,</seg> <seg n="24.9.2">dat in het verheffen en eren van de mens in de incarnatie de theologie der glorie duidelijk doorschemert.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">De bijbel legt echter meer de nadruk op het feit,</seg> <seg n="24.10.2">dat Christus zich zelve vernederd heeft in de menswording;</seg> <seg n="24.10.3">dat Hij gekomen is in het vlees en tot zonde gemaakt is.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Wij denken daarbij niet aan een grens,</seg> <seg n="24.11.2">waar Christus niet beneden gegaan zou zijn,</seg> <seg n="24.11.3">maar eerder aan de diepten,</seg> <seg n="24.11.4">die zich voor onze ogen openen,</seg> <seg n="24.11.5">als de menswording ter sprake komt.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Wij vatten het humane daarbij niet op als een bepaald vlak,</seg> <seg n="24.12.2">dat Christus door zijn incarnatie verhoogd zou hebben tot het niveau der genade en waarop de mens dan zou moeten worden overgebracht.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Doet men dit wel,</seg> <seg n="25.1.2">dan wordt het duidelijk,</seg> <seg n="25.1.3">dat de humaniteit ook in de theologie een zaak van betekenis wordt en dat men het humanisme zeer positief kan waarderen en het in sommige gevallen zelfs met hand en tand verdedigen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Er bestaat echter nog een andere invalspoort voor het humanisme,</seg> <seg n="26.1.2">waarop ik thans wil wijzen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En daarbij denk ik aan Augustinus.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Bij deze kerkvader komt herhaaldelijk de gedachte voor,</seg> <seg n="26.3.2">dat het christendom zo oud is als de wereld.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het is niet een nieuwe godsdienst;</seg> <seg n="26.4.2">het is de oudste van alle,</seg> <seg n="26.4.3">de oorspronkelijke.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Daarmee gepaard gaat dan een universalisme,</seg> <seg n="26.5.2">dat ook buiten de sfeer der bijzondere openbaring de uitverkorenen weet te ontdekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f13" rend="superscript">m</ref></seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Deze perspectieven vormen een achtergrond;</seg> <seg n="26.6.2">zij zijn niet bestemd om regelrecht in de prediking te werken.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Zij worden sterk afgeschermd door de historische betekenis,</seg> <seg n="26.7.2">die aan het christendom en de kerk wordt toegekend.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">In de middeleeuwen zijn deze kanten van Augustinus' systeem,</seg> <seg n="26.8.2">voor zover men bij hem van een systeem kan spreken,</seg> <seg n="26.8.3">niet verder uitgebouwd.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Veeleer heeft het 'extra ecclesiam nulla salus'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f14" rend="superscript">n</ref> In toen het veld behouden.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">- Maar als een rand van het christelijk denken in Europa zijn deze ideeën,</seg> <seg n="26.10.2">meestal in latente toestand,</seg> <seg n="26.10.3">steeds enigszins actief gebleven.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Bij Zwingli in het begin vrij sterk.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">Bij Calvijn minder,</seg> <seg n="26.12.2">in strenger verband met de predestinatie.</seg></s> <s n="26.13"><seg n="26.13.1">Bij de gereformeerden echter heeft dit universalisme nooit het karakter van een min of meer uitgesproken humanisme aangenomen.</seg></s> <pb n="436" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="26.14"><seg n="26.14.1">Ik ben er niet zeker van of een zeker universalistisch humanisme niet zou kunnen behoren tot de factoren,</seg> <seg n="26.14.2">die de toekomst der R.-K. Kerk zullen bepalen.</seg></s> <s n="26.15"><seg n="26.15.1">Dit humanisme zou dan van de achtergrond meer naar voren komen en het historisch christendom min of meer uithollen.</seg></s> <s n="26.16"><seg n="26.16.1">Het zou zijn predestiniaans karakter afleggen,</seg> <seg n="26.16.2">en de menselijke voorkant van het Evangelie,</seg> <seg n="26.16.3">de Moeder en de Zoon,</seg> <seg n="26.16.4">in plaats van de Vader en de Zoon,</seg> <seg n="26.16.5">zou zozeer het hele gezichtsveld des geloofs innemen,</seg> <seg n="26.16.6">dat het humane ging overwegen.</seg></s> <s n="26.17"><seg n="26.17.1">De genade zou tot het plan van de natuur zijn afgedaald en zou zich met haar vermengen,</seg> <seg n="26.17.2">zonder haar op te heffen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Ook op deze wijze zou het christendom even oud zijn als de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Inderdaad lijkt mij achter de moderne voorliefde der rooms-katholieken voor het humanisme iets meer te schuilen dan een waardering van het profane leven als eerste trap naar de volmaaktheid.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Zij doet in sommige opzichten aan als een verbreding van het heilige tot het humane en een tegemoetkomen van de kerk aan de secularisatie.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wij hebben gezien hoe het naar beneden drukken van de coeleste sfeer in het liturgisch leven der Oosterse kerk,</seg> <seg n="29.1.2">zoals de pastoraal van het westerse christendom dat meebracht,</seg> <seg n="29.1.3">tot spanningen aanleiding gaf en nog geeft.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het maakte de idee der genade moeilijk te benaderen en maakte het onmogelijk haar wezenstrekken fenomenologisch af te lezen.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Haar kennis werd bijna geheel conjecturaal,</seg> <seg n="29.3.2">hetzij men haar als veroorzakend of als doeistellend opvatte.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Men kwam haar,</seg> <seg n="29.4.2">nu men haar eenmaal uit de liturgie had aanvaard en haar nu in het gewone leven ging kanaliseren,</seg> <seg n="29.4.3">nooit meer in het aangezicht te zien.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Genade werd een verborgen wezenheid;</seg> <seg n="29.5.2">de ingieting daarvan in de ziel een mysterie.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat de verhoudingen zo liggen,</seg> <seg n="30.1.2">valt reeds vrij duidelijk uit de werken van Augustinus af te lezen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Waarschijnlijk meer dan uit die van enige andere kerkvader.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">In de wijze waarop de kerkvader telkens,</seg> <seg n="30.3.2">wanneer hij het wezen van het christendom tot uitdrukking wil brengen,</seg> <seg n="30.3.3">spreekt over de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="30.3.4"><hi rend="italic">niet alleen der mensen,</hi></seg> <seg n="30.3.5"><hi rend="italic">maar ook der engelen,</hi></seg> <seg n="30.3.6">hoort men een echo van de liturgie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f15" rend="superscript">o</ref></seg> <seg n="30.3.7">als een geluid tussen aarde en hemel,</seg> <seg n="30.3.8">als aanvang der glorie.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het is er ook in de verhoogde toon van zijn proza,</seg> <seg n="30.4.2">die wel in verband staat met zijn retorische kunst,</seg> <seg n="30.4.3">maar daaruit toch niet geheel verklaard kan worden.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Tertullianus schrijft heel anders.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f16" rend="superscript">p</ref></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Dit serafieke bij Augustinus,</seg> <seg n="30.6.2">dat aan de hele middeleeuwen min of meer bijgebleven is,</seg> <seg n="30.6.3">vormt naast de liturgie een zelfstandig gegeven,</seg> <seg n="30.6.4">dat in rekening moet worden gebracht bij de bepaling van het begrip genade,</seg> <seg n="30.6.5">voorzover het in de Roomse Kerk tot uitdrukking kwam.</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Het is niet geheel de pastorale toon der evangeliën<pb n="437" ed="VW"/> en toch is het de woordenschat uit een preek,</seg> <seg n="30.7.2">uit de bisschoppelijke rede;</seg> <seg n="30.7.3">een halfliturgische verkondiging omtrent het tweeërlei burgerschap;</seg> <seg n="30.7.4">de tweeërlei liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">De éénvoudige liturgische genadestroom,</seg> <seg n="30.8.2">die in de Griekse kerk het natuurlijk leven en de vólkszede in de kerk beneden zich laat of buiten de kerkdeuren houdt,</seg> <seg n="30.8.3">neemt hier het profane leven op. De rede splitst zich in tegenstellingen,</seg> <seg n="30.8.4">die min of meer op elkaar betrokken blijven en elkaar aantrekken of afstoten.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Zo wordt het Westeuropese genadebegrip voorbereid zoals het in de middeleeuwen in de scholastiek is vastgelegd.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">- Omdat echter de bisschoppelijke rede hoe langer hoe meer in verval komt,</seg> <seg n="30.10.2">verliest de leer der genade haar-aanschouwelijkheid.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Het zijn niet langer twee rijken,</seg> <seg n="30.11.2">die de verbeelding in vlam zetten bij de prediking.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">Die zijde van Augustinus' prediking krijgt haar voortzetting in de kerkelijke politiek.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">In de kerkleer wordt dit alles psychologisch en de tegenstelling van natuur en genade verplaatst zich,</seg> <seg n="30.13.2">zoals bij Thomas,</seg> <seg n="30.13.3">naar de essentie,</seg> <seg n="30.13.4">het wezen der ziel.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">En de psychologie verliest daarbij de kosmische afmetingen,</seg> <seg n="30.14.2">die zij bij Augustinus had en die hij van de platonisten zijner dagen had overgenomen.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">De eigenlijke genadeleer,</seg> <seg n="30.15.2">geabstraheerd van de sacramenten en zonder de aanschouwelijkheid van de levens der heiligen;</seg> <seg n="30.15.3">die leer,</seg> <seg n="30.15.4">zoals zij met behulp van aristotelische begrippen werd vastgelegd,</seg> <seg n="30.15.5">kent nog wel de tegenstelling van natuur en genade;</seg> <seg n="30.15.6">zij blijft westers;</seg> <seg n="30.15.7">zij is dubbel.</seg></s> <s n="30.16"><seg n="30.16.1">Maar overigens heeft zij tegenover de zeven sacramenten de magerheid van de koeien uit Farao's droom.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="30.17"><seg n="30.17.1">Zij weet te zeggen dat er een infusie plaats heeft en dat deze belangrijk is,</seg> <seg n="30.17.2">meer dan de vergeving der zonden.</seg></s> <s n="30.18"><seg n="30.18.1">Maar dat blijft een veronderstelling,</seg> <seg n="30.18.2">die aan het geloof geen steun biedt,</seg> <seg n="30.18.3">omdat het geloof uit het gehoor is en het gehoor door het Woord Gods.</seg></s> <s n="30.19"><seg n="30.19.1">Hier loopt de roomse kerkleer op een dood spoor en geraakt zij in grote pastorale nood.</seg></s> <s n="30.20"><seg n="30.20.1">Uit deze nood is op 31 oktober 1517 de Reformatie ontsprongen en daarheen drong de hele impuls der westerse christenheid.</seg></s> <s n="30.21"><seg n="30.21.1">Wanneer zij van het dubbel spoor der Augustijnse prediking niet op deze enkelvoudige lijn geraakt was;</seg> <seg n="30.21.2">als zij niet weer had ontdekt,</seg> <seg n="30.21.3">dat God een éénvoudig wezen was,</seg> <seg n="30.21.4">die niet <hi rend="italic">tegelijk</hi> schept èn begenadigt zoals Thomas zegt,</seg> <seg n="30.21.5">maar in énen begenadigt en schept,</seg> <seg n="30.21.6">dan ware het haar beter geweest tot de dubbele rede van Augustinus terug te keren of zelfs tot de Griekse liturgie.</seg></s> <s n="30.22"><seg n="30.22.1">Nu zij de weg naar de pastoraal van het Evangelie teruggevonden heeft,</seg> <seg n="30.22.2">behoeft zij op haar schreden in de geschiedenis niet weer te keren,</seg> <seg n="30.22.3">maar moet zij de toekomst in het aangezicht zien.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">De thomistische leer der genade hangt onmiddellijk samen met de leer der sacramenten.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wanneer wij haar in verband daarmee beschouwen,</seg> <seg n="31.2.2">schijnt zij rijk geïnstrumenteerd te zijn.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De Rooms-Katholieke Kerk kent een zevental.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Maar hoe rijk de aspecten ook mogen zijn,</seg> <seg n="31.4.2">die daarbij zichtbaar<pb n="438" ed="VW"/> mogen worden,</seg> <seg n="31.4.3">de genade zelve kan niet die rijkdom krijgen,</seg> <seg n="31.4.4">waarop Paulus zo blijde weet te roemen.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Zij wekt het Woord in de sacramenten niet op tot een klare betuiging van de vergeving der zonden,</seg> <seg n="31.5.2">maar dempt de stem van de priester als de heiligste ogenblikken zijn gekomen.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">De sacramenten hebben in de middeleeuwen de prediking soms bijna geheel het zwijgen opgelegd.</seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">- Dat het Evangelie gepredikt moet worden,</seg> <seg n="31.7.2">dat de genade verkondigd moet worden en dat daardoor ook mede de vorm,</seg> <seg n="31.7.3">waaronder de genade moet worden medegedeeld,</seg> <seg n="31.7.4">wordt bepaald,</seg> <seg n="31.7.5">is een inzicht,</seg> <seg n="31.7.6">dat in de jongste tijd weer onder rooms-katholieken ontwaakt,</seg> <seg n="31.7.7">maar dat niet kan samengaan met de plaats,</seg> <seg n="31.7.8">die de 'infusio gratiae'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f18" rend="superscript">r</ref> in het beséf van dit deel der Westerse kerk heeft gekregen.</seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Wij hebben gezegd dat wij,</seg> <seg n="31.8.2">bij de roomse opvatting,</seg> <seg n="31.8.3">de genade niet in het aangezicht komen te zien.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Daarvoor blijft zij te zeer gedoken in de essentie der ziel en te veel een deelhebben aan de goddelijke natuur bij gelijkenis.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Tot een rechte ontmoeting tussen God en mens kan het daarbij niet komen.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Het wordt een vergoddelijken van de mens,</seg> <seg n="31.11.2">in verband met de vermenselijking van God in Christus.</seg></s> <s n="31.12"><seg n="31.12.1">Een ontmoeting van naturen en niet van personen.</seg></s> <s n="31.13"><seg n="31.13.1">En zo krijgt de incarnatie,</seg> <seg n="31.13.2">de vleeswording des Woords,</seg> <seg n="31.13.3">een betekenis in het geloofsleven,</seg> <seg n="31.13.4">waardoor dit geloofsleven liever genadeleven moet heten.</seg></s> <s n="31.14"><seg n="31.14.1">Een plaats die zij,</seg> <seg n="31.14.2">althans tot voor enige tijd,</seg> <seg n="31.14.3">in de protestantse geloofsleer nooit had.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De kerk heeft steeds veel belang gesteld in de naturen van Christus.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Een concilie in de Oudheid,</seg> <seg n="32.2.2">dat van Chalcedon (451),</seg> <seg n="32.2.3">heeft zich daarover uitgesproken en ook onze Heidelbergse catechismus wijdt er goede aandacht aan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Maar daarbij was,</seg> <seg n="32.3.2">in het Westen,</seg> <seg n="32.3.3">de aandacht toch steeds meer gericht op het werk van Christus.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">De betekenis van de naturen werd niet geloochend;</seg> <seg n="32.4.2">integendeel,</seg> <seg n="32.4.3">op de godheid zowel als de mensheid werd grote nadruk gelegd,</seg> <seg n="32.4.4">ook door de reformatoren.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Maar meer dan in het Oosten kwam de betekenis van Christus' werk ook reeds in de middeleeuwen in de scholastiek naar voren,</seg> <seg n="32.5.2">in het bijzonder de plaatsbekleding en de verdienste.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Daar in de mis het offer in het middelpunt staat,</seg> <seg n="32.6.2">wordt de vereniging met God minder direct;</seg> <seg n="32.6.3">niet een deelname aan een zekere gelijkenis der goddelijke natuur,</seg> <seg n="32.6.4">maar een handel (een rechtszaak) met God en een bittere handel in de dood zijns Zoons.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hier weet Rome,</seg> <seg n="32.7.2">beter dan het Oosten,</seg> <seg n="32.7.3">van het 'God voor ons',</seg> <seg n="32.7.4">in onderscheiding van het 'God in ons'.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Ten opzichte van de vergoddelijking is er een duidelijk onderscheid tussen Athanasius en Thomas.</seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Bij de eerste wordt het heil veel directer van de incarnatie afgeleid en minder <choice><sic>zedelij k</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zedelijk</corr></choice> bemiddeld dan bij de ander.</seg></s> <s n="32.10"><seg n="32.10.1">Het doel der vleeswording wordt zo uitgedrukt:</seg> <seg n="32.10.2">"Hij is mens geworden,</seg> <seg n="32.10.3">opdat wij vergoddelijkt zouden worden.</seg></s> <s n="32.11"><seg n="32.11.1">En Hij neemt het lichaam aan opdat dit,</seg> <seg n="32.11.2">in aller plaats,</seg> <seg n="32.11.3">bestand zou worden tegen de dood."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="32.12"><seg n="32.12.1">Hier is dus ook wel de <pb n="439" ed="VW"/>plaatsbekleding,</seg> <seg n="32.12.2">maar niet in rechtsverband of in een zedelijke verhouding,</seg> <seg n="32.12.3">maar rechtstreeks door de vereniging van de beide naturen en met het oog op de onsterfelijkheid,</seg> <seg n="32.12.4">waarbij als 't ware het kruis wordt overgeslagen of althans niet voldoende wordt gewaardeerd.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daartegenover heeft Augustinus reeds veel meer oog voor de nederheid van Christus en voor zijn dienstknechtsgestalte.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Hij predikt ook duidelijker de zedelijke bemiddeling in onze gemeenschap met God door Christus' offerande.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Romeinen 12 : 1,</seg> <seg n="33.3.2">waar het gaat over de redelijke eredienst,</seg> <seg n="33.3.3">waarin wij onze lichamen stellen tot een levende,</seg> <seg n="33.3.4">heilige,</seg> <seg n="33.3.5">Gode welbehagelijke offerande,</seg> <seg n="33.3.6">is een lievelingstekst van hem,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f19" rend="superscript">s</ref></seg> <seg n="33.3.7">die hij in nauw verband brengt met de offerande van Christus.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De vereniging met God loopt hier over de dienstknechtsgestalte,</seg> <seg n="33.4.2">het offer,</seg> <seg n="33.4.3">de barmhartigheid.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">In het sacrament van het altaar ziet de kerkvader een herhaling van dit offer en hij schrijft dat de kerk daarin zelve Gode geofferd wordt.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Maar hij blijft daar bij het uitwendige niet staan.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Ook op dit altaar schrijft hij Rom. 12 : 1.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Wanneer wij ons hart omhoog heffen,</seg> <seg n="33.8.2">is het Gods altaar;</seg> <seg n="33.8.3">wij verzoenen Hem,</seg> <seg n="33.8.4">waarbij zijn eniggeborene als priester optreedt;</seg> <seg n="33.8.5">wij slachten Hem bloedige offeranden,</seg> <seg n="33.8.6">als wij ten bloede toe voor zijn waarheid strijden;</seg> <seg n="33.8.7">wij brengen Hem. zoete wierook,</seg> <seg n="33.8.8">als wij voor zijn aangezicht van vrome en heilige liefde branden.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Toch heeft ook Augustinus in zijn genadeleer niet die ruimte voor het geloof,</seg> <seg n="34.1.2">die de Schrift en in het bijzonder Paulus daarvoor weet te scheppen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Bij hem vindt men wel de tegenstelling 'God en de ziel',</seg> <seg n="34.2.2">maar zij zien elkander niet 'en face'.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Wanneer dat bij uitzondering geschiedt,</seg> <seg n="34.3.2">zoals in het negende boek van de <hi rend="italic">Confessiones,</hi></seg> <seg n="34.3.3">dan is men boven het Woord en het geloven uit en begint het aanschouwen.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1"><hi rend="italic">Dan blijft de liefde.</hi></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1"><hi rend="italic">-</hi> In verband met het feit,</seg> <seg n="34.5.2">dat de liefde in de genadeleer van Augustinus ook reeds veel eerder de plaats van het geloof gaat innemen,</seg> <seg n="34.5.3">staat het nu ook,</seg> <seg n="34.5.4">dat de genade te eng wordt opgevat en dat er geen ruimte komt voor het 'van aangezicht tot aangezicht' binnen het geloofsleven.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Dat is wel mogelijk,</seg> <seg n="34.6.2">maar dan moet het niet heten 'God en de ziel',</seg> <seg n="34.6.3">maar 'Jezus Christus en het geloof'.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Dan ontstaat er inderdaad in het genadeleven een ruimte en een rijkdom,</seg> <seg n="34.7.2">waarbij de gelovige in Christus Gods aangezicht komt te zien.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Wanneer,</seg> <seg n="34.8.2">zoals Augustinus wil,</seg> <seg n="34.8.3">het geloof prematuur in de vorm der liefde wordt gedrukt,</seg> <seg n="34.8.4">dan verliest de genade haar derde afmeting en wordt zij geperst in de kanalen der sacramenten,</seg> <seg n="34.8.5">waarin zij <choice><sic>alleen- nog</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">alleen</corr></choice></seg><choice><sic>alleen- nog</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="34.8.6"><choice><sic>alleen- nog</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">- nog</corr></choice> maar als <hi rend="italic">een kracht</hi> enigszins voorstelbaar is.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">De naturenleer moet dan tenslotte toch het veld behouden,</seg> <seg n="34.9.2">waarbij twee naturen <hi rend="italic">naast elkaar worden gedacht,</hi></seg> <seg n="34.9.3">die elkaar van terzijde raken en aan elkaar deel hebben.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Wanneer wij echter Christus en het geloof tegenover elkaar plaatsen,</seg> <seg n="34.10.2">dan heeft niet de <hi rend="italic">gedachte,</hi></seg> <seg n="34.10.3">maar het <hi rend="italic">Woord de</hi> <pb n="440" ed="VW"/>leiding.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">De vereniging is niet een stille hypothese,</seg> <seg n="34.11.2">een met vreze en beven aangenomen vermoeden,</seg> <seg n="34.11.3">maar een blijde,</seg> <seg n="34.11.4">uitgesproken zekerheid.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">Zo heeft Luther haar beleden.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Dat wil niet zeggen dat de genade bij Augustinus geheel vastraakt in de knel,</seg> <seg n="35.1.2">waarin zijn westerse pastoraal hier raakt.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Deze grote herder der Romeinse zielen doet sterke wederstand.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De druk tegen de wanden van de wordende sacramentele kanalen is geweldig.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Door de tegenstelling van de <hi rend="italic">tweeërlei</hi> liefde en het <hi rend="italic">tweeërlei</hi> rijk schept hij zich de ruimte,</seg> <seg n="35.4.2">die hij voor het 'en face' tussen Christus en het geloof nodig heeft en zo ook voor de preken,</seg> <seg n="35.4.3">die hij ook <hi rend="italic">hoort</hi> in de sacramenten,</seg> <seg n="35.4.4">als hij ze zichtbare <hi rend="italic">woorden</hi> noemt.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Wij hebben straks gezien hoe hij het sacrament des altaars in de taal van Paulus' Brief aan de Romeinen weet over te spellen en hoe uit de stilte van het hart van dit sacrament zijn prediking luide uitbreekt.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Dit wijst ons reeds in de richting van Luthers uitlegging van deze brief,</seg> <seg n="35.6.2">wanneer de barmhartigheid tegenover de offerande nog veel duidelijker in het licht gesteld zal worden;</seg> <seg n="35.6.3">als de offerande van boven naar beneden komt en niet van beneden naar boven gaat.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Het wijst ons ook in de richting van Melanchtons Loci,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n28" rend="superscript">28</ref></seg> <seg n="35.7.2">waarin de prediking blijde zal opwaken uit dezelfde brief en niet meer zal worden stilgelegd tot een priesterlijk gemompel.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Het doet ons reeds denken aan wat Calvijn later zal schrijven,</seg> <seg n="35.8.2">dat het sacrament nooit zonder voorafgaande belofte is en daaraan eerder als een zeker aanhangsel wordt verbonden<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f20" rend="superscript">t</ref> en dat <hi rend="italic">ons leven</hi> een hostie Gods is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo dringt dan in het Westen het werk van Christus tegenover de leer der naturen veel meer naar voren dan in het Oosten.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Aldus moet men ook de uitlatingen van Luther en Melanchton verstaan als zij uitroepen:</seg> <seg n="36.2.2">Wat gaan ons de naturen aan!</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Of:</seg> <seg n="36.3.2">Het komt er op aan Christus' weldaden aan te nemen!<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Men moet dat niet opvatten bij wijze van ontkenning,</seg> <seg n="36.4.2">maar vergelijkenderwijze.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Wel wordt daar afgewezen de speculatie over veronderstellingen,</seg> <seg n="36.5.2">tegenover de zekerheid van Gods beloften.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Hier wordt ruimte geschapen voor de prediking.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Waar dit niet geschiedt en waar Augustinus' bisschoppelijke prediking nièt,</seg> <seg n="37.1.2">rondom het altaar,</seg> <seg n="37.1.3">tot zwijgen of bijna-zwijgen komt,</seg> <seg n="37.1.4">daar zal het werk van Christus niet recht naar voren kunnen komen en zal de heiliging in de leer der genade noodwendig meer of minder de vorm moeten aannemen van een voortzetting der incarnatie.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Dit gebeurt dan ook in de Roomse Kerk.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">In de levens der heiligen wordt dit geacht meer regelrecht het geval te zijn,</seg> <seg n="37.3.2">terwijl in het sacramentele leven een sterke bemiddeling optreedt,</seg> <seg n="37.3.3">waarbij de instorting der genade op verborgen wijze plaats heeft.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De nadruk valt daarbij op het aanwezig zijn in ons van het goddelijk leven,</seg> <seg n="37.4.2">waarbij de vergeving der zonden,</seg> <seg n="37.4.3">die door het Woord moet worden overgebracht,</seg><pb n="441" ed="VW"/> <seg n="37.4.4">niet tot haar volle recht kan komen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Zij ontaardt tot op zekere hoogte tot een aanvullende verklaring van het sacrament,</seg> <seg n="37.5.2">een rol waartoe ook sommige protestanten heden ten dage de prediking zouden willen verlagen.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Rome acht de instorting der genade van groter betekenis dan de belofte en de aanzegging.</seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Het weigert het rijk van het conjecturale te verlaten en in de uitdeling der zekerheden te treden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Dit is de pastorale nood waarin de Westerse kerk na Augustinus langzamerhand gekomen is.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Ofschoon zij in de herhaling van Christus' offerande 'in nuce' het werk van Christus met zich meedroeg en de ware verklaring daarvan in de Brief aan de Romeinen in haar bijbel had staan,</seg> <seg n="38.2.2">bleef zij voor haar genadeleer bij de incarnatie staan en zag de eigenlijke betekenis van Gods Evangelie in de <hi rend="italic">infusio gratiae,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f21" rend="superscript">u</ref></seg> <seg n="38.2.3">waardoor in ieder gelovige de verbinding van twee naturen zich herhaalde,</seg> <seg n="38.2.4">de goddelijke met de menselijke,</seg> <seg n="38.2.5">zoals dat bij Christus had plaats gehad.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">De herhaling van het offer werd haar nimmer volle ernst,</seg> <seg n="38.3.2">voor zij die bij de Reformatie uit het sacrament,</seg> <seg n="38.3.3">waarin het een afgoderij was,</seg> <seg n="38.3.4">in de prediking overbracht,</seg> <seg n="38.3.5">waarin het waarlijk een kracht Gods tot zaligheid werd een iegelijk <hi rend="italic">die gelooft.</hi></seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Toen kwam ook het 'voor ons',</seg> <seg n="38.4.2">dat Rome in de mis had bewaard,</seg> <seg n="38.4.3">tot zijn volle recht en kwam het,</seg> <seg n="38.4.4">uit de omlijsting van het 'in ons',</seg> <seg n="38.4.5">als het ware aangezicht van het Evangelie in het gezichtsveld der gelovigen.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Wanneer het bij Rome inderdaad ernst is met het brengen van het Evangelie,</seg> <seg n="38.5.2">ook in de prediking,</seg> <seg n="38.5.3">meer dan tot heden,</seg> <seg n="38.5.4">dan zal deze verandering alleen van betekenis kunnen zijn,</seg> <seg n="38.5.5">als het zijn genadeleer wijzigt en als het dat doet meer in aansluiting aan het <hi rend="italic">werk</hi> van Christus en niet zo regelrecht aan de incarnatie.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Want de Roomse Kerk kan,</seg> <seg n="39.1.2">als pastoraal instituut,</seg> <seg n="39.1.3">ook geen volledige bevrediging vinden in een leer der genade,</seg> <seg n="39.1.4">die alle aanschouwelijkheid mist.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Men versta mij wel.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ik heb hier het oog niet op een aanschouwelijkheid in engere zin,</seg> <seg n="39.3.2">voor het oog alleen;</seg> <seg n="39.3.3">ik bedoel het meer algemeen van een genade,</seg> <seg n="39.3.4">die men niet,</seg> <seg n="39.3.5">zoals ik het boven noemde,</seg> <seg n="39.3.6">in het aangezicht kan zien,</seg> <seg n="39.3.7">tegenover zich krijgt.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Zoals de Griekse kerk dat heeft in de liturgie en de Westerse kerk bij Augustinus in de civitas Dei,</seg> <seg n="39.4.2">het corpus christianum.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Een pastorale kerk,</seg> <seg n="39.5.2">zoals de R.-K. Kerk dat naar haar wezen toch is,</seg> <seg n="39.5.3">moet er onder lijden,</seg> <seg n="39.5.4">dat zij,</seg> <seg n="39.5.5">waar het corpus christianum z'n aanschouwelijkheid verloor en het corpus Christi steeds meer mystisch moest worden verstaan,</seg> <seg n="39.5.6">in haar genadeverkondiging hypothetische oordelen moest vellen en conjecturaal moest te werk gaan.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Daardoor ontstond al heel vroeg een spanning in de pastoraal en ook in het geloofsleven der leken.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Deze komt tot uiting in de heiligenverering.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">In de heiligen heeft de voortzetting van de incarnatie,</seg> <seg n="40.1.2">de vereniging van het natuurlijke en het bovennatuurlijke,</seg> <seg n="40.1.3">van natuur en genade,</seg> <seg n="40.1.4">aanschouwelijkheid.</seg></s><pb n="442" ed="VW"/> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Hier kan er met de vinger naar worden gewezen bij de herderlijke zorg.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Dat is hetzelfde motief,</seg> <seg n="40.3.2">dat ook bij de meer mystieke en ascetische geesten van gereformeerde gezindheid,</seg> <seg n="40.3.3">zoals de Teellincks,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="40.3.4">er toe brengt om Christus in de prediking ook als voorbeeld te doen zien.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Overal waar het paulinische uitdragen van Christus in de openbare verkondiging,</seg> <seg n="40.4.2">naar het patroon van de Brief aan de Romeinen,</seg> <seg n="40.4.3">min of meer wordt nagelaten of verzwakt;</seg> <seg n="40.4.4">waar men naar de genade gaat zoeken inwendig,</seg> <seg n="40.4.5">daar zal deze behoefte ontstaan.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">In de levens der heiligen,</seg> <seg n="40.5.2">ook der protestantse heiligen in mystieke en ascetische gereformeerde kringen,</seg> <seg n="40.5.3">gaat men dan de kenmerken zoeken,</seg> <seg n="40.5.4">die de verloren aanschouwelijkheid in de leer der genade terug moeten brengen en de ziel over de angsten,</seg> <seg n="40.5.5">het vrezen en beven van het conjecturale leven moeten heen helpen.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">In de Oude kerk werd de belijdenis in engere zin,</seg> <seg n="41.1.2">het martyrium,</seg> <seg n="41.1.3">het martelaarschap,</seg> <seg n="41.1.4">als zulk een ingekorte,</seg> <seg n="41.1.5">in volle verzekerdheid eindigende geloofsweg aangeprezen en begeerd.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Volgens Augustinus is dit de ware herhaling van Christus' offerande.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">En dit geldt,</seg> <seg n="41.3.2">zij het in mindere mate,</seg> <seg n="41.3.3">ook van de andere heiligen.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Wanneer deze heiligheid niet bepaald in het martyrium,</seg> <seg n="41.4.2">maar in de levens openbaar wordt,</seg> <seg n="41.4.3">kan men daarin eerder een voortzetting van de menswording,</seg> <seg n="41.4.4">van de vereniging van twee naturen zien.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Ten opzichte van beide soorten van heiligen heeft reeds Augustinus het hypothetische in het oordeel over de genadestaat opgeschort.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Het zijn zij,</seg> <seg n="41.6.2">"van wie als echte leden der kerk <hi rend="italic">ook de mensen</hi> weten".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f23" rend="superscript">w</ref></seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Bij hen is de paring van natuur en genade aanschouwelijk geworden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Met deze voortzetting van de incarnatie in de heiligen verschaft de roomse pastoraal zich lucht en licht.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zij wil ook de genade kunnen aanwijzen met volkomen zekerheid.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Om dan ook in de gemeenschap der heiligen en in hun navolging de verzekerdheid en de blijdschap des geloofs onder het bereik van de leden der kerk te brengen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Ook in deze weg echter is er <hi rend="italic">toeleiding</hi> van de genade;</seg> <seg n="43.1.2">de verhouding van het geloof tot Christus is niet regelrecht;</seg> <seg n="43.1.3">de heiligen zijn als 't ware de kanalen,</seg> <seg n="43.1.4">waardoor de goddelijke natuur bij wijze van een zekere gelijkenis naar ons toevloeit.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Christus' menswording wordt niet alleen gepredikt,</seg> <seg n="43.2.2">maar wat meer is,</seg> <seg n="43.2.3">zij duurt ook voort.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Het is een onafgebroken stroom van leven binnen de kerk.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">- Deze kanalisatie van de genade,</seg> <seg n="43.4.2">haar toeleiding bij wijze van duur en voortzetting in de vorm van aanschouwelijk leven,</seg> <seg n="43.4.3">is anders van aard dan bij de sacramentele genade,</seg> <seg n="43.4.4">maar zij loopt er mee parallel.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men kan het ook een voortzetting van de sacramentele toeleiding noemen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">Augustinus schrijft ergens:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f24" rend="superscript">x</ref></seg> <seg n="43.6.2">"De mensen doen Christus soms aan <pb n="443" ed="VW"/>tot het ontvangen van de sacramenten toe;</seg> <seg n="43.6.3">soms ook zover dat zij geheiligd worden.",</seg> <seg n="43.6.4">Bij Augustinus leeft wel de gedachte,</seg> <seg n="43.6.5">dat de heiligheid ook buiten het sacrament om kan gaan en er dus evenwijdig mee kan lopen.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Ofschoon de Westerse kerk,</seg> <seg n="43.7.2">die de Heilige Geest niet alleen van de Vader,</seg> <seg n="43.7.3">maar ook van de Zoon laat uitgaan,</seg> <seg n="43.7.4">altijd zeer voorzichtig heeft omgegaan met de idee ener heiligheid buiten de sacramenten om,</seg> <seg n="43.7.5">kan toch niet worden ontkend,</seg> <seg n="43.7.6">dat de levens der heiligen in de Roomse Kerk een eigen functie vervullen en geacht worden zelfstandig de menswording van Christus voort te zetten,</seg> <seg n="43.7.7">meer direct.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Als zodanig krijgen de gelovigen de genade toch te zien,</seg> <seg n="43.8.2">al is het meer als voorbeeld dan als belofte.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Hoezeer dit in de nood,</seg> <seg n="43.9.2">die door de leer der conjecturale genade is geschapen,</seg> <seg n="43.9.3">voorziet,</seg> <seg n="43.9.4">bewijst wel de grote plaats,</seg> <seg n="43.9.5">die de heiligenverering en ook de beeldendienst in het r.-k. geloofsleven inneemt.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Dat dit niet onjuist is,</seg> <seg n="44.1.2">blijkt vooral ook hieruit,</seg> <seg n="44.1.3">dat de notie van genade als een midden tussen natuur en glorie of als begin van glorie,</seg> <seg n="44.1.4">door het gebruik van de levens der heiligen ten halve wordt gecorrigeerd.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Zo is het martelaarschap al dadelijk geen paradigma van de aanwezigheid ener hogere natuur,</seg> <seg n="44.2.2">maar et is,</seg> <seg n="44.2.3">omgekeerd,</seg> <seg n="44.2.4">een offer van de gewone natuur,</seg> <seg n="44.2.5">van het lichaam (Rom. 12 : 1).</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het sluit aan bij het <hi rend="italic">werk</hi> van Christus,</seg> <seg n="44.3.2">meer dan bij zijn incarnatie,</seg> <seg n="44.3.3">althans minder direct.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Dat is ook het geval bij vele andere heiligen,</seg> <seg n="44.4.2">wier leven gekenmerkt is geweest door een voorbeeldig kruisdragen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Bij de overpeinzing van dat lijden komen de gelovigen meer in de buurt van de dood,</seg> <seg n="44.5.2">waarvan de stigmatisatie het teken en zegel is,</seg> <seg n="44.5.3">terwijl de sacramentele genade,</seg> <seg n="44.5.4">de instorting der liefde,</seg> <seg n="44.5.5">de voorstelling van leven opwekt en ook als zodanig wordt geprezen.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">- Ook de verdiensten der heiligen wijzen op een werk,</seg> <seg n="44.6.2">meer dan op een natuur.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Dat de levens der heiligen dan toch zeer bijzonder als een voortzetting van de incarnatie worden gezien,</seg> <seg n="44.7.2">een duren van de vereniging van twee naturen,</seg> <seg n="44.7.3">bewijst dat de roomse genadeleer inconsequenties inhoudt,</seg> <seg n="44.7.4">als gevolg van de plaats die de glorie in deze theologie nu eenmaal had gekregen.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De verering der heiligen is dan ook,</seg> <seg n="44.8.2">in de praktijk eveneens,</seg> <seg n="44.8.3">slechts een halve correctie van de leer der onaanschouwelijke sacramentele genade.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De heiligen geven geen vol gezicht op het werk van Christus;</seg> <seg n="44.9.2">zij geven dat slechts op de beoefening van dat werk en die exercitiën hebben voor de andere helft ten doel om,</seg> <seg n="44.9.3">ascetisch,</seg> <seg n="44.9.4">deel te krijgen aan een hogere natuur en zo in dit leven met de glorie te beginnen.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">- Ook hier valt een sterke verwantschap op te merken met de ascetische geschriften bijv. in de zeventiende eeuw in ons land.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">Wie de werkjes van Theodorus <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> Brakel,</seg> <seg n="44.11.2"><hi rend="italic">Het Geestelijk leven en Trappen des geestelijken Levens</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n34" rend="superscript">34</ref> kent,</seg> <seg n="44.11.3">zal dit moeten toestemmen.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zo hebben wij dan driemaal,</seg> <seg n="45.1.2">bij de <hi rend="italic">liturgie,</hi></seg> <seg n="45.1.3">bij de <hi rend="italic">civitas Dei</hi> en bij de <hi rend="italic">levens der heiligen,</hi></seg> <seg n="45.1.4">kunnen opmerken,</seg> <seg n="45.1.5">hoe de kerk de genade veraanschouwelijkte.</seg></s><pb n="444" ed="VW"/> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">De eerste maal,</seg> <seg n="45.2.2">in het Oosten,</seg> <seg n="45.2.3">werd een greep gedaan naar het hemelse leven,</seg> <seg n="45.2.4">met betrekkelijke verwaarlozing van de pastoraal en de kerkelijke tucht.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het Westen daarentegen zocht in de civitas Dei aan het corpus Christi een vorm te geven,</seg> <seg n="45.3.2">die natuur en genade,</seg> <seg n="45.3.3">de tweeërlei liefde,</seg> <seg n="45.3.4">op elkaar betrok.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Dit was een geweldige greep naar een kerkstaat,</seg> <seg n="45.4.2">een theocratie.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De laatste poging,</seg> <seg n="45.5.2">het bijzonder op de voorgrond stellen van de persoonlijke heiliging,</seg> <seg n="45.5.3">is een bescheidener,</seg> <seg n="45.5.4">herderlijke greep naar de enkele mens.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Men kan het,</seg> <seg n="45.6.2">als men het goed wil verstaan,</seg> <seg n="45.6.3">een gesublimeerd humanisme noemen.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">In onze tijd zien wij,</seg> <seg n="45.7.2">hoe men beurtelings op een dezer drie zich tracht in te stellen.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Over de liturgie en de theocratie spreek ik nu niet.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">Wel moet ik nog iets zeggen omtrent de moderne devotie.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Allereerst denk ik daarbij nu natuurlijk aan de R.-K. Kerk.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Ofschoon er genoeg verschijnselen vallen op te merken,</seg> <seg n="46.2.2">die aantonen dat de oecumenische ontwikkeling nooit geheel eenzijdig is.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Maar in hoofdzaak let ik nu toch op de wijze,</seg> <seg n="46.3.2">waarop de leer der heiligen,</seg> <seg n="46.3.3">de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="46.3.4">der heiliging in het algemeen,</seg> <seg n="46.3.5">het leerstuk van het mystieke corpus Christi in de roomse theologie en praktijk op de voorgrond is gebracht.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">In de laatste honderd jaren in steeds toenemende mate,</seg> <seg n="46.4.2">vooral onder invloed van Newman.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">Daarbij valt sterk op,</seg> <seg n="46.5.2">welk een betekenis de noties <hi rend="italic">leven en groei</hi> hebben gekregen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">- Nu komen deze begrippen in de Schrift en bij de reformatoren ook wel voor,</seg> <seg n="46.6.2">maar het gebruik dat er van gemaakt wordt in de moderne roomse ecclesiologie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f25" rend="superscript">y</ref></seg> <seg n="46.6.3">in de theorie voor de ontwikkeling en ontplooiing der kerkleer,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="46.6.4">en bij de beschrijving van de heiliging,</seg> <seg n="46.6.5">waarbij men opkomt voor een <hi rend="italic">'essentiële gerechtigheid</hi>... als een bovennatuurlijke kwaliteit<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f27" rend="superscript">a</ref> en voor een reële,</seg> <seg n="46.6.6">fysieke verwantschap met Christus,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f28" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="46.6.7">geschiedt in een zeer pregnante zin,</seg> <seg n="46.6.8">waardoor een geloofsleer ontstaat,</seg> <seg n="46.6.9">die ook voor Rome zelf een innovatie betekent.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Het is mogelijk,</seg> <seg n="46.7.2">door ijverig zoeken in de patristische literatuur,</seg> <seg n="46.7.3">plaatsen bijeen te brengen,</seg> <seg n="46.7.4">die op een fysische verlossingsleer doelen.</seg></s> <s n="46.8"><seg n="46.8.1">De moderne dogmengeschiedenis heeft daar bovendien uit den treure over gesproken.</seg></s> <s n="46.9"><seg n="46.9.1">Maar dat neemt niet weg dat,</seg> <seg n="46.9.2">als men over de westerse scholastiek heen,</seg> <seg n="46.9.3">daarop met zoveel nadruk teruggrijpt en de begrippen 'leven' en 'groei' zo sterk naar analogie van fysieke categorieën met inhoudt vult,</seg> <seg n="46.9.4">er sprake moet zijn van een nieuwe ontwikkeling in de leer.</seg></s> <s n="46.10"><seg n="46.10.1">Wat vroeger misschien kon dienen,</seg> <seg n="46.10.2">gaat nu heersen op elk gebied.</seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Op die wijze krijgen de leer der heiligen;</seg> <seg n="47.1.2">het devies'met alle de heiligen';</seg> <seg n="47.1.3">de bede van Newman:</seg> <seg n="47.1.4">"My soul be with the Saints";<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n36" rend="superscript">36</ref></seg> <seg n="47.1.5">in 't algemeen de <pb n="445" ed="VW"/>gemeenschap der heiligen in die zeer pregnante zin,</seg> <seg n="47.1.6">die onder de lectuur der heiligenlevens geoefend wordt</seg> <seg n="47.1.7">- een uitbreiding,</seg> <seg n="47.1.8">die voor de toekomst een eigenaardige betekenis kan hebben.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Ik heb er op gewezen dat de behoefte aan de aanwijsbaarheid der genade en de pastorale nood tegenover het coniecturaal karakter der sacramentele genadeleer geëigend zijn in deze richting te drijven.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">- Welnu,</seg> <seg n="47.3.2">wij kennen een bekend rooms-katholiek schrijver,</seg> <seg n="47.3.3">die dicht genoeg bij de paus vertoeft om enigszins representatief te zijn,</seg> <seg n="47.3.4">en bij wie dit alles treffend klopt.</seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Jacques Maritain<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n37" rend="superscript">37</ref> heeft in zijn <hi rend="italic">Humanisme intégral</hi> een modern thomisme aanbevolen.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Deze nieuwe middeleeuwen zouden minder sacraal moeten zijn,</seg> <seg n="48.2.2">dus minder uit de sacramentele genade moeten leven en meer uit de heiligheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Voor de heidense Oudheid</seg> <seg n="48.3.2">- aldus Maritain</seg> <seg n="48.3.3">- was 'heilig' synoniem met 'sacraal',</seg> <seg n="48.3.4">dwz. met wat fysiek,</seg> <seg n="48.3.5">zichtbaar en sociaal in dienst van God is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f30" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Daartegenover stelt hij de christelijke heiligheid.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">- Het is merkwaardig dat Maritain,</seg> <seg n="48.5.2">die overigens zijn 'humanisme intégral' gelijkstelt met een 'humanisme de l'Incarnation',</seg> <seg n="48.5.3">en die derhalve deze menselijke heiligheid ook beschouwt als een voortzetting van de menswording,</seg> <seg n="48.5.4">daarbij toch ook bijzonder nadruk legt op het werk van Christus,</seg> <seg n="48.5.5">op het kruis.</seg></s> <s n="48.6"><seg n="48.6.1">Niet het kruis als uitwendig symbool,</seg> <seg n="48.6.2">maar "het kruis des harten,</seg> <seg n="48.6.3">het verlossend lijden opgenomen in de eigen boezem van het bestaan".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f31" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="48.7"><seg n="48.7.1">Hij herinnert er aan dat het christelijk heroïsme z'n eigen bronnen heeft;</seg> <seg n="48.7.2">"het gaat uit van het hart van een gegeselde God;</seg> <seg n="48.7.3">een God die tot schande geworden is,</seg> <seg n="48.7.4">gekruisigd buiten de poorten der stad".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Het onderscheid tussen het oude en het nieuwe thomisme zal moeten zijn,</seg> <seg n="49.1.2">dat bij het laatste de humaniteit Gods,</seg> <seg n="49.1.3">de nederdaling van zijn soevereine liefde in de mens het grote dogma zal zijn.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Voor een naïeve christelijke beschaving betekende het naderen van God voor alles:</seg> <seg n="49.2.2">Hem een troon oprichten op aarde.</seg></s> <s n="49.3"><seg n="49.3.1">Maar voor een christelijke beschaving,</seg> <seg n="49.3.2">die niet meer naïef kan zijn,</seg> <seg n="49.3.3">waar de mensheid niet meer van haar eenheid kan uitgaan,</seg> <seg n="49.3.4">maar deze terug moet winnen,</seg> <seg n="49.3.5">betekent dat naderen een plaatsbereiden voor zijn god-menselijk werk in de mens en <hi rend="italic">met</hi> de mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Deze heiligingsleer van een modern romanist vertoont dus heel duidelijk de trekken,</seg> <seg n="50.1.2">die wij vermoedden dat zij zou moeten hebben.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">Een vragen naar de instorting,</seg> <seg n="50.2.2">de infusie der genade regelrecht in de harten der gelovigen,</seg> <seg n="50.2.3">minder sacraal bemiddeld,</seg> <seg n="50.2.4">zoals de levens der heiligen die laten zien.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">Een opvatting van de voortzetting der incarnatie,</seg> <seg n="50.3.2">waarbij veel nadruk <pb n="446" ed="VW"/>wordt gelegd op het <hi rend="italic">werk</hi> van Christus,</seg> <seg n="50.3.3">bijzonder het kruis.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">En daarbij de erkentenis,</seg> <seg n="50.4.2">dat deze nieuwe heiligingsleer in verband staat met en nodig is geworden door de verbreking van de civitas Dei,</seg> <seg n="50.4.3">het corpus christianum.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Dit echte of christelijke humanisme betekent inderdaad tevens ook een wending naar het profane leven.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">De titel <hi rend="italic">Humanisme</hi> is echt gemeend.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">De heiligen,</seg> <seg n="51.3.2">zoals Maritain die verlangt,</seg> <seg n="51.3.3">zullen minder van de wereld afgekeerd zijn,</seg> <seg n="51.3.4">dan velen uit de <hi rend="italic">Levens.</hi></seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">Althans,</seg> <seg n="51.4.2">het zal duidelijk uit moeten komen,</seg> <seg n="51.4.3">dat zij dat niet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f34" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">Zij moeten met God samenwerken om de wereld bewoonbaar te houden.</seg></s> <s n="51.6"><seg n="51.6.1">Er moeten mensen kunnen leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="51.7"><seg n="51.7.1">En deze heiligheid moet ook niet tot enkele 'levens' beperkt blijven,</seg> <seg n="51.7.2">maar dient algemeen te worden.</seg></s> <s n="51.8"><seg n="51.8.1">Het moet een gemeenplaats worden van de christelijke zielkunde.</seg></s> <s n="51.9"><seg n="51.9.1">Dan zou de rehabilitatie in God er zijn,</seg> <seg n="51.9.2">een nieuwe christelijke eeuw,</seg> <seg n="51.9.3">een nieuw humanisme.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Dit rooms-katholicisme met zijn moderne heiligingsleer,</seg> <seg n="52.1.2">zijn humanistisch genadebegrip is het,</seg> <seg n="52.1.3">waarmee het protestantisme in de toekomst vooral te rekenen zal hebben.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het keert zich ten halve van de 'theologie gloriae' af en gaat <hi rend="italic">in het midden</hi> staan.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">En van daar uit maakt het bekeerlingen.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">De voornaamste leidende idee die daarbij dienen moet,</seg> <seg n="53.1.2">is die van <hi rend="italic">leven,</hi></seg> <seg n="53.1.3">met daaraan verbonden de gedachte van <hi rend="italic">groei,</hi></seg> <seg n="53.1.4">waarop ik reeds eerder heb gewezen.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Hier moet dit nog nader worden verduidelijkt,</seg> <seg n="53.2.2">in tegenstelling met de protestantse gedachte,</seg> <seg n="53.2.3">zoals dat bij Maritain buitengewoon scherp wordt aangewezen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Het grote bezwaar dat deze schrijver heeft tegen de theologie van Luther en Calvijn en vooral tegen Barth is dit,</seg> <seg n="53.3.2">dat zij geloven dat de genade niet levend maakt.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">"Daarom",</seg> <seg n="53.4.2">zo schrijft Maritain,</seg> <seg n="53.4.3">"keert hij (Barth),</seg> <seg n="53.4.4">als hij het verleden beoordeelt,</seg> <seg n="53.4.5">terug tot het verleden-als-zodanig,</seg> <seg n="53.4.6">tot een stilstaand verleden</seg> <seg n="53.4.7">- een dood verleden,</seg> <seg n="53.4.8">zoals voor de calvinisten de menselijke vrijheid onder de genade dood blijft</seg> <seg n="53.4.9">- hij keert niet terug tot de substantie die eeuwig en tegelijk voortlevende is,</seg> <seg n="53.4.10">tot het innerlijk beginsel van activiteit,</seg> <seg n="53.4.11">waardoor het verleden leefde en waardoor ook wij leven."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Hier wordt de voorstelling,</seg> <seg n="54.1.2">die de moderne roomse zich maakt van de genade,</seg> <seg n="54.1.3">zeer scherp getekend.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Wij zien hier de menswording zich voortzetten als voor onze ogen;</seg> <seg n="54.2.2">het is een levende substantie,</seg> <seg n="54.2.3">eeuwig en tegelijk progressief,</seg> <seg n="54.2.4">in beweging,</seg> <seg n="54.2.5">achter ons,</seg> <seg n="54.2.6">in ons,</seg> <seg n="54.2.7">waarin wij worden opgenomen.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Terug te willen keren tot een vorige toestand is een soort blasfemie.</seg></s> <s n="54.4"><seg n="54.4.1">Er is een organische groei,</seg> <seg n="54.4.2">beide van de kerk en van de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f37" rend="superscript">k</ref></seg></s></p>
<p><pb n="447" ed="VW"/><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Deze moderne vroomheid haat de juridische categorieën van de hervormers;</seg> <seg n="55.1.2">zij wil erotisch zijn.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1">Zij houdt minder van de psychologie dan van de ontologie.</seg></s> <s n="55.3"><seg n="55.3.1">De heiligheid is een werkelijkheid in ons en deze werkelijkheid is liefde.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f38" rend="superscript">l</ref></seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Het is duidelijk,</seg> <seg n="56.1.2">dat deze veralgemeende leer der heiligen een grotere aanschouwelijkheid heeft dan de leer der sacramentele genade.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">De voortzetting der incarnatie is hier meer voorstelbaar.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">De ideeën van leven en groei zijn er de exponenten van.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">- Maar anderzijds boet men door de uitbreiding dezer genade ook weer veel van de winst in.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">De levens der heiligen zijn paradigmata,</seg> <seg n="56.5.2">die opgesteld worden als een mensvormig verbum 'visibi-<choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f39" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="56.5.3">een humaan sacrament,</seg> <seg n="56.5.4">als incarnaties der genade.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">Zij zijn boeken voor de leken en dragen als 'verbum' het karakter van preken.</seg></s> <s n="56.7"><seg n="56.7.1">Men krijgt,</seg> <seg n="56.7.2">zoals wij opmerkten,</seg> <seg n="56.7.3">op die wijze de genade tegenover zich en in dat opzicht ontstaat er een zwakke gelijkenis met de eigenlijke Evangelieprediking,</seg> <seg n="56.7.4">waarbij het geloof regelrecht op Christus betrokken wordt.</seg></s> <s n="56.8"><seg n="56.8.1">Deze winst gaat voor een groot deel weer verloren bij de moderne roomse devotie,</seg> <seg n="56.8.2">als zij de houding van de heilige wil maken tot een gemeenplaats in de psychologie en als zij in verband daarmee gaat spreken van een nieuw humanisme.</seg></s> <s n="56.9"><seg n="56.9.1">Dan is er eigenlijk geen sprake meer van verkondiging,</seg> <seg n="56.9.2">maar enkel van een levenswijze<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="56.10"><seg n="56.10.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> kan voor ieder geen preek meer zijn.</seg></s> <s n="56.11"><seg n="56.11.1">En het gevaar dreigt dat de Westerse kerk,</seg> <seg n="56.11.2">voorzover rooms,</seg> <seg n="56.11.3">haar pastoraal karakter zou kunnen verliezen.</seg></s> <s n="56.12"><seg n="56.12.1">Zij zou volkskerk worden in de radicaalste zin van het woord,</seg> <seg n="56.12.2">waarbij de delen van de samenstelling hun plaats zouden verwisselen en men van een kerkvolk zou moeten spreken.</seg></s> <s n="56.13"><seg n="56.13.1">Dr. K. H. Miskotte heeft op dit gevaar gewezen naar aanleiding van het Mariacongres te Maastricht,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f40" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="56.13.2">als hij spreekt van een mariaans volk,</seg> <seg n="56.13.3">waarbij Maria dubbelgangster is van de kerk zelve.</seg></s> <s n="56.14"><seg n="56.14.1">M.i. volkomen terecht.</seg></s> <s n="56.15"><seg n="56.15.1">Bij de voortzetting van de incarnatie in de heiligen en bij de spreiding van diezelfde heiligheid onder het volk,</seg> <seg n="56.15.2">gaat de incarnatie tenslotte te loor.</seg></s> <s n="56.16"><seg n="56.16.1">Zoals het volk de plaats der kerk gaat innemen,</seg> <seg n="56.16.2">zo Maria de plaats van Jezus.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Deze leer der heiliging en der heiligen lijkt in sommige opzichten spiritueler,</seg> <seg n="57.1.2">geestelijken dan die der sacramenten en die van de regerende kerk.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Zij doet persoonlijker aan en er schijnen contacten geschapen te worden met het protestantse geloofsleven.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Ook wij kennen wel in onze kerkhistorie een opvatting van genade,</seg> <seg n="57.3.2">die ontleend was aan een uitbreiding van het beoefeningsleven buiten het klooster.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">Een heiliging in de vorm van heiligenlevens,</seg> <seg n="57.4.2">al of niet in een zekere spanning met de sacramenten.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">En in de jongste tijd laat de voorliefde voor het habituele <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n42" rend="superscript">42</ref>en het ontologische in de <pb n="448" ed="VW"/>genade zich hier en daar merken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f41" rend="superscript">o</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">Maar niet alleen met het 'innige christendom',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n44" rend="superscript">44</ref></seg> <seg n="58.1.2">doch ook met het zuiver reformatorische christendom schijnen hier contacten gelegd te worden.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">Rome wordt van tweeën gedrongen.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Enerzijds wordt de pastorale nood hoe langer hoe groter.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Anderzijds graaft het evangelische genadebegrip zich een steeds dieper bedding in het leven dezer kerk.</seg></s></p>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Die herderlijke nood dringt er toe om in sommige opzichten tekortkomingen te erkennen en hier en daar op z'n schreden terug te keren.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Men geeft bijbel en gezangboek in handen der leken.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">Men wil het Evangelie niet alleen in de sacramenten,</seg> <seg n="59.3.2">maar ook in meerdere mate in de prediking bedienen.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">In verband daarmee zoekt men ook in de leer van uit <hi rend="italic">het midden</hi> zover mogelijk,</seg> <seg n="59.4.2">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="59.4.3">over de brug te komen.</seg></s></p>
<p><s n="60.1"><seg n="60.1.1">Dat zijn verschijnselen,</seg> <seg n="60.1.2">waarvan wij de betekenis niet behoeven te verkleinen.</seg></s> <s n="60.2"><seg n="60.2.1">Maar de verdere ontwikkeling van Romes opvatting van natuur en genade in de humanistische richting,</seg> <seg n="60.2.2">waarop ik heb gewezen,</seg> <seg n="60.2.3">mag in haar gevaarlijkheid evenmin worden te licht geteld.</seg></s> <s n="60.3"><seg n="60.3.1">Hier schuilt een bedreiging voor de christelijke kerk in haar geheel.</seg></s> <s n="60.4"><seg n="60.4.1">Het gevaar van heidendom.</seg></s></p>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">Rome staat op een tweesprong.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">De Westerse kerk heeft bij de Reformatie posities en inzichten bereikt,</seg> <seg n="61.2.2">waarop niet kan worden teruggekomen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Het waren oplossingen,</seg> <seg n="61.3.2">waarheen alles reeds eeuwen lang,</seg> <seg n="61.3.3">van Augustinus af,</seg> <seg n="61.3.4">drong.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">Rome zal daar niet langs heen kunnen gaan.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Zij zal in de leer der genade eenmaal 'volte face' moeten maken.</seg></s></p>
<p><s n="62.1"><seg n="62.1.1">God heeft in zijn genade niet te doen met een voorlopig mens,</seg> <seg n="62.1.2">maar met de definitieve,</seg> <seg n="62.1.3">de zondige mens.</seg></s> <s n="62.2"><seg n="62.2.1">Niet met een protoplast,</seg> <seg n="62.2.2">maar met de mens van nu.</seg></s> <s n="62.3"><seg n="62.3.1">Niet met een sympathiek heiden,</seg> <seg n="62.3.2">maar met een verdorven christen.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="428" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl.</hi> 1, Freiburg im Breisgau 19328, p. 279.</p></note>
<pb n="430" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Met trappen ingericht.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Een lied der trappen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Thomas, <hi rend="italic">STh.</hi> 1/2, qu. 110-113.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>De potentie oboedentialis.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n18" rend="superscript">18</ref></p></note>
<pb n="431" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>H. Reuter,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n19" rend="superscript">19</ref> <hi rend="italic">Augustinische Studien,</hi> Gotha 1887, p. 32-36.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. F. Loofs, <hi rend="italic">Symbolik oder christliche Confessionskunde, dl.</hi> 1, Tübingen-Leipzig 1902, p. 79.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. C. J. de Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica. Redelijke verantwoording van een persoonlijke</hi> keuze, Utrecht-Brussel 19483, p. 162 v.</p></note>
<pb n="433" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">STh.</hi> 1/2, qu. 110, art. 1 ad 3.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n21" rend="superscript">21</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">STh.</hi> I/2, qu. 112, art. 2 ad 1.</p></note>
<pb n="434" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Een gezonde ziel en een gezond lichaam gaan licht samen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>1. Redelijk dier.</p></note>
<pb n="435" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XVIII, 47. Vgl. Reuter, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 90 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p>Buiten de kerk geen zaligheid.</p></note>
<pb n="436" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p>Vgl. De Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica,</hi> p. 162.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p>Vgl. mijn <hi rend="italic">Augustinus,</hi> p. 137.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n24" rend="superscript">24</ref></p></note>
<pb n="437" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIV, 28.</p></note>
<pb n="438" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>De instorting der genade.</p></note>
<pb n="439" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">Vgl. Civ. Dei</hi> X, 3-6.</p></note>
<pb n="440" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 3.</p></note>
<pb n="441" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p>De instorting der genade.</p></note>
<pb n="442" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> X, 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p>Reuter, <hi rend="italic">a. w.</hi> p.73.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n32" rend="superscript">32</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>Aangehaald bij Calvijn, <hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 14 slot.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n33" rend="superscript">33</ref></p></note>
<pb n="444" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>Bijv. bij Batiffol.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>In Newmans <hi rend="italic">An Essay on the Development of Christian Doctrine</hi> (1845; 1878<hi rend="superscript">2</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p>De Vogel, <hi rend="italic">Ecclesia Catholica,</hi> p. 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Ibid.,</hi> p. 86.</p></note>
<pb n="445" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p>J. Maritain, <hi rend="italic">Humanisme intégral. Problèmes temporels et spirituels d'une nouvelle chrétienté,</hi> Parijs 1936, p. 132.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p>A. w., p. 135.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p>A. w., P. 83.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n38" rend="superscript">38</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 133.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n39" rend="superscript">39</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 84.</p></note>
<pb n="446" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 82.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 124,</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 83.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f37" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 81.</p></note>
<pb n="447" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f38" type="foot" place="foot" n="l"><p>. Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 88.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f39" type="foot" place="foot" n="m"><p>Zichtbaar woord.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f40" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">IdW.</hi> 2 (26 sept. 1947) nr. 52, p. 1, 2, 4.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n41" rend="superscript">41</ref></p></note>
<pb n="448" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.f41" type="foot" place="foot" n="o"><p>Bijv. in W. Aalders, <hi rend="italic">Genade en Ambt, in WNHK. 31</hi> (11 okt. 1947) nr. 41 (ongepagineerd). Sedertdien verscheen zijn <hi rend="italic">Cultuur en Sacrament,</hi> Nijkerk 1948.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n43" rend="superscript">43</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Verschenen in 1949 ('s-Gravenhage, uitg. Boekencentrum). Over de voorgeschiedenis van deze publikatie schrijft G. J. Paul in zijn dissertatie <hi rend="italic">Schepping en Koninkrijk. Een studie over de theologie van dr. </hi><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22"><hi rend="italic">O.</hi></corr></choice><hi rend="italic"> Noordmans,</hi> Wageningen 1959, p. 18 v.: "In 1891 begon Noordmans zijn theologische studie aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Hij heeft er maar een jaar gestudeerd, tot en met zijn propaedeutisch examen. Hij was er lid van het Collegium Theologicum 'Quisque Suis Viribus', dat hem in 1948 - op de 'oudejaarsavond' 18 februari - als erelid inaugureerde. Noordmans, toen reeds in zijn zeven en zeventigste jaar, hield op de bewuste 'Quisque'-avond een lezing over 'De leer der genade bij Rome'." In een noot voegt Paul hieraan toe: "In 1949 in druk verschenen onder de titel: Natuur en Genade bij Rome." Dat Noordmans zich waarschijnlijk al eerder met de onderhavige problematiek in de vorm van een lezing heeft beziggehouden, mag worden afgeleid uit het <hi rend="italic">WNHK.</hi> 31 (28 juni 1947) nr. 26 (ongepagineerd). Daarin staat de aankondiging van een conferentie voor theologen op De Horst te Driebergen van 1-3 sept. 1947 van het Werkverband Rome-Reformatie onder voorzitterschap van prof. dr. S. F. H. J. <pb n="449" ed="VW"/>Berkelbach van der Sprenkel. Als lezing van Noordmans stond op het programma: Het natuur-genadeprobleem als grondprobleem.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. B. Bartmann, <hi rend="italic">Lehrbuch der Dogmatik, dl</hi> 1, Freiburg im Breisgau 19328, p. 283: <hi rend="italic">"Thomas</hi> ... formulierte ... die jetzt allgemein angenommene Lehre, dass Adam <hi rend="italic">sofort</hi> mit der Integrität der Natur auch die heiligmachende Gnade erhielt; ja letztere ist ihm <hi rend="italic">Prinzip und Quelle</hi> aller andern höheren Gaben. Er folgte einem Winke Augustins, der von den Engeln <choice><sic>lchrt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">lehrt</corr></choice>: '(Deus) simul iis et condens naturam et largiens gratiam'(Civ. 12,9,2). Daher war nach Thomas der Sitz der 'iustitia originalis' erst sekundär im Willen, aber primär in der Seelensubstanz (S. th. 1, 100, 1 ad 2; De malo 4, 2; S. th. 1, 2, 83, 2c. u. ad 2; 83, 3)." Zie over Bartmann p. 426, noot 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl., ook voor het volgende, Thomas, <hi rend="italic">STh.</hi> 1/2, qu. 109: De necessitate gratiae. Vgl. tevens qu. 110-113.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh.</hi> I, qu. 62, art. 3 ad 3: "... gratia sit medium inter naturam et gloriam</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh. 1,</hi> qu. 1, art. 8 ad 2: "Cum enim gratia non tollat naturam, sed perficiat, oportet quod naturalis ratio subserviat fidei ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. <hi rend="italic">S Th.</hi> 11/2, qu. 24, art. 3 ad 2: "... gratia et gloria ad idem genus referuntur: gratia nihil est aliud quam quaedam inchoatio gloria in nobis."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh. 111,</hi> qu. 62, art. 2: "... gratia, secundum se considerata, perficit essentiam animae, inquantum participat quandam similitudinem divini esse."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Denzinger, <hi rend="italic">Enchiridion,</hi> nr. 2001-2007; 2305-2313.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. voor deze zin en de vijf volgende zinnen <choice><sic>B artmann</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bartmann</corr></choice>, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 281 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Rom 5 : 12 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Irenaeus, <hi rend="italic">Adversus haereses</hi> III, 23, <hi rend="italic">5. MPG.</hi> 7, 963 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. Bartmann, <hi rend="italic">a. w.,</hi> <choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 1</corr></choice>, p. 283: "Adam war den Vätern kein Idealmensch im Sinne der Gnosis, vielmehr Stammvater der gefallenen Menschheit, durch den Tod und Verderben über alle gekommen ist." Waarschijnlijk moet in de tekst van Noordmans staan: "Maar Adam was voor hen" in plaats van "hem". - Bartmann vervolgt aldus: "Die Väter eilen <choice><sic>aligemein</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">allgemein</corr></choice> nach kurzer Bejahung des ursprünglichen Glückes, das ja nur <choice><sic>geringe Zeil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">geringe Zeit</corr></choice> gedauert, rasch zum <choice><sic>düstern Fail</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">düstern Fall</corr></choice> und schildern dessen Folgen meist im Gegensatz zu den präternaturalen Gaben des Urstandes."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n13" type="end" place="end" n="13"><p>H. Bavinck, <hi rend="italic">Gereformeerde Dogmatiek, dl.</hi> 1, Kampen 19281, p. 325.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. in verband met de zinsnede 'gradibus ordinavit' Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> 12, 2 (vgl. Bavinck, GD., <hi rend="italic">dl.</hi> 1, p. 340). De uitdrukking 'cantus graduum' is niet gevonden. Wel: 'canticum graduum', in <choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> IX, 2. <hi rend="italic">MPL.</hi> 32, 764; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 33, 198. Vgl. J. Mausbach, <hi rend="italic">Wesen und Stufung des Lebens nach dem hl. Augustinus, in Aurelius Augustinus. Die</hi> Festschrift der Görres-<choice><sic>Geselischaft</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Gesellschaft</corr></choice> zum 1500. Todestages des heiligen Augustinus, M. Grabmann en J. Mausbach eds., Keulen 1930, p. 169-196.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. P. H. Batiffol, <hi rend="italic">L'Eglise </hi><choice><sic>naissante er le catholicisme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">naissante et le catholicisme</hi></corr></choice><hi rend="italic">,</hi> Parijs 1909, p. 37 v. (idem in latere drukken). Citaat op p. 38: "En face des <choice><sic>élans er des effusions</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">élans et des effusions</corr></choice> de l'Esprit, s'affirme <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> droit d'une autorité qui sauvegarde <choice><sic>I'ordre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'ordre</corr></choice> <choice><sic>er la foi recue</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">et la foi reçue</corr></choice>, les commandements du Seigneur, l'enseignement de <choice><sic>l'apótre</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">l'apôtre</corr></choice>, l'édification de l'Eglise: <choice><sic>'Dien n'est pas un Dien de désordre'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">'Dieu n'est pas un Dieu de désordre'</corr></choice>." Zie over Batiffol p. 360, noot 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Thomas, <hi rend="italic">STh.</hi> 1/2, qu. 111, art. 1 ad 2: "... dona supernaturalia utroque debito carent</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. <hi rend="italic">De servo arbitrio (1525).</hi> WA. 18, 635 v. In WA. 18, 635: "Sic humana voluntas in medio posita est, ceu iumentum, si insederit Deus, vult et vadit, quo vult Deus, ut Psalmus ... Si insederit Satan, <choice><sic>vult er vadit</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vult et vadit</corr></choice>, quo vult Satan, <choice><sic>nee est in eius</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">nec est in eius</corr></choice> arbitrio ad utrum sessorem currere aut eum quaerere, sed ipsi sessores certant ob ipsum obtinendum et possidendum."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh. 111,</hi> qu. 11, art. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Zie over H. Reuter VW., <choice><sic>di. 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 3</corr></choice>, p. 193, noot 1 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Bedoeld is gezang 181 : 6 uit de Evangelische Gezangen (1806), dat aldus luidt:</p><p><pb n="450" ed="VW"/>"Hoe zal 't mij dan, o dan eens zijn!</p><p>Als ik, verlost van smart en pijn, Hem beter loof naar waarde, Volmaakt in onbesmette deugd, Een deelgenoot der hemelvreugd, Niet meer de mensch van aarde; Heilig Heilig, Heilig zingen W'U daar, zingen Prijs en eere, U, die waart en zijn zult eere.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Letterlijk staat er in <hi rend="italic">STh.</hi> I/2, qu. 1 10, art. 1 ad 3: ... Non ... sola remissio peccatorum ad gratiam pertinet, sed ctiam multa alia Dei dona</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh.</hi> 1/2, qu. 1 10, art. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Kol. 3 : 18-<choice><sic>4 : l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-4">4 : 1</corr></choice>; Ef. 5 : 22-6 : 9; 1 Tim. 2 : 1-15,6 : 1 v.; Tit. 2 : 1-10. Vgl. 1 Petr. 2 : 133 : 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n24" type="end" place="end" n="24"><p>N. verwijst naar zijn <hi rend="italic">Augustinus,</hi> Haarlem 1933. Zie idem, Haarlem 1952<hi rend="superscript">2</hi>, p. 115; <hi rend="italic">VW.,</hi> dl. 3, p. 115.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Gen. 41 : 1-45.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. Heidelbergse catechismus, zondag 6, 13, 14, 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. voor de eerste zin van het citaat Athanasius, <hi rend="italic">De incarnatione Verbi, 54. MPG. 25,</hi> 192; voor de tweede zin <hi rend="italic">De incarnatione Verbi, 9. MPG.</hi> 25, 112.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Bedoeld zijn Melanchtons <hi rend="italic">Loci communes rerum theologicarum seu hypotyposes theologicae</hi> (1521; gewijzigd in 1535 en 1542).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Zie p, 157, noot 190.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Zie p. 275, noot 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Zie p. 324, noot 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Letterlijk staat er bij Reuter, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 73: "... von denen als echten Kirchengliedern auch die Menschen wissen ..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n33" type="end" place="end" n="33"><p><hi rend="italic">Inst.</hi> IV, 14, 14: "Induunt enim (ut ipse quoque alibi scribit) homines Christum aliquando usque ad Sacramenti perceptionem, aliquando usque ad vitae sanctificationem." De verwijzing naar Augustinus betreft <hi rend="italic">De Baptismo contra Donatistas 5,</hi> 24, 34. <hi rend="italic">MPL.</hi> 43, 193; <hi rend="italic">CSEL. 51,</hi> 291, 4 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Zie p. 324, noot 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Vgl. W. H. van de Pol, <hi rend="italic">De kerk in het leven en denken van Newman,</hi> Nijkerk 1936, in het bijzonder p. 235-241; voorts: <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Chadwick, <hi rend="italic">From Bossuet to Newman. The idea </hi><choice><sic>ofdoctrinal</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">of doctrinal</hi></corr></choice><hi rend="italic"> development,</hi> Cambridge 1957.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Zie p. 162, noot 255.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Zie p. 409, noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Letterlijk staat er in <hi rend="italic">Humanisme,</hi> p. 83: "... je ne dis pas la croix comme insigne extérieur et symbole placé sur la couronne des rois chrétiens, ou décorant des poitrines honorables, je dis la croix du coeur, les souffrances rédemptrices assumées au sein <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> de l'existence."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Letterlijk staat er in <hi rend="italic">Humanisme,</hi> p. 133: "L'héroïsme chrétien n'a pas les <choice><sic>méme</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">même</corr></choice> sources que les autres; ij procède du coeur d'un Dieu flagellé et tourné en dérision, crucifié hors des portes de la ville.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Maritain schrijft in <hi rend="italic">Humanisme,</hi> p. 80 over K. Barth: "Son erreur, en définitive, c'est celle de Luther et de Calvin, c'est de croire que la <choice><sic>gráce</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">grâce</corr></choice> ne vivifie pas. C'est pourquoi, quand il rend justice au passé, il retourne au passé, comme tel, au passé <choice><sic>arrété</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">arrêté</corr></choice>, - au passé mort, <choice><sic>comme peur les calvinistes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">comme pour les calvinistes</corr></choice> la liberté humaine reste morte sous la <choice><sic>gráce</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">grâce</corr></choice>, - non <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la substance<pb n="451" ed="VW"/> <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> la fois <choice><sic>éternelle er progressive</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">éternelle et progressive</corr></choice>, au principe interne d'activité par lequel <choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> passé vivait, et nous vivons aussi."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n41" type="end" place="end" n="41"><p>De titel van het artikel van K. H. Miskotte luidt <hi rend="italic">Het Maria-Congres. Een opgericht teken.</hi> Het artikel is herdrukt in K. H. Miskotte, <hi rend="italic">Verzameld Werk, dl.</hi> 1, Kampen 1982, p. 221-227. In het desbetreffende nummer (en in het daaropvolgende) van IdW. staan meerdere bijdragen naar aanleiding van het Mariacongres. Bedoeld is het congres van 3-7 september 1947 te Maastricht gevierd rondom het beeld van Maria van Fatima.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Het habituele: het als eigen blijvend bezit aanwezige.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Het artikel <hi rend="italic">Genade en Ambt</hi> van W. Aalders (geb. 1909), toenmalig hervormd predikant te 's-Gravenhage, werd herdrukt in <hi rend="italic">Kerk en Eredienst. Nederlands Hervormd Tijdschrift voor Liturgie</hi> (1947), p. 311-317.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.natuur-en-genade-bij-rome.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Zie p. 325, noot 30.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="28" xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie" decls="#bibl-noordmans6.rome-en-de-reformatie">
<pb n="452" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Rome en de Reformatie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Als <choice><sic>vaststaand bij voeglijk</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vaststaand bijvoeglijk</corr></choice> sierwoord bij 'kerkhervorming' werd vroeger geregeld 'gezegend' gebruikt.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het klinkt mij nog in de oren uit de herdenkingstoespraken,</seg> <seg n="2.2.2">die ik heb gehoord.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Later is er ten opzichte van dat 'epitheton ornans' wel enige kentering gekomen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het krijgt niet altijd meer dat zware accent,</seg> <seg n="2.4.2">waaraan het gewend was.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De oecumenische gedachte heeft er een zekere betrekkelijkheid in aangebracht,</seg> <seg n="2.5.2">die meestal duidelijk merkbaar is.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het artikel van de heilige,</seg> <seg n="2.6.2"><hi rend="italic">algemene,</hi></seg> <seg n="2.6.3">christelijke kerk kwam weer meer naar voren en het verbreken van de éénheid,</seg> <seg n="2.6.4">de katholiciteit,</seg> <seg n="2.6.5">ging weer als een groter bezwaar en ook wel als een grotere zonde gelden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit gebeurt niet alleen op theoretische gronden,</seg> <seg n="3.1.2">maar het houdt ook verband met de praktijk.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Bij het apostolaat in de moderne wereld hangt er veel af van het gezag,</seg> <seg n="3.2.2">dat men aan Gods openbaring geldig kan maken en van de evidentie,</seg> <seg n="3.2.3">die men er uit kan doen oplichten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">En daarvoor is de éénheid der kerk van grote betekenis.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De pluriformiteit kan de mensen sceptisch maken omtrent de waarheid en de onderlinge tegenspraak,</seg> <seg n="3.4.2">die er mee samenhangt,</seg> <seg n="3.4.3">kan er toe leiden,</seg> <seg n="3.4.4">dat de klaarblijkelijkheid dier waarheid verdonkerd wordt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Kardinaal Newman,</seg> <seg n="3.5.2">die met deze vragen zo lang geworsteld had,</seg> <seg n="3.5.3">was sterk onder de indruk gekomen van die praktische moeilijkheden.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">In zijn prachtige <hi rend="italic">Grammar of Assent</hi> schreef hij,</seg> <seg n="3.6.2">dat de mensen eisen,</seg> <seg n="3.6.3">dat Gods openbaring als op de zon geschreven zou moeten staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Newman vindt,</seg> <seg n="3.7.2">dat daar iets voor te zeggen is.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Want de zichtbare kerk is,</seg> <seg n="3.8.2">volgens hem,</seg> <seg n="3.8.3">ook als de zon aan de hemel.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Dat dit argument niet krachtiger inslaat,</seg> <seg n="3.9.2">komt</seg> <seg n="3.9.3">- aldus Newman</seg> <seg n="3.9.4">- van de ellendige handelingen in de vijftiende en de zestiende eeuw.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Met andere woorden,</seg> <seg n="3.10.2">van de Reformatie en haar kerksplitsing.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu vind ik de <hi rend="italic">Grammatica des Geloofs</hi> van Newman een prachtig boek,</seg> <seg n="4.1.2">dat ook nog in onze tijd een zwaar tegenwicht vormt tegen veel oppervlakkig rationalisme en biblicisme.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">De geest van dat werk geeft gehalte aan veel wat van rooms-katholieke zijde in de nieuwere tijd tegen ons wordt aangevoerd.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">En wanneer straks een Engels-sprekende paus wordt gekozen,</seg> <seg n="4.3.2">zou dat onder meer ook een erkenning moeten betekenen van de betekenis,</seg> <seg n="4.3.3">die dit Angelsaksische denken voor Rome heeft gekregen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Des te meer is het geraden,</seg> <seg n="5.1.2">ons te bezinnen op het karakter van de éénheid,</seg> <seg n="5.1.3">die de moderne rooms-katholiek voor ogen staat en om onze houding daartegenover te bepalen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Daarvoor moeten wij allereerst de <hi rend="italic">historische</hi> betekenis van de Reformatie in het oog zoeken te vatten.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Newman merkt <pb n="453" ed="VW"/>op,</seg> <seg n="5.3.2">dat Jodendom en christendom eigenlijk een éénheid vormen en dat zij samen de hele loop der eeuwen omspannen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Door deze twee is de mens dus met zijn Maker verbonden.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Er is geen tweede lichaam op de wereld,</seg> <seg n="5.5.2">dat daarmee vergeleken kan worden.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Bovendien maakt dit corpus aanspraak op wereldheerschappij.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Onze Here Jezus</seg> <seg n="5.7.2">- aldus Newman in zijn <hi rend="italic">Grammar</hi></seg> <seg n="5.7.3">- stichtte niet alleen een religie,</seg> <seg n="5.7.4">maar ook een systeem van godsdienstige oorlogvoering,</seg> <seg n="5.7.5">een agressief en militant lichaam,</seg> <seg n="5.7.6">een heersende Katholieke Kerk,</seg> <seg n="5.7.7">die het welwezen van alle naties op het oog had door middel van de geestelijke verovering van allen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Leo XIII bedoelt in een encycliek later hetzelfde,</seg> <seg n="5.8.2">als hij schrijft,</seg> <seg n="5.8.3">dat de kerk door haar Hoofd in slagorde geschaard is,</seg> <seg n="5.8.4">om voor het heil van het menselijk geslacht te strijden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De visie van Newman herinnert sterk aan die van Augustinus in zijn hoofdwerk <hi rend="italic">De Godsstaat</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Met dit onderscheid,</seg> <seg n="6.2.2">dat de kerkvader hetzelfde schema toepaste,</seg> <seg n="6.2.3">niet op Israël en de kerk,</seg> <seg n="6.2.4">maar op Babel en Rome,</seg> <seg n="6.2.5">de beide grote wereldrijken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Deze tweemaal twaalf eeuwen wereldheerschappij vullen ook de wereldgeschiedenis,</seg> <seg n="6.3.2">voor zover die aan Augustinus bekend was.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij reiken zo ongeveer tot de schepping.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar haar oudheid dient de schrijver niet als een argument voor haar waarheid en bestaan,</seg> <seg n="6.5.2">haar goddelijkheid en heilzaamheid.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Juist het omgekeerde is het geval.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hij leest er de nietigheid van de aardse burgerschappen uit af.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Met zijn twee perioden van gelijke duur,</seg> <seg n="6.8.2">die een zuivere <hi rend="italic">herhaling</hi> te zien geven.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Zij leveren een illustratie van de heidense voorstelling van de kringloop der geschiedenis.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Babel is het eerste Rome en Rome het laatste Babel.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer de kerkvader echter over Israël en de kerk gaat handelen,</seg> <seg n="7.1.2">dan doet hij dat op een heel andere manier.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dat moest hij ook wel doen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De christelijke kerk had nog niet zulk een imponerende duur,</seg> <seg n="7.3.2">die met die van het Jodendom vergeleken kon worden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij telde geen twaalf,</seg> <seg n="7.4.2">maar nog slechts vier eeuwen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">- Augustinus kan het ook niet op dezelfde wijze <hi rend="italic">gewild</hi> hebben.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Hoe zou hij van de loop der godsopenbaring een voorstelling hebben willen geven,</seg> <seg n="7.6.2">die wel geschikt was om de wenteling van het rad van het Noodlot uit te beelden,</seg> <seg n="7.6.3">maar niet om ons de figuur van Gods openbaring te tekenen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wel komt hij soms op voor de oudheid van het christendom.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Maar dat gebeurt dan niet op zo'n brutaal-historische wijze.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Oudheid betekent dan eigenlijk <hi rend="italic">waarheid.</hi></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het christendom is de ware,</seg> <seg n="8.4.2">oorspronkelijke,</seg> <seg n="8.4.3">preëxistente godsdienst,</seg> <seg n="8.4.4">waarvan men ook elders de sporen ontmoet.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is universeel.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer de kerkvader op zijn eigen,</seg> <seg n="9.1.2">episcopale toon over de historie van Israël en van de kerk spreekt,</seg> <seg n="9.1.3">dan doet hij dat juist andersom dan wanneer hij het heeft over Babel en Rome.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Dan regeert God in de geschiedenis.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Over het Jodendom spreekt hij dan profetisch en over het christendom apocalyptisch.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Er waait dan Geest onder de eeuwen en daardoor verliezen<pb n="454" ed="VW"/> deze dat massieve en zwaarwegende,</seg> <seg n="9.4.2">dat Newman er toe brengt om ze zonder meer als argumenten te gebruiken.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zulk een figuur neemt God in de geschiedenis niet aan.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Hij komt niet als een zwaargewapende,</seg> <seg n="9.6.2">maar als David met een slinger en raakt ons toch,</seg> <seg n="9.6.3">juist waar Hij wil.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Zo is de openbaring in Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In de dagen van de Reformatie begon dat grote lichaam,</seg> <seg n="10.1.2">het zgn. <hi rend="italic">corpus christianum,</hi></seg> <seg n="10.1.3">dat samen met het Jodendom als een bergmassief zich tot de schepping toe uitstrekte,</seg> <seg n="10.1.4">tekenen van afbrokkeling te vertonen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Zulke gevaarten doen dat in de loop der eeuwen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Daarmee was echter de Zone Davids met zijn slinger,</seg> <seg n="10.3.2">het Evangelie,</seg> <seg n="10.3.3">niet uit het veld geslagen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">- Het zijn de reformatoren,</seg> <seg n="10.4.2">die daarvoor oog hebben gehad.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hadden zij dat niet gehad,</seg> <seg n="11.1.2">dan zou het er,</seg> <seg n="11.1.3">menselijkerwijze gesproken,</seg> <seg n="11.1.4">heden ten dage met het christendom slechter hebben uitgezien dan thans reeds het geval is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Ook de Roomse Kerk teert,</seg> <seg n="11.2.2">om zo te zeggen,</seg> <seg n="11.2.3">op de Reformatie.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zij vindt haar meest hechte steunpunten in landen,</seg> <seg n="11.3.2">waar de Reformatie het meest heeft doorgewerkt.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik weet niet,</seg> <seg n="11.4.2">wat er van haar geworden zou zijn zonder die 'ellendige handelingen' in de vijftiende en zestiende eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Men kan de betekenis van de Reformatie vergelijken met die van de Westerse kerk vóór de tijd,</seg> <seg n="12.1.2">toen het oude Rome onderging.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Die kerk heeft Rome toen als het ware opgevangen in zijn val.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Zij heeft de functies van het rijk deels overgenomen,</seg> <seg n="12.3.2">deels verinnerlijkt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Door een sterke geestelijke concentratie heeft zij toen een vroege ondergang van het Avondland verhoed.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Iets dergelijks heeft bij de Kerkhervorming plaats gehad.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het kerkelijke Rome had zich in de loop der eeuwen te veel van het politieke Rome eigen gemaakt.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In de vijftiende en de zestiende eeuw werden de gevolgen daarvan overal zichtbaar.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">In zulk een gestalte is een kerk allerminst een argument voor de goddelijke openbaring,</seg> <seg n="13.4.2">indien zij het al ooit kan zijn.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Toen heeft dan de inderdaad <hi rend="italic">gezegende</hi> Kerkhervorming plaats gehad.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De leer en de praktijk der kerk werden daarbij uitermate vereenvoudigd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het ging weer opnieuw,</seg> <seg n="14.3.2">als bij Augustinus,</seg> <seg n="14.3.3">om het hart der kerk:</seg> <seg n="14.3.4">Gods vrije verkiezing en genade en niet om de monumentale omtrekken van een historisch lichaam.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat zulk een verinnerli king en vergeestelijking nodig is,</seg> <seg n="15.1.2">weet de hedendaagse rooms-katholiek ook wel.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hoe zou hij niet,</seg> <seg n="15.2.2">vier eeuwen na de Reformatie en een eeuw na Newman.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Want Newman leerde aan Rome ook een weg der verinnerlijking,</seg> <seg n="15.3.2">een pad der heiliging.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Niettegenstaande zijn vergoding van de historie,</seg> <seg n="15.4.2">zijn eerbied voor gestalte en rite,</seg> <seg n="15.4.3">zijn grote liefde voor de figuur,</seg> <seg n="15.4.4">was hij in de eerste plaats een leraar der innerlijke heiliging.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ook hij wilde Rome,</seg> <seg n="15.5.2">ofschoon het in zijn beschouwingen vaak als een <hi rend="italic">Roma aeterna voorkomt,</hi></seg> <seg n="15.5.3"><hi rend="italic">opvangen,</hi></seg> <seg n="15.5.4">zoals de Reformatie dat gedaan had.</seg></s> <pb n="455" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ook dit zou duidelijk uitkomen,</seg> <seg n="15.6.2">als er een Amerikaanse paus werd benoemd.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het geografisch aspect zou slechts een symbool zijn van een wezenlijke verandering in het pausdom.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het zou een breuk met het antieke Rome betekenen,</seg> <seg n="15.8.2">met al de gevolgen van dien.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zo komen de Reformatie en Rome langzamerhand anders tegenover elkaar te staan dan in de zestiende en de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">De roomse idee,</seg> <seg n="15.10.2">dat de kerk een staatachtig lichaam is,</seg> <seg n="15.10.3">zal noodwendig moeten verzwakken.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Ook het massieve van Rome's historische gestalte,</seg> <seg n="15.11.2">waar Newman nog zo graag mee speelde,</seg> <seg n="15.11.3">zal minder betekenis krijgen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Tussen de Reformatie en Rome zal het er in de toekomst om gaan,</seg> <seg n="16.1.2"><hi rend="italic">hoe de</hi> wankelende zichtbare kerk moet worden opgevangen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Met het concilie van Trente<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rome-en-de-reformatie.n7" rend="superscript">7</ref> is die vraag reeds aan de orde gekomen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar in onze dagen begint het dringende daarvan eerst voor ieder duidelijk te worden.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Blijft er ook,</seg> <seg n="17.1.2">als de kerk haar aanspraken op een aardse heerschappij opgeeft,</seg> <seg n="17.1.3">nog een <hi rend="italic">innerlijk</hi> bolwerk van heiligheid over?</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Geen <hi rend="italic">corpus christianum</hi> in middeleeuwse zin meer,</seg> <seg n="17.2.2">maar een <hi rend="italic">corpus Christi,</hi></seg> <seg n="17.2.3">dat de regelrechte voortzetting is van de menswording van Christus?</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Is er zulk een lichaam,</seg> <seg n="17.3.2">dat controleerbaar en administreerbaar groeit en waarvan de kerk het beginsel in haar leden kan laten invloeien?</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Kan dit bolwerk een dijk vormen tegen de vloed der zonde?</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Tegen deze innerlijke secularisering van het heil,</seg> <seg n="18.1.2">dat in Christus is,</seg> <seg n="18.1.3">zal de Reformatie haar <hi rend="italic">sola fide</hi> moeten blijven stellen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Niet de eeuwen,</seg> <seg n="18.2.2">maar de Eeuwige.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="455" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Rome en de Reformatie in IdW.</hi> 6 (27 okt. 1950) nr. 4, p. 1 v. Dit nummer was voor een groot deel gewijd aan de herdenking van de Hervorming.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>J. H. Newman, <hi rend="italic">An Essay in Aid of a Grammar of Assent,</hi> Londen 1870, 18898, p. 378. Door Noordmans werd de achtste druk gebruikt.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 439.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Newman, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 444 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Paus Leo XIII (Vincenzo G. Pecci; 1810-1903) schrijft in zijn encycliek <hi rend="italic">Sapientiae christianae (10</hi> jan. 1890), gewijd aan de voornaamste plichten der christelijke burgers, dat de kerk "ab Auctore suo" de plicht is opgelegd "pro salute generis humani contendere 'ut castorum acies ordinata' (<choice><sic>Cantie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Cantic</corr></choice>. 6 : 9)". De tekst van de encycliek verscheen o.m. in de ree<hi rend="italic">ks Ecclesia Docens. Pauselijke documenten voor onzen tijd,</hi> Hilversum 1947. Het citaat staat op p. 28. Leo XIII was ook de paus die Newman in 1879 tot kardinaal verhief.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">De civitate Dei</hi> (413-426).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rome-en-de-reformatie.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Concilie van Trente (1545-1563).</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>IV. Ethiek</head>
<div type="publication" n="29" xml:id="noordmans6.soberheid" decls="#bibl-noordmans6.soberheid">
<pb n="459" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Soberheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Men verzocht mij,</seg> <seg n="2.1.2">iets te willen zeggen over de vraag,</seg> <seg n="2.1.3">hoe wij de geestelijke nood van onze tijd moeten zien en op welke wijze wij daarop moeten reageren.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik geloof daaraan het best te kunnen voldoen door het aanraden van grote soberheid.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik beroep mij hier op de woorden van de Amerikaanse professor Elliott,</seg> <seg n="2.3.2">aangehaald in een artikel van dr. J. R. Slotemaker de Bruine in <hi rend="italic">Stemmen des Tijds</hi> van januari 1932 <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n2" rend="superscript">2</ref>Deze hoogleraar merkt op,</seg> <seg n="2.3.3">dat de moeilijkheid er op neer komt om,</seg> <seg n="2.3.4">als een familie aan 't verhuizen is,</seg> <seg n="2.3.5">tegelijk te zorgen dat het eten op tafel komt en niemand honger lijdt.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Slotemaker noemt dit zeer terecht een <hi rend="italic">leuke</hi> zin.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En iets van die leukheid zit gelukkig de hele wereld door.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Van bovenbedoeld huismoederlijk kunststukje af tot aan de voorzienigheid Gods toe,</seg> <seg n="2.6.2">waarbij,</seg> <seg n="2.6.3">zoals onze Statenvertaling zeer juist heeft gevoeld,</seg> <seg n="2.6.4">ook dikwijls een 'nochtans' te pas komt (Matth. 6 : 26).</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Het is niet zonder meer vanzelfsprekend,</seg> <seg n="2.7.2">dat iedere mus,</seg> <seg n="2.7.3">die we zien <choice><sic>rondfiadderen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">rondfladderen</corr></choice>,</seg> <seg n="2.7.4">ook voedsel krijgt.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het is goed dit te bedenken,</seg> <seg n="3.1.2">als we peinzen over de moeilijkheden onzer dagen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ons geloof is nooit een conclusie,</seg> <seg n="3.2.2">die we kunnen trekken uit de omstandigheden,</seg> <seg n="3.2.3">waarin we verkeren.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is geboren in de tenten van een familie van nomaden,</seg> <seg n="3.3.2">die steeds weer op een andere plaats de pinnen van hun tent losjes in de grond sloegen en dan met verrassing ontdekten,</seg> <seg n="3.3.3">dat God "ook aan deze plaats'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n3" rend="superscript">3</ref> was.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Dat ons denken een eindpunt vindt,</seg> <seg n="3.4.2">ons hart rust,</seg> <seg n="3.4.3">ons handelen een begin,</seg> <seg n="3.4.4">dat betekent in ons zwerversbestaan een zo groot mirakel,</seg> <seg n="3.4.5">dat we het direct met God in verband hebben te brengen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dat is het primaire,</seg> <seg n="3.5.2">waarvan we moeten uitgaan.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Wij kunnen wel van het geloof naar de probleemkant der dingen gaan,</seg> <seg n="3.6.2">maar de omgekeerde weg staat ons niet open.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Dat we het toch beproeven brengt ons in grote zwarigheden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Nu kunnen we ons het ontstaan van deze toestand op twee manieren denken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men kan menen:</seg> <seg n="4.2.2">het geloof neemt af en daardoor nemen de problemen toe,</seg> <seg n="4.2.3">of:</seg> <seg n="4.2.4">de vraagstukken worden zo groot,</seg> <seg n="4.2.5">dat het geloof er niet meer tegen op kan;</seg> <seg n="4.2.6">zoals Burckhardt ergens zegt,</seg> <seg n="4.2.7">dat de Romeinse geest tenonderging,</seg> <seg n="4.2.8">omdat hij tegen het fatum niet meer op kon.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n4" rend="superscript">4</ref> Met een paar stichtelijkheden kunnen we ons van deze vraag niet afmaken.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Onze tijd vertoont overwegend het beeld van het laatste lid van het alternatief en individueel kunnen we ons daarbij niet schuldig gevoelen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wij hebben aan de wetenschappelijke en sociale vragen niet zelf die geweldige afmetingen gegeven,</seg> <seg n="4.4.2">waarin ze nu voor ons optreden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het probleem van de oorlog <pb n="460" ed="VW"/>bijv. is heel iets anders dan in de tijd,</seg> <seg n="4.5.2">toen het Nederlandsche Zendelinggenootschap<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n5" rend="superscript">5</ref> 'stukjes' uitgaf voor de soldaat,</seg> <seg n="4.5.3">om ook voor deze 'gezegende' stand iets te doen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het groeit snel boven Rode Kruis en Vredesconferentie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n6" rend="superscript">6</ref> uit. 't Is nauwelijks meer een zedekundige kwestie en de eschatologische afmetingen zijn er niet aan te miskennen.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">- Weinig minder is dat het geval bij de sociale vragen,</seg> <seg n="4.7.2">waarin de moeilijkheden ook wijzen op zekere grenzen,</seg> <seg n="4.7.3">waar de morele overweging iets van <hi rend="italic">het einde</hi> in zich moet opnemen,</seg> <seg n="4.7.4">wil ze met alle gegevens rekening houden.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">De afmetingen van onze kleine planeet komen daar een huishoudelijke beschouwing in verwarring brengen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het is voor ons moeilijker om hier naïef gelovig te zijn dan voor vroegere geslachten.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">De probleemzijde dringt zich zo geweldig aan ons op,</seg> <seg n="4.10.2">dat het ongeestelijk schijnt hier de persoonlijke zekerheid,</seg> <seg n="4.10.3">rust en beslistheid te eisen,</seg> <seg n="4.10.4">die er nodig zijn voor het christelijk leven.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Voor mijn bewustzijn zijn deze half-eschatologische vragen bezig onze meer gewilde,</seg> <seg n="4.11.2">opzettelijk opgezochte,</seg> <seg n="4.11.3">theoretische moeilijkheden uit een vroegere periode naar de achtergrond te dringen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De conflicten tussen bijbel en natuurwetenschap,</seg> <seg n="5.1.2">geloof en psychologie,</seg> <seg n="5.1.3">waarin Engelsen en Amerikanen zich nog zo graag mogen bewegen,</seg> <seg n="5.1.4">lijken mij sterk in betekenis verminderd.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer het ons gegeven mag worden in onze tijd aan het 'nochtans' des geloofs vast te houden,</seg> <seg n="5.2.2">dan zullen we ons daarbij zeker niet laten hinderen door een of andere natuurwetenschappelijke bedenking of zielkundige voorzichtigheid.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Wanneer we de mensen thans nog te veel lastig vallen met goed bedoelde apologetiek in die richting,</seg> <seg n="5.3.2">dan verzwaren we hun ransel onnodig.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Eer zijn natuur en ziel bezig ons te hulp te komen door ons iets van die <hi rend="italic">leukheid</hi> af te beelden,</seg> <seg n="6.1.2">waarmee God ons,</seg> <seg n="6.1.3">te midden van de verschuivingen op het gebied van geest en historie,</seg> <seg n="6.1.4">toch nog de geestelijke tafel toericht.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Vooral van de natuur geldt dat thans.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zij is niet meer de vijand van ons geloof,</seg> <seg n="6.3.2">maar werkt mee.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zon en wind,</seg> <seg n="6.4.2">zo merkt menige vermoeide ziel,</seg> <seg n="6.4.3">blijven toch dezelfde.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het wetmatige,</seg> <seg n="6.5.2">het verbond van God dat daarin uitkomt,</seg> <seg n="6.5.3">betekent geen bestrijding maar een steun voor het geestelijk leven.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Psalm 23,</seg> <seg n="6.6.2">de pastorale,</seg> <seg n="6.6.3">ontwaakt weer.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">- Met de zielkunde zijn we nog niet zo ver,</seg> <seg n="6.7.2">maar zij zal wel volgen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">De abstracties van Freud geven haar voor menigeen misschien nog een 'Nachtansicht',</seg> <seg n="6.8.2">zoals de natuur in Fechners dagen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="6.8.3">maar dit kan niet blijvende zijn.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">In de romanliteratuur hebben we 't ergste van de analyse al weer achter ons.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De geestelijke nood van onze tijd ligt niet hier.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het is niet een kwestie van theoretische of praktische aanpassing aan iets dat gegeven is.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De meeste mensen zijn,</seg> <seg n="7.3.2">als het daarop aankomt,</seg> <seg n="7.3.3">bereid om over vele bezwaren heen te stappen.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Door de dreiging,</seg> <seg n="7.4.2">die er uitgaat van het geestelijk nihilisme,</seg> <seg n="7.4.3">zijn zij murw geworden en bereid te erkennen,</seg> <seg n="7.4.4">dat ze hun persoonlijke bezwaren onnodig hebben opgeblazen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Maar op de terreinen,</seg> <seg n="7.5.2">waar de dialectiek <pb n="461" ed="VW"/>der geschiedenis 't meest direct voltrokken wordt,</seg> <seg n="7.5.3">staat zulk een bekering niet in onze macht.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De idylle,</seg> <seg n="7.6.2">die ons in de natuur en in de ziel lokt,</seg> <seg n="7.6.3">is herhaalbaar en staat tot op zekere hoogte steeds tot onze beschikking.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Op het gebied van de geest en de geschiedenis is dit niet het geval.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Hele groepen tijdgenoten zien niet meer of nog niet,</seg> <seg n="7.8.2">waartoe zij zich hier zouden moeten bekeren.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Hun leven is uit het verband geraakt,</seg> <seg n="7.9.2">waarin iemand zich cum grano salis</seg> <seg n="7.9.3">- het geloof zelf kan afleiden.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">De grootste tegenstelling bestaat heden ten dage misschien tussen hen,</seg> <seg n="7.10.2">voor wie het geloof iets geworden is,</seg> <seg n="7.10.3">dat los van hun leven staat en als een absoluut 'nochtans' opnieuw moet worden geschonken,</seg> <seg n="7.10.4">en die anderen,</seg> <seg n="7.10.5">van wie men nog zeggen kan dat hun ziel 'van nature christinne'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n8" rend="superscript">8</ref> is,</seg> <seg n="7.10.6">omdat zij in de wereld een plaats innemen,</seg> <seg n="7.10.7">die hen predisponeert voor het geloof.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Er bestaat nog een geestelijke bourgeoisie,</seg> <seg n="7.11.2">maar het getal dergenen,</seg> <seg n="7.11.3">die daar niet meer toe behoren,</seg> <seg n="7.11.4">neemt steeds toe.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Voor de waardering van deze dingen hangt er inderdaad veel af van de kwantitatieve verhoudingen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De omtrekken,</seg> <seg n="8.2.2">waarbinnen het geloof als idylle te beleven is,</seg> <seg n="8.2.3">beginnen eilandjes te worden in een zee,</seg> <seg n="8.2.4">niet van ongeloof;</seg> <seg n="8.2.5">dat zal ik niet zeggen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Maar wel een zee,</seg> <seg n="8.3.2">waarvan wij de kusten niet kennen en waar men op kompas moet varen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Buiten de kring van het gezin valt het niet gemakkelijk telkens weer een cirkel te trekken,</seg> <seg n="8.4.2">die enige steun biedt aan ons denken over God.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De verhouding van geloof en arbeid (fabriek),</seg> <seg n="8.5.2">geloof en kapitaal,</seg> <seg n="8.5.3">geloof en staat,</seg> <seg n="8.5.4">is veel moeilijker met een vrome stemming te verbinden dan toen zich dat alles nog in het verlengde van de familie liet zien.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De patriarchale levensbeschouwing ligt wel ver buiten onze gezichtskring.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het geloof vindt zo weinig aanknopingspunten,</seg> <seg n="8.7.2">dat we weer geneigd raken aan ongoddelijke machten te denken.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat betekent een groot gevaar,</seg> <seg n="9.1.2">als we van de probleemkant beginnen en de eis handhaven,</seg> <seg n="9.1.3">dat God geheel of ten halve uit de wereld afleidbaar moet zijn.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Want dan voert het tot de massale godloochening,</seg> <seg n="9.2.2">waarvan wij de getuigen zijn.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar zullen we die kunnen overwinnen met een alzijdig doorgewerkt personalisme?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Staat het in onze macht de bressen,</seg> <seg n="9.4.2">die in de omtrek der wereld geslagen zijn,</seg> <seg n="9.4.3">te dichten en haar tegen eschatologie te beschermen?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Prof. dr. Ph.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Kohnstamm<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n9" rend="superscript">9</ref> heeft heel duidelijk gezegd,</seg> <seg n="9.6.2">op welke voorwaarden dit zou moeten geschieden,</seg> <seg n="9.6.3">als hij schrijft<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.f1" rend="superscript">a</ref> dat de personalistische beschouwingswijze voor alles voor dit probleem staat:</seg> <seg n="9.6.4">"Hoe kan de mens steun ontvangen in een concrete situatie?"</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">En als hij verder meent,</seg> <seg n="9.7.2">dat het antwoord daarop niet alleen op het geloof kan berusten,</seg> <seg n="9.7.3">maar ook moet "gefundeerd zijn in nauwkeurige kennis van de 'wereld' <pb n="462" ed="VW"/>Het 'sola fide' wordt hier in een bepaalde zin bestreden en ook elders waarschuwt de schrijver er tegen om het geloof niet buiten het leven te plaatsen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik heb grote eerbied voor deze poging om de harmonie in de schepping dienstbaar te maken aan het geloof en op die wijze vast te houden aan het eerste van de Twaalf artikelen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De waarschuwing,</seg> <seg n="10.2.2">die dit hele werk wil zijn,</seg> <seg n="10.2.3">om zich niet eigenwillig in het ledige te storten en God de Heer niet te verzoeken,</seg> <seg n="10.2.4">verdient ongetwijfeld ernstige overweging.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wanneer wij uit Rusland horen,</seg> <seg n="10.3.2">dat men daar de laatste cel,</seg> <seg n="10.3.3">de familie,</seg> <seg n="10.3.4">zoekt op te lossen,</seg> <seg n="10.3.5">omdat zij steun biedt aan 't geloof,</seg> <seg n="10.3.6">dan geeft dat te denken.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Zal het echter mogelijk zijn voor het geloof steun te zoeken in een concrete situatie ver buiten het gebied van de natuur en de ziel,</seg> <seg n="11.1.2">die samen weer op zo heerlijke wijze in het gezin verbonden,</seg> <seg n="11.1.3">een soort vluchtheuvel in de wereld scheppen,</seg> <seg n="11.1.4">zoals Augustinus reeds de familie noemde?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zal het ook daar mogelijk zijn,</seg> <seg n="11.2.2">waar de geestelijke storm raast in de historie?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">- Ik meen met deze vraag de geestelijke nood van onze tijd te raken.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wanneer het geloof min of meer buiten het leven geplaatst wordt,</seg> <seg n="11.4.2">dan is dat niet het werk van mensen,</seg> <seg n="11.4.3">allerminst van theologen,</seg> <seg n="11.4.4">maar een gebeuren,</seg> <seg n="11.4.5">dat niemand verhinderen kan.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Wanneer aan God een zekere onkenbaarheid wordt toegeschreven,</seg> <seg n="11.5.2">dan is dat eenvoudig de beschrijving van het feit,</seg> <seg n="11.5.3">dat men voor het geloof geen steun meer vindt in de situatie.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Het sluit de mogelijkheid van een meer directe openbaring niet uit,</seg> <seg n="11.6.2">maar postuleert die juist.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het werpt een merkwaardig licht op het hedendaagse geestelijk leven,</seg> <seg n="12.1.2">als wij de bekende Duitse filosoof Heidegger horen zeggen,</seg> <seg n="12.1.3">dat het met die situatie zo'n eenvoudige zaak niet is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Hij ontkent niet helemaal de mogelijkheid,</seg> <seg n="12.2.2">dat zij zich zou kunnen aftekenen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar dan slechts voor iemand,</seg> <seg n="12.3.2">die het <hi rend="italic">eigenlijke</hi> leven gevonden heeft en de moed heeft gegrepen de dood in 't aangezicht te zien.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Ook hier de erkentenis,</seg> <seg n="12.4.2">dat er iets van het einde mee gemoeid is en dat de zekerheid niet van de omtrek komt,</seg> <seg n="12.4.3">maar omgekeerd.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Een schaduw van het <hi rend="italic">sola fide</hi> doet zich hier voor ons op.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wij protestanten zijn gelukkig in deze richting niet helemaal ongeschoold.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Wij hebben in het persoonlijk geloofsleven geleerd,</seg> <seg n="13.2.2">de zekerheid omtrent Gods genade onafhankelijk van onze morele situatie te grijpen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Wij bouwen die ook niet op uit beide tezamen,</seg> <seg n="13.3.2">maar door,</seg> <seg n="13.3.3">met het geloof,</seg> <seg n="13.3.4">dwars door onze zonden heen naar Gods belofte te grijpen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">- En als gereformeerden kennen we die houding ook tegenover de wereld reeds een weinig.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Ik geloof niet,</seg> <seg n="13.5.2">dat het sterk nadruk leggen op de scheppingsordinantiën,</seg> <seg n="13.5.3">dat bij het neocalvinisme valt op te merken,</seg> <seg n="13.5.4">een noodzakelijke aanvulling is van Calvijns <hi rend="italic">Institutie.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het gebeurt meer ten bate van een christelijke wetenschap dan van het christelijk geloof.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">En het is lang niet zeker,</seg> <seg n="13.7.2">dat de daarmee samenhangende expansie van de gelovige persoon op ieder levensterrein tot het doel zal leiden.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">In dat opzicht gaf de figuur van het Réveil met z'n originele,</seg> <seg n="13.8.2">hoofd voor hoofd op God ziende mannen,</seg><pb n="463" ed="VW"/> <seg n="13.8.3">een betere greep naar het eeuwige te zien.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Aan het openliggen van de wereld,</seg> <seg n="14.1.2">haar steeds haastiger veranderende situatie,</seg> <seg n="14.1.3">haar betrokken-zijn op het einde,</seg> <seg n="14.1.4">moet ieder christen zich gewennen.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit is niet iets wat nu voor 't eerst van hem wordt gevraagd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het christendom is onder die voorwaarden ontstaan en al z'n grote momenten en gedachten dragen daarvan het stempel.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zou het nu ineens in onze tijd niet meer vat kunnen krijgen op de harten?</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Eer moeten wij 't omkeren en zeggen,</seg> <seg n="14.5.2">dat slechts het geloof enige tekening kan zien in de toestanden,</seg> <seg n="14.5.3">waarin wij leven.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De aantrekkingskracht,</seg> <seg n="14.6.2">die de kerk opnieuw hier en daar oefent,</seg> <seg n="14.6.3">wijst ook in deze richting.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat alles wil niet zeggen dat wij deze kijk op de dingen de mensen moeten opdringen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Overal waar iets is blijven bestaan van de idylle des levens;</seg> <seg n="15.2.2">waar God gekend wordt aan de wind des daags en de hele situatie steun biedt voor het geloof in Hem,</seg> <seg n="15.2.3">daar hebben wij dat in z'n wezen te laten.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">De zonde heeft al genoeg verstoord en we behoeven haar niet opzettelijk te helpen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De liefde voor de open lucht bij onze tijdgenoten is een positief goed en overal elders,</seg> <seg n="15.4.2">in zieleleven of samenleving,</seg> <seg n="15.4.3">waar iets daarvan te vinden is,</seg> <seg n="15.4.4">zullen we het dankbaar hebben te erkennen en met kracht te verdedigen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Maar wij leven niet meer in 't paradijs.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De grote verhuiswagen der geschiedenis is voor de deur en we zullen de volle harmonie niet terugvinden,</seg> <seg n="16.2.2">vóór de eeuwigheid is aangebroken.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zolang is een zekere soberheid geboden,</seg> <seg n="16.3.2">een intellectuele en zedelijke ascese,</seg> <seg n="16.3.3">een leven bij wat de pot schaft,</seg> <seg n="16.3.4">dat de mens toch eigenlijk 't best staat.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">En hier ontmoet ik tot m'n vreugde ook prof. Kohnstamm.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">In een merkwaardig hoofdstukje over 'ascese en heiliging' in z'n bovengenoemd werk geeft hij de mogelijkheid toe,</seg> <seg n="16.5.2">dat de nieuwe harmonie,</seg> <seg n="16.5.3">het nieuwe evenwicht van vitale spanning en zedelijke wil op een verhoogd niveau" ook wel <hi rend="italic">niet</hi> zou kunnen worden bereikt,</seg> <seg n="16.5.4">ofschoon hij 't hoopt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">In afwachting daarvan breekt hij dan een lans voor ascese,</seg> <seg n="16.6.2">in de zin van christelijke tucht.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">En voor een antithese-ad-interim tegen die ongoddelijke machten,</seg> <seg n="16.7.2">welke in de historische situatie zijn op te merken,</seg> <seg n="16.7.3">en waarmee geen synthese mogelijk is.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Het oude calvinisme had deze tucht als <hi rend="italic">permanent</hi> bestanddeel van christelijk leven aanvaard.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ik zie daarin een der hoofdtrekken van dit historische type.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ook Augustinus kende de ascese wel van deze zijde.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Een mens wordt een demon,</seg> <seg n="17.4.2">als hij niet onder de strenge controle der eeuwigheid staat en zich op ieder levensterrein uitleeft.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Zou er in onze tijd,</seg> <seg n="18.1.2">met zijn vervaarlijke openheid naar alle kanten,</seg> <seg n="18.1.3">zijn sterke bijspraak van het einde,</seg> <seg n="18.1.4">niet alle reden zijn om zich deze levensmogelijkheid te herinneren?</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Daarbij is zelfs nog wel een zekere geslotenheid in de vorm denkbaar.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Prof. dr. C. Gerretson heeft eens gesproken over dit "neen-zeggen tegen alles wat nodeloze weelde,</seg> <seg n="18.3.2">vermaak,</seg> <seg n="18.3.3">opzichtigheid en <pb n="464" ed="VW"/>afleiding van de strenge levenstaak is",</seg> <seg n="18.3.4">bij de calvinisten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Hij wees er op,</seg> <seg n="18.4.2">dat wij tot verlaging van levensstandaard moeten komen òf door nog straffere gebondenheid (door de staat),</seg> <seg n="18.4.3">òf door een nieuwe independentie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.soberheid.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hij hoopte het laatste.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Ik sluit mij daarbij aan en denk daarbij allereerst aan geestelijke independentie.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dat betekent dat wij,</seg> <seg n="18.7.2">zonder veel steun voor ons geloof in de wereld die ons omgeeft,</seg> <seg n="18.7.3">in afwachting van de harmonie der eeuwigheid,</seg> <seg n="18.7.4">in strenge geestelijke versobering,</seg> <seg n="18.7.5">ons tevreden stellen met de toch maar weinige artikelen van ons Credo.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Dat is een positie,</seg> <seg n="18.8.2">die wij niet zelf kunnen scheppen maar die,</seg> <seg n="18.8.3">hoe eenvoudig haar structuur ook schijnt,</seg> <seg n="18.8.4">een grondslag in de eeuwigheid vereist.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">De roeping en verkiezing,</seg> <seg n="18.9.2">die daarvandaan komen,</seg> <seg n="18.9.3">gelden echter niet alleen onze geestelijke bourgeoisie.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Die kan desnoods het geloof uit haar omgeving afleiden</seg> <seg n="19.1.2">- Maar zij betreffen allermeest hen,</seg> <seg n="19.1.3">die geen steun vinden en die het van het geloof <hi rend="italic">alleen</hi> moeten hebben.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="461" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor deze tijd,</hi> Haarlem 1931, p. 262. (Deel 3 van dez., <hi rend="italic">Schepper en Schepping. Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag,</hi> Haarlem 1926-193 l.)</p></note>
<pb n="464" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Soberheid in</hi> ZI., p. 132-138 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 86 (mei 1932) nr. 8, p. 243-248. Het desbetreffende themanummer van <hi rend="italic">Eltheto</hi> was gewijd aan 'De geestelijke nood van onze tijd'. De redactie van <hi rend="italic">Eltheto</hi> "verzocht vertegenwoordigers van de voornaamste in de NCSV. aan het woord komende groepen of overtuigingen in een kort artikel hun antwoord te willen formuleren op deze vragen: 'Waarin ziet u vóór alles de geestelijke nood van onze tijd, en wat moet thans door de christenheid vóór alles gezegd en gedaan worden?'Aan dit verzoek gaven gehoor prof. dr. Ph. Kohnstamm, ds. F. Kuiper, ds. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, mevrouw E. H. Oberman-Graanboom en dr. P. Stegenga." De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. spreekt in het oorspronkelijke artikel in <hi rend="italic">Eltheto</hi> over Slotemaker de Bruïne (zonder initialen). In Zl. spreekt hij over dr. J. R. Slotemaker de Bruïne. Dit moet echter zijn: dr. M. C. Slotemaker de Bruine (1897-1986), toenmalig secretaris van de NCSV. Noordmans doelt op diens artikel <hi rend="italic">De schriftelijke voorbereiding eener wereldconferentie in Stemmen des tijds. Maandschrift voor christendom en cultuur</hi> 21 (1932), p. 40-59; vgl. voor de woorden van H. S. <choice><sic>Eiliott</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Elliott</corr></choice> (1882-1951), hoogleraar in de praktische theologie aan het Union Theological Seminary te New York, vooral p. 49.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Gen. 28 : 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. J. Burckhardt, <hi rend="italic">Die Kultur der Renaissance in Italien. Ein Versuch, in Jacob Burckhardt-Gesamtausgabe, dl.</hi> 5, Berlijn en Leipzig 1930, p. 370. Zie over B. p. 251, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Opgericht in 1797.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Te denken valt aan de Haagse Vredesconferenties, die in 1899 en 1907 op initiatief van tsaar Nicolaas 11 van Rusland- de tweede keer onder sterke aandrang van de Amerikaanse president Roosevelt - zijn gehouden ter regeling van vredes- en oorlogsrecht. De oorspronkelijke opzet om na acht jaar opnieuw een conferentie te beleggen is verijdeld door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>G. Th. Fechner (1801-1887), Duits filosoof, psycholoog en natuurkundige, grondlegger van de experimentele psychofysica en de experimentele esthetica als onderdeel van de psychologie, wilde de experimentele natuurwetenschap verbinden met een speculatieve metafysica. Tegenover elke opvatting die meent niet dieper in het wezen van de natuur te kunnen doordringen en die door hem een 'Nachtansicht' wordt genoemd, stelt hij zijn 'Tagesansicht'. Vgl. zijn <hi rend="italic">Die Tagesansicht gegenüber der Nachtansicht (1879).</hi></p></note>
<pb n="465" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="465" ed="VW"/>Zie p. 21, noot 12.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Zie p. 427, noot 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, <hi rend="italic">5. MPL.</hi> 41, 632; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 401, 381; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 48, 670: "Si ergo domus, commune perfugium in his malis humani generis, tuta non est, quid civitas, quae quanto maior est, tanto forum eius litibus et civilibus et criminalibus plenius, etiamsi quiescant non solum turbulentac, verum saepius et cruentae seditiones ac bella civilia, a quorum eventis sunt aliquando liberae civitates, a periculis numquam?"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. M. Heidegger, <hi rend="italic">Sein und Zeit. Erste Hälfte,</hi> Halle 1929<hi rend="superscript">2</hi>, p. 233 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie p. 409, noot 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige, §</hi> 65, p. 271-275. Het vermelde citaat staat op p. 274.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n14" type="end" place="end" n="14"><p>F.C. Gerretson (1884-1958), Nederlands historicus (hoogleraar te Utrecht), politicus (Nationale Unie) en dichter (Geerten Gossaert). Noordmans <choice><sic>doelt bier op</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">doelt hier op</corr></choice> Gerretsons De <hi rend="italic">invloed van het calvinisme op het Nederlands volkskarakter.</hi> Rede ter herdenking van het vijfde lustrum van de Societas Studiosorum Reformatorum, afdeling Utrecht, op 6 november 1931, gehouden in het Groot-Auditorium van de Rijksuniversiteit te Utrecht. Vgl. C. Gerretson, <hi rend="italic">Verzamelde Werken,</hi> 6 dln., bijeengebracht door dr. G. Puchinger, dl. 2, Baarn 1974, p. 385-401; G. spreekt op p. 393 in verband met de calvinistische levensstijl letterlijk over: "... grote soberheid, zuinigheid, geslotenheid, met een afkeer van wat naar onnodige weelde lijkt</p></note>
<note xml:id="noordmans6.soberheid.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 396 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="30" xml:id="noordmans6.het-geweten" decls="#bibl-noordmans6.het-geweten">
<pb n="466" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het geweten<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Het geweten is een van die allereenvoudigste dingen in ons leven,</seg> <seg n="2.1.2">die ons door hun eigen duidelijkheid in de war brengen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Van heel veel zaken kunnen we door redenering nog wel wat te weten komen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wij brengen de vraag dan in wat ik een <hi rend="italic">geestelijke vergelijking</hi> zou,</seg> <seg n="2.3.2">willen noemen en werken die dan verder heel rustig uit,</seg> <seg n="2.3.3">totdat we de waarde van de 'onbekende' leren kennen.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Tegen zo'n behandeling verzet zich het geweten.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Deze x is te raadselachtig om zich in onze logische bewerkingen te laten vangen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het geweten is meer een ding dan een begrip.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wat we er van merken is meer dan wat we er van weten.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Nu is dat bij de meeste noties van onze geest het geval,</seg> <seg n="3.3.2">maar zelden in die mate als hier.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Onze begrippen proberen we steeds kapot te denken,</seg> <seg n="3.4.2">zodat ze zich splitsen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Van geloof zeggen we dan,</seg> <seg n="3.5.2">dat het kennis + vertrouwen is.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Een mens is een dier + verstand.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zo trachten we tot een definitie te komen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Maar deze <hi rend="italic">logische scheikunde</hi> wil ons bij 't geweten slecht gelukken.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">- Zelfs de 'kennisse des goeds en des kwaads',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n2" rend="superscript">2</ref></seg> <seg n="3.9.2">die ten grondslag ligt aan heel onze zedekunde,</seg> <seg n="3.9.3">wil hier niet goed van toepassing worden.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">De beitel,</seg> <seg n="3.10.2">waarmee we alle elementen der ethiek kunnen splitsen,</seg> <seg n="3.10.3">wordt stomp op het gegeven van het geweten.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Want wanneer wij naast het kwade geweten een goede consciëntie plaatsen,</seg> <seg n="3.11.2">dan is die laatste niet de betere helft van het eerste,</seg> <seg n="3.11.3">maar een nieuw begrip,</seg> <seg n="3.11.4">dat naar analogie van het eerste is gevormd.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Het oorspronkelijke geweten werkt -slecht terug op het boze.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">De vraag dringt zich dus aan ons op,</seg> <seg n="4.1.2">of het geweten dan wel zuiver gezien kan worden in verband met wat ons bekend is uit ons <hi rend="italic">zedelijk</hi> leven,</seg> <seg n="4.1.3">waarin de tegenstelling van goed en kwaad regeert.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Als het geen orgaan is voor de kennis van goed en kwaad beide,</seg> <seg n="4.2.2">maar uitsluitend of overwegend op het laatste reageert,</seg> <seg n="4.2.3">heeft het z'n zetel dan misschien beneden de drempel van het zedelijk bewustzijn?</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Speelt het daar zijn rol op een gebied dat tussen het natuurlijke en het zedelijke in ligt,</seg> <seg n="4.3.2">zoals de platonische 'herinnering' (anamnesis) functioneert tussen het denken en het zijn?</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maw. is het een openbaring van het <hi rend="italic">demonische?</hi></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik acht het niet raadzaam om met dit laatste een interessant spel te drijven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">We moeten achter ons leven niet roekeloos zelf een duistere achtergrond aanbrengen.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">God schiep eerst het licht en daarna de mens.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Maar het is ook mogelijk het leven moraliserend te vervlakken.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">En indien ergens,</seg> <seg n="5.5.2">dan moeten wij daarvoor bij het geweten op onze hoede zijn.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Het woord heeft allerlei betekenissen gekregen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">In de opvoedkunde gebruikt <pb n="467" ed="VW"/>men het bijna als synoniem met verantwoordelijkheidsgevoel en karakter.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">In de geloofsleer komt het haast gelijk te staan met berouw.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">In de zedekunde is het vaak gebruikt in de zin van persoonlijkheid.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Deze rijke vertakking bewijst,</seg> <seg n="5.10.2">dat het diep in ons bewustzijn geworteld staat.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Maar zij mag onze aandacht niet van de stambetekenis afleiden,</seg> <seg n="5.11.2">die het best uitkomt in de samenstelling:</seg> <seg n="5.11.3">gewetensangst.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">In die zin behoort het tot die elementaire dingen,</seg> <seg n="5.12.2">die gelijkelijk beslag leggen op de geest van de denker,</seg> <seg n="5.12.3">de dichter en het kind.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Dan staat het in de rij met de ruimte,</seg> <seg n="5.13.2">de tijd en het donker,</seg> <seg n="5.13.3">die de angsten van ons leven hebben uitgemaakt voor <choice><sic>we.het</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">we het</corr></choice> onderscheid wisten tussen onze rechter- en linkerhand,</seg> <seg n="5.13.4">voor we op de klok konden kijken of het verschil kenden tussen goed en kwaad.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">In deze zin heeft,</seg> <seg n="5.14.2">de pedagogiek ten spijt,</seg> <seg n="5.14.3">het jonge kind meer geweten dan het oudere.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Het weet,</seg> <seg n="5.15.2">welk een dreiging deze wereld inhoudt tegen ons bestaan.</seg></s> <s n="5.16"><seg n="5.16.1">En in de gewetensangst waakt dit oorspronkelijk bewustzijn,</seg> <seg n="5.16.2">weliswaar op allerlei manier gewijzigd,</seg> <seg n="5.16.3">maar toch met eigen elementair geweld weer op.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Als zodanig heeft het geweten dan ook met het christendom niet te maken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Paulus,</seg> <seg n="6.2.2">die het woord in gekerstende betekenissen gebruikt,</seg> <seg n="6.2.3">weet ook nog wel te spreken van een geweten dat werkt,</seg> <seg n="6.2.4">als er nog geen Evangelie en zelfs geen Wet bekend is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Een bewustzijn,</seg> <seg n="6.3.2">dat aan godsdienst en zedelijkheid voorafgaat.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Een meer directe verhouding tot God vanwege de schepping en de natuur.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">- En zo komt het dat,</seg> <seg n="6.5.2">wanneer men dit onderwerp in z'n volle afmetingen wil behandeld zien,</seg> <seg n="6.5.3">men niet bij de christelijke dogmatiek of ethiek,</seg> <seg n="6.5.4">maar bij de filosofie en de literatuur ter schole moet gaan.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Maar in de prediking mogen wij dat niet overnemen.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">In het Evangelie verliest het geweten z'n demonisch karakter.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Jezus kent het,</seg> <seg n="6.8.2">als hij spreekt van een "bergen valt op ons en heuvelen bedekt ons".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Maar wie Hij,</seg> <seg n="6.9.2">zoals Petrus in z'n verloochening,</seg> <seg n="6.9.3">heeft aangezien,</seg> <seg n="6.9.4">voor die is het geweten iets anders geworden.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Het heeft,</seg> <seg n="6.10.2">als de dood,</seg> <seg n="6.10.3">z'n prikkel verloren.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wel komen wij het geweten levensgroot tegen in het Oude Testament,</seg> <seg n="7.1.2">voorzover het het boek der schepping en van de oer-geschiedenis is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ik denk natuurlijk allereerst aan Genesis 3.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daar schijnt echter onze mening,</seg> <seg n="7.3.2">dat het geweten dieper in de schepping staat dan de zedelijkheid,</seg> <seg n="7.3.3">regelrecht weersproken te worden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Immers het ontwaakt tegelijk met een poging om het onderscheid tussen goed en kwaad te leren kennen en schijnt van gelijke oorsprong met de moraal.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Men vergeet daarbij echter,</seg> <seg n="7.5.2">dat Adam en Eva bedrogen worden door de slang.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">In plaats van het zedelijke leren ze het zinnelijke kennen.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Lust en onlust in plaats van goed en kwaad.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Zij komen plotseling in aanraking met iets dat geweldig is en demonisch,</seg> <seg n="7.8.2">maar dat ze niet <hi rend="italic">goed</hi> durven noemen.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">Zij ontdekken hun geschapenheid van een zijde die henzelf beangstigt.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Ze voelen zich ontdekt en hebben behoefte zich te <pb n="468" ed="VW"/>verbergen.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">- Het is duidelijk dat we hier niet te doen hebben met een zedelijke overweging,</seg> <seg n="7.11.2">met ampele beschouwing van de goede en de kwade kant die er aan de zaak is.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Daarvoor is de gewetens-reactie,</seg> <seg n="7.12.2">die we schaamte noemen,</seg> <seg n="7.12.3">te fysiek.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Zij voltrekt zich beneden de drempel van de moraliteit.</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">En zij maakt ook geen onderscheid tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="7.14.2">maar stempelt een moment in de geschapenheid of de natuur eenzijdig als boos,</seg> <seg n="7.14.3">zonder er bij te zeggen wat dan goed is.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Een uitspraak die nog steeds tot het lijden in 't bijzonder van het kind behoort,</seg> <seg n="7.15.2">maar ook de volwassene niet onbekend is.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarom is het onjuist en verwarrend om,</seg> <seg n="8.1.2">zoals men in onze tijd zo graag doet,</seg> <seg n="8.1.3">de zinnelijkheid uit zuiver zedelijk oogpunt te bezien en haar dan als een moment in ons bestaan eenvoudig goed te noemen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De schepping als zodanig valt niet onder een zedelijk oordeel,</seg> <seg n="8.2.2">maar wel onder gewetensoordelen,</seg> <seg n="8.2.3">waarvan de schaamte een der meest primitieve is.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">- Dat is de waarheid van de christelijke ascese,</seg> <seg n="8.3.2">die door een modern naturalisme,</seg> <seg n="8.3.3">soms onder het mom van christelijke zedelijkheid,</seg> <seg n="8.3.4">voor een heidens inkruipsel wordt versleten.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Was dit zo,</seg> <seg n="8.4.2">dan had de heiden een beter creatuurlijk besef dan de christen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Paulus prijst hem dan ook daarom.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De schepping is er niet om recht-toe-recht-aan uitgeleefd te worden,</seg> <seg n="8.6.2">maar ligt onder de rem van het geweten.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wanneer dat vergeten wordt,</seg> <seg n="8.7.2">gaat elke schone 'mij dinghe' en puriteinse charme verloren.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat het geweten zulk een reflexieve beoordeling inhoudt,</seg> <seg n="9.1.2">komt in de schaamte wel heel duidelijk uit.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Van het zedelijk oordeel kan men in 't algemeen zeggen,</seg> <seg n="9.2.2">dat het ons de weg vooruit wijst en dat het ons met anderen verbindt.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In de schaamte echter slaat het oordeel terug als een benzinevlam en we worden er door geïsoleerd.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Door de rode cirkel van ons eigen bloed staan wij dan omschreven en ons zelf-bewustzijn wordt op pijnlijke wijze verhoogd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Ons bestaan voelen wij dan als een boze zaak en de weg om daarvan in de gemeenschap verlost te worden,</seg> <seg n="9.5.2">wordt ons afgesneden.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het is merkwaardig,</seg> <seg n="10.1.2">dat wij ons Satan meestal roodgeaderd afbeelden.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Is het,</seg> <seg n="10.2.2">omdat we hem ons denken in de krampen van z'n geschapenheid tegenover God,</seg> <seg n="10.2.3">zonder een weg uit z'n isolement?</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Voor ons is het een weldaad als de dialectiek der Wet met haar goed en kwaad,</seg> <seg n="10.3.2">wel en wee,</seg> <seg n="10.3.3">klaarheid komt scheppen in de raadselachtige orakel-spreuken van het geweten,</seg> <seg n="10.3.4">ook al lopen wij daarbij gevaar tot moraliserende vervlakking te geraken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Bij dit laatste denk ik aan de Joodse wetgeleerden tegenover de Griekse treurspeldichters.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In Genesis 4,</seg> <seg n="11.1.2">in de geschiedenis van Kaïn en Abel,</seg> <seg n="11.1.3">is de schijn dat wij ons op zuiver zedelijk gebied bevinden nog veel sterker.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De vraag luidt niet meer:</seg> <seg n="11.2.2">"Adam,</seg> <seg n="11.2.3">waar zijt gij?",</seg> <seg n="11.2.4">maar:</seg> <seg n="11.2.5">"Waar is Abel,</seg> <seg n="11.2.6"><hi rend="italic">uw broeder?"</hi></seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1"><hi rend="italic">En:</hi></seg> <seg n="11.3.2">"Wat hebt gij <hi rend="italic">gedaan?"</hi></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Maar ook in <hi rend="italic">deze</hi> oer-geschiedenis is die opvatting <pb n="469" ed="VW"/>niet houdbaar.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Dit hoofdstuk geeft verslag van de verschijning van de dood onder de mensen,</seg> <seg n="11.5.2">voordat de doorgang daarvan tot alle mensen ons in Genesis 5 in verheven monotonie wordt voorgezongen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Hier,</seg> <seg n="11.6.2">in Genesis 5,</seg> <seg n="11.6.3">is het sterven al gemoraliseerd.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Het is het contrapunt van de geboorte in de fuga des levens en schijnt een noodwendig bestanddeel van de harmonie.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Maar in Genesis 4 is het daad en ontdekking van de mens tegelijk,</seg> <seg n="11.8.2">zoals bij de zinnelijkheid in Genesis 3.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Kaïn is zeker geen moordenaar met voorbedachten rade.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">De dood is voor hem een vreselijke openbaring,</seg> <seg n="11.10.2">waarvan hij niet geweten heeft.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Jezus geeft daaraan getuigenis,</seg> <seg n="11.11.2">als hij bidt:</seg> <seg n="11.11.3">"Vader,</seg> <seg n="11.11.4">vergeef het hun,</seg> <seg n="11.11.5">want zij weten niet wat zij doen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-40"/></choice> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">En zoals de eerste die ons buiten het paradijs tegemoet treedt een doodslager is,</seg> <seg n="11.12.2">zo ook de eerste die we daarin met Jezus weer zien binnengaan,</seg> <seg n="11.12.3">als de ontdekking van Kaïn aan het kruis is te niet gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">God heeft zinnelijkheid en dood met elkaar verbonden.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">"Ten dage als gij daarvan eet,</seg> <seg n="12.2.2">zult gij de dood sterven".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Van dat verband vermag ons het zedelijk oordeel geen rekenschap te geven.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Het tracht nog wel de zinnelijkheid,</seg> <seg n="12.4.2">als geschapenheid zonder meer,</seg> <seg n="12.4.3">goed te noemen,</seg> <seg n="12.4.4">tegen de uitspraak van de schaamte in,</seg> <seg n="12.4.5">maar ten opzichte van de dood durft het meestal zover niet te gaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Daarvoor is de sprake van het geweten te duidelijk.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Want het is klaar,</seg> <seg n="12.6.2">dat wij hier weer met een zuiver gewetensoordeel te doen hebben .</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Het stempelt een stuk van ons leven als boos,</seg> <seg n="12.7.2">zonder te zeggen waarom.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Het is reflexief,</seg> <seg n="12.8.2">niet dialectisch.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">- De beschrijving van Genesis 4 is juist uit dat oogpunt van een geweldige kracht en pracht.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">God zoekt Kaïn de enige uitweg te wijzen door hem de Wet te prediken.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">"Is er niet,</seg> <seg n="12.11.2">indien gij wel doet,</seg> <seg n="12.11.3">verhoging? en zo gij niet wèl doet,</seg> <seg n="12.11.4">de zonde ligt aan de deur."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Maar Kaïn gaat er niet op in.</seg></s> <s n="12.13"><seg n="12.13.1">En dan neemt de intocht van de dood in het leven z'n loop.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Niet de 'strooien' dood,</seg> <seg n="12.14.2">de gemoraliseerde,</seg> <seg n="12.14.3">maar de eerste en de echte.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">De dood als daad en openbaring,</seg> <seg n="12.15.2">apocalypse.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Daarop is hier de stem van het geweten van toepassing.</seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">De uitspraak is hier van veel wijder strekking dan in Genesis 3.</seg></s> <s n="12.18"><seg n="12.18.1">Er is meer ruimte tussen de man en z'n daad dan bij de zinnelijkheid.</seg></s> <s n="12.19"><seg n="12.19.1">Meer ruimte ook tussen geweten en mens dan in dat hoofdstuk.</seg></s> <s n="12.20"><seg n="12.20.1">Het bloed dat hem beschuldigt is niet zijn eigen,</seg> <seg n="12.20.2">maar dat van z'n broeder.</seg></s> <s n="12.21"><seg n="12.21.1">En het is niet de stem van z'n lichaam die hem aanklaagt,</seg> <seg n="12.21.2">maar van moeder aarde,</seg> <seg n="12.21.3">waaruit hij genomen is.</seg></s> <s n="12.22"><seg n="12.22.1">De echo van zijn doodslag hoort bij overal.</seg></s> <s n="12.23"><seg n="12.23.1">Zij was er al in z'n ziel vóór de daad,</seg> <seg n="12.23.2">toen hij neerslachtig was.</seg></s> <s n="12.24"><seg n="12.24.1">Zij klinkt na uit alle hoeken,</seg> <seg n="12.24.2">als hij vreest dat ieder ander hem zal doodslaan.</seg></s> <s n="12.25"><seg n="12.25.1">Wij zijn hier buiten de sfeer van Wet en Evangelie.</seg></s> <s n="12.26"><seg n="12.26.1">Want zoals Kaïn voor de eerste geen oog heeft,</seg> <seg n="12.26.2">zo ontkent hij ook het laatste:</seg> <seg n="12.26.3">"Mijne misdaad is groter dan dat zij vergeven worde."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n8a" rend="superscript">8a</ref></seg></s> <pb n="470" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.27"><seg n="12.27.1">Het is vergeefse moeite en het sticht grote verwarring,</seg> <seg n="12.27.2">wanneer wij deze dingen op zuiver zedelijke noemer zoeken te brengen.</seg></s> <s n="12.28"><seg n="12.28.1">De oorlog bijv. kunnen we in onze beredeneerde ethiek niet onderbrengen.</seg></s> <s n="12.29"><seg n="12.29.1">Hij verwaardigt zich niet een antwoord te geven op de vraag,</seg> <seg n="12.29.2">of hij goed of slecht is.</seg></s> <s n="12.30"><seg n="12.30.1">Hij <hi rend="italic">is</hi> er en ons geweten stempelt hem zonder meer als boos.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wanneer ik zinnelijkheid en oorlog beide onder een gewetensoordeel breng,</seg> <seg n="13.1.2">dan wil ik toch de afstand hier niet uit 't oog verliezen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Die wordt wel aangewezen door het verschil tussen schaamte en afgrijzen.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De eerste markeert de eerste stap buiten het paradijs,</seg> <seg n="13.3.2">het andere is een terugdeinzen voor het apocalyptische einde.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is een onderscheid als tussen een kind en een monster.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">En als wij zeggen dat beide in strenge zin niet te moraliseren zijn,</seg> <seg n="13.5.2">dan verbinden we daarmee toch heel verschillende gedachten.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Het kind wast op en wordt onder de Wet gesteld om straks vrijgemaakt te worden door het geloof in het Evangelie.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Het monster kan alleen maar 'te niet gedaan' worden.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">En toch openbaren zij telkens hun verwantschap,</seg> <seg n="14.1.2">de zinnelijkheid en de apocalyptische dood.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In onze tijd doen zij dat door er brutaal voor uit te komen dat zij onder en boven de wet zijn.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">In de middeleeuwen verbonden zij zich in een verenigd moraliseringsproces.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">En in het Evangelie wordt de eerste zelfs de laatste en de laatste de eerste.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Terwijl de moordenaar de Hof binnengaat,</seg> <seg n="14.5.2">verhangt Judas zich in het tuintje van z'n eigen huis,</seg> <seg n="14.5.3">omdat hij een zinnelijke Christus begeert,</seg> <seg n="14.5.4">voor huis en hof,</seg> <seg n="14.5.5">vrouw en kind.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Zo zien wij het geweten als de kroongetuige tegen onze (zondige) menselijkheid.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Het staat niet in de lijn van de heilsopenbaring,</seg> <seg n="15.2.2">van Wet en Evangelie.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Deze leiden de mensheid voorwaarts,</seg> <seg n="15.3.2">de toekomst van Jezus Christus tegemoet.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het Evangelie is niet in de schaamte van Adam en Eva,</seg> <seg n="15.4.2">maar bij hun kinderen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Niet bij Kaïn,</seg> <seg n="15.5.2">maar bij Seth.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Het is later niet bij Saul,</seg> <seg n="15.6.2">de koning van de angst,</seg> <seg n="15.6.3">maar bij David,</seg> <seg n="15.6.4">de man van het berouw.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het geweten zou de mens op z'n leven terugwerpen en de geschiedenis stil zetten.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het is bewustzijn van het boze.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Dit gewaarworden van een eigen boos bestaan kan in graad tot in 't oneindige stijgen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Het is niet zuiver individueel.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Het isoleert de beschuldigde wel,</seg> <seg n="15.11.2">maar aan de aanklacht kunnen alle stemmen der schepping en der geschiedenis deelnemen.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">De gewone grenzen van het zedelijk bewustzijn en soms ook van het natuurlijk bewustzijn kunnen hier wegvallen.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Het geweten is een spookhuis waar het geen zin heeft de grendel op de deur te schuiven.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">- Zo kent het kind,</seg> <seg n="15.14.2">de dichter en een enkele denker het geweten.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Hadden wij 't Evangelie niet,</seg> <seg n="16.1.2">dan zouden we moeten trachten het geweten te overwinnen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">We zouden met de tijd de eeuwigheid moeten verslaan.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Shelley heeft daaraan uitdrukking gegeven in z'n <hi rend="italic">Prometheus Unbound.</hi></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Prometheus is een Satan tegenover Jupiter,</seg> <seg n="16.4.2">zoals Milton er een tegenover <pb n="471" ed="VW"/>God heeft gedicht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Maar bij Shelley heeft de opstandeling gelijk.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij draagt de toekomst der mensheid in z'n borst en kent het evangelie van Jupiters eindelijke val.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Prometheus wijst de beschuldiging van boosheid af en houdt de gewetensbeten uit.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Hij spreekt Jupiter aldus aan:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<lg><l n="17.1"><seg n="17.1.1">Three thousand years of sleep-unsheltered hours,</seg></l><l n="17.2"><seg n="17.2.1">And moments are divided by keen pangs</seg></l><l n="17.3"><seg n="17.3.1">Till they seemed years,</seg> <seg n="17.3.2">torture and solitude,</seg></l><l n="17.4"><seg n="17.4.1">Scorn and despair,</seg> <seg n="17.4.2">- these are mine empire:</seg> <seg n="17.4.3">-</seg></l><l n="17.5"><seg n="17.5.1">More glorious far than that which thou surveyest</seg></l><l n="17.6"><seg n="17.6.1">From thine unenvied throne,</seg> <seg n="17.6.2">0 Mighty God!</seg></l><l n="17.7"><seg n="17.7.1">Almighty,</seg> <seg n="17.7.2">had deigned to share the shame</seg></l><l n="17.8"><seg n="17.8.1">Of thine ill tyranny,</seg> <seg n="17.8.2">and hung not here</seg></l><l n="17.9"><seg n="17.9.1">Nailed to this wall of <choice><sic>eagle-baffiing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eagle-baffling</corr></choice> mountain,</seg></l><l n="17.10"><seg n="17.10.1">Black,</seg> <seg n="17.10.2">wintry,</seg> <seg n="17.10.3">dead,</seg> <seg n="17.10.4">unmeasured;</seg> <seg n="17.10.5">without herb,</seg></l><l n="17.11"><seg n="17.11.1">Insect,</seg> <seg n="17.11.2">or beast,</seg> <seg n="17.11.3">or shape or sound of life.</seg></l><l n="17.12"><seg n="17.12.1">Ah me! alas,</seg> <seg n="17.12.2">pain,</seg> <seg n="17.12.3">pain ever,</seg> <seg n="17.12.4">for ever!</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="18.1"><seg n="18.1.1">No change,</seg> <seg n="18.1.2">no pause,</seg> <seg n="18.1.3">no hope!</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Yet endure.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Hier moet de tijd redding brengen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De uren spoeden zich om Prometheus te hulp te komen:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<lg><l n="20.1"><seg n="20.1.1">Cars drawn by rainbow-winged steeds</seg></l><l n="20.2"><seg n="20.2.1">Which trample the dim winds:</seg> <seg n="20.2.2">in each there stands</seg></l><l n="20.3"><seg n="20.3.1">A wild-eyed charioteer urging their flight.</seg></l><l n="20.4"><seg n="20.4.1">Some look behind,</seg> <seg n="20.4.2">as fiends persued them there,</seg></l><l n="20.5"><seg n="20.5.1">And yet I see no <choice><sic>shapes hut the keen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">shapes but the keen</corr></choice> stars:</seg></l><l n="20.6"><seg n="20.6.1">Others,</seg> <seg n="20.6.2">with burning eyes,</seg> <seg n="20.6.3">lean forth,</seg> <seg n="20.6.4">and drink</seg></l><l n="20.7"><seg n="20.7.1">With eager lips the wind of their own speed,</seg></l><l n="20.8"><seg n="20.8.1">As if the thing they <choice><sic>loved fied on</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">loved fled on</corr></choice> before,</seg></l><l n="20.9"><seg n="20.9.1">And now,</seg> <seg n="20.9.2">even now they clasped it. Their bright locks</seg></l><l n="20.10"><seg n="20.10.1">Stream like a comet's flashing hair:</seg> <seg n="20.10.2">they all</seg></l><l n="20.11"><seg n="20.11.1">Sweep onward.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Treffender dan in deze prachtige verzen kan de verhouding van tijd en geweten buiten het Evangelie om wel niet tot uitdrukking worden gebracht.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Maar wat Shelley hier z'n Titan laat volbrengen en wat hij de taak der mensheid achtte,</seg> <seg n="21.2.2">dat is te veel voor een Adamskind.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het geweten is een te machtige partuur.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Macbeth,</seg> <seg n="21.4.2">in Shakespeare's drama,</seg> <seg n="21.4.3">wil het ook proberen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Als Banquo hem in de weg staat en z'n vrouw hem vraagt wat er gedaan moet worden,</seg> <seg n="21.5.2">heeft hij een groot woord:</seg> <pb n="472" ed="VW"/><seg n="21.5.3">Be innocent of the knowledge,</seg> <seg n="21.5.4">dearest chuck,</seg> <seg n="21.5.5">Till thou applaud the deed.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">...</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Thou marvell'st at my words:</seg> <seg n="23.1.2">but hold thee still:</seg> <seg n="23.1.3">Things bad begun make strong themselves by ill.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Maar als hij straks Banquo's geest in z'n zetel ziet,</seg> <seg n="24.1.2">dan is hij weer een kind dat bang is,</seg> <seg n="24.1.3">en het baat niet of lady Macbeth al verklaart dat het niets meer te betekenen heeft dan een spookhistorie,</seg> <seg n="24.1.4">die een vrouw bij de winterhaard vertelt op gezag van haar grootmoeder.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hoe wijde relaties het geweten in de schepping heeft,</seg> <seg n="25.1.2">dat heeft Shakespeare ons hier getoond,</seg> <seg n="25.1.3">waar de lucht bij het begin al vol is van het:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Fair is foul and foul is fair,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="26.1.2">en we aan 't slot het bos van Birnam naar Dunsinane zien komen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Het is duidelijk,</seg> <seg n="27.1.2">dat het huiveringwekkende symptoom van onze menselijkheid,</seg> <seg n="27.1.3">dat de dichter hier voor onze fantasie oproept,</seg> <seg n="27.1.4">niet veel te maken heeft met dat 'consciëntieuze',</seg> <seg n="27.1.5">dat we in iemands handelwijze zo graag aantreffen,</seg> <seg n="27.1.6">of met de 'droefheid naar God',<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="27.1.7">waarvan de bijbel spreekt.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is een veel meer natuurlijk,</seg> <seg n="27.2.2"><hi rend="italic">geschapen</hi> iets,</seg> <seg n="27.2.3">dat z'n correspondenties heeft met alle delen van ons creatuurlijk bestaan.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Daarom kan het van belang zijn er ook op te letten wat de filosofie er van zegt.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Niet het minst zijn we nieuwsgierig naar de opvatting van Kant,</seg> <seg n="27.4.2">die zulk een scherp oog heeft voor het verschil in de gewaarwordingen van ons leven.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">- Nu zal wat hij zegt ons heel anders aandoen dan de visies in de verzen van Shelley of Shakespeare.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">En het is niet gemakkelijk om uit te maken of men met 't zelfde gegeven te doen heeft.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Maar toch treft ons al dadelijk,</seg> <seg n="27.7.2">dat Kant bij de beschouwing van 't geweten een strenge soberheid betracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Hij kent niet die rijke ontplooiing van het begrip 'geweten',</seg> <seg n="27.8.2">die we in sommige zedekundige handboeken tegenkomen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Wel een uitspraak <hi rend="italic">voor of na</hi> de handeling.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Maar bij een gunstige uitspraak komt het niet tot vreugde,</seg> <seg n="27.10.2">doch slechts tot geruststelling.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Er is hier dus wel sprake van een geheimzinnige presentie die ons leven begeleidt;</seg> <seg n="27.11.2">en als geruststelling de hoogste satisfactie is,</seg> <seg n="27.11.3">dan kijkt de betrekking op het boze-alleen hier toch wel om de hoek.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Kant tracht,</seg> <seg n="27.12.2">dat spreekt vanzelf,</seg> <seg n="27.12.3">aan zijn voorstelling een zo weinig mogelijk mythologische vorm te geven.</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">Maar als hij het geweten 'das Bewusztsein eines inneren Gerichthofes im Menschen' noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n14" rend="superscript">14</ref></seg> <seg n="27.13.2">dan betaalt hij toch de tol aan het visionaire.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Het is een van die hazelnootachtige uitdrukkingen,</seg> <seg n="27.14.2">waarvan Kant er zovele heeft,</seg> <seg n="27.14.3">dor en droog.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Maar het geniale van Kant is,</seg> <seg n="27.15.2">dat zijn abstracties zo weinig abstract zijn.</seg></s> <s n="27.16"><seg n="27.16.1">Met dat gerechtshof binnen in de mens <pb n="473" ed="VW"/>zijn we toch niet al te ver van Shakespeare af.</seg></s> <s n="27.17"><seg n="27.17.1">Vooral als we opmerken dat het geweten hier zelf niet rechtspreekt,</seg> <seg n="27.17.2">maar de <hi rend="italic">plaats</hi> is die binnen in ons gereserveerd moet blijven voor wetgeving,</seg> <seg n="27.17.3">toerekening en rechterlijke uitspraak.</seg></s> <s n="27.18"><seg n="27.18.1">Nu heeft Kant er moeite mee,</seg> <seg n="27.18.2">dat eerste,</seg> <seg n="27.18.3">de wetgeving,</seg> <seg n="27.18.4">met het geweten in verband te brengen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="27.18.5">zodat toerekening en rechterspreuk overblijven.</seg></s> <s n="27.19"><seg n="27.19.1">Zo wordt z'n opvatting nog 'unheimlich' genoeg.</seg></s> <s n="27.20"><seg n="27.20.1">Een open ruimte in ons leven,</seg> <seg n="27.20.2">waar ieder ogenblik getuigen en rechter kunnen optreden om ons te vonnissen of in 't gunstigste geval gerust te stellen.</seg></s> <s n="27.21"><seg n="27.21.1">Want Kant bedoelt eigenlijk alleen een terugwerkend geweten,</seg> <seg n="27.21.2">na de handeling.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="27.22"><seg n="27.22.1">Men zal mij toestemmen dat deze 'leere Form der Skrupulosität',</seg> <seg n="27.22.2">zoals men het genoemd heeft,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n15" rend="superscript">15</ref></seg> <seg n="27.22.3">onder alle apriori's van Kant wel de meest spookachtige is.</seg></s> <s n="27.23"><seg n="27.23.1">Indien ergens dan blijkt tenminste hier,</seg> <seg n="27.23.2">dat het transcendentale,</seg> <seg n="27.23.3">zoals hij de niet door ervaring verkregen voorwaarden van onze kennis noemt,</seg> <seg n="27.23.4">niet bloot-menselijk gedacht mag worden.</seg></s> <s n="27.24"><seg n="27.24.1">De 'leere Form' van het geweten,</seg> <seg n="27.24.2">de 'reine' consciëntie,</seg> <seg n="27.24.3">is ruim genoeg voor de vlucht der heksen uit Macbeth.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Met deze,</seg> <seg n="28.1.2">de hele schepping in onze kennis betrekkende gedachte van Kant maakt een bekend hedendaags filosoof,</seg> <seg n="28.1.3">Martin Heidegger,</seg> <seg n="28.1.4">weer volle ernst.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Hij noemt zichzelf een wijsgeer van 'Sein und Zeit'.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men kon hem nog beter de filosoof van 't geweten noemen.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het 'zijn' is 'mijn-zijn' en 'mijn-zijn' is 'schuldig-zijn'.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">En het geweten roept mij terug in mijn schuld.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Het roept mij terug uit het publiek,</seg> <seg n="28.6.2">waarin ik mij graag verschuif,</seg> <seg n="28.6.3">de conversatie,</seg> <seg n="28.6.4">de conferentie,</seg> <seg n="28.6.5">het feest,</seg> <seg n="28.6.6">waar ik 'men' ben en geen 'ik'.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Het roept mij terug in de 'Unheimlichkeit' van het 'Unzuhause',</seg> <seg n="28.7.2">waar mij n thuis is en waar ik schuldig ben.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Met een gevoel dat angst heet,</seg> <seg n="28.8.2">treed ik daar binnen.</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Alles gaat toe zonder dat er één woord gesproken wordt.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">En dit vonnis is een doodvonnis.</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">'Mijn-zijn' is niet alleen 'schuldig-zijn',</seg> <seg n="28.11.2">maar ook 'Sein zum Tode'.</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">In de schuld teruggeroepen,</seg> <seg n="28.12.2">moet ik de dood in 't aangezicht zien en zo de zin van het 'Zijn' ontdekken.</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">En toch moet ik 't uithouden.</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Alleen dan ben ik in staat de situatie der wereld te overzien en te beheersen.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Prometheus! zegt de lezer,</seg> <seg n="29.1.2">en hij heeft gelijk.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wij hebben hier alle momenten van het geweten als kosmisch getuigenis tegen de geschapen enkeling.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Hier is het weer zuiver reflexief en beschuldigend.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Van een goed geweten,</seg> <seg n="29.4.2">een waarschuwend geweten,</seg> <seg n="29.4.3">wil Heidegger niet gesproken hebben.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">En hier is het uithouden de les die de mensheid heeft te leren.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">- De overeenkomst gaat echter nog verder.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Voor Heidegger is het schuldigzijn en het <pb n="474" ed="VW"/>voor-de-dood-bestemd-zijn op een zekere raadselachtige,</seg> <seg n="29.7.2">alleen-hoop-gevende wijze met de tijd verbonden.</seg></s> <s n="29.8"><seg n="29.8.1">'Sein und Zeit'dat is <hi rend="italic">Prometheus</hi> en de <hi rend="italic">Uren.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">En deze dingen zijn niet louter academisch.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De rekenschap die generaal Schleicher,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="30.2.2">een der figuren uit het hedendaagse Duitse politieke schaakspel,</seg> <seg n="30.2.3">eens in een interview van zijn levensgevoel gaf,</seg> <seg n="30.2.4">kon bijna woord voor woord uit Heidegger genomen zijn.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">En toch heeft deze wijsgeer niets 'schneidiges'.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Zijn filosofie is die van een groot kind.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Hij zegt het zelf:</seg> <seg n="30.5.2">bij wil niet theologisch zijn en ook niet biologisch.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n19" rend="superscript">19</ref></seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Maar wat dan,</seg> <seg n="30.6.2">als men niet vroom en ook niet wetenschappelijk over 't geweten mag spreken?</seg></s> <s n="30.7"><seg n="30.7.1">Dan is <hi rend="italic">men direct,</hi></seg> <seg n="30.7.2">zoals de bijbel en Shakespeare.</seg></s> <s n="30.8"><seg n="30.8.1">Men spreekt er over zoals een kind over het donker dat zijn geweten is.</seg></s> <s n="30.9"><seg n="30.9.1">Maar een geweten van groter afmetingen en meer diepte dan het eigen bewustzijn.</seg></s> <s n="30.10"><seg n="30.10.1">Een soort 'inwendig gerechtshof'.</seg></s> <s n="30.11"><seg n="30.11.1">Inwendig,</seg> <seg n="30.11.2">omdat men het gewaar wordt zonder het te zien,</seg> <seg n="30.11.3">maar van zo'n vervaarlijke innerlijkheid,</seg> <seg n="30.11.4">dat donker,</seg> <seg n="30.11.5">dat er in de werkelijkheid of de fantasie geen gestalte bestaat,</seg> <seg n="30.11.6">die er niet elk ogenblik in op kan treden.</seg></s> <s n="30.12"><seg n="30.12.1">- Dat geweten bevat ook niet enkel aanklacht over de een of andere afzonderlijke daad.</seg></s> <s n="30.13"><seg n="30.13.1">Men maakt dat soms de kinderen wijs en bewijst daarmee,</seg> <seg n="30.13.2">dat men niet meer bij machte is uit de zedelijke sfeer in die van het geweten te komen.</seg></s> <s n="30.14"><seg n="30.14.1">Het donker houdt voor het kind een dreiging in tegen z'n hele bestaan,</seg> <seg n="30.14.2">alsof het hem de vermetele stap om op het wereldtoneel mee te spelen wil doen berouwen.</seg></s> <s n="30.15"><seg n="30.15.1">Het ontdekt hem de zin van het bestaan als schuld en tracht hem terug te drijven.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dit gewetensoordeel is nog primitiever dan de schaamte,</seg> <seg n="31.1.2">Het raakt onze existentie nog dieper dan in de vorm van zinnelijkheid.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Genesis 3 kan niet helemaal 't begin zijn.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Reeds vóór de schaamte moet er een rem op de schepping gelegen hebben.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Er is solidariteit tussen engelen en mensen,</seg> <seg n="31.4.2">die de hele bijbel door uitkomt,</seg> <seg n="31.4.3">en die reeds vóór Genesis 3,</seg> <seg n="31.4.4">om de val der engelen,</seg> <seg n="31.4.5">een schaduw op de aarde geworpen moet hebben.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Het bewijst ook dat wij van de schepping uit niet kunnen moraliseren.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Wij moeten het doen van het Evangelie uit.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">De zinnelijkheid op zichzelf,</seg> <seg n="32.3.2">buiten Wet en Evangelie om,</seg> <seg n="32.3.3">goed te noemen,</seg> <seg n="32.3.4">leidt tot brutaliteit.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">En ook van ons bestaan op zichzelf kan men niet zeggen,</seg> <seg n="32.4.2">dat het een eenvoudig wezen is,</seg> <seg n="32.4.3">een 'overvloedige fonteyn aller goeden'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Dat is God alleen maar.</seg></s> <s n="32.6"><seg n="32.6.1">Het is donker in zich zelf en daarom is God begonnen met het licht te scheppen.</seg></s> <s n="32.7"><seg n="32.7.1">Hij heeft de Wet laten prediken en het Evangelie doen verkondigen.</seg></s> <s n="32.8"><seg n="32.8.1">Nu schijnt het licht in de duisternis en Jezus Christus is 'het waarachtige licht,</seg> <seg n="32.8.2">hetwelk verlicht een iegelijk mens,</seg> <seg n="32.8.3">komende in de wereld'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="32.9"><seg n="32.9.1">Aan ieder kind kan men merken,</seg> <seg n="32.9.2">dat het dat wel nodig heeft en dat het goed is de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> en de <hi rend="italic">Twaalf artikelen</hi> te leren.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Dit opstel is tot nog toe niet <hi rend="italic">stichtelijk</hi> te noemen in de gewone zin,</seg> <seg n="33.1.2">ofschoon het dat in een andere betekenis toch wel kan zijn.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Ik zal niet trachten<pb n="475" ed="VW"/> er nu nog zulk een slot aan te maken.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Ik vind 't beter het zo te laten.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Alleen wil ik nog in 't kort aanwijzen,</seg> <seg n="33.4.2">hoe het geweten in de sfeer van zedelijkheid en godsdienst,</seg> <seg n="33.4.3">Wet en Evangelie,</seg> <seg n="33.4.4">een gewijzigd karakter krijgt.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Hoe dit geweldige stuk geschapenheid de Doop ontvangt.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Als het z'n naam krijgt</seg> <seg n="34.1.2">- syneidèsis</seg> <seg n="34.1.3">- bij de Stoïcijnen en enkele anderen,</seg> <seg n="34.1.4">dan heeft het reeds niet meer de betekenis die wij boven hebben leren kennen.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Men neemt gewoonlijk aan,</seg> <seg n="34.2.2">dat het verval van de politieke volkszede de behoefte aan een woord voor individuele zelfbeoordeling met zich heeft gebracht.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Hoe dit zij,</seg> <seg n="34.3.2">het spraakgebruik ontwikkelt zich in die richting.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar het is voor ons hier van belang op,</seg> <seg n="34.4.2">te merken,</seg> <seg n="34.4.3">dat de differentiëring van het begrip tot de vele momenten van het zedelijke en religieuze oordeel,</seg> <seg n="34.4.4">die wij er onder samenvatten,</seg> <seg n="34.4.5">pas recht wil gelukken bij Philo,</seg> <seg n="34.4.6">die de Wet,</seg> <seg n="34.4.7">en bij Paulus die het Evangelie kent.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Bij de heiden blijft het demonische te dicht in de buurt.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Bij Jood en christen werpen Wet en Evangelie grote lichtstrepen in het grote kosmische donker,</seg> <seg n="34.6.2">waardoor de dreiging wordt tegengesproken.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">God is meerder dan ons hart.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Het geweten wordt als 't ware gedecomponeerd,</seg> <seg n="34.8.2">in stukken uiteengenomen.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">En elk stuk moet God dienen,</seg> <seg n="34.9.2">zoals ook Satan Gods molenknecht heet.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Men hoort Paulus zelfs spreken van een <hi rend="italic">goed</hi> geweten,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n22" rend="superscript">22</ref></seg> <seg n="34.10.2">maar het gebruik van die term,</seg> <seg n="34.10.3">waaraan wij gewend zijn,</seg> <seg n="34.10.4">mag ons niet doen vergeten dat wij daarin niets minder hebben te beluisteren dan een herhaling van het scheppingswoord:</seg> <seg n="34.10.5">"Er zij licht!"</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Ditmaal echter in nog veel voller en heerlijker betekenis.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">'Geweten' wijst dan ook niet steeds meer terug.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Er is een weg vooruit in het leven.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">De duisternis jaagt ons niet meer terug,</seg> <seg n="35.3.2">maar het licht van Gods Woord licht ons vooruit.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">"Uw Woord is mij een lamp voor mijn voet,</seg> <seg n="35.4.2">mijn pad ten licht om 't donker op te klaren."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Het geweten is niet meer de kosmische reflex,</seg> <seg n="35.5.2">die op onvoorziene ogenblikken met onweerstaanbaar geweld optreedt en de hele schaal,</seg> <seg n="35.5.3">van de schaamte af tot de doodsschrik toe,</seg> <seg n="35.5.4">kan doorlopen.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">Het legt deze onberekenbare demonie af en gaat over in de gestadige gemeenschap des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="35.6.2">die ons in alle waarheid wil leiden<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="35.7"><seg n="35.7.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> kan in de bijbel nagaan,</seg> <seg n="35.7.2">hoeveel regel en geleidelijkheid Wet en profeten in het O.T. reeds in de openbaring van God geschapen hebben.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Maar ook daar nog overvalt ze Saul of David soms nog geheel ongewaarschuwd.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Pas in het N.T. leren wij die geregelde leiding des Geestes kennen,</seg> <seg n="35.9.2">die niet aan de schepping maar aan het Evangelie georiënteerd is.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Dat wil echter' iet zeggen,</seg> <seg n="36.1.2">dat het geweten in de echte,</seg> <seg n="36.1.3">oude zin nu weg nu weg is.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Hoe zouden het kind,</seg> <seg n="36.2.2">Shakespeare,</seg> <seg n="36.2.3">Kant en Heidegger het dan kennen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Het loert uit alle hoeken der schepping overal en altijd.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">En het is geen toeval,</seg> <seg n="36.4.2">dat iemand als Heidegger het nu weer,</seg> <seg n="36.4.3">in onze tijd,</seg> <seg n="36.4.4">zo naar z'n echte natuur heeft kunnen doorzien.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Dat is meer dan begrippenspel.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">Het is een ontmoeting en daarom voor ons een hand aan de muur.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Wanneer wij de <pb n="476" ed="VW"/>leiding des Heiligen <choice><sic>Geesies</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Geestes</corr></choice> vervlakken tot een goede zedelijke gezindheid en het geweten tot persoonlijke oprechtheid,</seg> <seg n="36.7.2">dan staan wij ongewapend tegen de 'overheden' en de 'machten' van de tijd.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="469" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Prof. Kohnstamm onderscheidt in z'n <hi rend="italic">De Heilige</hi> tussen de natuurlijke en de gewelddadige dood.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-geweten.n7" rend="superscript">7</ref></p></note>
<pb n="473" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. Th. Elsenhans, <hi rend="italic">Wesen und Entstehung des Gewissens. Eine Psychologie der Ethik,</hi> Leipzig 1894, p. 33.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Ibid.</hi></p></note>
<pb n="476" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n1" type="end" place="end" n="1"><p><hi rend="italic">N. publiceerde Het Geweten in Zl., p. 139-151</hi> (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 87 (dec. 1932) nr. 3, p. 69-80. In een noot wordt daar vermeld: "Naar een voordracht, gehouden op een zomerconferentie van de NCSV. te Nunspeet, op 12 juli 1932." De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. Gen. 2 : 9, 17. Noordmans gebruikte de Statenvertaling.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Rom. 2: 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Luk. 23: 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Luk. 23: 34.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. Gen. 2: 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor deze tijd,</hi> Haarlem 1931, p. 237. (Deel 3 van dez., <hi rend="italic">Schepper en Schepping. Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag,</hi> Haarlem 1926-1931.) Zie over K. p. 427, noot 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Gen. 4 : 7.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n8a" type="end" place="end" n="8a"><p><choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-51">Vgl. Gen. 4: 13.</corr></choice></p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. John Milton, <hi rend="italic">Sanmon Agonistes (1671).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. <hi rend="italic">The complete poetical works of Percy Bysshe Shelley,</hi> Th. Hutchinson ed., Londen 1965<hi rend="superscript">2</hi>, p. 208.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 239.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. 2 Kor. 7 : 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl., ook in verband met het volgende, Th. Elsenhans, <hi rend="italic">Wesen und Entstehung des Gewissens. Eine Psychologie der Ethik,</hi> Leipzig 1894, p. 22-38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Zo niet letterlijk bij Kant. Elsenhans, a. w., p. 29 schrijft, dat de "ganze Akt sittlicher Beurteilung geschieht vor einer Art <hi rend="italic">inneren Gerichtshofs,</hi> vor den sich der Mensch, wie vor den Richterstuhl eines andern, gestellt findet; und das Bewusstsein dieses inneren Gerichtshofes ist das Gewissen". Vgl. Kant, <hi rend="italic">Die Metaphysik der Sitten,</hi> dl. 2 (Metaphysische Anfangsgründe der Tugendlehre), § 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. Elsenhans, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 30. E. verwijst naar E. Laas, <hi rend="italic">Idealismus und Positivismus (1879</hi>1884), p. 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. voor het volgende M. Heidegger, <hi rend="italic">Sein und Zeit. Erste Hälfte,</hi> Halte 1929<hi rend="superscript">2</hi>,§ 54-60.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. de Horae uit de Griekse mythologie, de godinnen van de jaargetijden; later (bij Hesiodus) ook van de maatschappelijke orde, uitgedrukt in recht, wet en vrede.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n18" type="end" place="end" n="18"><p>K. von Schieicher (1882-1934), Duits generaal, na juni 1932 minister van Rijksweer in het kabinet-von Papen. Toen dit kabinet, waarvan hij de 'sterke man' was, moest aftreden, werd S. zelf Rijkskanselier (2 dec. 1932 - 28 jan. 1933). Op 30 juni 1934 werd hij met zijn echtgenote - als beschuldigd van samenzwering tegen Hitler - vermoord bij een zgn. zuiveringsactie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. Heidegger, a. w., p. 269.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. art. 1 van de Nederlandse geloofsbelijdenis.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. Joh. 1 : 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. 1 Tim. 1 5, 19; Hebr. 13 : 18.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-geweten.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Vgl. Ps. 119: 105.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="31" xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel" decls="#bibl-noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel">
<pb n="477" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Man en vrouw volgens de bijbel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Otto Piper<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n2" rend="superscript">2</ref> is een bekend theoloog,</seg> <seg n="2.1.2">die reeds heel wat heeft geschreven over de leer<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f2" rend="superscript">b</ref> zowel als over het leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hij is,</seg> <seg n="2.2.2">wat men noemt,</seg> <seg n="2.2.3">een hoogkerkelijk man,</seg> <seg n="2.2.4">die meent dat de kerk niet alleen als geloofsartikel bestaat,</seg> <seg n="2.2.5">maar dat God haar,</seg> <seg n="2.2.6">als ik het zo mag zeggen,</seg> <seg n="2.2.7">ook geschapen heeft,</seg> <seg n="2.2.8">zodat ze met vaste vormen en normen mag deelnemen aan het leven.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Zulke mensen geven aan de wereld en de wereldse dingen meestal wat meer ruimte dan degenen die een meer geestelijke opvatting van de kerk hebben.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Zij vinden dat het wel te wagen is,</seg> <seg n="2.4.2">omdat de kerk toch meespreekt en meespeelt.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Zij is er dan juist om het leven der wereld te heiligen en daarom moet men dat niet op een andere wijze proberen te doen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Men moet de dingen,</seg> <seg n="2.6.2">die God geschapen heeft,</seg> <seg n="2.6.3">in hun wezen laten.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Piper noemt dat <hi rend="italic">bijbels realisme.</hi></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wanneer men dan echter vraagt hoe die heiliging plaats heeft,</seg> <seg n="3.1.2">dan zal Piper onderscheid maken tussen Oud en Nieuw Testament.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Sedert Christus' komst op aarde staan de dingen anders.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wij mogen bij schepping en onderhouding niet blijven staan,</seg> <seg n="3.3.2">maar moeten er op letten,</seg> <seg n="3.3.3">hoe Jezus het menselijk leven heeft geëerd,</seg> <seg n="3.3.4">toen Hij onze natuur aannam.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ons leven is een bevoorrechte plaats in de schepping,</seg> <seg n="3.4.2">niettegenstaande de zonde.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">In het licht van die eer moeten wij de dingen zien,</seg> <seg n="3.5.2">als het er ons om te doen is hun ware wezen te ontdekken.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Op een mystische wijze ontmoeten wij Jezus dan overal.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">En zonder de dingen zelf te vergeestelijken,</seg> <seg n="3.7.2">zonder te idealiseren,</seg> <seg n="3.7.3">zullen wij dan,</seg> <seg n="3.7.4">juist door ze te laten voor wat ze zijn,</seg> <seg n="3.7.5">op de weg der heiliging geraken.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1"><choice><sic>Wij moeten. ons het leven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wij moeten ons het leven</corr></choice> door God in Christus laten <hi rend="italic">geven;</hi></seg> <seg n="3.8.2">ons werk is het te <hi rend="italic">nemen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1"><hi rend="italic">Geven en nemen,</hi></seg> <seg n="4.1.2">dat is hier de formule voor een <hi rend="italic">nieuwtestamentisch realisme,</hi></seg> <seg n="4.1.3">dat door Paulus' naam wordt gedekt.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze opvatting herinnert,</seg> <seg n="5.1.2">evenals iedere hoogkerkelijke beschouwing,</seg> <seg n="5.1.3">aan Rome.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">- Bij Piper hoort men ook andere tonen,</seg> <seg n="5.2.2">als hij in het <hi rend="italic">Derde Deel</hi> van zijn boek de <hi rend="italic">Werkelijkheid van het geslachtelijk leven</hi> behandelt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dan komt de <hi rend="italic">rechtvaardiging door het geloof</hi> naar voren,</seg> <seg n="5.3.2">die nog iets anders en diepers bevat dan het <hi rend="italic">geven en nemen</hi> uit het Tweede Deel.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Door dit verschil krijgt het boek iets tweeslachtigs,</seg> <seg n="6.1.2">dat wij bij meer hoogkerkelijke<pb n="478" ed="VW"/> mensen aantreffen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De nood van het leven,</seg> <seg n="6.2.2">in dit geval het sexuele,</seg> <seg n="6.2.3">dringt hen tenslotte om de echt-paulinische vertolking van het Evangelie te hulp te roepen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Ik heb deze theologische beschouwing voorop laten gaan,</seg> <seg n="7.1.2">omdat men anders het boek van Piper niet goed lezen kan.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Want het wil een religieuze verklaring van het geslachtsleven geven.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat staat al op de omslag van het boek.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En het meent daarmee de moderne mens zoveel te kunnen geven,</seg> <seg n="7.4.2">dat al zijn buitensporige eisen op dit gebied worden overtroefd.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Hij mag veel nemen,</seg> <seg n="7.5.2">want God geeft veel.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Piper legt daarop zoveel nadruk dat,</seg> <seg n="7.6.2">zoals hij zelf het uitdrukt,</seg> <seg n="7.6.3">de tucht wat teruggedrongen wordt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">Maar hij ziet daarin winst aan echte ernst.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De bijbel neemt het geslachtsleven in ernst.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De hele concrete mens,</seg> <seg n="7.9.2">het lijfelijke ik is er bij betrokken.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Dat is veel meer dan wanneer men het,</seg> <seg n="7.10.2">zoals vele modernen,</seg> <seg n="7.10.3">met eten en drinken op een lijn stelt.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Dit zijn geen totale,</seg> <seg n="7.11.2">maar partiële functies.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Piper vindt vele nieuwere opvattingen te goedkoop.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Er schuilt veel meer achter en dat meerdere kent de kerk uit de bijbel.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer wij ons door de bijbel laten onderwijzen,</seg> <seg n="8.1.2">zegt Piper,</seg> <seg n="8.1.3">dan zullen we ook niet in een filosofisch idealisme vervallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hij meent dat Freud dichter bij het Evangelie staat dan dit idealisme,</seg> <seg n="8.2.2">dat eigenlijk op verdringing uit is.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Men kan het sexuele toch niet in de geestelijke persoonlijkheid laten opgaan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De geslachtelijke eenheid van man en vrouw bergt een eigen mysterie.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De heiliging des lichaams moet plaats hebben door het aan een ander te geven.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ook dan komt men wel boven het lichamelijke uit.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Maar langs een eigen weg;</seg> <seg n="8.7.2">niet door morele persoonsgemeenschap.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Daarom heeft het woord <hi rend="italic">kennen</hi> op dit gebied een zin,</seg> <seg n="9.1.2">die iedere bijbellezer verstaat.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij mogen die betekenis niet rationaliseren naar het geestelijk-persoonlijke toe.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Wanneer man en vrouw elkander zoeken te ontraadselen en Gods beeld in elkaar zoeken,</seg> <seg n="9.3.2">blijkt het een <hi rend="italic">mysterium tremendum</hi> te zijn:</seg> <seg n="9.3.3">niet natuurlijk en rein,</seg> <seg n="9.3.4">maar lokkend en 'unheimlich'.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De vrouw openbaart zich als geliefde,</seg> <seg n="9.4.2">gezellin en moeder;</seg> <seg n="9.4.3">de man daartegenover als minnaar,</seg> <seg n="9.4.4">leider en beschermer.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De sfeer waarin dit gebeurt is de eer en zo krijgt het geslachtsleven een eigen geestelijkheid,</seg> <seg n="9.5.2">die haar vervulling kan vinden in de christelijke liefde,</seg> <seg n="9.5.3">de verhouding van God tot zijn volk,</seg> <seg n="9.5.4">Christus en zijn kerk.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Na deze bepaling van het wezen van het geslachtsleven,</seg> <seg n="10.1.2">behandelt Piper <hi rend="italic">de normen.</hi></seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Eerst worden de <hi rend="italic">grenzen</hi> aangewezen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Omdat hij voor de verhouding van man en vrouw volgens de bijbel een eigen provincie heeft afgebakend,</seg> <seg n="10.3.2">kan hij afwijzend staan tegenover degenen,</seg> <seg n="10.3.3">die het geslachtsleven voor absoluut noodwendig houden.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De eenheid tussen man en vrouw is niet een van te voren bestaande;</seg> <seg n="10.4.2">ze is niet metafysisch.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Wij kunnen mens zijn zonder geslachtsleven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Het hele leven heeft zin en in de bijbel is de <pb n="479" ed="VW"/>mens niet enkel lichaam.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Het is alleen voor de mensheid noodzakelijk,</seg> <seg n="10.7.2">niet voor de enkele mens.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Voor de kerk ook omdat Christus anders geen mens kon geworden zijn.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Zo krijgt het sexuele leven meer eer dan wanneer men het een absoluut recht geeft.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">En toch wordt het niet op heidense wijze vergoddelijkt.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">De onontbeerlijkheid hangt met de zonde samen en is daarom begrensd.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Het dient de heiliging des lichaams.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Piper beroept zich op Paulus,</seg> <seg n="10.13.2">als deze van de man ten opzichte van de vrouw spreekt als van een redder des lichaams' (Efeze 5 : 23).</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">Zo kan de een de ander tot Heiland worden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Binnen deze grenzen wordt dan verder gesproken over zegen en moeite,</seg> <seg n="11.1.2">plicht en gevaren,</seg> <seg n="11.1.3">houding en verhouding.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Over de hele lijn wordt het geslachtsleven uit de schepping naar de kant van de kerk getrokken.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Piper wil het niet tot de scheppingsorde of onderhoudingsorde rekenen.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het mysterie wordt beter openbaar in het licht van het Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Sedert de vleeswording ontmoeten wij Christus in de schepping.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Dat geldt ook van het geslachtsleven,</seg> <seg n="12.4.2">in de heiliging des lichaams.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">In verband met dit christelijk realisme wil de schrijver bij de geslachtelijke verhouding ook niet van plichten,</seg> <seg n="13.1.2">maar van deugden spreken.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De wet heeft voor hem afgedaan.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">In de weg van geven en nemen moeten wij zalig worden en moet het lichaam geheiligd.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Daarbij worden de vier kardinale deugden,</seg> <seg n="13.4.2">die Piper hier behandelt,</seg> <seg n="13.4.3">beoefend.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het zijn liefde,</seg> <seg n="13.5.2">trouw,</seg> <seg n="13.5.3">natuurlijkheid en kuisheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Tot de normen der geslachtelijkheid rekent de schrijver ook het huwelijk.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Nu pas,</seg> <seg n="14.2.2">in aansluiting aan de deugden,</seg> <seg n="14.2.3">wordt het besproken.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Ook vat hij het niet als een goddelijke instelling op. Hij denkt hier weer op dezelfde wijze als we hem reeds meermalen hebben zien doen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">God eert het huwelijk,</seg> <seg n="14.4.2">dat op zichzelf niet zedelijker is dan het geslachtelijk verkeer daarbuiten.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het is geen scheppingsorde voor 't eerste mensenpaar,</seg> <seg n="14.5.2">maar is geschapen door de groep,</seg> <seg n="14.5.3">met het oog op het bestand der groep.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">God eert het wegens de <hi rend="italic">religieuze</hi> zin,</seg> <seg n="14.6.2">om de heenwijzing op de gemeenschap in het lichaam van Christus.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Daardoor gaat het in <hi rend="italic">betekenis</hi> boven het geslachtelijke uit.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De huidige vormen acht Piper niet zedelijker dan de polygamie in andere landen,</seg> <seg n="14.8.2">omdat daarnaast de prostitutie erkend of geduid wordt.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">De echt berust ook niet op de juridische vormen,</seg> <seg n="14.9.2">maar op de wil van het echtpaar.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Hij constateert dat vóórechtelijk verkeer bezig is,</seg> <seg n="14.10.2">bestanddeel van de christelijke zede te worden,</seg> <seg n="14.10.3">en staat daartegenover niet beslist afwijzend.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij zien dus,</seg> <seg n="15.1.2">hoe consequent Piper is met zijn realisme.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij geeft heel wat ruimte aan de wereld.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Over <hi rend="italic">moeten en plichten</hi> spreekt hij niet gaarne.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Liever over de <hi rend="italic">deugden</hi> als ze er zijn.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Hij wil de dingen nemen zoals ze zijn.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Want de deugden Gods zijn er ook en wij mogen ze nemen.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Overal komen ze ons in Christus tegen,</seg> <seg n="15.7.2">ook in 't geslachtsleven.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">En dit nemen leidt hier tot heiliging des lichaams,</seg> <seg n="15.8.2">tot de christelijke echt,</seg> <seg n="15.8.3">tot de christelijke liefde.</seg></s> <pb n="480" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.9"><seg n="15.9.1">Zo wordt de wereld tot kerk en de mensheid tot lichaam van Christus.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Natuurlijk moet Piper tenslotte de werkelijkheid buiten de bijbel ook onder ogen zien en die plaatst hij dan onder het gezichtspunt van zonde en vergeving.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Ik heb er reeds op gewezen dat,</seg> <seg n="16.2.2">als men eerst zover gegaan is in een realistische voorstelling van de heiliging als hij dat doet,</seg> <seg n="16.2.3">het heel moeilijk is,</seg> <seg n="16.2.4">om dan nog het Evangelie van zonde en genade tot volle uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Wanneer het geslachtsleven,</seg> <seg n="16.3.2">althans het huwelijk,</seg> <seg n="16.3.3">zelf <hi rend="italic">een sacrament</hi> is,</seg> <seg n="16.3.4">waardoor de heiliging haar beslag krijgt,</seg> <seg n="16.3.5">dan zijn het,</seg> <seg n="16.3.6">evenals in de Roomse Kerk,</seg> <seg n="16.3.7">eigenlijk alleen de dagelijkse,</seg> <seg n="16.3.8">de overblijvende,</seg> <seg n="16.3.9">de vergefelijke zonden,</seg> <seg n="16.3.10">waarvoor nog verzoening moet worden gedaan.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De erfzonde,</seg> <seg n="16.4.2">de doodzonde komt dan niet meer in aanmerking.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">- Wie het <hi rend="italic">Derde Deel</hi> van Pipers boek met aandacht leest,</seg> <seg n="16.5.2">zal zich niet aan de indruk kunnen onttrekken,</seg> <seg n="16.5.3">dat dit hier het geval is.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De volle spanning van geloof en werkelijkheid komt niet tot uitdrukking.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Het blijft een nemen van een goed en wordt niet een geloven van een belofte.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">En daardoor wordt er wat licht over de dingen heen gelopen.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">De afgronden onder de werkelijkheid worden niet aangewezen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ofschoon Piper wel weet dat er een bijzonder verband bestaat tussen geslachtelijkheid en erfzonde,</seg> <seg n="17.1.2">omdat daarin "het <hi rend="italic">gehele</hi> lichamelijke concrete 'ik' tot uitdrukking komt",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="17.1.3">trekt hij daaruit eigenlijk geen conclusies.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Integendeel,</seg> <seg n="17.2.2">in het <hi rend="italic">Derde Deel</hi> schijnt hij mij dat inzicht weer weg te werken,</seg> <seg n="17.2.3">als hij de geslachtsdrift toch weer met de honger vergelijkt<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f4" rend="superscript">d</ref> en haar als zedelijk indifferent voorstelt.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Het realisme van Piper rekent over de gehele lijn te weinig met <hi rend="italic">de wil</hi> in de werkelijkheid;</seg> <seg n="17.3.2">het is te zakelijk.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Daardoor komt het ook dat hij wel veel over goederen en deugden spreekt,</seg> <seg n="17.4.2">maar de plichten verwaarloost.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Romeinen 7 komt niet aan de beurt,</seg> <seg n="17.5.2">waarin over de wil en het kwade gesproken wordt op een wijze,</seg> <seg n="17.5.3">die de bijbelvertolking van Piper stoort.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Filosofen als Schopenhauer en Kant met hun <hi rend="italic">Wille en radikal Böse,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="17.6.2">hebben hier dieper gezien dan Piper.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Ook Kierkegaard met zijn <hi rend="italic">angst.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">In de filosofische ethiek staat de plichtenleer het dichtst bij de bijbel.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het is vrij erg,</seg> <seg n="18.2.2">als Piper voor het geslachtsleven groter betekenis toekent aan de zede dan aan de tucht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Ook wanneer het waar mocht zijn,</seg> <seg n="18.3.2">dat de eerste meer bereikt dan de laatste,</seg> <seg n="18.3.3">dan is dat toch in een religieuze beschouwing geen maatstaf.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Op die weg voortgaande,</seg> <seg n="18.4.2">komen wij in de folklore terecht en niet in het christendom.</seg></s> <pb n="481" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.5"><seg n="18.5.1">Het boek van Piper is een zuiver boek,</seg> <seg n="18.5.2">waarin vele treffende apercu's voorkomen.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Het is in menig opzicht een verkwikking om het te lezen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Maar de diepere motieven uit de bijbel en uit de werkelijkheid mis ik er in.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1"><choice><sic>Bijhels</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Bijbels</corr></choice> realisme is geweldiger en past beter bij de echte werkelijkheid.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Er schuilt een gevaar in als men,</seg> <seg n="18.9.2">zoals Piper doet,</seg> <seg n="18.9.3">het leven ontijdig sacramenteel maakt.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">De Wet en het Evangelie gaan vóór het sacrament.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De herfst is de sacramentele tijd,</seg> <seg n="18.11.2">als het licht door alle dingen schijnt en aan alle dingen hangt.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">De lente is een sterker getijde,</seg> <seg n="18.12.2">dat de verwantschap van licht en dood kent.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Piper raakt soms wel even aan dit <hi rend="italic">tremendum</hi> in het mysterie,</seg> <seg n="18.13.2">maar ook maar even.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">Hij spreekt veel over geven en nemen,</seg> <seg n="18.14.2">maar weinig over de verwantschap van geslachtelijke liefde met de dood.</seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">De bijbel (Thamar),<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n8" rend="superscript">8</ref></seg> <seg n="18.15.2">Shakespeare (Romeo en Julia) en Gottfried Keller (Romeo en Julia op het dorp)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n9" rend="superscript">9</ref> weten daar wel van.</seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">De zede,</seg> <seg n="18.16.2">het "alzo doet men niet in Israël" (2 Sam. 13),</seg> <seg n="18.16.3">waaraan Piper de hoede van het geslachtelijke wil opdragen,</seg> <seg n="18.16.4">blijkt dan van geen betekenis.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">Er zijn sterkere machten nodig.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Deze diepere tonen mis ik te veel in het boek van Piper.</seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Een der gevolgen is de makke wijze waarop hij spreekt over een verschrikking als de sterilisatie,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f6" rend="superscript">f</ref></seg> <seg n="18.19.2">over het rassenvraagstuk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f7" rend="superscript">g</ref> en hier en daar over de homosexualiteit.</seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">En dat geldt ook van dingen die van meer algemene betekenis zijn,</seg> <seg n="18.20.2">zoals het geslachtelijk verkeer buiten het huwelijk,</seg> <seg n="18.20.3">het voor-echtelijk verkeer en de polygamie.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">Ook hier geeft Piper aan de zede zoveel macht;</seg> <seg n="18.21.2">religie en zedelijkheid zet hij zover uit elkaar,</seg> <seg n="18.21.3">dat er van een profetisch-bijbelse behandeling van de werkelijkheid niet veel meer over blijft.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Er is te veel los aan het werkelijke leven dan dat wij ons de weelde zouden kunnen veroorloven bij het lichaam te beginnen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Dat betekent van de zonde uitgaan.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het sacrament is nu nog slechts een teken en geen weg.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Wij kunnen niet van het geslachtsleven naar het huwelijk gaan,</seg> <seg n="19.4.2">zoals Piper wil.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Wij moeten van de instelling,</seg> <seg n="19.5.2">van het gebod,</seg> <seg n="19.5.3">van de geest tot de realiteit komen.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De Wet terzijde schuiven zoals Piper dat doet,</seg> <seg n="19.6.2">mag niet.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De spanning tussen Wet en Evangelie moet blijven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Anders wordt het een geven en nemen dat leidt tot volkomen oplossing van de christelijke moraal.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="477" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van prof. d. Otto Piper, <hi rend="italic">Sinn und Geheimnis der Geschlechter. Grundzüge einer evangelischen Sexualethik,</hi> Berlijn 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">Theologie und reine Lehre. Eine dogmatische Grundlegung von Wesen und Aufgabe protestantischer Theologie,</hi> Tübingen 1926.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">Die Grundlagen der evangelischen Ethik,</hi> 2 dln., Gütersloh 1928-1930.</p></note>
<pb n="480" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Sinn und Geheimnis, p. 215.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 205.</p></note>
<pb n="481" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>A.w., p. 193.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>A. w., p. 194.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Man en vrouw volgens de bijbel in Predikant en dokter. Tweemaandelijksch tijdschrift</hi> 7 (okt. 1937) nr. 5, p. 133-140.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n2" type="end" place="end" n="2"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Piper (geb. 1891), hoogleraar in de theologie o.m. te Göttingen, Münster en Princeton. Van zijn hand verscheen tevens <hi rend="italic">Die Geschlechter. Ihr Sinn und ihr Geheimnis in biblischer Sicht,</hi> Hamburg 1954 (Ned. vert.: Otto A. Piper, <hi rend="italic">Man en vrouw. Betekenis en mysterie van de sexualiteit naar bijbelse visie.</hi> Vertaald en ingeleid door dr. R. Kooistra, Franeker z.j.).</p></note>
<pb n="482" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n3" type="end" place="end" n="3"><p><pb n="482" ed="VW"/>Vgl. het 'Vorwort' van <hi rend="italic">Sinn und Geheimnis der Geschlechter. Grundzüge einer evangelischen Sexualethik,</hi> Berlijn 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 26.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n5" type="end" place="end" n="5"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 99: "... das <hi rend="italic">ganze</hi> leibliche konkrete <choice><sic>lch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ich</corr></choice> zum Ausdruck kommt..."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. A. Schopenhauer, <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung (1818);</hi> 1. <hi rend="italic">Kant, Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft</hi> (17942).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. S. Kierkegaard, <hi rend="italic">Begrebet Angst. En simpel psychologisk-paapegende Overveielse i Retning af det dogmatiske Problem om </hi><choice><sic>A vvesynden</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Arvesynden</hi></corr></choice><hi rend="italic"> af Vigilius Haufnensis,</hi> Kopenhagen 1844. Zie Noordmans, <hi rend="italic">Het begrip 'angst'bij Kierkegaard, in IdW.</hi> 2 (27 juni 1947) nr. 39, p. 1 v.; VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Gen. 38.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.man-en-vrouw-volgens-de-bijbel.n9" type="end" place="end" n="9"><p><hi rend="italic">Romeo und Julia auf dem Dorfe</hi> is een novelle van Gottfried <choice><sic>Kelier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Keller</corr></choice> uit 1856. Deze novelle maakt deel uit van de novellencyclus <hi rend="italic">Die Leute von Seldwyla.</hi> Zie over Ketter p. 274, noot 9.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="32" xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek" decls="#bibl-noordmans6.dogmatiek-en-ethiek">
<pb n="483" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Dogmatiek en ethiek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Met Mystiek</hi> (1928) en <hi rend="italic">De Incarnatie</hi> (1933)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n2" rend="superscript">2</ref> vormt het <hi rend="italic">Handboek der ethiek</hi> een trits van grotere werken van de hand van dr. W. J. Aalders.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Hij is een vruchtbaar schrijver en heeft heel wat meer gepubliceerd dan deze drie.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar zij komen toch duidelijk uit de rij naar voren.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Het eerste handelt over het verborgen leven;</seg> <seg n="2.4.2">het tweede over het geloofsleven en dit laatste over het zedelijk leven.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">De produktie van deze boeken betekent een eerbiedwekkende prestatie.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het zijn onmetelijke velden waarop men thuis moet zijn,</seg> <seg n="2.6.2">om ze te kunnen schrijven.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">En men moet een systematische geest zijn,</seg> <seg n="2.7.2">om de stof te beheersen.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1"><hi rend="italic">Mystiek</hi> zou men ook een handboek kunnen noemen,</seg> <seg n="2.8.2">voorzover ook daar de aandacht tussen de categorie en het verschijnsel is verdeeld.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Dat laatste gaat zelfs nog enigszins op voor <hi rend="italic">De Incarnatie</hi>.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">Maar juist aan deze toetssteen kan men de verschillende aard van de stof dezer drie boeken het best keuren.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Wat ten opzichte van de incarnatie maar matig gelukt,</seg> <seg n="2.11.2">zodat men het bijna aanvoelt als een fout in het boek,</seg> <seg n="2.11.3">omdat het uniek karakter der vleeswording zo overweldigend is,</seg> <seg n="2.11.4">dat kan bij de behandeling van de mystiek reeds veel beter,</seg> <seg n="2.11.5">omdat dit verschijnsel,</seg> <seg n="2.11.6">zij het in verschillende vormen,</seg> <seg n="2.11.7">zeer verbreid is.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">Maar het gaat het best op bij de ethiek,</seg> <seg n="2.12.2">daar de onderscheiding tussen goed en kwaad,</seg> <seg n="2.12.3">zoals Aalders zelf,</seg> <seg n="2.12.4">in aansluiting aan Plato's <hi rend="italic">Protagoras</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="2.12.5">"aan ieder mens wezenlijk toebehoort".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Daarom is het ook geen wonder,</seg> <seg n="3.1.2">dat de schrijver vroeger (1930) reeds een preludium op het <hi rend="italic">Handboek</hi> heeft gegeven in <hi rend="italic">De grond der zedelijkheid.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Dingen die tot de grondvragen van de zedelijkheid behoren,</seg> <seg n="3.2.2">zijn daar reeds uitvoerig besproken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Begrijpelijk is het ook,</seg> <seg n="3.3.2">dat hij nu,</seg> <seg n="3.3.3">waar het over de ethiek gaat,</seg> <seg n="3.3.4">aan zijn boek zeer beslist het karakter van een handboek wil geven.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het wil geen leesboek zijn,</seg> <seg n="3.4.2">maar een leerboek.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Bij het woord 'handboek' denkt Aalders "aan iets ingehoudens en bondigs".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Dit volgt ook logisch uit een nauwere doordringing van categorie en verschijnsel.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Geheel in dezelfde lijn ligt de behoefte die <choice><sic>hij.gevoelt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hij gevoelt</corr></choice> om de grens tussen dogmatiek en ethiek zuiver te trekken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Deze strakkere lijn is,</seg> <seg n="3.8.2">het hele boek door,</seg> <seg n="3.8.3">goed merkbaar.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De voorstudie,</seg> <seg n="3.9.2">die ik zo pas noemde,</seg> <seg n="3.9.3">boeit bij lezing sterker,</seg> <seg n="3.9.4">omdat de schrijver zich daar meer kon laten gaan.</seg></s> <pb n="484" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="3.10"><seg n="3.10.1">Reeds een oppervlakkige lectuur van dit <hi rend="italic">Handboek</hi> doet ons merken,</seg> <seg n="3.10.2">dat wij de negentiende eeuw al vrij ver gepasseerd zijn.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Van Schleiermacher en Rothe is nauwelijks of niet meer sprake.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Aalders heeft radicaal stelling genomen tegen de verwijding van het begrip 'ethiek',</seg> <seg n="3.12.2">zoals die bij deze schrijvers en later nog bij <choice><sic>Troeitsch</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Troeltsch</corr></choice> te vinden is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Het is hem te doen om de zedeleer in engere en eigenlijke zin. 't Gaat hem om de <hi rend="italic">indirecte</hi> heiliging,</seg> <seg n="3.13.2">die zich voltrekt tussen mens en mens;</seg> <seg n="3.13.3">wel van Godswege,</seg> <seg n="3.13.4">maar toch niet regelrecht tussen God en mens.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Bovendien is hij van huis uit afkerig van het idealisme van de genoemde meesters.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Voor zijn realisme vindt hij steun,</seg> <seg n="3.15.2">behalve in de christelijke traditie en de moderne incarnatieleer,</seg> <seg n="3.15.3">bij sommige fenomenologen en 'zijns'-filosofen van de nieuwere tijd.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Voor dit <hi rend="italic">Handboek der ethiek</hi> zelfs heel sterk bij de laatsten,</seg> <seg n="3.16.2">tenminste wanneer het gaat om het zedelijke als categorie.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Heidegger,</seg> <seg n="3.17.2">Nicolai Hartmann,</seg> <seg n="3.17.3">Max Scheler vooral,</seg> <seg n="3.17.4">worden dikwijls aangehaald.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Wel wordt een enkele maal voor de fundering der zedelijkheid ook aansluiting gezocht aan de incarnatie,</seg> <seg n="3.18.2">voor zover het mens-zijn daardoor gewijd<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f7" rend="superscript">g</ref> is,</seg> <seg n="3.18.3">maar dat is in dit boek niet de doorgaande lijn.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">De categorie wordt hier strakker bepaald en dat brengt de schrijver telkens in de buurt van de genoemde fenomenologen en filosofen.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Een filosofische ethiek wil Aalders overigens niet geven.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Niets is hem meer ernst dan het voornemen om een theologische te schrijven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">De stof voor het ethos zelf,</seg> <seg n="3.22.2">het verschijnsel wil hij dan ook,</seg> <seg n="3.22.3">niet uitsluitend maar toch voornamelijk,</seg> <seg n="3.22.4">vinden op christelijk erf:</seg> <seg n="3.22.5">in de Schrift en in de kerk.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">Maar in dit boek werkt de theologische strekking niet regelrecht.</seg></s> <s n="3.24"><seg n="3.24.1">Zij wil dat ook niet,</seg> <seg n="3.24.2">zoals wij reeds gezien hebben.</seg></s> <s n="3.25"><seg n="3.25.1">Immers het ging in de ethiek om de indirecte heiliging.</seg></s> <s n="3.26"><seg n="3.26.1">Om de verhouding van mens en mens.</seg></s> <s n="3.27"><seg n="3.27.1">Daarom wil hij de filosofische ethiek ook niet ontkend of verwaarloosd zien.</seg></s> <s n="3.28"><seg n="3.28.1">De christen-mens is toch mens en niets menselijks is hem vreemd<choice><sic></sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-2">.</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="3.29"><seg n="3.29.1">Aalders denkt universeel;</seg> <seg n="3.29.2">dwz. hij geeft de christelijke inhoud gaarne in een vorm,</seg> <seg n="3.29.3">die ook anderen ten dienste staat.</seg></s> <s n="3.30"><seg n="3.30.1">Die vorm is streng genoeg maar toch algemeen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat de heidenen geen ware ethiek kunnen hebben weet hij heel goed.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Immers:</seg> <seg n="4.2.2">"In de reeks der kardinale deugden komt het woord liefde niet voor.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">'Het ontbreken der liefde'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f12" rend="superscript">l</ref> verraadt onkunde niet alleen omtrent het Evangelie,</seg> <seg n="4.3.2">maar ook omtrent de schepping,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f13" rend="superscript">m</ref></seg> <seg n="4.3.3">schrijft Aalders in aansluiting<pb n="485" ed="VW"/> aan het woord van Augustinus over de 'splendida vitia'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar hij zou het toch jammer vinden,</seg> <seg n="4.4.2">als er over het onderscheid van goed en kwaad,</seg> <seg n="4.4.3">waarover het in de ethiek gaat en dat aan ieder mens wezenlijk toebehoort,</seg> <seg n="4.4.4">zo gesproken en geschreven werd,</seg> <seg n="4.4.5">dat dit algemene van de zedelijke begrippen verloren ging.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Daarom is de schrijver,</seg> <seg n="4.5.2">als ik het eens zo noemen mag,</seg> <seg n="4.5.3">voortdurend op zijn hoede tegen de dogmatiek.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daarbij moet worden opgemerkt,</seg> <seg n="4.6.2">dat hij dat ook doet ten behoeve van de dogmatiek.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">"Het is,</seg> <seg n="4.7.2">wel-verstaan,</seg> <seg n="4.7.3">gemakkelijker zedelijk dan godsdienstig te zijn",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f14" rend="superscript">n</ref></seg> <seg n="4.7.4">schrijft hij.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Maar in dit <hi rend="italic">Handboek</hi> gaat het er uit de aard der zaak en het meest om,</seg> <seg n="4.8.2">het 'quant <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> moi' van de ethiek te bewaren.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo is er een boek ontstaan,</seg> <seg n="5.1.2">dat hemelsbreed verschilt bijv. van <hi rend="italic">Het Christelijk Leven,</hi></seg> <seg n="5.1.3">dat dr. P. D. Chantepie de la Saussaye 1910-1912 gaf.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Deze schrijver was eveneens universeel,</seg> <seg n="5.2.2">doch in een andere zin.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Hij was een universeel lezer,</seg> <seg n="5.3.2">maar geen universeel denker.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zijn boek is in wezen wel een leesboek en geen leerboek.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De la Saussaye spreekt in zijn voorrede vrij minachtend over systematische eenheid.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zijn genre is literair en het hindert hem niet,</seg> <seg n="5.6.2">als het ene stuk van het boek bij het andere niet past.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Hij behandelt eerst vrij kort de algemene categorieën van het zedelijke,</seg> <seg n="5.7.2">om dan,</seg> <seg n="5.7.3">in aansluiting aan de dogmatiek,</seg> <seg n="5.7.4">de ontwikkeling van de christelijke persoonlijkheid te beschrijven,</seg> <seg n="5.7.5">van de zonde uit tot de volmaking toe,</seg> <seg n="5.7.6">door wedergeboorte en bekering heen.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Daarna worden de kringen der gemeenschap besproken,</seg> <seg n="5.8.2">van de familie tot het Godsrijk,</seg> <seg n="5.8.3">zoals bij Aalders ook.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Met deze indertijd zeer gangbare opvatting van een christelijke ethiek heeft Aalders gebroken.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Dogmatiek en ethiek worden door hem strenger gescheiden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Hij kiest,</seg> <seg n="5.11.2">zoals wij reeds zagen,</seg> <seg n="5.11.3">voor een theologische ethiek.</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Hij wil ook,</seg> <seg n="5.12.2">tegenover Heymans<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n7" rend="superscript">7</ref> en met Kierkegaard,</seg> <seg n="5.12.3">zijn standpunt nemen in een ethiek,</seg> <seg n="5.12.4">waarin met de zonde,</seg> <seg n="5.12.5">vooral de erfzonde wordt gerekend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f15" rend="superscript">o</ref></seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Maar tegelijk<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f16" rend="superscript">p</ref> dringt hij dan aan op zuivere afgrenzing van ethiek en dogmatiek.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">De wijze waarop Kierkegaard en Barth die verbinden,</seg> <seg n="5.14.2">keurt hij af.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Hij vreest een fusie.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Er zijn verschillende redenen te noemen,</seg> <seg n="6.1.2">waarom Aalders een methode,</seg> <seg n="6.1.3">zoals De la Saussaye die volgde,</seg> <seg n="6.1.4">niet kan gebruiken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De eerste en meest algemene is wel,</seg> <seg n="6.2.2">dat hij zich van meet af wil plaatsen en bij voortduring blijven bewegen in de sfeer der indirecte heiliging,</seg> <seg n="6.2.3">tussen mens en mens.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Of hij daarom een hoofdstuk over <hi rend="italic">Geestelijke oefeningen,</hi></seg> <seg n="6.3.2">zoals De la Saussaye dat heeft,</seg> <seg n="6.3.3">zou kunnen plaatsen,</seg> <seg n="6.3.4">wil ik niet uitmaken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Het algemene deel van zijn boek sluit dit niet uit,</seg> <seg n="6.4.2">omdat het 'zelf' met nadruk ook als voorwerp van de zedelijke betrekking en de liefde wordt gehandhaafd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f17" rend="superscript">q</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Maar in zijn <pb n="486" ed="VW"/>bijzonder deel wordt daaraan in ieder geval geen aandacht gewijd.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De verhouding tot God zou hem hier nog te direct zijn voor een ethische beschouwing.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De zedelijkheid heeft aardse ruimte nodig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f18" rend="superscript">r</ref></seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Daarom moeten de algemene begrippen der ethiek vooral aangelegd zijn op de gemeenschapskringen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In de tweede plaats zou Aalders de leer der persoonlijke heiliging als inleiding op de behandeling der gemeenschapskringen niet kunnen gebruiken,</seg> <seg n="7.1.2">omdat zij hem te materieel is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zij is niet alleen te dogmatisch,</seg> <seg n="7.2.2">maar heeft ook te veel inhoud;</seg> <seg n="7.2.3">een inhoud die wel overgaat in de gemeenschapskringen,</seg> <seg n="7.2.4">maar natuurlijk niet kan dienen om daarvoor als vorm en lijn te dienen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Deze schrijver heeft,</seg> <seg n="7.3.2">wil hij werkelijk een <hi rend="italic">handboek</hi> geven,</seg> <seg n="7.3.3">zoals hij zelf zegt,</seg> <seg n="7.3.4">iets straks en bondigs nodig.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">En deze vormen en lijnen moeten natuurlijk in het algemene deel worden toebereid,</seg> <seg n="7.4.2">om straks samenhang te kunnen geven aan het bijzondere deel.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De kenmerken van het zedelijke en van de zedelijkheid moeten eerst vaststaan,</seg> <seg n="7.5.2">om ze in de betrekkingen tussen mens en mens te kunnen aanwijzen en te gebruiken.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarmee zijn aan de theologische</seg> <seg n="8.1.2">- zij het dan niet dogmatische</seg> <seg n="8.1.3">- ethiek zware eisen gesteld.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Immers,</seg> <seg n="8.2.2">theologische categorieën hebben nu eenmaal niet dat formele en geslotene,</seg> <seg n="8.2.3">dat aan de filosofische eigen is.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dat blijft ook het geval,</seg> <seg n="8.3.2">als men,</seg> <seg n="8.3.3">zoals Aalders,</seg> <seg n="8.3.4">wil onderzoeken wat de kerken gemeen hebben en zich daarbij niet naar binnen,</seg> <seg n="8.3.5">naar de kerk en haal geloof,</seg> <seg n="8.3.6">maar naar buiten wil richten,</seg> <seg n="8.3.7">naar de betrekking tussen de religie en de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f19" rend="superscript">s</ref></seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">In dat opzicht is het verschil tussen een theologische en een filosofische ethiek principieel.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Vader,</seg> <seg n="8.5.2">Zoon en Geest hebben zich op aarde,</seg> <seg n="8.5.3">in de geschiedenis en in het hart des mensen openingen voorbehouden,</seg> <seg n="8.5.4">die een strakke eenheid niet toelaten.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De moderne ethiek heeft getracht die dicht te maken en voor de innerlijkheid des geloofs een eenheid der ervaring in te ruilen.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Bij die zedelijke verschijnselen past dan een wijsgerige categorie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Aalders zal een andere weg moeten gaan en hij doet dat.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wel sluit hij,</seg> <seg n="9.2.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="9.2.3">de filosofische ethiek niet uit.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar bij de afbakening der ethische grondbegrippen en velden wil hij zich laten leiden door theologische gezichtspunten.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Aan het karakter der ethiek weet hij zich schuldig,</seg> <seg n="9.4.2">uit te gaan van "de betrekking,</seg> <seg n="9.4.3">in dit geval de zedelijke,</seg> <seg n="9.4.4">waarin de mens zich bevindt,</seg> <seg n="9.4.5">ten aanzien van zijn medemensen,</seg> <seg n="9.4.6">de wereld en God... van meet aan... in haar volle omvang".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f20" rend="superscript">t</ref></seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Het zedelijk leven verloopt voor het aangezicht Gods.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wanneer hij bij het schrijven van zijn <hi rend="italic">Ethiek</hi> tot een brede synthese komt,</seg> <seg n="9.6.2">dan is dat voor hem geen bezwaar,</seg> <seg n="9.6.3">als de synthese maar <pb n="487" ed="VW"/>gewijd is.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Komt men daarbij met de filosofie in aanraking,</seg> <seg n="9.7.2">dan levert dat geen gevaar op,</seg> <seg n="9.7.3">als men zich maar bewust blijft het van Godswege te doen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Men merkt dat het begrip 'theologische ethiek' hier breed is genomen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Aalders acht dit in overeenstemming met het wezen der zedeleer.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Wel kiest hij voor Kierkegaards 'tweede ethiek',</seg> <seg n="10.3.2">die met de zonde wil <hi rend="italic">rekenen,</hi></seg> <seg n="10.3.3"><hi rend="italic">om</hi> niet,</seg> <seg n="10.3.4">zoals de 'eerste',</seg> <seg n="10.3.5">de idealistische,</seg> <seg n="10.3.6">te <hi rend="italic">stranden</hi> op de zonde,</seg> <seg n="10.3.7">maar hij wil niet,</seg> <seg n="10.3.8">dat door deze erkenning der zonde de ethiek met de dogmatiek zal samenvloeien.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De ethiek moet,</seg> <seg n="10.4.2">als ik het zo noemen mag,</seg> <seg n="10.4.3">haar eigen dogmatiek hebben,</seg> <seg n="10.4.4">zoals de dogmatiek haar eigen ethiek heeft.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Natuurlijk is dit niet overal op dezelfde wijze van toepassing.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het maakt verschil of men het nagaat in het eerste gedeelte van het boek,</seg> <seg n="11.2.2">waar de zedelijke grondbeginselen worden behandeld,</seg> <seg n="11.2.3">of in het tweede,</seg> <seg n="11.2.4">waar gezin,</seg> <seg n="11.2.5">volk,</seg> <seg n="11.2.6">maatschappij,</seg> <seg n="11.2.7">staat enz. worden besproken.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De vraag naar wat ik 'de eigen dogmatiek der ethiek' noemde kan echter het zuiverst gesteld en beantwoord worden bij de beschouwing van dat eerstgenoemde gedeelte,</seg> <seg n="11.3.2">omdat dit deel parallel loopt met de leer van de persoonlijke heiliging door bekering en wedergeboorte,</seg> <seg n="11.3.3">die in sommige andere ethieken de inleiding vormt op de behandeling der verschillende gemeenschapskringen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Immers die leer is meestal een doublure van de overeenkomstige locus uit de dogmatiek.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer Aalders dan schrijft over de grondbeginselen der ethiek en men tracht daaruit de eigen dogmatiek der zedeleer op te maken,</seg> <seg n="12.1.2">dan merkt men,</seg> <seg n="12.1.3">dat deze bij hem een verwijzend karakter heeft.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zoals de schrijver zegt:</seg> <seg n="12.2.2">de theologische houding moet voortdurend ondersteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f21" rend="superscript">u</ref></seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Maar over het zedelijke kan men het gemakkelijker eens worden dan over geloofspunten,</seg> <seg n="12.3.2">omdat het niet regelrecht naar boven wijst en daarom meer algemeen menselijk is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f22" rend="superscript">v</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Aan deze beperking houdt Aalders in zijn <hi rend="italic">Handboek</hi> streng de hand. Direct-dogmatische motieven,</seg> <seg n="12.4.2">ook zulke die hem steeds zeer na aan het hart hebben gelegen,</seg> <seg n="12.4.3">zoals de positieve,</seg> <seg n="12.4.4">zedelijke en culturele betekenis van de incarnatie,</seg> <seg n="12.4.5">zal men hier niet tegenkomen.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Wanneer dat een enkele maal gebeurt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f23" rend="superscript">w</ref></seg> <seg n="12.5.2">is het een uitzondering;</seg> <seg n="12.5.3">en bovendien wordt er dan bij gezegd,</seg> <seg n="12.5.4">dat dit een kerkelijke opvatting is.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo houdt Aalders zich,</seg> <seg n="13.1.2">met name bij de bespreking van de ethische grondvragen,</seg> <seg n="13.1.3">aan zulke voorstellingen en begrippen,</seg> <seg n="13.1.4">die een meer algemene gangbaarheid en geldigheid hebben.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Hij is tevreden,</seg> <seg n="13.2.2">als zij,</seg> <seg n="13.2.3">vergelijkenderwijs,</seg> <seg n="13.2.4">geschikt zijn om naar de christelijke waarheid te verwijzen en er,</seg> <seg n="13.2.5">zo mogelijk,</seg> <seg n="13.2.6">een benadering van te geven.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Hij verleent hun daarom ook <pb n="488" ed="VW"/>soms een voorlopig karakter,</seg> <seg n="13.3.2">om ze verderop te kunnen vervangen.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dit procédé</seg> <seg n="13.4.2">- dat ik eigenlijk zo niet noemen mag,</seg> <seg n="13.4.3">omdat het hem tot een tweede natuur geworden is,</seg> <seg n="13.4.4">zo te schrijven</seg> <seg n="13.4.5">- maar dit procédé dan kan men in de eerste helft van het boek duidelijk volgen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het begint al dadelijk in de <hi rend="italic">Inleiding,</hi></seg> <seg n="13.5.2">waar Aalders zich,</seg> <seg n="13.5.3">bij zijn pogen om het onderwerp der zedelijkheid te benaderen,</seg> <seg n="13.5.4">het woord <hi rend="italic">existentieel</hi> kiest.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Daarmee wordt,</seg> <seg n="13.6.2">sedert Kierkegaard,</seg> <seg n="13.6.3">de contemplatieve beschouwing afgewezen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Daardoor is dan al dadelijk aangewezen,</seg> <seg n="13.7.2">dat de mens,</seg> <seg n="13.7.3">als hij ten volle mens wil zijn,</seg> <seg n="13.7.4">niet staat tegenover de wereld en zelfs niet tegenover zijn medemensen,</seg> <seg n="13.7.5">maar tegenover God en de eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f24" rend="superscript">x</ref></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hier wijst dus de ethiek,</seg> <seg n="13.8.2">die immers in eerste instantie niet met God,</seg> <seg n="13.8.3">maar met de medemens te doen had,</seg> <seg n="13.8.4">duidelijk boven zich zelve uit.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Zij verwijst naar de theologie.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En toch is het woord 'existentieel' niet uit de dogmatiek genomen,</seg> <seg n="13.10.2">maar gangbaar in de wetenschap en bij vele tijdgenoten.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">"Voorlopig"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f25" rend="superscript">y</ref> althans mag het dienen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Heel typisch is in de lijn van onze gedachtengang een volgende plaats,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f26" rend="superscript">z</ref></seg> <seg n="14.1.2">waar het gaat over de aard van de wetenschappelijkheid der ethiek.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Aalders kiest voor het theologisch karakter.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Dat moet,</seg> <seg n="14.3.2">want 1. de norm moet hier volstrekt bindend zijn;</seg> <seg n="14.3.3">2. deze norm moet de uitdrukking zijn van de wil van een levend persoon;</seg> <seg n="14.3.4">3. de norm mag niet slechts bevelend,</seg> <seg n="14.3.5">maar moet ook scheppend gezag hebben;</seg> <seg n="14.3.6">4. ...</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Hier breekt Aalders af.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Na de schepping zou er iets over het kruis kunnen staan.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Maar het gebeurt niet.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Wij zijn in de ethiek en niet in de dogmatiek.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De schrijver wil algemeen blijven.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Hij is er mee tevreden,</seg> <seg n="14.9.2">een drietal handwijzers naar de theologie geplaatst te hebben.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Op de volgende bladzijden,</seg> <seg n="15.1.2">waar de methode opzettelijk wordt besproken,</seg> <seg n="15.1.3">wordt dan de eis gesteld,</seg> <seg n="15.1.4">dat de behandelingswijze van de stof met het theologisch gehalte van de ethiek zal rekenen.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Met het wezen van de mens,</seg> <seg n="15.2.2">zijn gebondenheid aan Gods wil,</seg> <seg n="15.2.3">zijn geschapen-zijn.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar tevens wordt daar dan,</seg> <seg n="15.3.2">op plaatsen die ik reeds vroeger heb aangehaald,</seg> <seg n="15.3.3">betoogd tegen een fusie met de dogmatiek en voor de <hi rend="italic">indirecte</hi> heiliging als onderwerp der ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Bij de bespreking van de aard van het zedelijke en van de zedelijke betrekking worden uit deze gezichtspunten verdere consequenties getrokken.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Telkens wordt op het hoger verband en de diepere zijns-grond gewezen als op zovele heenwijzingen naar de theologie.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Maar even vaak wordt daarbij de wacht op de grens met de dogmatiek betrokken.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Dit gaat zelfs op,</seg> <seg n="16.4.2">niet alleen voor het geloof,</seg> <seg n="16.4.3">maar ook voor de liefde.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Aalders noemt haar de uitdrukking van het wezen der zedelijkheid,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f27" rend="superscript">a</ref></seg> <seg n="16.5.2">maar onderscheidt haar als <pb n="489" ed="VW"/>zodanig van de liefde in het Evangelie,</seg> <seg n="16.5.3">die hij,</seg> <seg n="16.5.4">met Müller,</seg> <seg n="16.5.5">"geen ethisch,</seg> <seg n="16.5.6">maar een theologisch-existentieel" begrip acht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Hij vraagt dan ook aandacht voor de betekenis van het compromis<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f28" rend="superscript">b</ref> in de ethiek,</seg> <seg n="16.6.2">waarvoor in de dogmatiek en het Evangelie geen plaats is.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Hij verwijt Barth,</seg> <seg n="16.7.2">dat deze geloof en liefde vereenzelvigt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f29" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Aalders is van mening,</seg> <seg n="16.8.2">dat er dan geen plaats voor eigenlijke ethiek overblijft en beroept zich voor de indirecte heiliging op Calvijn.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Hij heeft liever een ernstig compromis dan een gelovig spel.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ik heb het boek van Aalders hier niet gevolgd,</seg> <seg n="17.1.2">waar het de verschillende gemeenschapskringen bespreekt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Derhalve heb ik de eigenlijke materie laten rusten,</seg> <seg n="17.2.2">hoe verleidelijk het ook moge zijn om hier en daar een greep te doen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Mijn opstel zou daardoor te veel versnipperd zijn en tegenover een <hi rend="italic">handboek</hi> zou ik zijn te kort geschoten,</seg> <seg n="17.3.2">als ik niet in de eerste plaats de aandacht had gericht op de opzet en de methode.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Van veel van wat Aalders in het meer bijzondere deel geeft,</seg> <seg n="17.4.2">kan de lezer zich een denkbeeld maken uit de mooie ethische essays,</seg> <seg n="17.4.3">die hij in de <hi rend="italic">Stemmen des tijds</hi> geschreven heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Ik kom daarom nog weer terug op mijn bovenstaande uiteenzetting.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Als ik hem in 't begin geconfronteerd heb met De la Saussaye,</seg> <seg n="18.2.2">dan deed ik dat slechts ter verduidelijking.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Het betekende niet,</seg> <seg n="18.3.2">dat het boek van Aalders daartoe in een of andere verhouding zou staan.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Dit <hi rend="italic">Handboek</hi> is een moderne studie.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">En wanneer door de afgrenzing van dogmatiek en ethiek opzettelijk een standpunt is ingenomen ten opzichte van tijdvragen,</seg> <seg n="18.5.2">dan moet men natuurlijk aan de dialectische theologie denken.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Want tegenover het gebruik,</seg> <seg n="18.6.2">dat bijv. Barth hier van de dogmatiek maakt,</seg> <seg n="18.6.3">moet iedere vroegere aanwending aan Aalders bijna onschuldig voorkomen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Intussen is zijn boek,</seg> <seg n="18.7.2">ook zo niet,</seg> <seg n="18.7.3">uit antithese geboren.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Veeleer is het de zelfstandige behoefte aan synthese,</seg> <seg n="18.8.2">die de schrijver dreef.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wanneer ik mij nu niet geheel mag onttrekken aan de taak om een paar voorlopige indrukken weer te geven,</seg> <seg n="19.1.2">dan zou ik willen beginnen met te zeggen,</seg> <seg n="19.1.3">dat het heel moeilijk is om zo in 't <choice><sic>al- gemeen</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-52">algemeen</corr></choice> te bepalen,</seg> <seg n="19.1.4">hoever de dogmatiek op de ethiek mag inwerken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Aalders ontkent dat ook niet.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Hij wil anderen volkomen vrij laten om ethiek te geven aan de hand van een bepaalde kerkelijke dogmatiek.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Maar daarmee is de vraag naar het <hi rend="italic">recht</hi> van de dogmatiek niet afgedaan.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het is immers niet de bedoeling van de schrijver om algemeen te zijn in de engere zin van:</seg> <seg n="19.5.2">academisch,</seg> <seg n="19.5.3">schools.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Want al wil hij,</seg> <seg n="19.6.2">dat de ethiek "in haar stijl" blijft,</seg> <seg n="19.6.3">"als wetenschap",</seg> <seg n="19.6.4">en al meent hij,</seg> <seg n="19.6.5">dat men van haar "niet te veel verwachten" mag,</seg> <seg n="19.6.6">omdat zij "geen leidraad voor het persoonlijk leven van stap tot stap is",<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f30" rend="superscript">d</ref></seg> <seg n="19.6.7">dat zij dus <pb n="490" ed="VW"/>haar'quant <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> moi' als wetenschap der normen bewaren moet,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f31" rend="superscript">e</ref></seg> <seg n="19.6.8">toch weet hij beter dan vele anderen,</seg> <seg n="19.6.9">dat zij "daarmede genoeg te doen" heeft en dat haai projecties op het doek der wereldgeschiedenis vallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f32" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">En een van die projecties,</seg> <seg n="19.7.2">de laatste die hij in dit verband noemt,</seg> <seg n="19.7.3">is ook het verschil,</seg> <seg n="19.7.4">waarover het hier gaat,</seg> <seg n="19.7.5">tussen "de oplossing van de ethiek in de dogmatiek èn de handhaving van een eigen plaats voor het zedelijke leven als dienst van de naaste om Gods wil".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f33" rend="superscript">g</ref></seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Deze vraag is er een,</seg> <seg n="20.1.2">volgens Aalders zelf,</seg> <seg n="20.1.3">van wereldhistorische betekenis.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">En juist daaraan wilde ik enkele opmerkingen vastknopen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is dus geen academische en ook geen inter-academische vraag,</seg> <seg n="20.3.2">waarbij de een meer en de ander minder van een bepaalde kerkelijke dogmatiek zou mogen gebruik maken.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Dit zou voor een bepaalde kring kunnen gelden,</seg> <seg n="20.4.2">maar niet voor de ethiek als zodanig.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wanneer het een <hi rend="italic">wereldhistorische</hi> vraag is,</seg> <seg n="20.5.2">dan bestaat ook de mogelijkheid,</seg> <seg n="20.5.3">dat de grens tussen dogmatiek en ethiek verschoven wordt.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Misschien drukt de hemelse Landman het kouter des Evangelies bijwijlen dieper in de vore der geschiedenis.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">De ethiek zal Hem dan daarin hebben te volgen door aan het dogma ruimer plaats te geven.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">De liefde is in de brieven van Paulus reeds meer een ethisch beginsel dan in het Evangelie.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Wij hebben dat door Aalders zelf horen bevestigen.</seg></s> <s n="20.10"><seg n="20.10.1">Een soortgelijke verhouding bestaat er weer tussen de ethiek van Paulus en die van Ambrosius,</seg> <seg n="20.10.2">welke laatste van zo grote invloed geweest is op de middeleeuwse maatschappij.</seg></s> <s n="20.11"><seg n="20.11.1">Cicero is hier een sterke concurrent van het Evangelie.</seg></s> <s n="20.12"><seg n="20.12.1">In deze lijn daalt het dogmatisch gehalte van de zedeleer.</seg></s> <s n="20.13"><seg n="20.13.1">Bij de Hervorming loopt de grafische lijn dan weer naar boven.</seg></s> <s n="20.14"><seg n="20.14.1">"Zij is",</seg> <seg n="20.14.2">schrijft Aalders zelf,</seg> <seg n="20.14.3">"vóór alles soteriologisch gericht.</seg></s> <s n="20.15"><seg n="20.15.1">Het komt er op aan in het oordeel van God te kunnen bestaan,</seg> <seg n="20.15.2">boven elke aardse werkelijkheid uit..." en:</seg> <seg n="20.15.3">"Wat hiervan in de werkelijkheid van leven en wereld terecht komt is niet in de eerste plaats aan de orde" <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f34" rend="superscript">h</ref>Bij Calvijn ziet hij dan weer een strakkere lijn.</seg></s> <s n="20.16"><seg n="20.16.1">Hoe dit zij,</seg> <seg n="20.16.2">duidelijk is,</seg> <seg n="20.16.3">dat de verhouding van dogmatiek en ethiek in de loop der eeuwen niet constant is gebleven.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Zo ligt het dan eigenlijk niet aan ons,</seg> <seg n="21.1.2">de grens tussen deze beide vakken der systematische theologie wetenschappelijk vast te leggen.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het gaat boven onze bevoegdheid en bovenal boven onze macht.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Aalders ziet duidelijk,</seg> <seg n="21.3.2">hoe het werpen van de projecties van zulke verhoudingen op de wereldgeschiedenis van beslissende aard is voor de toekomst.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Wij zullen daarom op dit alleraangelegenste punt afhankelijk zijn van God,</seg> <seg n="21.4.2">zoals nergens elders.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Het gaat om het verband tussen ons geloof en ons aardse leven.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Het is mogelijk dat er ogenblikken in het leven en de geschiedenis zijn,</seg> <seg n="21.6.2">waarin <pb n="491" ed="VW"/>de ethiek haar 'quant <choice><sic>á</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">à</corr></choice> moi' moet opgeven,</seg> <seg n="21.6.3">omdat zij zelve in ademnood gekomen is vanwege gebrek aan dogmatische stof.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Het is in ieder geval zeer onwaarschijnlijk,</seg> <seg n="21.7.2">dat wij een tijd zouden beleven,</seg> <seg n="21.7.3">waarin de grafische lijn,</seg> <seg n="21.7.4">waarover ik sprak,</seg> <seg n="21.7.5">naar beneden zou moeten worden gedrukt,</seg> <seg n="21.7.6">wanneer al niet die gedachte reeds tegenover de wereldhistorische druk,</seg> <seg n="21.7.7">die achter een wijziging schuilt,</seg> <seg n="21.7.8">ridicuul zou moeten heten.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Het lijkt mij evident,</seg> <seg n="21.8.2">dat de grens nu nog hoger zal komen te lopen dan bij de Reformatie.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Aalders' <hi rend="italic">Handboek der ethiek</hi> is van moderne allure.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Modern niet in gewilde zin,</seg> <seg n="22.2.2">maar uit christelijk plichtsbesef.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Het is geschreven,</seg> <seg n="22.3.2">zegt de <hi rend="italic">Voorrede,</hi></seg> <seg n="22.3.3">omdat de ethiek zo dicht bij het leven staat en daarom is het,</seg> <seg n="22.3.4">nu het geschreven was,</seg> <seg n="22.3.5">ook in het licht gezonden,</seg> <seg n="22.3.6">"en dit nu".</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo is dan dit nobele boek,</seg> <seg n="23.1.2">waarin zo vele prachtige en sterke bladzijden staan,</seg> <seg n="23.1.3">in onze handen gekomen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het is een standaardwerk,</seg> <seg n="23.2.2">reeds om de zuivere en sobere taal,</seg> <seg n="23.2.3">maar vooral om de kloeke,</seg> <seg n="23.2.4">evenwichtige gedachte.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">De synthese die er in wordt toegepast is niet gekunsteld,</seg> <seg n="23.3.2">maar is de congruente uitdrukking van een rijk en naar vele zijden werkzaam leven.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Daarom is de publikatie niet alleen een verschijnsel,</seg> <seg n="23.4.2">dat binnen het vak gebannen blijft,</seg> <seg n="23.4.3">maar ook een daad,</seg> <seg n="23.4.4">die wil inwerken op de toekomst.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Dit alles is echter niet voldoende om de duur van dit werk te bepalen.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Die zal afhangen van de meerdere of mindere overeenstemming tussen de scheidslijn van dogmatiek en ethiek,</seg> <seg n="23.6.2">zoals die hier getrokken wordt,</seg> <seg n="23.6.3">met die welke de wereldhistorie zal aanwijzen.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Ik kreeg bij de lezing soms de indruk,</seg> <seg n="23.7.2">dat de schrijver de capaciteit der ethische categorieën overschat.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Reeds de titel <hi rend="italic">Handboek</hi> klinkt voor onze tijd rijkelijk fors.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Aalders vergelijkt de verhouding van het formele en het materiële in de ethiek met die tussen het glas en het water dat ik drink.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f35" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">In een handboek moet zoiets ook wel aanwezig zijn,</seg> <seg n="23.10.2">anders verliest het zijn vorm en bondigheid,</seg> <seg n="23.10.3">ook al zal het bij de ene stof strenger opgaan dan bij de andere.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Nu wijst de schrijver er zelf op,</seg> <seg n="23.11.2">dat vorm en inhoud,</seg> <seg n="23.11.3">categorie en verschijnsel,</seg> <seg n="23.11.4">ontkennend tegenover elkaar staan.</seg></s> <s n="23.12"><seg n="23.12.1">De een schrijft een zuiver formele ethiek,</seg> <seg n="23.12.2">de ander behandelt alleen de materie.</seg></s> <s n="23.13"><seg n="23.13.1">Tegen deze vijandigheid zoekt hij steun bij de theologie,</seg> <seg n="23.13.2">want "de theologische ethiek laat een dergelijk dilemma niet toe,</seg> <seg n="23.13.3">omdat zij per se te doen heeft met de volstrekte norm van Gods wil".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f36" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="23.14"><seg n="23.14.1">Maar hiermee wordt dan toch toegegeven,</seg> <seg n="23.14.2">dat de ethische categorie zonder meer niet altijd in staat is haar stof te binden.</seg></s> <s n="23.15"><seg n="23.15.1">Daarom vraag ik nu of,</seg> <seg n="23.15.2">wat ik de eigen dogmatiek van de ethiek noemde,</seg> <seg n="23.15.3">nl. het theologische gehalte van de zedeleer dat Aalders toelaatbaar acht,</seg> <seg n="23.15.4">voldoende is om dat te doen.</seg></s> <s n="23.16"><seg n="23.16.1">Krijgt de indirecte heiliging,</seg> <seg n="23.16.2">die in de ethiek behandeld wordt,</seg> <seg n="23.16.3">steun genoeg van de vormen die hij,</seg> <seg n="23.16.4">met <pb n="492" ed="VW"/>behulp van de theologie,</seg> <seg n="23.16.5">daarvoor aanwendt?</seg></s> <s n="23.17"><seg n="23.17.1">En dat nu?</seg></s> <s n="23.18"><seg n="23.18.1">Daaromtrent ben ik niet gerust.</seg></s> <s n="23.19"><seg n="23.19.1">Vooral om het dikwijls bloot verwijzend karakter bijv. van een ethisch theologoumenon als het existentiële;</seg> <seg n="23.19.2">en om de aanwending van de categorieën van het voorlopige en het steeds-vooronderstelde,</seg> <seg n="23.19.3">die wij boven zijn tegengekomen.</seg></s> <s n="23.20"><seg n="23.20.1">Men kan</seg> <seg n="23.20.2">- als ik terug mag komen op het beeld van glas en water</seg> <seg n="23.20.3">- men kan iemand,</seg> <seg n="23.20.4">die dreigt te bezwijken,</seg> <seg n="23.20.5">een uitnemende dienst bewijzen door met een omgekeerde beker naar een in de nabijheid zich bevindende bron te wijzen</seg> <seg n="23.20.6">- denk aan Hagar en de engel<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n12" rend="superscript">12</ref></seg> <seg n="23.20.7">- maar misschien toch nog een grotere als men de beker vult en hem aanreikt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="483" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van prof. dr. W. J. Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> Amsterdam 1941</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 64.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 69.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 44.</p></note>
<pb n="484" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 14 V.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A. w.</hi>, p. 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A. w., p.</hi> 151.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 40.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 60 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>A. w., p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 133.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 140.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f13" type="foot" place="foot" n="m"><p>A. w., p. 174.</p></note>
<pb n="485" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f14" type="foot" place="foot" n="n"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f15" type="foot" place="foot" n="o"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 45.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f16" type="foot" place="foot" n="p"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f17" type="foot" place="foot" n="q"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 192.</p></note>
<pb n="486" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f18" type="foot" place="foot" n="r"><p>A. w., p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f19" type="foot" place="foot" n="s"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 52.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f20" type="foot" place="foot" n="t"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 43.</p></note>
<pb n="487" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f21" type="foot" place="foot" n="u"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f22" type="foot" place="foot" n="v"><p>A. w., p. 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f23" type="foot" place="foot" n="w"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 151.</p></note>
<pb n="488" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f24" type="foot" place="foot" n="x"><p>A. w., p. 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f25" type="foot" place="foot" n="y"><p>A. w., p. 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f26" type="foot" place="foot" n="z"><p>A. w., p. 40 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f27" type="foot" place="foot" n="a"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 132.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n9" rend="superscript">9</ref></p></note>
<pb n="489" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f28" type="foot" place="foot" n="b"><p>A. w., p. 148.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f29" type="foot" place="foot" n="c"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 137.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f30" type="foot" place="foot" n="d"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 67.</p></note>
<pb n="490" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f31" type="foot" place="foot" n="e"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 66.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f32" type="foot" place="foot" n="f"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 67.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f33" type="foot" place="foot" n="g"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 68.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f34" type="foot" place="foot" n="h"><p><hi rend="italic">A. w.,</hi> p. 153.</p></note>
<pb n="491" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f35" type="foot" place="foot" n="i"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 47.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.f36" type="foot" place="foot" n="j"><p><hi rend="italic">A.</hi> w., p. 64.</p></note>
<pb n="492" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Dogmatiek en Ethiek in</hi> ZI., p. 152-162 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">NTHS.</hi> 25 (jan. 1942), p. 2-10. De tekst van het opstel in <hi rend="italic">Zl.</hi> bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Noordmans bespreekt de eerste druk van W.J. <hi rend="italic">Aalders'Handboek der ethiek.</hi> In licht gewijzigde vorm verscheen een tweede druk, verzorgd door prof. dr. H. van Oyen, Amsterdam 1947. Zie over Aalders p. 9 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Mystiek. Haar vormen, wezen, waarde,</hi> Groningen-Den Haag 1928. Van W.J. Aalders, <hi rend="italic">De Incarnatie,</hi> Groningen-Den Haag-Batavia 1933 gaf Noordmans een bespreking onder de titel <hi rend="italic">Mysterie of Boodschap in Eltheto</hi> 89 (1935), p. 131-140; later opgenomen in Zl., p. 83-93; VW., dl. 4.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Protagoras, 322.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">De grond der zedelijkheid,</hi> Groningen~Den Haag 1930.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> p. 174: "Op naam van Augustinus staat de uitdrukking, dat de deugden der heidenen blinkende ondeugden, splendida vitia, zijn. Zij komt bij de kerkvader niet voor, maar zij laat zich toch geredelijk afleiden uit de onderstelling, die telkens bij hem terugkeert, dat het christen-zijn gekenmerkt wordt door de ootmoed, de humilitas, in zoverre de christen geheel uit Gods hand leeft, als schepsel reeds, en dit geïntensificerd door het als zondig schepsel verlost, her-schapen zijn." Vgl. met betrekking tot de inhoud van de uitdrukking 'splendida vitia' Augustinus, <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XIX, 25. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 656; <hi rend="italic">CSEL.</hi> 40 II, 420; <hi rend="italic">CChrSL,</hi> 48, 696.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>P. D. Chantepie de la Saussaye, <hi rend="italic">Het Christelijke Leven,</hi> 2 dln., Haarlem 1910-1912. Noordmans hield eerder (waarschijnlijk in 1913) een lezing over <hi rend="italic">Het leven in de zonde, het</hi> tweede hoofdstuk (dl. 1, p. 107-174) van <hi rend="italic">Het Christelijke Leven.</hi> Zie over Chantepie VW., dl. 1, p. 75, noot 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n7" type="end" place="end" n="7"><p>G. Heymans, <hi rend="italic">Einführung in die Ethik,</hi> Leipzig 19222 [19343 1, p. 17. G. Heymans (1857-1930) was van 1890-1927 hoogleraar in de wijsbegeerte en de psychologie te Groningen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> p. 39. Aalders verwijst naar Kierkegaard, Angst, vertaald door S. van Praag, Amsterdam z.j. [1931], p. 17 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Aalders, a. w., p. 132 heeft in plaats van 'zedelijkheid' 'zedelijke betrekking'.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. Aalders, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 131. Aalders verwijst naar A. D. Müller, <hi rend="italic">Ethik,</hi> Berlijn 1937, p. 127.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n11" type="end" place="end" n="11"><p><hi rend="italic">Stemmen des tijds. Maandschrift voor christendom en cultuur,</hi> jg. 1-32, 1912-1943.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. Gen. 21.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.dogmatiek-en-ethiek.n13" type="end" place="end" n="13"><p>In de bundel Zl. is een alinea niet opgenomen, die wel aan het slot staat afgedrukt in het tijdschrift <hi rend="italic">NTHS.</hi> De tekst van deze alinea is: "Met deze betwijfeling mag echter niet het laatste woord van mijn bespreking gesteld zijn. Dit boek is een grote aanwinst en het werkt buitengewoon verhelderend ten opzichte van de wereldhistorische vraag, die ik even heb aangeroerd. Het zal ongetwijfeld een vaste plaats krijgen in de bibliotheken van theologen niet alleen, maar ook van anderen, die naar een gids zoeken."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="33" xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek" decls="#bibl-noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek">
<pb n="493" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De verhouding van dogmatiek en ethiek<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De verhouding van dogmatiek en ethiek is steeds een moeilijke vraag geweest.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De nieuwere theologen klagen er over dat het na de Reformatie met de ethiek al spoedig mis is gegaan.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Brunner schreef in 1932 dat er sedert de Reformatie geen enkele ethiek van 't centrum uit is ontworpen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Nu is na de verschijning van zijn <hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen</hi> het boek van Quervain <hi rend="italic">Die Heiligung</hi> verschenen in 1942,</seg> <seg n="2.4.2">dus tien jaar later en een tweede deel <hi rend="italic">Kirche,</hi></seg> <seg n="2.4.3"><hi rend="italic">Volk und Staat,</hi></seg> <seg n="2.4.4">dat van 1945 is en in 't bijzonder aandacht wil schenken aan de vragen,</seg> <seg n="2.4.5">die door het oorlogswee worden opgeroepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Daarop moet dan nog een derde deel volgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Deze ethiek van Ouervain is geboren uit besprekingen in en rondom Wuppertal,</seg> <seg n="3.1.2">in verband met de opkomst van het nationaal-socialisme.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zij is van grote betekenis omdat zij als 't ware uit de branding geboren is en een produkt is van een conflict tussen het Evangelie en een geheel volk.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Daarbij vergeleken is dan het boek van Brunner nog een ouderwetse ethiek,</seg> <seg n="3.3.2">academisch en beschouwend.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zoals ook de ethiek van Aalders<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n5" rend="superscript">5</ref> dat nog is,</seg> <seg n="3.4.2">al is zij van 1941 en dus bijna contemporain aan die van Quervain.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het boek van Aalders is samenvatting van een levenswerk,</seg> <seg n="3.5.2">meer dan uitgangspunt voor een nieuwe bezinning.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Het boek van Quervain doet hier en daar denken aan Augustinus' <hi rend="italic">De Civitate,</hi></seg> <seg n="3.6.2">dat een troostboek wilde zijn voor degenen die Romes val in 411 hadden meegemaakt en daarbij vreselijke ervaringen hadden opgedaan,</seg> <seg n="3.6.3">of ook wel gevallen waren.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Quervain schrijft zelf dat het voor lapsi geschreven is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">[Dit boek is natuurlijk niet het enige van die aard.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er zijn boeken als van Jacques Maritain,</seg> <seg n="4.2.2"><hi rend="italic">Humanisme Intégral,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n6" rend="superscript">6</ref></seg> <seg n="4.2.3">dat zich bezighoudt met de toekomst der christenheid in de vorm van nieuwe middeleeuwen,</seg> <seg n="4.2.4">maar dan minder sacraal en meer profaan,</seg> <seg n="4.2.5">minder clericaal en meer la:icaal,</seg> <seg n="4.2.6">min er theologisch en meer humanistisch,</seg> <seg n="4.2.7">minder katholiek en meer pluralistisch en toch een christenheid,</seg> <seg n="4.2.8">toch onder leiding der kerk,</seg> <seg n="4.2.9">toch theocentrisch,</seg> <seg n="4.2.10">toch voortzetting der incarnatie,</seg> <seg n="4.2.11">toch een eenheid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Maar dit roomse boek,</seg> <seg n="5.1.2">hoe goed ook geschreven,</seg> <seg n="5.1.3">is toch niet van dezelfde orde als een boek van Quervain.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dit laatste mist alle speculatie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Het gaat geheel van de Schrift uit en vermijdt ook iedere generalisatie.]</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het wil voor iedere wonde en iedere zonde uit het Evangelie zalf brengen en bij elke moeilijkheid en gewetensnood de voorwaarden aanwijzen,</seg> <seg n="5.4.2">waaronder die <pb n="494" ed="VW"/>misschien kan worden opgelost,</seg> <seg n="5.4.3">zonder zelf de oplossing te geven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zulk een werk zijn ook de collegedictaten van Barth uit de zomer van 1928 niet,</seg> <seg n="6.1.2">waarin hij een cursus over ethiek gaf en die getypt zijn verkrijgbaar gesteld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In strikt bijbelse gebondenheid komt het overeen met Quervain,</seg> <seg n="6.2.2">maar het is uit de aard der zaak meer professoraal-didactisch gehouden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wat Barth en Quervain gemeen hebben,</seg> <seg n="7.1.2">dat is de strenge afleiding uit het centrum,</seg> <seg n="7.1.3">die trouwens ook Brunner wil.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Barth drukt dat hier kort en krachtig uit,</seg> <seg n="7.2.2">als hij schrijft,</seg> <seg n="7.2.3">dat er geen christenen zijn dan alleen in Christus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De ethiek wil dan helemaal niet uitgaan van een antropologie,</seg> <seg n="7.3.2">van een leer van de mens in 't algemeen,</seg> <seg n="7.3.3">maar evenmin van een mens in christelijke zin.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zulk een zelfstandig wezen,</seg> <seg n="7.4.2">dat zich christen noemt,</seg> <seg n="7.4.3">is voor deze ethiek niet toelaatbaar.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Van die christen zou dan zelfstandig allerlei kunnen uitgaan,</seg> <seg n="7.5.2">zonder dat er zekerheid bestond,</seg> <seg n="7.5.3">dat dit volgens Gods wil geschiedde.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">[De hoorder des Woords wordt niet een zelfstandige dader,</seg> <seg n="8.1.2">maar hij blijft de horende en dat is zijn heiliging.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Een heilige wordt hij niet dan alleen in nieuwtestamentische zin,</seg> <seg n="8.2.2">dat hij bij Christus gerekend wordt en uit Hem leeft door geloof en gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Dogmatiek en ethiek zijn dus één.]</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Alleen is de dogmatiek niet éénzijdig dogmatiek,</seg> <seg n="8.4.2">maar tevens altijd ook ethiek.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Niet alsof wij de zaak dan omkeren en de mens laten handelen,</seg> <seg n="8.5.2">nadat God in de dogmatiek gehandeld heeft.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Neen,</seg> <seg n="8.6.2">er zijn alleen christenen in Christus.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">God handelt aan de mens.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">En de ethiek houdt er zich mee bezig wat dit voor de mens meebrengt;</seg> <seg n="8.8.2">wat hij is,</seg> <seg n="8.8.3">als hij naar Gods Woord hoort.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Bijvoorbeeld hij wordt geroepen en heeft dan een beroep,</seg> <seg n="8.9.2">nadat hij eerst geschapen is en dus leeft.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">Hij wordt verlost en is dus dankbaar.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dat deze ethische kant van de dogmatiek naar voren komt,</seg> <seg n="9.1.2">vindt Barth wel nodig.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Hij meent dat de ethiek vaak veel te veel in de dogmatiek verscholen bleef.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer wij dit uitgangspunt nu dadelijk vergelijken met dat van Quervain,</seg> <seg n="10.1.2">dan treft ons dat bij deze laatste de ethiek zo mogelijk nog oorspronkelijker in de dogmatiek ligt gefundeerd.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Quervain merkt op dat door Christus de dienst niet ten gunste van het kindschap is opgeheven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Christus zelf is de knecht Gods.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De kerk is voortzetting van Israël.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">En de wet houdt haar oorspronkelijke betekenis.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Christus geeft geen tweede decaloog.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Hij overbiedt Mozes niet door het gebod der liefde.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Daarom vindt Quervain Luther wat eenzijdig,</seg> <seg n="10.8.2">als hij zo de nadruk legt op de dodende betekenis der wet.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">[Luther zegt dat de Egyptenaren ons niet aangaan.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">De Tien geboden zijn geboden en daarmee uit.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Quervain verstaat met Calvijn en Kohlbrugge de wet als bondsboek bij de verlossing uit Egypte.]</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Hij noemt de usus tertius het eigenlijke,</seg> <seg n="10.12.2">het troostvolle gebruik,</seg> <seg n="10.12.3">de eigenlijke <pb n="495" ed="VW"/>oorspronkelijke wet.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">Israël,</seg> <seg n="10.13.2">dat de wet ontving,</seg> <seg n="10.13.3">was tegelijk ook zoon.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Brunner wil in 't algemeen ook op dit standpunt staan.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wij hoorden reeds dat hij klaagde over het feit dat na de Reformatie de ethiek niet vanuit het centrum werd ontworpen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Maar als verschil met Barth geeft hij zelf aan,</seg> <seg n="11.3.2">dat hij meent dat de bepaling van de juiste grondbeginselen weer afhankelijk is van het rechte doordenken van de problemen der verschillende levensgebieden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Die gebieden,</seg> <seg n="11.4.2">waar de theoloog zich zo spoedig leek gevoelt,</seg> <seg n="11.4.3">gebieden,</seg> <seg n="11.4.4">waarvan hij de techniek niet beheerst.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Op een andere wijze komen wij op het spoor van verschillen als wij letten op het delingsprincipe van de stof.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Barth verdeelt volgens de onderscheiding van het regnum naturae,</seg> <seg n="13.1.2">gratiae,</seg> <seg n="13.1.3">gloriae.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het gebod van de Schepper,</seg> <seg n="13.2.2">de Verzoener,</seg> <seg n="13.2.3">de Verlosser.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Leven</seg> <seg n="13.3.2">- wet</seg> <seg n="13.3.3">- belofte.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De drie grote gezichtspunten uit de dogmatiek.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Daarbij worden dan echter in de ethiek de zedelijke aspecten beschouwd.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1"><hi rend="italic">Het leven</hi> als gebod van de Schepper.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De <hi rend="italic">wet,</hi></seg> <seg n="13.7.2">het woord van de Verzoener.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1"><hi rend="italic">De belofte</hi> van de Verlosser.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Deze drie worden vervuld in het geloof,</seg> <seg n="13.9.2">de liefde,</seg> <seg n="13.9.3">de hoop.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Quervain laat het christelijk leven opgaan in het drievoudig ambt van profeet,</seg> <seg n="14.1.2">priester en koning.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Maar daarnaar deelt hij de hele ethiek niet in.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Het vormt slechts de grondslag der heiliging.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het christelijk leven wordt ook gezien onder het teken van kruis en opstanding,</seg> <seg n="14.4.2">dus vernedering en verhoging.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Terwijl wet en geboden daarna afzonderlijk behandeld worden.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het zedelijk gezichtspunt is dus bij Quervain meer oorspronkelijker;</seg> <seg n="14.6.2">meer als gelijkgerechtigd met het dogmatische gezien.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Ethiek is niet precies de keerzijde van de dogmatiek,</seg> <seg n="14.7.2">maar stoelt tenslotte op eigen wortel.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">De geschreven wet is volgens Quervain door de reformatoren weer ontdekt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Dat wil echter niet zeggen,</seg> <seg n="15.1.2">dat Quervain minder dan Barth,</seg> <seg n="15.1.3">het Evangelie als de bron van het christelijk handelen zou zien,</seg> <seg n="15.1.4">eer omgekeerd.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij legt de vinger bij een uitspraak als van Calvijn:</seg> <seg n="15.2.2">vivificatio est laetitia in Christo.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">[En het is zelfs enigszins vermoeiend en eerlijk gezegd een enkele keer een beetje prikkelend om de ethiek altijd weer in de vorm van dank of lofprijzing te zien gebracht,</seg> <seg n="15.3.2">op de manier van de tale Kanaäns bij Kohlbrugge.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Maar toch is er in dit boek een soort existentiële zedelijkheid,</seg> <seg n="15.4.2">die boven het juridische uitgaat,</seg> <seg n="15.4.3">als ik mij niet bedrieg.]</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Ons leven staat niet in het teken der wet,</seg> <seg n="15.5.2">die de gebreken bij ons vaststelt,</seg> <seg n="15.5.3">maar in het teken der genade,</seg> <seg n="15.5.4">die ons de volheid des levens schenkt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Zo is het christelijk leven niet slechts een werking des geloofs,</seg> <seg n="15.6.2">maar het leven in geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n15" rend="superscript">15</ref> "'t Is ook niet mystisch vervlochten in Christus' opstanding.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Christus legt zijn volheid,</seg> <seg n="15.7.2">de vrucht van zijn leven en dood in <hi rend="italic">ons arme leven.</hi></seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Maar omdat het zijn vrucht <pb n="496" ed="VW"/>is,</seg> <seg n="15.8.2">heet het:</seg> <seg n="15.8.3">gij zijt gestorven.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Let wel:</seg> <seg n="15.9.2"><hi rend="italic">daarom heet het.</hi></seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Quervain vindt Romeinen 6 het hoofdstuk van het sterven en opstaan een te smalle basis voor de ethiek;</seg> <seg n="15.10.2">het is niet <hi rend="italic">de</hi> leer der heiliging.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Een langzame afbouw van de heerschappij der zonde,</seg> <seg n="15.11.2">noemt Quervain mythologisch.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Christus heeft de zijnen door zijn dood aan de heerschappij der zonde onttrokken.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">De troost van Romeinen 6 kan niet veralgemeend worden.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Zij is er voor de gelovigen en alleen in de acte van het geloof,</seg> <seg n="15.14.2">niet daarnaast.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Quervain meent dat de troost van Romeinen 6 in de Reformatie ook niet altijd is verstaan.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Niet op het sterven,</seg> <seg n="15.16.2">maar op het gestorven zijn kwam het aan.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">De actieve vorm lag Calvijns leerlingen beter dan de passieve. 't Is Gods werk dat bestaat in geloof en dit geloof is gehoorzaamheid.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">[Alweer echter niet een bepaalde gehoorzaamheid,</seg> <seg n="15.18.2">zoals bijvoorbeeld gehoorzaamheid staat naast dapperheid,</seg> <seg n="15.18.3">maar concreter.]</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Kohlbrugge gaf als voorbeeld Davids gaan onder het schelden van Simeï.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n15a" rend="superscript">15a</ref> 't Is een weg,</seg> <seg n="15.19.2">die wij (zegt Quervain) als geheiligden in lofprijzing van Christus gaan.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">[Datzelfde,</seg> <seg n="16.1.2">dat het een weg is,</seg> <seg n="16.1.3">zegt Barth ook.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Maar bij hem doet het minder existentieel aan.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Daar is het fenomenologisch,</seg> <seg n="16.3.2">meer een weg door de dogmatiek.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Bij Quervain is het,</seg> <seg n="16.4.2">existentieel,</seg> <seg n="16.4.3">een weg door het leven.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zijn boek wil ons de knecht Gods doen zien,</seg> <seg n="16.5.2">in het drieërlei ambt,</seg> <seg n="16.5.3">in vernedering en verhoging,</seg> <seg n="16.5.4">onder het kruis als opgestane,</seg> <seg n="16.5.5">onder het gebod als een gave Gods,</seg> <seg n="16.5.6">een teken van zijn verbond,</seg> <seg n="16.5.7">de geboden vervullende door Christus te danken.]</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Brunner wil,</seg> <seg n="17.1.2">zoals wij zagen,</seg> <seg n="17.1.3">ook een ethiek van 't middelpunt uit.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zo legt ook voor hem de satisfactie de grond van het christelijk ethos,</seg> <seg n="17.2.2">en wil de predestinatie zeggen,</seg> <seg n="17.2.3">dat het goede in Gods macht ligt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Maar bij hem blijft de ethiek veel minder</seg> <seg n="17.3.2">- laat ik zeggen</seg> <seg n="17.3.3">- gemeentelijk.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Men komt in een andere sfeer.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zo wanneer hij de incarnatie als beginsel van de ethiek stelt in deze vorm,</seg> <seg n="17.5.2">dat theocratie en humanisme onverbreekbaar aan elkaar verbonden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Dat is geen reformatorische gedachte.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">[Zij wijst in de richting van de natuurlijke theologie,</seg> <seg n="18.1.2">van ordinantiën Gods,</seg> <seg n="18.1.3">de algemene genade van het neocalvinisme.]</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Brunners ethiek gaat dan ook op,</seg> <seg n="18.2.2">zoals men weet,</seg> <seg n="18.2.3">in een beschrijving van zulke ordinantiën.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Brunner heeft ook dezelfde aan het centrum georiënteerde uitspraken als Barth en Quervain.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">[Zo dat goed is,</seg> <seg n="18.4.2">wat God doet en dat de mens in Gods doen moet gaan staan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Dat de natuurlijke ethiek een 'Trümmerfeld'is;<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="18.5.2">dat de ethiek niet afweer van wettelijkheid,</seg> <seg n="18.5.3">maar strijd tegen wettelijkheid is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s><choice><sic>"</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-53"/></choice> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Dat wij niet naar God toe,</seg> <seg n="18.6.2">maar uit God moeten leven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Dat God <pb n="497" ed="VW"/>handelt en wij ontvangen.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Dat wij aan Gods doen moeten zien wat liefde is;</seg> <seg n="18.8.2">dat het hele Nieuwe Testament een onoplosbare eenheid van dogmatiek en ethiek is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n22" rend="superscript">22</ref>]</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Brunner leert ook dat de ethiek de wederhelft van de dogmatiek is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Wij <hi rend="italic">mogen</hi> geloven,</seg> <seg n="18.10.2">dat is genade.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">Wij <hi rend="italic">moeten</hi> geloven,</seg> <seg n="18.11.2">dat is het gebod.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">Maar dit is veel meer een woordspeling dan het bijvoorbeeld bij Quervain zou kunnen zijn.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1">Het moeten krijgt bij Brunner meer zijn motivering en zijn inhoud van het schepsel uit.</seg></s> <s n="18.14"><seg n="18.14.1">De ethiek is geloof aan een waarheid,</seg> <seg n="18.14.2">waarvan de stralen in het schepsel gebroken zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="18.15"><seg n="18.15.1">Gods wil komt hier tot ons in het schepsel.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <s n="18.16"><seg n="18.16.1">Voor die uitgedrukte en uitdrukkelijke wil moeten wij halt maken.</seg></s> <s n="18.17"><seg n="18.17.1">En dat geldt in 't bijzonder van de schepping van de mens.</seg></s> <s n="18.18"><seg n="18.18.1">Zo verstaan wij dat theocratie en humanisme bij hem onmiddellijk verbonden zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="18.19"><seg n="18.19.1">Met dood materiaal mogen wij veel vrijer omgaan dan met levend.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="18.20"><seg n="18.20.1">De wil Gods treedt ons niet tegemoet</seg> <seg n="18.20.2">- en hier komt het nu op aan in een <hi rend="italic">moeten</hi> dat vrij boven het bestaande zweeft,</seg> <seg n="18.20.3">maar uit het zijnde zelf,</seg> <seg n="18.20.4">omdat het geschapen is en zo het karakter van Woord Gods draagt.</seg></s> <s n="18.21"><seg n="18.21.1">En het bestaande heeft al een vorm door de schepping.</seg></s> <s n="18.22"><seg n="18.22.1">Het is geen materiaal voor ons.</seg></s> <s n="18.23"><seg n="18.23.1">Wij moeten de vorm eerbiedigen.</seg></s> <s n="18.24"><seg n="18.24.1">Dat geldt,</seg> <seg n="18.24.2">zoals gezegd,</seg> <seg n="18.24.3">allereerst van 't mensenleven.</seg></s> <s n="18.25"><seg n="18.25.1">Het gegevene heeft Gods wil aan zich dragende in zijn gestalte.</seg></s> <s n="18.26"><seg n="18.26.1">En daarom moeten wij ons door die gestalte laten bepalen.</seg></s> <s n="18.27"><seg n="18.27.1">Wij moeten ons laten ordenen in deze orde.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">En dat geldt niet alleen van het natuurlijke maar ook van het historische zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Wij staan onder de wil van de Schepper.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het 'Gebot der Stunde' dat bijna een Nederlands woord geworden is,</seg> <seg n="19.3.2">komt voor Brunner tot ons uit de wereld die ons omringt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Met God moeten wij <hi rend="italic">conservatief zijn</hi> en aan het werk der <hi rend="italic">onderhouding</hi> meedoen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Maar omdat de zonde in de wereld gekomen is,</seg> <seg n="19.5.2">komt de wil Gods in het geschapene door de vorm alleen indirect tot ons.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Er is niets in de wereld dat God niet wil,</seg> <seg n="19.6.2">maar er is ook niets dat Hij helemaal niet wil.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">Ons conservatisme mag niet heidens zijn.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Wij hebben de orde in het geschapene te <hi rend="italic">zoeken.</hi></seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Daarom kan men het christelijk ethos met evenveel recht revolutionair noemen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Brunner heeft voor een ethiek der ordinantiën gekozen,</seg> <seg n="20.1.2">om de verwarring in de wereld niet nog groter te maken.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Zulke praktische overwegingen geven vaak de doorslag en dat is niet onbegrijpelijk.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Uit wat ik zo pas weergaf over zijn conservatisme,</seg> <seg n="20.3.2">dat ook revolutionair genoemd kan worden,</seg> <seg n="20.3.3">merkt men dat hij zijn uitgangspunt in zijn theologie niet vergeten is.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wanneer Quervain over Brunners Ordnungen-ethiek schrijft laat hij heel duidelijk merken,</seg> <seg n="20.4.2">dat hij dat heel goed verstaat,</seg> <seg n="20.4.3">ook al kan hij hem daarin niet volgen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Er is veel onderscheid tussen Brunner en bijvoorbeeld Kuyper.</seg></s><pb n="498" ed="VW"/> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Daartegen treedt Quervain beslister op<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n29" rend="superscript">29</ref>. Maar toch heeft het natuurlijk gevolgen als iemand als Brunner in onze tijd,</seg> <seg n="20.6.2">waarin zoveel waarden onzeker worden,</seg> <seg n="20.6.3">aan de vormen en ordinantiën een zekere vastheid en soliditeit toekent,</seg> <seg n="20.6.4">waarin God tot ons spreekt,</seg> <seg n="20.6.5">ook al hebben wij de orde en de ordening nog te zoeken.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">- Het is ook niet zonder betekenis dat hij de <hi rend="italic">mens</hi> en de <hi rend="italic">geschiedenis</hi> in het bijzonder zulk een vormentaal laat spreken en zo theocratie en humanisme verbindt.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Daardoor komt Brunner veel dichter dan de anderen bij de roomse leer van incarnatie als vormend principe voor het menselijk leven en bij de moraaltheologie.</seg></s> <s n="20.9"><seg n="20.9.1">Dit punt is wel van veel belang in verband met de grote actuele vraag die thans aan de orde is:</seg> <seg n="20.9.2">de oecumenische vraag van Rome en het calvinisme.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Maar afgezien daarvan is de manier,</seg> <seg n="21.1.2">waarop Brunner hier een brug zoekt te leggen tussen zijn theologisch uitgangspunt en de stof der ethiek</seg> <seg n="21.1.3">- huwelijk,</seg> <seg n="21.1.4">familie,</seg> <seg n="21.1.5">arbeid,</seg> <seg n="21.1.6">bezit,</seg> <seg n="21.1.7">techniek,</seg> <seg n="21.1.8">volk,</seg> <seg n="21.1.9">staat</seg> <seg n="21.1.10">- geen gevolg van een verslapping,</seg> <seg n="21.1.11">maar uit de nood des tijds geboren.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Op de een of andere manier,</seg> <seg n="21.2.2">hoe dan ook,</seg> <seg n="21.2.3">moet men toch midden in die vragen terechtkomen.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wat hebben de mensen anders aan een ethiek.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Quervain springt er in zijn tweede deel <hi rend="italic">Kirche,</hi></seg> <seg n="21.4.2"><hi rend="italic">Volk,</hi></seg> <seg n="21.4.3"><hi rend="italic">Staat</hi> ook midden in [en hij slaat daarbij voorlopig zelfs familie,</seg> <seg n="21.4.4">maatschappij en cultuur over,</seg> <seg n="21.4.5">omdat het andere nog nodiger is.]</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">- Het verschil blijft echter dat Brunner,</seg> <seg n="21.5.2">zoals hij zelf ook zegt,</seg> <seg n="21.5.3">zich de vragen meer laat stellen door de structuren en de stoffen van de betreffende gebieden en daardoor gevaar gaat lopen om,</seg> <seg n="21.5.4">wat hij zelf noemt,</seg> <seg n="21.5.5">op de grenzen van het dilettantisme te verkeren.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s><note type="flag" resp="#pipeline">plaats van eindnootverwijzing 30 afgeleid uit de inhoud van de noot</note></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">[Het verschil met een meer theologische behandeling wordt misschien dadelijk vrij duidelijk als ik alleen maar herinner aan een paar publikaties van Barth uit de tijd van de politieke spanning voor de wereldoorlog.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Ik denk aan <hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n31" rend="superscript">31</ref></seg> <seg n="22.2.2">waarin hij de Schotse belijdenis van 1560 behandelt,</seg> <seg n="22.2.3">maar dat tegelijk een politieke geloofsbelijdenis is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">En aan zijn <hi rend="italic">Rechtfertigung und Recht,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n32" rend="superscript">32</ref></seg> <seg n="22.3.2">waarin geloof en recht worden geconfronteerd.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">In de dictaten van 1928 vind ik dat nog weinig.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Daarin maakt Barth zich nog met enige moeite en</seg> <seg n="22.5.2">- eerlijk gezegd</seg> <seg n="22.5.3">- een beetje sloom</seg> <seg n="22.5.4">- het is een Sommersemester</seg> <seg n="22.5.5">- van de dogmatiek los.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Men was nog maar op de helft van de beide wereldoorlogen.]</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hoe nu Brunner zich bezighoudt met de terreinen van familie,</seg> <seg n="23.1.2">maatschappij,</seg> <seg n="23.1.3">staat,</seg> <seg n="23.1.4">cultuur,</seg> <seg n="23.1.5">kerk weet men wel zo ongeveer:</seg> <seg n="23.1.6">althans men kan het zich voorstellen.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Het is een betrekkelijk gewone ethiek,</seg> <seg n="23.2.2">zoals wij die kennen van La Saussaye<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n33" rend="superscript">33</ref> en Aalders,</seg> <seg n="23.2.3">die overigens ook weer het verschil van een volle generatie vertonen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">[Beide zijn christelijke ethieken,</seg> <seg n="23.3.2">maar die van La Saussaye nog niet recht raad wetend met het christelijk karakter daarvan,</seg> <seg n="23.3.3">zodat hij de subjectieve zijden van de dogmatiek half psychologisch ontwikkelt in de beschrijving van de heilsweg,</seg> <seg n="23.3.4">terwijl hij dan de <pb n="499" ed="VW"/>zakelijke ethiek,</seg> <seg n="23.3.5">ontleend aan de verschillende gebieden met hun ordeningen,</seg> <seg n="23.3.6">daarna behandelt.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">- Aalders meer algemeen zijn categorieën ontlenend aan de idee van het ethische zelf,</seg> <seg n="23.4.2">om daarin de openbaring des bijbels te laten meespreken,</seg> <seg n="23.4.3">als het op de inhoud aankomt.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Op deze ethieken,</seg> <seg n="23.5.2">die onderling weer helemaal niet op elkaar lijken,</seg> <seg n="23.5.3">lijkt die van Brunner dan weer.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Dat wil zeggen,</seg> <seg n="23.6.2">zij keert enigszins terug tot een zakelijke methode,</seg> <seg n="23.6.3">minder religieus en psychologisch dan van La Saussaye en minder wijsgerig dan die van Aalders,</seg> <seg n="23.6.4">in zekere zin moderner dan beide,</seg> <seg n="23.6.5">veel moderner dan La Saussaye,</seg> <seg n="23.6.6">die heel ouderwets is,</seg> <seg n="23.6.7">maar in sommige opzichten ook moderner dan Aalders,</seg> <seg n="23.6.8">omdat het bijbels uitgangspunt er radicaler is uitgewerkt van meet af,</seg> <seg n="23.6.9">en omdat Brunner dieper is ondergedoken in de moderne probleemstellingen.]</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Het modernst,</seg> <seg n="24.1.2">niet alleen omdat deze delen van 1942 en 1945 zijn,</seg> <seg n="24.1.3">maar ook om de wijze waarop hier direct van de nood des levens uit geschreven wordt,</seg> <seg n="24.1.4">is het boek van Quervain.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Hier wordt getracht om zo zuiver mogelijk,</seg> <seg n="24.2.2">juist vanuit het geloof,</seg> <seg n="24.2.3">de naaste toekomst van het moderne leven vlak in het gezicht te zien.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">De indruk die men soms krijgt,</seg> <seg n="24.3.2">is die van een zeker quiëtisme.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Ik wees al op de tale Kanaäns.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Maar Quervain wijst dit quiëtisme zelf af.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Hij keurt het af in sommige leerlingen van Kohlbrugge uit vroeger dagen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Er is,</seg> <seg n="24.7.2">onder een zekere schijn van terugtrekken op een geloofspositie,</seg> <seg n="24.7.3">toch een agressieve houding tegenover de demonische machten die de wereld zoeken te regeren.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Er is een proclamatie dat Christus de Heer der wereld is en de schrijver maakt daarmee ernst bij alles wat hij schrijft over de actuele vragen.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Ik zou het zo willen zeggen:</seg> <seg n="24.9.2">hij wordt nooit theoretisch en ook niet zakelijk.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Hij laat de techniek techniek en de oorlog oorlog maar daar midden in laat hij het gebod van Christus gelden.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">In dit opzicht is de ethiek zeer scherp gesteld.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het geloofsstandpunt betekent geen idealisme,</seg> <seg n="25.2.2">maar is zeer existentieel. <hi rend="italic">peripatein</hi>,</seg> <seg n="25.2.3">wandel,</seg> <seg n="25.2.4">is hetzelfde als halacha.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n35" rend="superscript">35</ref></seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De halacha is bij de rabbijnen de leer van de rechte wandel,</seg> <seg n="25.3.2">een onderwijzing over de wet.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Het Evangelie,</seg> <seg n="25.4.2">zoals het door <choice><sic>Panlus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Paulus</corr></choice> gepredikt wordt,</seg> <seg n="25.4.3">betekent geen verdringing van de wandel door de leer,</seg> <seg n="25.4.4">door het dogma:</seg> <seg n="25.4.5">het betekent niet een verdringing van de gehoorzaamheid door het geloof.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">- Het gaat om de rechte wandel,</seg> <seg n="25.5.2">de wandel in de Geest,</seg> <seg n="25.5.3">om beslissingen,</seg> <seg n="25.5.4">waarvoor ook Saulus stond,</seg> <seg n="25.5.5">om steeds nieuwe beslissingen.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">De gave des Geestes is aan het Woord gebonden.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Farizeeën en schriftgeleerden zijn ook nauwkeurig,</seg> <seg n="25.7.2">maar houden de beslissing tenslotte in eigen hand,</seg> <seg n="25.7.3">casuïstisch.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">Onder het kruis door is maar één weg.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De mens is geen heer over zijn eigen heiliging.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Waar het Evangelie aangenomen wordt,</seg> <seg n="25.10.2">daar gaat het altijd om de gehoorzaamheid des geloofs,</seg> <seg n="25.10.3">om de wandel naar de Geest.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Deze wandel is de wandel der kinderen Gods,</seg> <seg n="26.1.2">het leven in het kindschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s><pb n="500" ed="VW"/> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Zovelen als er door de Geest Gods geleid worden,</seg> <seg n="26.2.2">die zijn kinderen Gods.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Niet een geest van dienstbaarheid,</seg> <seg n="26.3.2">knechtschap,</seg> <seg n="26.3.3">maar van het kindschap.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">In het als-een-kind-gezind-zijn,</seg> <seg n="26.4.2">ligt de gehele wandel volbracht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Hier moet ik er even opmerkzaam op maken in verband met wat ik vroeger over kindschap en knechtschap bij Quervain aanhaalde,</seg> <seg n="26.5.2">dat het kindschap ongerept blijft.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Van de vreugde,</seg> <seg n="26.6.2">de dankbaarheid gaat in deze dienst niets af.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Het kindschap Gods heeft echter een dienend en dragend karakter.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">De knecht Gods is de plaatsbekleder,</seg> <seg n="26.8.2">de kruisdrager.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Ik meen dat hierop gewezen moet worden om misverstand te voorkomen.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Quervain verduidelijkt dit knechtschap niet helemaal.</seg></s> <s n="26.11"><seg n="26.11.1">Wat hij hier over het kindschap zegt,</seg> <seg n="26.11.2">maakt echter duidelijk,</seg> <seg n="26.11.3">dat hij in de ethiek geen ander Evangelie verkondigt.</seg></s> <s n="26.12"><seg n="26.12.1">De knecht-figuur is symbool voor het existentieel karakter der ethiek,</seg> <seg n="26.12.2">voor de Ebed-Jahwe gestalte van de christen in Christus.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">De kinderen Gods die alleen in Christus een eigenlijk bestaan hebben,</seg> <seg n="27.1.2">moeten zich door de wereld heen geloven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n36" rend="superscript">36</ref></seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Zij staan aan alle kanten absoluut bloot.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Een der manieren waarop zij in verzoeking komen zich te beschermen,</seg> <seg n="27.3.2">is het aannemen van scheppingsordeningen.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Quervain meent dat het reformatorisch christendom voor deze verzoeking bezweken is.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Men heeft daardoor getracht iets van het leven te ontrukken aan de dood,</seg> <seg n="27.5.2">waaraan alles sterven moet.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Men kan zich niet vinden in het onbegrijpelijke van het leven.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Men vreest weg te zakken en maakt vastigheden om zich heen.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">Dit houdt echter een verachting in van de erfenis in de hemelen,</seg> <seg n="27.8.2">de welbewaarde.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">[Men richt zich in de wereld in.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Wie echter als kind roept,</seg> <seg n="27.10.2">wie door de Geest geleid wordt,</seg> <seg n="27.10.3">die wacht op Christus' hulp alleen.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Het kind heeft het voorrecht van het zuchten en schaamt zich niet over het lijden.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Het behoeft niet met opeengeklemde tanden door het leven te gaan.]</seg></s> <s n="27.13"><seg n="27.13.1">De Zoon,</seg> <seg n="27.13.2">het vleesgeworden Woord,</seg> <seg n="27.13.3">heeft deze zwakheid op zich genomen.</seg></s> <s n="27.14"><seg n="27.14.1">Wie bij Hem behoort,</seg> <seg n="27.14.2">kan de levensnood in eigen en des naasten leven niet meer over 't hoofd zien.</seg></s> <s n="27.15"><seg n="27.15.1">Waar deze vleeswording,</seg> <seg n="27.15.2">en de prediking dat Christus heersen moet,</seg> <seg n="27.15.3">en dat de laatste vijand,</seg> <seg n="27.15.4">de dood,</seg> <seg n="27.15.5">te niet gedaan wordt,</seg> <seg n="27.15.6">gehoord wordt,</seg> <seg n="27.15.7">daar is een humanisme op grond der hoop,</seg> <seg n="27.15.8">het ware welgegronde humanisme.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Hier zijn wij weer op een punt aangekomen,</seg> <seg n="28.1.2">waarbij theocratie,</seg> <seg n="28.1.3">hier christocratie en humanisme,</seg> <seg n="28.1.4">samengenoemd worden.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Deze toon geeft echter een andere muziek dan bij Brunner.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Men heeft het zelf kunnen horen,</seg> <seg n="28.3.2">hier worden eerst heel wat vastigheden weggeruimd voor er van humanisme sprake is.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">Het is een humanisme in hope.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Ter verduidelijking wil ik op een derde opvatting van humanisme wijzen van rooms-katholieke zijde.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Het is eveneens een poging om vaste grond onder de voeten te krijgen in de verwarring van onze tijd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ik denk aan wat <pb n="501" ed="VW"/>Jacques Maritain wil in zijn boek <hi rend="italic">Humanisme Intégral.</hi></seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ook dit humanisme wil christelijk zijn.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Maar het vindt zijn steun niet in de erfenis der hope of in de scheppingsordeningen;</seg> <seg n="29.5.2">maar in iets wat daar tussen in ligt:</seg> <seg n="29.5.3">in het christendom,</seg> <seg n="29.5.4">dat in de historie gebouwd werd op de incarnatie van de Logos en dat in de middeleeuwen een schoon,</seg> <seg n="29.5.5">doch in zijn schoonheid vluchtig en gehaast bestaan vond.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Het is het <hi rend="italic">humanisme der analogie,</hi></seg> <seg n="29.6.2">volgens de beginselen van Thomas Aquinas,</seg> <seg n="29.6.3">niet vast genoeg,</seg> <seg n="29.6.4">te mooi en te haastig om scheppingsorde te kunnen heten:</seg> <seg n="29.6.5">te vast gefundeerd echter op wat God in de godmensheid van Christus gegeven heeft om niet de begeerte te wekken dit huwelijk van hemel en aarde in moderne tijden op moderne wijze,</seg> <seg n="29.6.6">minder sacraal dan in de middeleeuwen en meer aangepast aan de lekenmentaliteit van onze dagen,</seg> <seg n="29.6.7">weer te verwezenlijken.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dit drieërlei humanisme,</seg> <seg n="30.1.2">dat van de creatie,</seg> <seg n="30.1.3">de incarnatie en van de inspiratie,</seg> <seg n="30.1.4">brengt drieërlei ethiek mee.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Wij willen daarom nu ook vragen naar concrete toepassingen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Daarbij moet vooropstaan,</seg> <seg n="31.2.2">dat 't gebod door Quervain concreet genomen wordt.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">De heiliging mag ons niet van de Tien geboden emanciperen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Dat de ethiek weer op de noemers van de Tien geboden wordt teruggebracht,</seg> <seg n="31.4.2">ziet men schier overal in publikaties,</seg> <seg n="31.4.3">grotere en kleinere.</seg></s> <s n="31.5"><seg n="31.5.1">Barth doet het ook in zijn voorlezingen van 1928.</seg></s> <s n="31.6"><seg n="31.6.1">Maar deze vorm wordt bij Quervain doorbroken door de aanwijzing dat Christus alle macht heeft en niet de Tien geboden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s> <s n="31.7"><seg n="31.7.1">Het blijft een wandelen in de Geest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n39" rend="superscript">39</ref></seg></s> <s n="31.8"><seg n="31.8.1">Daarmee wordt echter geen vergeestelijking bedoeld.</seg></s> <s n="31.9"><seg n="31.9.1">Juist niet.</seg></s> <s n="31.10"><seg n="31.10.1">Een van de dingen die in deze ethiek telkens terugkeren,</seg> <seg n="31.10.2">is de afwijzing van de afleiding der ethiek uit een levensbeschouwing.</seg></s> <s n="31.11"><seg n="31.11.1">Dit bezwaar geldt tegen Rome en ook tegen het moderne idealisme.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">[Daarbij gaat men uit van een bepaalde opvatting van de mens en van het leven en daaruit leidt men beginselen af.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n40" rend="superscript">40</ref></seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">In plaats dat de Logos in Christus spreekt gaat hij als rede zich veralgemenen en de autoriteit der Schrift wordt daardoor vernietigd.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Zo meent Quervain dat het kapitalisme niet is ontstaan uit de gereformeerde belijdenis,</seg> <seg n="32.3.2">maar uit een gereformeerde levensbeschouwing,</seg> <seg n="32.3.3">die dan natuurlijk allerlei vreemde elementen bevatte.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n41" rend="superscript">41</ref></seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Constructies als van Kuyper vinden dan in Quervain natuurlijk een criticus.]</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Ook het kruis mag niet symbolisch worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n42" rend="superscript">42</ref></seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Het kruis van Christus mag niet gegeneraliseerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n43" rend="superscript">43</ref></seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Kruis is geen principe,</seg> <seg n="33.3.2">geen leus.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Een kruisteken is daarom ongewenst.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Het kruis is voor Quervain een last die God oplegt en die men niet zelf opneemt.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Ons leven staat niet in het teken des kruises,</seg> <seg n="33.6.2">maar het kruis staat in ons leven,</seg> <seg n="33.6.3">als God het daar wil plaatsen.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Liever nog:</seg> <seg n="33.7.2">het kruis is Christus opgelegd en in beginsel kan dat niet herhaald worden.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">[Het kruis is het teken dat Christus op het leven gezet heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n44" rend="superscript">44</ref></seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Daarmee is getriumfeerd over machten als nomos,</seg> <seg n="33.9.2">bios en eros.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">Daarvoor komt de <pb n="502" ed="VW"/>wandel in de Geest in de plaats.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">Dit leven heeft zijn doel nu in de opstanding.]</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">De scheppingstheologie met haar ordeningen stelt het kruis van Christus buiten werking.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n45" rend="superscript">45</ref></seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Quervain wijst er op dat het gebod Gods een onrustig ding is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n46" rend="superscript">46</ref></seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Het is geen element van zekerheid,</seg> <seg n="34.2.2">maar van onrust.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zo merkt hij op dat de evangelische christenen met de roomse samenwerken voor de instandhouding van de familie.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">En toch dient de christen niet de familie,</seg> <seg n="34.4.2">maar het gebod Gods.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f9" rend="superscript">i</ref></seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">En dat gebod kan de familie en de gemoedelijkheid komen te storen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Huisgenoten staan tegen elkaar op.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Sedert de vorige wereldoorlog is de orde des volks op de voorgrond gekomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n47" rend="superscript">47</ref></seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">En de uitkomst is,</seg> <seg n="35.2.2">dat het volksbestaan verstoord wordt.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Calvijn had niet als volksgenoot,</seg> <seg n="35.3.2">maar als vreemdeling een roeping in Genève.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n48" rend="superscript">48</ref></seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">Het volk moet de gezondenen opnemen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n49" rend="superscript">49</ref> -Wanneer men dit bij Quervain leest denkt men aan de Joden die de gezondene van de Vader niet hebben opgenomen,</seg> <seg n="35.4.2">en aan de gevolgen die dit voor hun volksbestaan heeft gehad.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Zo dient ook de man de vrouw om <choice><sic>Christus'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-43">Christus' </corr></choice>wille en omgekeerd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n50" rend="superscript">50</ref></seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Quervain wil ook hier niet conservatief-biologisch gaan redeneren.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Man en vrouw worden wel niet gelijkgesteld,</seg> <seg n="36.3.2">maar zij staan en vallen toch ieder voor hun eigen Heer.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">De huisorde is ook voor Calvijn niet het voornaamste.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Belangrijker is dat Christus als hoofd over man en vrouw wordt erkend.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Wat de overheid betreft wijst Quervain er op,</seg> <seg n="37.1.2">dat de gereformeerden ook leerden zoals de luthersen,</seg> <seg n="37.1.3">dat men ongerechtigheid moet verdragen als Gods gericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n51" rend="superscript">51</ref></seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Maar het is toch niet alleen de taak van de hofprediker de vorst voor onrecht te waarschuwen</seg> <seg n="37.2.2">- men denke aan Ambrosius en Theodosius</seg> <seg n="37.2.3">- maar ook de standen hebben het recht tegen onrecht te strijden.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">In ons land beriep men zich daarop tegen Philips.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">In de Schotse belijdenis hebben ook <hi rend="italic">gemeenteleden</hi> het recht dat te doen.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Hier breekt dus iets anders door.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">Het rijk van Christus doet een invasie in de civitas terrena.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n52" rend="superscript">52</ref></seg></s> <s n="37.7"><seg n="37.7.1">Dit is gehoorzaamheid aan het gebod Gods.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Dit is een goed voorbeeld van wat Barth in zijn Sommersemester in 1928 zei,</seg> <seg n="38.1.2">dat de theologische ethiek eigenlijk een invasie in de menselijke ethiek betekent.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n53" rend="superscript">53</ref></seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Men komt er niet met de scheppingsordeningen en laat ik er bij zeggen,</seg> <seg n="38.2.2">ook niet met een nieuwtestamentisch humanisme op de grondslag van de incarnatie,</seg> <seg n="38.2.3">een inrichting van een corpus christianum naar roomse opvatting en neocalvinistische opvatting.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Er ligt in de theologische ethiek een ander element.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Confusione hominum et providentia Dei<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n54" rend="superscript">54</ref> kan men ook de invasie op de 'Franse kust in 1944 een invasie van de theologische ethiek in de Europese ethiek noemen.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">"The war was necessary",</seg> <seg n="38.5.2">zei een Canadees soldaat tegen mij,</seg> <seg n="38.5.3">toen ik hem vroeg,</seg> <seg n="38.5.4">waarom hij geheel vrijwillig naar Laren gekomen was.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Deze heren kraakten wel eens het een en ander,</seg> <seg n="38.6.2">maar <pb n="503" ed="VW"/>zij hebben ook een bedorven ethiek in ons werelddeel gekraakt.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Hun legerethiek stond vaak hoger dan hun individuele ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De sterkste afweer van ongerechtigheden ziet Quervain in de vrije,</seg> <seg n="39.1.2">onverkorte prediking van Christus' opperheerschappij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n55" rend="superscript">55</ref></seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Wordt deze niet in de naam van een ideologie,</seg> <seg n="39.2.2">maar in volmacht uitgeoefend,</seg> <seg n="39.2.3">dan zouden correcties als die welke wij beleefd hebben,</seg> <seg n="39.2.4">niet nodig zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Quervain wijst er op dat de rechtsstaat voor de oorlog het ergst misbruikt werd door mensen,</seg> <seg n="40.1.2">die beweerden hun vaderland te dienen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n56" rend="superscript">56</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Bepaalde groepen gebruikten de rechtsorde in hun eigen belang.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">J. Maritain had dat voor Frankrijk aangewezen in zijn boek A <hi rend="italic">travers le désastre (1941).</hi></seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Quervain geeft als voorbeeld de liquidatie van de Pruisische jonkers,</seg> <seg n="41.1.2">die in 1895 reeds door Max Weber werd voorspeld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n57" rend="superscript">57</ref></seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Hij zei:</seg> <seg n="41.2.2">Zij hebben hun taak volbracht en liggen nu in economische doodsnood,</seg> <seg n="41.2.3">waaruit geen socia-<choice><sic>Ie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">le</corr></choice> politiek hen kan redden.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">- Zo ook de burgerij.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Quervain wijst er op dat de nood op altijd nieuwe plaatsen doorbreekt.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Hij noemt dat een,</seg> <seg n="41.5.2">voor partijmensen en aan wereldbeschouwingsprogramma's gebonden mensen,</seg> <seg n="41.5.3">ergerlijk en spookachtig gebeuren.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Wij willen liever op reeds in ons systeem verwerkte ongerechtigheden gewezen worden,</seg> <seg n="41.6.2">dan tot nieuwe beslissingen worden opgeroepen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Inderdaad heeft Quervain daarin gelijk.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Men wil liever de goede werken nalaten,</seg> <seg n="42.2.2">waarmee de Heidelbergse catechismus heeft afgerekend,</seg> <seg n="42.2.3">dan de zwarte handel,</seg> <seg n="42.2.4">die toen nog onbekend was.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">In verband met dit alles,</seg> <seg n="43.1.2">met het doorbreken van de scheppingsorde door de Christusregering,</seg> <seg n="43.1.3">staat in deze ethiek het op de voorgrond komen van het gebod,</seg> <seg n="43.1.4">met een licht verweer,</seg> <seg n="43.1.5">van de zijde van de ethicus,</seg> <seg n="43.1.6">tegen Paulus en Luther.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">De reformatoren kenden drieërlei gebruik:</seg> <seg n="43.2.2">de usus elenchticus,</seg> <seg n="43.2.3">politicus en tertius.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n58" rend="superscript">58</ref></seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">Sommige luthersen en sommige kohlbruggianen legden</seg> <seg n="43.3.2">- zo Quervain</seg> <seg n="43.3.3">- alle nadruk op de eerste.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n59" rend="superscript">59</ref></seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">Deze kohlbruggianen lieten dan in de zede,</seg> <seg n="43.4.2">het recht,</seg> <seg n="43.4.3">de kerkorde Gods water over Gods akker lopen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Men wilde geen scheiding immers tussen gelovigen en ongelovigen.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De tertius usus,</seg> <seg n="43.6.2">de wet als leefregel werd afgewezen of als instinctief opgevat.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Daartegenover een gevaarlijke isolering van de tertius usus bij gereformeerden;</seg> <seg n="43.7.2">perfectionisme en christelijke levensstijl;</seg> <seg n="43.7.3">vivre selon la <choice><sic>parole de Dien, zo luidde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">parole de Dieu,</corr></choice></seg><choice><sic>parole de Dien, zo luidde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"> </corr></choice><seg n="43.7.4"><choice><sic>parole de Dien, zo luidde</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">zo luidde</corr></choice> de eed te Genève.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Quervain zet nu de usus tertius voorop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n60" rend="superscript">60</ref></seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het gebod leidt op de rechte weg.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Het gebod wordt dan het tweede deel van het verbond,</seg> <seg n="44.3.2">waarin twee delen begrepen zijn.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Niet zo opgevat,</seg> <seg n="44.4.2">dat de plichten van het verbond in tweeën gedeeld worden,</seg> <seg n="44.4.3">zodat God en de mens elk de helft doen,</seg> <seg n="44.4.4">maar zo dat God het doet en de andere helft in het volbrachte mag wandelen.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De <pb n="504" ed="VW"/>wandel heet dan een danken;</seg> <seg n="44.5.2">het is een lofprijzing van Gods gaven,</seg> <seg n="44.5.3">uitkomende in getuigenis geven van het gebod en de bereidheid om het kruis op die weg te dragen.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Deze ethiek is dus</seg> <seg n="45.1.2">- ik merkte het vroeger al op</seg> <seg n="45.1.3">- minder dan bij Barth in 1928 een weg door de drie delen van de dogmatiek.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Er is iets van wat bij Kohlbrugge heet een afweer van een door een ringetje gehaalde leer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n61" rend="superscript">61</ref></seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Er is iets existentiëlers,</seg> <seg n="45.3.2">iets directers in.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">Christus met zijn koninkrijk,</seg> <seg n="45.4.2">zijn heerschappij staat er voor de deur.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">En zo wordt het duidelijk dat wij in de scheppingsordeningen niet iets mogen vastleggen,</seg> <seg n="45.5.2">wat daardoor aan zijn gebod zou worden onttrokken.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">Nog veel minder mogen wij ons zelf wereldbeschouwingen aanschaffen om daaruit een ethiek af te leiden.</seg></s></p>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Er blijft natuurlijk een grote moeilijkheid als iemand het gebod van het ogenblik zo op de voorgrond stelt.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">Waar blijven wij met de opvoeding,</seg> <seg n="46.2.2">als de ethiek niet meer is dan een soort plaatsbespreking voor het gebod.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n62" rend="superscript">62</ref></seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Hoe komt er enige samenhang in het leven,</seg> <seg n="46.3.2">als de inhoud van het gebod van ogenblik tot ogenblik ontdekt moet worden?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n63" rend="superscript">63</ref></seg></s></p>
<p><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Deze moeilijkheid blijft over de hele linie.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zij wordt erkend door alle drie hier besproken ethici.</seg></s> <s n="47.3"><seg n="47.3.1">Als Barth de geboden behandelt,</seg> <seg n="47.3.2">maakt hij er opmerkzaam'op,</seg> <seg n="47.3.3">dat die geboden niet meer zijn dan getuigenissen omtrent geboden aan een ander gegeven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f11" rend="superscript">k</ref></seg></s> <s n="47.4"><seg n="47.4.1">De waarheid is niet theoretisch,</seg> <seg n="47.4.2">maar openbaart zich in onze beslissing voor of tegen het gebod.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n64" rend="superscript">64</ref></seg></s> <s n="47.5"><seg n="47.5.1">Het gebod is geen ding,</seg> <seg n="47.5.2">dat ik als ding kan behandelen en overdragen aan een ander.</seg></s> <s n="47.6"><seg n="47.6.1">God is een 'Hij' en niet een 'Zijn'.</seg></s> <s n="47.7"><seg n="47.7.1">Socrates werd gedood zegt Barth,</seg> <seg n="47.7.2">omdat hij een 'Hohiraum' schiep in de ethiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n65" rend="superscript">65</ref></seg></s> <s n="47.8"><seg n="47.8.1">De geboden zijn geen geboden voor ons.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n66" rend="superscript">66</ref></seg></s> <s n="47.9"><seg n="47.9.1">Wij vertrouwen dat God 't ook aan anderen zegt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n67" rend="superscript">67</ref></seg></s> <s n="47.10"><seg n="47.10.1">De naaste kan mij niet binden en ik hem niet.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n68" rend="superscript">68</ref></seg></s> <s n="47.11"><seg n="47.11.1">Hoe gaat het gebieden toe? vraagt Barth.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n69" rend="superscript">69</ref></seg></s> <s n="47.12"><seg n="47.12.1">In de theologie moet het voorwerp zich zelf bekend maken.</seg></s> <s n="47.13"><seg n="47.13.1">Wij kunnen niet meer dan de naam van Jezus Christus noemen. 't Leven is een voortdurend gewogen worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n70" rend="superscript">70</ref></seg></s> <s n="47.14"><seg n="47.14.1">Maar 't is God die de wet gegeven heeft,</seg> <seg n="47.14.2">dat moeten wij blijven zeggen trots Paulus en Luther.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n71" rend="superscript">71</ref></seg></s> <s n="47.15"><seg n="47.15.1">De lex is,</seg> <seg n="47.15.2">aldus Calvijn,</seg> <seg n="47.15.3">van huis uit gratuitae adoptionis foedere vestita.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n72" rend="superscript">72</ref></seg></s> <s n="47.16"><seg n="47.16.1">De Wet is het concrete Evangelie.</seg></s> <s n="47.17"><seg n="47.17.1">Zij gaat gepaard met de toezegging,</seg> <seg n="47.17.2">dat wij uitverkoren <hi rend="italic">zijn.</hi></seg></s></p>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Deze oplossing van de wet in het gebod,</seg> <seg n="48.1.2">en van het gebod in het gebod van het ogenblik,</seg> <seg n="48.1.3">van het esse in de actus,</seg> <seg n="48.1.4">van het Zijn en het Hij,</seg> <seg n="48.1.5">van de idee van het goede in de wil Gods is kenmerkend voor alle drie.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Voor Brunner dient de ethiek ook om hindernissen weg te nemen,</seg> <seg n="48.2.2">om plaats te bespreken voor het gebod.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n73" rend="superscript">73</ref></seg></s></p>
<p><s n="49.1"><seg n="49.1.1">Dit is natuurlijk een grenspositie.</seg></s> <s n="49.2"><seg n="49.2.1">Alreeds omdat een mens een lichaam <pb n="505" ed="VW"/>heeft en niet de absolute bewegelijkheid kent van een geest;</seg> <seg n="49.2.2">omdat de wet der traagheid voor hem geldt;</seg> <seg n="49.2.3">verder omdat zijn denken niet absoluut intuïtief is,</seg> <seg n="49.2.4">maar discursief;</seg> <seg n="49.2.5">omdat het geloof en de gehoorzaamheid uit het gehoor zijn en horen tijd vraagt</seg> <seg n="49.2.6">- een preek soms nog wel eens twee uren daarom noem ik het 'Gebot der Stunde' een grenspositie.</seg></s></p>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Wij mensen leven ook niet in een ogenblik;</seg> <seg n="50.1.2">het hic et nunc heeft eigenlijk geen vat op ons;</seg> <seg n="50.1.3">wij hebben ons verleden en onze toekomst en die zitten aan elkaar vast.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">Zo komt het dat Brunner in zijn boek een verbreding van de grenspositie heeft gezocht in de ordinantiën.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Dan heeft hij ruimte om de hindernissen weg te ruimen.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Hij heeft gelegenheid de ethische stof door te nemen en zich vandaaruit vragen te laten aangeven.</seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">Dat is het eigenlijk ook als Barth en Quervain en thans zo velen met hen de stof der ethiek volgens de <hi rend="italic">Tien geboden</hi> indelen.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Immers,</seg> <seg n="52.2.2">die geboden zijn volgens Barth en Quervain niet het eigenlijke gebod.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n74" rend="superscript">74</ref></seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Het zijn dan ook aanwijzingen van bepaalde gebieden,</seg> <seg n="52.3.2">waarin plaats besproken moet worden voor Christus' gebod van het ogenblik.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Men kan dichterbij telkens ook nog weer posities opruimen,</seg> <seg n="53.1.2">die zich nog weer meer verscholen en verraderlijker nestelen op de grond,</seg> <seg n="53.1.3">waar Christus plaats moet vinden voor zijn regeren.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Ethieken als van Barth en Quervain besteden daaraan ook een groot deel van hun overwegingen.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Zij zoeken zo dicht mogelijk bij het eigenlijke gebeuren der gehoorzaamheid te komen.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Bij het wandelen in de leer,</seg> <seg n="53.4.2">het ware wandelen in de Geest,</seg> <seg n="53.4.3">het danken voor Christus' vervulling der geboden,</seg> <seg n="53.4.4">het christen zijn alleen in Christus en niet buiten Hem.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Deze ethieken zoeken de actus purus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n75" rend="superscript">75</ref> in de heiliging te benaderen.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Alles wat beschouwing is in het denken,</seg> <seg n="54.2.2">wat zich consolideert in het doen,</seg> <seg n="54.2.3">dat wordt en bij Rome en in de nieuwere protestantse theologie aangewezen en als ondienstig en gevaarlijk afgewezen.</seg></s></p>
<p><s n="55.1"><seg n="55.1.1">Om nog eens iets aan te halen,</seg> <seg n="55.1.2">zo maar,</seg> <seg n="55.1.3">op goed geluk,</seg> <seg n="55.1.4">bij Quervain:</seg> <seg n="55.1.5">De paulinische paraenese is geen moraal,</seg> <seg n="55.1.6">maar opwekking tot geloof.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n76" rend="superscript">76</ref> 't Is geen nieuwe heiliging,</seg> <seg n="55.1.7">in tegenstelling tot 't volk Israël,</seg> <seg n="55.1.8">Israël is ook zoon.</seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1"><hi rend="italic">Men moet niet de wet,</hi></seg> <seg n="55.2.2"><hi rend="italic">maar de Vader dienen.</hi></seg></s></p>
<p><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Dat is goed en mooi gezegd.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Maar daar verdwijnt dan toch iets van de tegenstelling van Oude en Nieuwe Testament.</seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Hier grijpt de actus purus van God die het gebod geeft door de tegenstelling van zonde en genade,</seg> <seg n="56.3.2">Wet en Evangelie heen;</seg> <seg n="56.3.3">de hele rompslomp van usus elenchticus,</seg> <seg n="56.3.4">usus politicus,</seg> <seg n="56.3.5">usus tertius wordt terzijde geschoven.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Er is eigenlijk maar één usus,</seg> <seg n="56.4.2">de usus tertius.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Al deze verbredingen,</seg> <seg n="56.5.2">die in de historie in de verschillende verbonden of testamenten vastliggen,</seg> <seg n="56.5.3">worden opgelost.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Dit is een ethische tour de force;</seg> <seg n="57.1.2">maar dat is eigenlijk oneerbiedig gezegd.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Het is,</seg> <seg n="57.2.2">door ernstige mannen toegepast,</seg> <seg n="57.2.3">een jagen naar datgene <pb n="506" ed="VW"/>waartoe men van Christus gegrepen is.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Maar ook,</seg> <seg n="57.3.2">hoe ernstig toegepast in een ethiek,</seg> <seg n="57.3.3">blijft het <hi rend="italic">clearing the ground,</hi></seg> <seg n="57.3.4">blijft het plaatsbespreking voor Christus.</seg></s> <s n="57.4"><seg n="57.4.1">De limiet is niet te bereiken.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Ook zulk een ethiek blijft kleine,</seg> <seg n="57.5.2">steeds smallere posities innemen,</seg> <seg n="57.5.3">van waaruit men wijst op het doel,</seg> <seg n="57.5.4">dat geraakt moet worden.</seg></s> <s n="57.6"><seg n="57.6.1">Het is als een waarnemer bij een schietbaan,</seg> <seg n="57.6.2">die uit zijn kazemat de doelen aanwijst en controleert,</seg> <seg n="57.6.3">maar die wacht op het schot,</seg> <seg n="57.6.4">dat een ander moet afgeven.</seg></s> <s n="57.7"><seg n="57.7.1">Als ethicus houdt hij zich ook zorgvuldig buiten schot,</seg> <seg n="57.7.2">al is het dat hij in de gevarenzone zijn werk heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n77" rend="superscript">77</ref></seg></s></p>
<p><s n="58.1"><seg n="58.1.1">[Dit is inderdaad het geval.</seg></s> <s n="58.2"><seg n="58.2.1">In de ethiek van Quervain wordt verwezen naar de gevaarlijke handelingen,</seg> <seg n="58.2.2">die het gebod Gods meebrengt.</seg></s> <s n="58.3"><seg n="58.3.1">Het is een ethiek van de vuurlinie,</seg> <seg n="58.3.2">waar de schoten vallen.</seg></s> <s n="58.4"><seg n="58.4.1">Dat ligt ook al in het existentiële uitgangspunt,</seg> <seg n="58.4.2">dat hij met Kohlbrugge deelt,</seg> <seg n="58.4.3">maar het hangt ook samen met de werkelijkheid,</seg> <seg n="58.4.4">waarin wij leven.</seg></s> <s n="58.5"><seg n="58.5.1">Quervain illustreert zijn ethiek hier en daar onder andere met het getuigenis der Nederlandse kerk,</seg> <seg n="58.5.2">als hij zegt dat de kerk in Nederland bij de Jodenvervolging Gods bevel over Israël betuigd heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n78" rend="superscript">78</ref></seg></s> <s n="58.6"><seg n="58.6.1">Nu werd duidelijk dat God in de Jood onze naaste ons voor de voeten legde;</seg> <seg n="58.6.2">dat God de God dezer Joden is.]</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="493" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Vgl. A. de Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung. Ethik I,</hi> Zollikon-Zürich 1942, p. 16.</p></note>
<pb n="495" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 27.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 43.</p></note>
<pb n="496" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Vgl. K. Barth, <hi rend="italic">Ethik</hi> 1. Vorlesung Münster Sommersemester 1928, wiederholt in Bonn, Sommersemester 1930, Dietrich Braun ed., Zürich 1973, § 3. Der Weg der theologischen Ethik, p. 74-101.</p></note>
<pb n="497" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Vgl. E. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen. Enwurf einer protestantisch-theologischen Ethik,</hi> Tübingen 1932, p. 42.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. voor deze zin en voor het volgende deel van de alinea Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 109.</p></note>
<pb n="500" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 118.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 118.</p></note>
<pb n="502" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 314.</p></note>
<pb n="503" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 132 v.</p></note>
<pb n="504" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik 1,</hi> p. 132 v.</p></note>
<pb n="506" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn ongetitelde lezing (nu door de red. getiteld) tussen 1945 en 1953. Dit valt op te maken uit de publikatie-data van de boeken van A. de Quervain. Nadere gegevens zijn niet bekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. De teksthaken zijn van N.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. E. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot und die Ordnungen. Entwurf einer protestantisch-theologischen Ethik,</hi> Tübingen 1932, p. VI.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n3" type="end" place="end" n="3"><p>A. de Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung. Eihik I,</hi> Zollikon-Zürich 1942, 19462; idem, <hi rend="italic">Kirche, Volk, Staat. Ethik IIII,</hi> Zollikon-Zürich 1945. A. de Quervain (1896-1968) was predikant, o.m. van de vroegere gemeente van Kohlbrugge, de Niederländisch-Reformierte Gemeinde te Wuppertal-Elberfeld, en vanaf 1944 hoogleraar in de theologische ethiek te Bern.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Later verschenen nog A. de Quervain, <hi rend="italic">Ehe und Haus. Ethik II12,</hi> Zollikon-Zürich 1953; idem, <hi rend="italic">Ruhe und Arbeit. Lohn und Eigentum. Ethik II13,</hi> Zollikon-Zürich 1956.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n5" type="end" place="end" n="5"><p>W. J. Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> Amsterdam 1941. Voor Noordmans'bespreking van dit boek, zie deze uitgave p. 483-492.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n6" type="end" place="end" n="6"><p>J. Maritain, <hi rend="italic">Humanisme intégral. Problèmes </hi><choice><sic>temporels er spirituels</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">temporels et spirituels</hi></corr></choice><hi rend="italic"> d'une nouvelle chrétienté,</hi> Parijs 1936. Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 72. Zie over Maritain p. 409, noot 14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Wij citeren naar de latere gedrukte uitgave Karl Barth, <hi rend="italic">Ethik I.</hi> Vorlesung Münster Sommersemester 1928, wiederholt in Bonn, Sommersemester 1930, Dietrich Braun ed., Zürich 1973 (Karl Barth, <hi rend="italic">Gesamtausgabe. II. Akademische Werke 1928. Ethik 1).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. voor deze en de volgende alinea Barth, <hi rend="italic">Ethik 1,</hi> p. 20 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Vgl. voor deze alinea Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 29.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung, p.</hi> 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. voor deze zin en voor het volgende deel van de alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi>p. 54-56.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. VII v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 52 verwijst niet naar Calvijn, maar naar Ursinus. Vgl. D. Zachariae Ursini, <hi rend="italic">Corpus doctrinae orthodoxae sive catecheticarum explicationum, Hei</hi>delberg<pb n="507" ed="VW"/> 1616, p. 465: <hi rend="italic">"Vivificatio</hi> novi hominis est vera laetitia in Deo per Christum</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n15" type="end" place="end" n="15"><p>Vgl. voor deze zin en het volgende deel van de alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 95-102</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n15a" type="end" place="end" n="15a"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung, p.</hi> 101 v.; vgl. 2 Sam. 16 : 5-14.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 43 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 42. Noordmans geeft - ook in het volgende - de door Brunner gebruikte term 'Humanität' weer door de term 'humanisme'; het Nederlandse 'humaniteit' heeft Noordmans in zijn manuscript doorgestreept.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 41.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 53.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 58.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n21" type="end" place="end" n="21"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 63.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 70 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n23" type="end" place="end" n="23"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 91.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 97.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot, p.</hi> 110.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 109.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Vgl. voor deze alinea Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 109 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n28" type="end" place="end" n="28"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 310.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n29" type="end" place="end" n="29"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 310 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. VII v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n31" type="end" place="end" n="31"><p>K. Barth, <hi rend="italic">Gotteserkenntnis und Gottesdienst nach reformatorischer Lehre.</hi> 20 Vorlesungen (Gifford-Lectures) über das Schottische Bekenntnis von 1560 gehalten an der Universität Aberdeen im Frühjahr 1937 und 1938, Zollikon 1938. Zie p. 154, noot 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n32" type="end" place="end" n="32"><p><hi rend="italic">Rechtfertgung und Recht</hi> verscheen in 1938 als Heft van het tijdschrift <hi rend="italic">Theologische Studien.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n33" type="end" place="end" n="33"><p>Zie p. 492, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n34" type="end" place="end" n="34"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 117.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n35" type="end" place="end" n="35"><p>Vgl. voor deze zin en voor het volgende deel van deze alinea en voor de daaropvolgende alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 117 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n36" type="end" place="end" n="36"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 120 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 249.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n38" type="end" place="end" n="38"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 251.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n39" type="end" place="end" n="39"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 254.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n40" type="end" place="end" n="40"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 260.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n41" type="end" place="end" n="41"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 132.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n42" type="end" place="end" n="42"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 155.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n43" type="end" place="end" n="43"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 157.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n44" type="end" place="end" n="44"><p>Vgl. voor deze zin en de drie volgende zinnen Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 163 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n45" type="end" place="end" n="45"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 205.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n46" type="end" place="end" n="46"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 313 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n47" type="end" place="end" n="47"><p>Vgl. voor deze en de volgende zin Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 314.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n48" type="end" place="end" n="48"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 315.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n49" type="end" place="end" n="49"><p>Vgl. Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 316.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n50" type="end" place="end" n="50"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 318 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n51" type="end" place="end" n="51"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 299.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n52" type="end" place="end" n="52"><p>Civitas terrena: het aardse rijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n53" type="end" place="end" n="53"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 30.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n54" type="end" place="end" n="54"><p>Vgl. in verband met deze uit de zeventiende eeuw stammende uitdrukking het hoofdstuk <hi rend="italic">Hominum confusione et Dei providentia Helvetia regitur</hi> in K. Barth, <hi rend="italic">Eine Schweizer Stimme 1938-1945,</hi> Zollikon-Zürich 1945, p. 233-239. Barth vertaalde de titel van dit <pb n="508" ed="VW"/>hoofdstuk op p. 233 aldus: "Die Schweiz wird regiert durch der Menschen Verlegenheit und durch Gottes Vorschung." Tevens zij hier vermeld, dat de eerste assemblee van de Wereldraad van Kerken, van 22 augustus tot 4 september 1948 te Amsterdam, als algemeen thema had: "De wanorde van de mensen en het heilsplan van God" (Man's disorder and God's design). Op 24 augustus 1948 hield Barth voor de assemblee een voordracht over dit thema. Vgl. K. Barth, <hi rend="italic">Die Unordnung der Welt und Gottes Heilsplan,</hi> Zollikon-Zürich 1948.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n55" type="end" place="end" n="55"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 300.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n56" type="end" place="end" n="56"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 301.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n57" type="end" place="end" n="57"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 301 v. Quervain citeert uit een inaugurele rede van M. Weber in Freiburg <hi rend="italic">(Gesammelte politische Schriften,</hi> 1923, p. 25, aldus Quervain).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n58" type="end" place="end" n="58"><p>In de usus elenchtieus ligt de nadruk erop dat de wet Gods de mens overtuigt van zonde en schuld; in de usus politicus dat de wet Gods door de overheid in haar tuchtoefening gehandhaafd wordt; in de usus tertius ligt de nadruk op het aspect van de wet Gods als regel der dankbaarheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n59" type="end" place="end" n="59"><p>Vgl. voor deze zin en voor het volgende deel van de alinea Quervain, Die Heiligung,p. 265 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n60" type="end" place="end" n="60"><p>Vgl. voor deze alinea Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 268.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n61" type="end" place="end" n="61"><p>Vgl. E. Böhl, <hi rend="italic">Brieven van dr. H. F. Kohlbrugge,</hi> Utrecht 1877, p. 108. Zie VW., dl. 3, p.</p><p>507.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n62" type="end" place="end" n="62"><p>Terzijde: De goede = Gods wil</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n63" type="end" place="end" n="63"><p>Terzijde: Quervain voelt dit: Oefening, dapperheid.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n64" type="end" place="end" n="64"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 108 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n65" type="end" place="end" n="65"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 111.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n66" type="end" place="end" n="66"><p>Vgl.Barth, <hi rend="italic">Ethik 1,</hi> p. 132.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n67" type="end" place="end" n="67"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Eihik I,</hi> p. 137 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n68" type="end" place="end" n="68"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 139.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n69" type="end" place="end" n="69"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 146.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n70" type="end" place="end" n="70"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 147.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n71" type="end" place="end" n="71"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 148 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n72" type="end" place="end" n="72"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Barth, <hi rend="italic">Ethik I, p.</hi> 151. Het citaat van Calvijn is uit <hi rend="italic">Inst.</hi> II, 7, 2 (vert.: de wet is... bekleed met het verbond der genadige aanneming).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n73" type="end" place="end" n="73"><p>Vgl. Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. VI.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n74" type="end" place="end" n="74"><p>Vgl. Barth, <hi rend="italic">Ethik I,</hi> p. 132 v., 135; Brunner, <hi rend="italic">Das Gebot,</hi> p. 249, 252.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n75" type="end" place="end" n="75"><p>Actus purus: het zuivere handelen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n76" type="end" place="end" n="76"><p>Vgl. voor deze zin en de twee volgende zinnen Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 118 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n77" type="end" place="end" n="77"><p>Terzijde: Toepassing: echtscheiding, doodstraf, oorlog. - Door de laatste alinea staan twee potloodstrepen in het manuscript.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-verhouding-van-dogmatiek-en-ethiek.n78" type="end" place="end" n="78"><p>Vgl. voor deze eij de volgende zin Quervain, <hi rend="italic">Die Heiligung,</hi> p. 253 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="34" xml:id="noordmans6.concept-herderlijk-schrijven-over-de-genotzucht" decls="#bibl-noordmans6.concept-herderlijk-schrijven-over-de-genotzucht">
<pb n="509" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.concept-herderlijk-schrijven-over-de-genotzucht.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De wereldgelijkvormigheid is een kwaad,</seg> <seg n="2.1.2">waartegen de apostel Paulus de gemeente uitdrukkelijk heeft gewaarschuwd (Rom. 12 : 2).</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Het is een zonde waarvoor zij steeds op haar hoede moet zijn.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar in onze tijd is er wel zeer bijzonder reden om dit gevaar met de vinger aan te wijzen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Wij zijn allen met ontzetting vervuld geworden over de ruwheid en de onmenselijkheid,</seg> <seg n="3.1.2">die het leven in de christenheid gedurende de oorlog heeft aangenomen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Wij hebben geklaagd over het heidendom dat over ons was losgebroken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Maar wij mogen niet nalaten de hand in eigen boezem te steken.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wij moeten ons afvragen of dit wel heidendom was.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Was het geen bedorven christendom,</seg> <seg n="3.5.2">een smakeloos geworden zout?</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Was het misschien een kerk in ontbinding?</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Een gemeente die de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="3.7.2">de vergeving der zonden,</seg> <seg n="3.7.3">de opstanding des vleses en het eeuwige leven vergeten en verwaarloosd had en bezig was om te komen in eigen zonde?</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Gedoopte christenen,</seg> <seg n="3.8.2">avondmaalsgangers waren de spelers in dit vreselijk drama.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Uit het jongste verleden komen ons achterna een geur van moordenaarswellust en een lijkenlucht die de mensheid met walging voor zichzelve moeten vervullen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er is een oordeel over onze lichamelijkheid voltrokken zo ontstellend als de wereld nimmer gekend heeft.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Onder dit oordeelslicht zullen wij onze christelijke stand moeten herzien.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wanneer dit niet geschiedt,</seg> <seg n="4.4.2">zal het enkel tot nog vreselijker hel leiden als er nog mensen geboren worden.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">In Amerika worden reeds huizen gebouwd,</seg> <seg n="4.5.2">die kinderloos moeten blijven.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In verband hiermee voelen wij ons gedrongen te wijzen op sommige verschijnselen,</seg> <seg n="5.1.2">die de achtergrond vormen van de zopas genoemde verschrikkingen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Er was niet alleen in de oorlog,</seg> <seg n="5.2.2">maar er is ook in het gewone leven een op de voorgrond komen van het menselijk lichaam,</seg> <seg n="5.2.3">dat gelijke tred houdt met de uitholling van het innerlijk en de ontzieling van gehele standen en groepen van ons volk.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Soms schijnt het alsof de menselijke ziel haar zetel heeft verplaatst naar de huid.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Deze brutale lichamelijkheid,</seg> <seg n="5.4.2">deze opzettelijke naaktheid,</seg> <seg n="5.4.3">dit uitslijten van de schaamte,</seg> <seg n="5.4.4">deze danswoede hebben zich ook in de gemeente diep ingedrongen.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij zijn in strijd met de ingetogenheid,</seg> <seg n="5.5.2">die de christelijke levensvorm behoort te kenmerken.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Zij behoren tot dezelfde orde als het sadisme uit de oorlog.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Sadisme is afstervende innerlijkheid en veretterend medelijden.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">- Ook dit is geen heidendom.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Het is erger.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Het behoort tot de ontbindingsverschijnselen ener christenheid,</seg><pb n="510" ed="VW"/> <seg n="5.10.2">die ons in zo vreselijke mate is te zien gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Darom moge de gemeente bedenken dat ons lichaam,</seg> <seg n="6.1.2">onze hand,</seg> <seg n="6.1.3">onze voet,</seg> <seg n="6.1.4">ons niet regelrecht ter beschikking staan,</seg> <seg n="6.1.5">omdat God ze geschapen heeft en omdat wij geboren zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij zijn gedoopt en die Doop betekent een bad der wedergeboorte.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Wij moeten ons lichaam bij gelijkenis weder ontvangen,</seg> <seg n="6.3.2">zoals Abraham Izaäk terug ontving,</seg> <seg n="6.3.3">toen hij hem aan God had afgestaan.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Onze ziel moet niet naar buiten in ons lichaam worden ingelijfd,</seg> <seg n="6.4.2">maar ons lichaam moet in Christus worden ingelijfd.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Wij zijn er voor bestemd een geestelijk lichaam van God te ontvangen.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Daarom behoren wij niet de wereld,</seg> <seg n="7.1.2">maar Christus gelijkvormig te worden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Wanneer wij met Hem willen opstaan en de gelijkheid aan zijn heerlijk lichaam deelachtig worden (Fil. 3 : 21),</seg> <seg n="7.2.2">dan moeten wij ook zijn dood gelijkvormig worden (Fil. 3 : 10).</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Dat betekent een rem op onze natuurlijke lichamelijkheid,</seg> <seg n="7.3.2">die niet straffeloos kan worden afgezet.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Een christenheid die dat doet,</seg> <seg n="7.4.2">vervalt in de diepte des Satans (Openb. 2 : 24).</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wanneer de dingen zo staan,</seg> <seg n="8.1.2">dan behoort de gemeente op dit punt uit haar slaap te ontwaken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Velen hebben er bewust aan meegewerkt de grenzen tussen kerk en wereld te doen verflauwen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het neerhalen van iedere scheiding scheen hun winst.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Moge het besef weer levendig worden,</seg> <seg n="8.4.2">dat dit lichaam der zonde en des doods bestemd is om geofferd te worden (Rom. 12 : 1).</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Degenen die als de pelgrims uit de bijbel gasten en vreemdelingen op aarde zijn,</seg> <seg n="8.5.2">zoeken een ander vaderland,</seg> <seg n="8.5.3">maar ook een ander lichaam.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Alleen op die wijze kan de dood zijn prikkel en de hel haar overwinning verliezen.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De dood en de hel,</seg> <seg n="9.2.2">die zich opmaken ons te verslinden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Onze boete zal haar kracht moeten ontlenen aan een innerlijke blijdschap over onze gelijkvormigheid met Jezus' dood en opstanding.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Dan zal onze wandel in de hemelen zijn.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="510" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.concept-herderlijk-schrijven-over-de-genotzucht.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. zond het <hi rend="italic">Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht</hi> (door de red. aldus getiteld) op 8 september 1946 aan het moderamen van de Generale Synode der N. H. Kerk. Op 31 oktober 1946 is in de synode Noordmans'zogenoemde <hi rend="italic">Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht</hi> aan de orde geweest. Het <hi rend="italic">Concept</hi> werd niet geschikt geoordeeld; vgl. de <hi rend="italic">Handelingen van de vergaderingen van de Generale Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk ten jare 1945146,</hi> 's-Gravenhage 1946, p. 644 v. Vgl. ter zake de door de synode als kanselafkondiging vastgestelde A<hi rend="italic">dventsboodschap dd.</hi> 1. 1 1. 1946 in <hi rend="italic">Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955,</hi> 's-Gravenhage z.j., p. 29 v. De tussen Noordmans en het moderamen over het <hi rend="italic">Concept</hi> (Archief N. H. Kerk) gevoerde correspondentie volgt hieronder. In deze correspondentie is sprake van een eerder concept van N.; dit is niet teruggevonden.</p><p>1. Moderamen aan N., dd. 13.7.1946:</p><p>... Reeds geruime tijd geleden ontving de Generale Synode verzoek van de Jonge Lieden Christelijke Geheelonthouders Bond om zich uit te spreken over het alcoholvraagstuk met de bedoeling, dat de kerk op dit terrein haar invloed zou laten gelden, en <choice><sic>de'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">de '</corr></choice>drinkgewoonte' zou brandmerken als onverenigbaar met 'een recht christelijk geloof'.</p><p><pb n="511" ed="VW"/>Deze brief werd doorgezonden naar de sectie Kerk en Samenleving en naar de Raad voor de Inwendige Zending, welke tot de conclusie kwam, dat het inopportuun zou zijn wanneer de kerk over dit onderdeel een uitspraak zou doen en waarin de sectie tegelijk adviseerde een uitspraak over de genotzucht in het algemeen te overwegen.</p><p>Het kwam het Moderamen voor, dat het goed zou zijn deze zaak voor te leggen in de eerstvolgende Generale Synode, welke de 22e juli te Driebergen wordt gehouden. Het Moderamen zou het echter zeer op prijs stellen indien aan deze Synode als uitgangspunt van haar besprekingen reeds het concept van een Herderlijk Schrijven over deze zaak zou kunnen worden voorgelegd.</p><p>Het Moderamen zou het zeer op prijs stellen, indien u zulk een concept zoudt willen opstellen en dit voor de 22e juli zoudt kunnen verschaffen. Het is de bedoeling, dat in dit Herderlijk Schrijven gehandeld wordt over de christelijke levensstijl, welke een zekere ascese in zich sluit.</p><p>De vrucht en het genot zouden met klem moeten worden afgewezen. Het is van groot belang, dat dit stuk in eenvoudige taal gesteld wordt en voor een zo groot mogelijke kring verstaanbaar is.</p><p>Gaarne zou ik spoedig van u willen vernemen of u bereid bent, spoedig aan dit verzoek gehoor te geven...</p><p>2. N. aan Moderamen, dd. 16.7.1946:</p><p>... In beleefd antwoord op uw schrijven van 13 juli 1946, nr. L/L 5265, dat ik heden ontving, verklaar ik mij bereid het gevraagde concept over sobere levensstijl op te stellen en u zo spoedig mogelijk toe te zenden.</p><p>In uw brief komt in de voorlaatste alinea een uitdrukking voor, die ik niet helemaal versta. U schrijft daar: "De vrucht en het genot zouden met klem moeten worden afgewezen." Dit is mij niet duidelijk. Het is echter niet nodig dat u opheldering geeft, daar uw bedoeling verder duidelijk genoeg is...</p><p>3. N. aan Moderamen, dd. 19.7.1946:</p><p>... Hierbij doe ik u toekomen het bij uw schrijven van 13 juli jl. gevraagde concept voor een Herderlijk Schrijven inzake de christelijke levensstijl. Ik heb het gegeven bijbels en in de geest der prediking behandeld. Ik had ook meer historisch en ethisch te werk kunnen gaan. Maar voor een Herderlijk Schrijven leek mij dat te betogend en daardoor te weinig direct. Er komt dan gemakkelijk wat romantiek onder. Het mooie van ons sobere, kerkelijke leven. Dit heb ik in dit geval zoeken te vermijden. Daarom heb ik de spanning der bijbelse prediking toegepast.</p><p>Gij hadt mij niet geschreven over de lengte van het concept. Ik weet niet precies welk gebruik er van gemaakt zal worden. Ik hoop echter dat het als concept dat voor uitbreiding of inkrimping vatbaar is, kan dienen. - Er was geen tijd om u nadere inlichtingen te vragen</p><p>4. Moderamen aan N., dd. 3.8.1946:</p><p>... Ik wil niet nalaten, u hartelijk dank te zeggen voor de toezending van het concept voor het Herderlijk Schrijven inzake de christelijke levensstijl. Het zal op de agenda van de eerstvolgende vergadering der Generale Synode komen.</p><p>Inderdaad was in de brief van 13 juli jl. een fout geslopen; de desbetreffende passage had behoren te luiden: "De vlucht in het genot zou met klem moeten worden afgewezen." ...</p><p>5. N. aan Moderamen, dd. 7.8.1946 (antwoord op schrijven 3.8.1946, nr. 6220 W/Z-632616479):</p><p>... In antwoord op uw bovengenoemd schrijven zou ik u willen vragen, het concept-Herderlijk<pb n="512" ed="VW"/> Schrijven inzake kerkelijke stijl van leven ... nog voor enkele dagen aan mij te willen terugzenden. U hebt het mij onlangs op hele korte termijn gevraagd en het liep toevallig zo, dat ik het, om op tijd te zijn, opeen nachtelijk uur moest samenstellen. Ik zou de redactie van dit Herderlijk Schrijven-in-concept gaarne nog eens rustig willen overwegen, nu het pas voor de volgende Synode behoeft te dienen...</p><p>6. Moderamen aan N., dd. 13.8.1946:</p><p>... In antwoord op uw schrijven dd. 7 dezer, deel ik u mede, gaarne aan uw verzoek te zullen voldoen. Hierbij ingesloten vindt u het door u gemaakte concept. Het was reeds gestencild ten behoeve van de synodeleden, doch dit behoeft geen bezwaar voor revisie te zijn...</p><p>7. N. aan Moderamen, dd. 8.9.1946:</p><p>In verband met uw schrijven van 13 augustus jl. (nr. L/K 6432, onderwerp 7121), doe ik u hierbij een gewijzigd concept-Herderlijk Schrijven toekomen. Ik meende het stuk iets meer op de zaak te moeten toespitsen, ofschoon ik het schriftuurlijk raam heb behouden. Ik heb het dus niet uitgewerkt in de zin van een uitbeelding van een levensstijl. Ik zou dat vroeger waarschijnlijk wel gedaan hebben. Maar ik meen nu dat dit te romantisch is en te zwak met het oog op de vreselijke gevaren, waarin de christenheid verkeert. Stijl blijft altijd iets betrekkelijks en eigenwilligs. - Ik hoop dat mijn concept ergens voor dienen kan ...</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="35" xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein" decls="#bibl-noordmans6.monnik-en-puritein">
<pb n="513" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Monnik en puritein<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De beide verschijningen,</seg> <seg n="2.1.2">die in de titel genoemd zijn,</seg> <seg n="2.1.3">mogen wel zijn</seg> <seg n="2.1.4">- wat de Fransen noemen</seg> <seg n="2.1.5">- "bien étonnés de se trouver ensemble".</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Dat ze hier vreedzaam naast elkaar staan,</seg> <seg n="2.2.2">houdt verband met het feit,</seg> <seg n="2.2.3">dat hier aandacht gevraagd wordt voor <hi rend="italic">de ascese.</hi></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De monnik is een asceet,</seg> <seg n="3.1.2">een onthouden;</seg> <seg n="3.1.3">de Puritein is het ook,</seg> <seg n="3.1.4">al is het op heel andere wijze.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De bedoeling is daarom hen onder dit gezichtspunt te vergelijken.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- Dit gebeurt natuurlijk niet alleen maar voor de aardigheid.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De nood van onze tijd stelt het vraagstuk der ascese aan de orde.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">En tevens worden wij ook op dit punt tot bezinning tegenover Rome gedrongen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Evenals mystiek is ascese een zeer wijd begrip,</seg> <seg n="4.1.2">waar allerlei onder kan vallen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hele stukken van dit veld laten wij nu echter buiten beschouwing.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De monnik waaraan ik hier denk,</seg> <seg n="4.3.2">is die van de Westerse kerk en de Puritein natuurlijk ook.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij zijn familie van elkaar,</seg> <seg n="4.4.2">of zij willen of niet.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij staan ook in tegenstelling met de oosterse asceten,</seg> <seg n="4.5.2">heiden of christen,</seg> <seg n="4.5.3">bij wie de ontkenning en de afkeer van de wereld meer absoluut is,</seg> <seg n="4.5.4">zodat zij haar met alle middelen trachten te ontvluchten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zulk een volstrekte ascese is in de Westerse kerk maar heel zeldzaam geweest en dan kon die kerk haar niet gebruiken en soms niet dulden.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">In de Roomse Kerk hebben de orden <hi rend="italic">een taak.</hi></seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Deze kerk heeft de concurrentie,</seg> <seg n="5.3.2">die in het oorspronkelijke monnikendom kon liggen,</seg> <seg n="5.3.3">in zoverre het een eigen weg zocht naar de zaligheid,</seg> <seg n="5.3.4">zoveel mogelijk uitgeschakeld en het gemaakt tot een orgaan der kerk.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Zo hebben zij in de vroege middeleeuwen opvoedend en cultureel werk verricht;</seg> <seg n="5.4.2">later ook aan de herderlijke arbeid deelgenomen;</seg> <seg n="5.4.3">met zulk een ijver zelfs,</seg> <seg n="5.4.4">dat zij nu concurrenten werden van de priesters binnen de kerk.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zij vormden daarbij het staande leger van de pausen,</seg> <seg n="5.5.2">waarmee dezen soms optraden tegen hun leenmannen,</seg> <seg n="5.5.3">de bisschoppen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Er moesten regelingen worden getroffen ten einde te voorkomen,</seg> <seg n="5.6.2">dat de leiding der gemeenten aan de wereldlijke geestelijken uit handen werd genomen.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">- Andere orden,</seg> <seg n="5.7.2">vooral ten tijde van en na de Hervorming,</seg> <seg n="5.7.3">dienden veelal ter behartiging van speciale geestelijke en kerkelijke doeleinden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Uit dit alles blijkt,</seg> <seg n="6.1.2">dat de westerse monnik niet bepaald een van deze wereld afgekeerd wezen behoeft te zijn.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Hij accentueert slechts die zijde der kerk,</seg> <seg n="6.2.2">waarmee deze ook zelve van deze wereld is afgekeerd.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De kerk heeft een bovennatuurlijke doelstelling en deze laatste wordt bemiddeld door de genade,</seg> <seg n="6.3.2">die in de sacramenten wordt medegedeeld.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Door deze <pb n="514" ed="VW"/>sacramentele genade krijgt de christen dan deel aan een hogere natuur dan die,</seg> <seg n="6.4.2">welke hem als mens-zonder-meer eigen is;</seg> <seg n="6.4.3">nl. aan een zekere gelijkheid met de goddelijke natuur (Thomas).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat is bij de roomse ascese het beslissende.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zij is geen afkeer van de natuur,</seg> <seg n="6.6.2">maar een inkeer tot de goddelijke natuur.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Daarom is ook de wereldlijke geestelijkheid reeds asceet door de ongehuwde staat.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">- Op deze naar God gekeerde,</seg> <seg n="6.8.2">en daarom van de wereld afgekeerde staat der kerk legt nu de monnik nog eens bijzondere nadruk.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">En hij doet dat door de geloften van kuisheid,</seg> <seg n="6.9.2">armoede en gehoorzaamheid en welke strengere of mildere regels de orde hem meer voorschrijft.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">"Zowel celibaat als ordewezen... berusten niet op een abnormale ascese,</seg> <seg n="6.10.2">die 'met de natuur in strijd is',</seg> <seg n="6.10.3">ze berusten op genade en zijn in volkomen overeenstemming met het wezen van de bovennatuurlijke staat van genade" (dr. W. H. van de Pol).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In zoverre kan men zeggen,</seg> <seg n="7.1.2">dat de monnik in de Westerse kerk een volkomen normale figuur is.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij is een rooms christen of ook een rooms geestelijke met een accent.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De stijl van het rooms-katholieke leven,</seg> <seg n="7.3.2">met zijn getrapte bouw,</seg> <seg n="7.3.3">geeft gelegenheid hem daarin een wettige plaats te verzekeren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Maar dat accent houdt toch ook iets meer in dan een zekere nadruk op de bovennatuurlijkheid der kerk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het bewaart ook binnen de kerk de rechten der persoonlijkheid.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Rome spreidt haar verscheidenheid ten toon in de orden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">En zo is het dan geen wonder,</seg> <seg n="8.4.2">dat Luther een monnik was en dat het wereld-historisch protest tegen Rome binnen een orde is uitgebroken.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is ook begrijpelijk,</seg> <seg n="8.5.2">dat de hiërarchie niet op kon tegen dit protest,</seg> <seg n="8.5.3">maar dat voor de Contrareformatie de stichting van Loyola nodig was.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Het grondbeginsel dezer orde is er een van 'superieur individualisme' (Barrès)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n4" rend="superscript">4</ref> en als de Jezuïet zich oriënteert aan het bovennatuurlijke,</seg> <seg n="8.6.2">dan doet hij dat naar zijn eigen smaak en volgens een eigen methode.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De roomse ascese doet hiermee de beslissende schrede naar de moderne wereld en wordt middel tot beheersing daarvan.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Met haar methode staat deze orde in de historie als model voor bepaalde machten,</seg> <seg n="8.8.2">ook in onze tijd,</seg> <seg n="8.8.3">die sommige kerkelijke scrupules achter zich hebben gelaten en die kenbaar zijn aan exercitiën en kadavergehoorzaamheid.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wij zijn hiermee wel buiten de lijn geraakt van wat men meestal allereerst onder ascese verstaat.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Ik wil ook niet zeggen,</seg> <seg n="9.2.2">dat een groot percent van de verschijnselen die daaronder vallen,</seg> <seg n="9.2.3">vroeger en nu,</seg> <seg n="9.2.4">niet een ander karakter vertoont.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar de westerse ascese,</seg> <seg n="9.3.2">de actieve,</seg> <seg n="9.3.3">en de monniken,</seg> <seg n="9.3.4">voorzoverre zij het staande leger van de paus uitmaken,</seg> <seg n="9.3.5">dat op beslissende punten en ogenblikken wordt ingezet,</seg> <seg n="9.3.6">vragen deze beschouwing.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">In het begin heb ik gezegd,</seg> <seg n="10.1.2">dat de monnik en de Puritein verwant zijn.</seg></s></p>
<p><pb n="515" ed="VW"/><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Sedert Troeltsch,</seg> <seg n="11.1.2">die een kleine veertig jaar geleden een belangrijk werk schreef over de sociale opvattingen der christelijke kerken,</seg> <seg n="11.1.3">onderscheidt men een ascese buiten en een andere binnen de wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Deze onderscheiding heeft voor onze beschouwing hier wel iets van haar betekenis ingeboet.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Ook wanneer de monnik grotere stukken van het mensenleven ongebruikt laat liggen dan de Puritein,</seg> <seg n="11.3.2">de strenge oefenaar in het gewone leven,</seg> <seg n="11.3.3">dan wordt dit verschil toch weer voor een deel in de schaduw gesteld door zijn bemoeienis met de wereld.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Bij de Jezuïeten is die zo sterk,</seg> <seg n="11.4.2">dat een goed-roomse</seg> <seg n="11.4.3">- Anton van Duinkerken</seg> <seg n="11.4.4">- wel eens de indruk kreeg,</seg> <seg n="11.4.5">dat de wereld te klein voor hen was.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Ook de kerk scheen soms te klein voor hen en de paus moest zich tegen zijn eigen pretoriaanse benden verdedigen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Iets dergelijks kan men van de Puritein zeggen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Hij heeft van het begin af aan,</seg> <seg n="11.7.2">met lijden en doen,</seg> <seg n="11.7.3">een spankracht in zich gedragen,</seg> <seg n="11.7.4">die een nieuwe wereld uit de schoot der tijden omhoog droeg.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Ook de Puritein oefende sterke druk op de wanden der kerk.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Daarmee bedoel ik niet iedere nonconformist of later elke piëtist.</seg></s> <s n="11.10"><seg n="11.10.1">Daarvan is er een hoog percent,</seg> <seg n="11.10.2">dat met het hier bedoelde niets heeft uit te staan.</seg></s> <s n="11.11"><seg n="11.11.1">Ik heb het oog op de wereldhistorische Puritein,</seg> <seg n="11.11.2">de geestelijke en geografische kolonist der Westerse kerk.</seg></s> <s n="11.12"><seg n="11.12.1">Ons land heeft ze gekend in de zestiende en in het begin van de zeventiende eeuw:</seg> <seg n="11.12.2">Engeland onder Cromwell;</seg> <seg n="11.12.3">en in Amerika kwamen zij met de Mayflower.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.monnik-en-puritein.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="11.13"><seg n="11.13.1">Mensen,</seg> <seg n="11.13.2">die om de liturgie hun land verlieten,</seg> <seg n="11.13.3">omdat zij zich niet met symbolen,</seg> <seg n="11.13.4">maar met de werkelijkheid wilden bezighouden.</seg></s> <s n="11.14"><seg n="11.14.1">Die ware gebeden wilden uitstorten en geen formulieren.</seg></s> <s n="11.15"><seg n="11.15.1">- Deze Puriteinen zijn het,</seg> <seg n="11.15.2">die de stuwkracht hebben gevormd in de nieuwe geschiedenis en wier erfenis Rome thans tracht op te kopen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Er bestaat dus een zekere gelijkenis tussen de monnik en de Puritein.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Niet tussen iedere monnik en iedere Puritein,</seg> <seg n="12.2.2">maar tussen de echt-westerse monnik en de nog meer westerse Puritein.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">- Daardoor wordt ook pas een vergelijking mogelijk.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wij moeten ons daarom afvragen,</seg> <seg n="12.4.2">waarin de ascese van de eerste verschilt van die van de laatste.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik meen,</seg> <seg n="13.1.2">dat wij dat niet in het bovennatuurlijk karakter van de genade moeten zoeken,</seg> <seg n="13.1.3">dat de monnik zou belijden en de Puritein niet.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Daarmee staat het wel in verband,</seg> <seg n="13.2.2">maar dat is niet beslissend.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Het accent dat de monnik daarop legt,</seg> <seg n="13.3.2">krijgt bij de roomse stoottroepen een zelfstandige betekenis.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">De monnik moet arm en ongehuwd zijn om beter te kunnen dienen en</seg> <seg n="13.4.2">- om beter te kunnen heersen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Dat was ook reeds het geval bij het celibaat van de bisschop,</seg> <seg n="13.5.2">maar deze werd,</seg> <seg n="13.5.3">als middelpunt van de gemeente,</seg> <seg n="13.5.4">toch weer een aartsvaderlijke en familiale figuur.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Bij de losse soldaat der kerk is dat echter anders.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Ook het pastorale kan hem vreemd blijven.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Hij wordt ergens ingezet met een soort militaire opdracht.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Hoogstens kan hij cellen vormen.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Er is in deze inzet iets onmenselijks.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Een vertechnisering en <pb n="516" ed="VW"/>vermilitarisering van het geestelijk en kerkelijk leven,</seg> <seg n="13.11.2">dat op vele punten gelijkenis vertoont met wat de staatkundige wereld van heden ten dage te zien heeft gegeven.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Bij de Puritein liggen de dingen anders.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">In ijver en strijdvaardigheid is hij de wereldhistorische rivaal van de actieve asceet.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Maar hij is menselijk beschermd door zijn gehuwde staat en de mensen zijn daardoor tegen hem beschermd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dat houdt hem vast in een door God omtuinde natuurlijkheid en houdt hem terug van de vlucht in een bovennatuurlijkheid,</seg> <seg n="14.4.2">die,</seg> <seg n="14.4.3">als zij op de wereld terugslaat,</seg> <seg n="14.4.4">gemakkelijk in een demonische dwingelandij kan verkeren.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">In verband met zijn familieleven kan de Puritein ook de armoede niet als een van God gewilde staat verkiezen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">En ten slotte zet deze gebondenheid grenzen aan zijn gehoorzaamheid tot ver buiten zijn eigen persoonlijkheid.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dat deze dingen van ontzaglijke betekenis zijn voor de toekomst der mensheid weten en wisten de totalitaire staten heel goed.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zij hebben een sterke neiging de macht van het familieleven,</seg> <seg n="14.8.2">de betekenis van het persoonlijk bezit en de weerstand van de persoonlijke verantwoordelijkheid te breken.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Tussen Rome en ons is de vraag der ascese daardoor weer opnieuw aan de orde gesteld.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">De vraag of niet de natuurlijke ascese van de Puritein,</seg> <seg n="14.10.2">gezien in het licht van de huidige wereldhistorie,</seg> <seg n="14.10.3">gebleken is een betere oplossing te zijn dan de bovennatuurlijke van de monnik.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="516" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Monnik en Puritein in</hi> Zl., p. 163-167 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">1dW.</hi> 3 (23 juli 1948) nr. 43, p. 1 en 8. Ter toelichting schreef de redactie van IdW.: "Twee artikelen van dit nummer zijn gewijd aan het vraagstuk van de ascese in deze tijd en de protestantse visie daarop, nl. het hoofdartikel van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans en de bijdrage van ds. A. F. L. van Dijk." De titel van laatstgenoemde bijdrage luidt <hi rend="italic">Disciplitie. Over de ordening van het innerlijk leven; vgl. IdW.,</hi> p. 2. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. <hi rend="italic">STh.</hi> III, qu. 62, art. l; tevens 1/2, qu. 1 10, art. 3-4 en qu. 112, art. 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n3" type="end" place="end" n="3"><p>W. H. van de Pol, <hi rend="italic">Het christelijk dilemma. Katholieke Kerk - Reformatie,</hi> <choice><sic>Roerrnond</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Roermond</corr></choice>-Maaseik 1948, p. 219. Zie over Van de Pol p. 141, noot 16.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Aldus de weergave van de Franse schrijver Maurice Barrès (1862-1923) bij Anton van Duinkerken, <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid,</hi> Hilversum 1937, p. 123. Zie voor Noordmans' bespreking van het boek van Van Duinkerken p. 393-396.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. E. Troeltsch, <hi rend="italic">Die Soziallehren der christlichen Kirchen und Gruppen, in Gesammelte Schriften, dl.</hi> 1, Tübingen 1912. In verband met de ijking van de begrippen 'innerweltiiche' en 'ausserweltliche Askese' zij ook gewezen op het werk van Max Weber.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. Van Duinkerken, <hi rend="italic">Verscheurde Christenheid,</hi> p. 116.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.monnik-en-puritein.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Zie p. 140, noot 6.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>V. Staat</head>
<div type="publication" n="36" xml:id="noordmans6.rust-of-bezigheid" decls="#bibl-noordmans6.rust-of-bezigheid">
<pb n="519" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Rust of bezigheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rust-of-bezigheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In mijn eerste artikel heb ik mij beziggehouden met wat de Engelsen noemen 'clearing the ground'.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik heb mij de weg trachten vrij te maken of te houden om theologisch te schrijven over de grootste theoloog der christelijke kerk,</seg> <seg n="2.2.2">Augustinus,</seg> <seg n="2.2.3">zoals ik dat ook heb gedaan in mijn boek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rust-of-bezigheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Maar dan niet theologisch in engere zin,</seg> <seg n="2.3.2">alleen voor dominees,</seg> <seg n="2.3.3">doch zo,</seg> <seg n="2.3.4">dat ieder christen voelt,</seg> <seg n="2.3.5">dat hij tot de parochie van deze grote bisschop behoort en dat zijn raadgevingen algemeen praktische betekenis hebben.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De gedachte,</seg> <seg n="3.1.2">die aan het hoofdwerk van Augustinus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.rust-of-bezigheid.n3" rend="superscript">3</ref> ten grondslag ligt is deze,</seg> <seg n="3.1.3">dat geloof en ongeloof geen rustige beschouwingen zijn,</seg> <seg n="3.1.4">maar dat ze de geschiedenis in beweging brengen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ze zijn als de warme en de koude golfstroom in de Oceaan,</seg> <seg n="3.2.2">die elk een eigen klimaat meebrengen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Van de schepping der wereld vervolgen ze hun loop naast en boven elkaar.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het zijn geen twee wereldbeschouwingen,</seg> <seg n="3.4.2">die beide op de wereld passen,</seg> <seg n="3.4.3">al naarmate het gezichtspunt dat men inneemt,</seg> <seg n="3.4.4">zodat men veel vrije tijd moet hebben om er wijs uit te worden maar het zijn twee rijken,</seg> <seg n="3.4.5">elk met een lange en bewogen geschiedenis en men komt er vanzelf mee in aanraking<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="3.5"><seg n="3.5.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> wordt er door zijn werk in betrokken.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hoe drukker men het heeft,</seg> <seg n="3.6.2">hoe meer men met het verschil tussen geloof en ongeloof in aanraking komt en hoe dringender de noodzakelijkheid van een beslissing is.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In alle boeken van Augustinus merkt men,</seg> <seg n="4.1.2">dat hij 't liefst een peinzend christen was geweest,</seg> <seg n="4.1.3">met veel vrije tijd.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar God liet het hem niet toe.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Hoe veel moeite het deze beschouwende geest gekost heeft om uit de hoogten van platonische bespiegeling af te dalen in het kerkelijk strijdperk,</seg> <seg n="4.3.2">dat is niet te zeggen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Maar het is gebeurd en daarvoor moeten wij heel dankbaar zijn.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Want daardoor heeft hij zulk een grote invloed op de geschiedenis der christenheid gekregen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Had hij gelegenheid gehad met een boekje in een hoekje te blijven mediteren in een kring van kloosterbroeders,</seg> <seg n="4.6.2">zoals aanvankelijk zijn begeerte en zijn plan was,</seg> <seg n="4.6.3">dan zou de stroom der wereldgebeurtenissen aan hen voorbijgegaan zijn.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Maar nu stond hij er,</seg> <seg n="4.7.2">als bisschop van een gemeente in Afrika,</seg> <seg n="4.7.3">midden in.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Zijn ambt bracht mee dat zijn leven gekenmerkt werd door kerkelijke en politieke stormen.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het waren dingen van ontzaglijk grote betekenis,</seg> <seg n="4.9.2">die zich rondom hem voltrokken.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">De christelijke kerk van Europa was bezig haar vormen te zoeken voor eeuwen lang en intussen maakte het Westers-Romeinse keizerrijk zich gereed onder te gaan.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Een geestelijke hernieuwing van ongekende strekking en een staatkundige afbraak,</seg> <seg n="4.11.2">zoals de wereld nooit te voren had aanschouwd,</seg><pb n="520" ed="VW"/> <seg n="4.11.3">gingen zich gelijktijdig voltrekken.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">En met wat dat meebracht,</seg> <seg n="4.12.2">kwam de kerkvader in zijn gemeente dagelijks in aanraking.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Ketterijen,</seg> <seg n="4.13.2">die het wezen van het christelijk geloof aantastten,</seg> <seg n="4.13.3">en die haar kracht aan de oude heidense moraal ontleenden,</seg> <seg n="4.13.4">moest hij met inspanning van alle krachten bestrijden.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">En hij moest zich te weer stellen tegen de gedachte,</seg> <seg n="4.14.2">dat de kerk zich dienstbaar mag maken aan de nationale gedachte;</seg> <seg n="4.14.3">hij moest vechten voor haar katholiciteit.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">In de meest verschrikkelijke maatschappelijke crisis moest hij de moed er in houden en de mensen troosten met de hoop des eeuwigen levens,</seg> <seg n="5.1.2">waarvoor men een christen geworden was.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En eindelijk moest hij midden in de politieke <choice><sic>debácle</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">debâcle</corr></choice> lijdzaamheid prediken door er op te wijzen,</seg> <seg n="5.2.2">hoe goed het is,</seg> <seg n="5.2.3">dat gelovigen en ongelovigen <hi rend="italic">samen</hi> in zulke dingen betrokken zijn.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Want nu kan de christen laten zien dat hij het anders draagt dan de heiden.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wij merken dat het geen studeerkamer-geleerdheid was;</seg> <seg n="6.1.2">geen vrucht van eenzame overpeinzing alleen,</seg> <seg n="6.1.3">als de kerkvader geloof en ongeloof,</seg> <seg n="6.1.4">het hemelse en het aardse burgerschap,</seg> <seg n="6.1.5">in de vorm van twee geweldige geschiedenissen beschrijft.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het boek waarin hij dat doet,</seg> <seg n="7.1.2">is ontstaan in aansluiting aan zijn dagelijkse bezigheden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dat het geloof en de kerk met de wereldgeschiedenis te maken hebben,</seg> <seg n="8.1.2">merken wij in onze tijd weer heel duidelijk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Misschien zuchten wij daaronder.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij zouden graag evenals Augustinus,</seg> <seg n="8.3.2">beschouwende christenen zijn,</seg> <seg n="8.3.3">die over het geloof filosoferen,</seg> <seg n="8.3.4">er een hemelse bespiegeling van maken,</seg> <seg n="8.3.5">desnoods debatteren,</seg> <seg n="8.3.6">maar verder niet</seg> <seg n="8.3.7">- of,</seg> <seg n="8.3.8">als wij wel inzien dat zulks niet gaat,</seg> <seg n="8.3.9">en dat ons geloof een sociaal ding moet zijn,</seg> <seg n="8.3.10">dan zouden we de kerk en haar geschiedenis toch graag apart willen houden.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Wij willen de christelijke zaak,</seg> <seg n="8.4.2">de hemelse republiek,</seg> <seg n="8.4.3">afzonderlijk,</seg> <seg n="8.4.4">met elkaar,</seg> <seg n="8.4.5">regelen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Als het aardse en het hemelse burgerschap dooreengestrengeld worden tot een onontwarbare knoop,</seg> <seg n="9.1.2">zoals dat heden ten dage gebeurt,</seg> <seg n="9.1.3">dan maakt ons dat helemaal van de wijs.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Moeten wij de strijd der eerste drie eeuwen,</seg> <seg n="9.2.2">toen de kerk zich aan de staat ontworstelde,</seg> <seg n="9.2.3">nog eens weer overdoen?</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Moet Augustinus' boek,</seg> <seg n="9.3.2">waarin beide uiteengehouden worden en waarin de wens der eerste drie eeuwen geborgen wordt,</seg> <seg n="9.3.3">nog eens weer geschreven worden en dan op heel andere manier?</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Moet de kerk eerst weer bange eeuwen van worsteling doormaken?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Of is dit het eind van de kerk of misschien van de wereld?</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Dat zijn bange vragen,</seg> <seg n="10.1.2">die onze tijd meebrengt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar een ding is zeker.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het is goed dat wij weer merken,</seg> <seg n="10.3.2">dat het geloof met de wereldgeschiedenis te maken heeft.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Het werkelijkheidsbesef van de christen wordt op krachtige wijze wakker geroepen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Al gaat het dan "er op of er onder",</seg> <seg n="11.2.2">het gaat toch om de zaak Gods en ieder staat met zijn hele leven weer in de grote crisis,</seg> <seg n="11.2.3">die tenslotte <pb n="521" ed="VW"/>toch de normale vorm van deze zondige wereld is<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="11.3"><seg n="11.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> draagt zijn kruis,</seg> <seg n="11.3.2">om er aan herinnerd te worden,</seg> <seg n="11.3.3">dat de koning van het Godsrijk een gekruiste is.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat is tenslotte het onderscheid tussen heidendom en christendom.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Plato had ook een kerk klaar,</seg> <seg n="12.2.2">een staat waarin de gerechtigheid zou heersen evenals in 't Evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Maar deze dingen bleven in ruste,</seg> <seg n="13.1.2">een kerk op 't papier.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De oude geschiedenis vermeldt niet,</seg> <seg n="13.2.2">dat ze in de geschiedenis is opgetreden.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Pas de christelijke kerk,</seg> <seg n="13.3.2">die het geheim van de goddelijke bezigheid kent,</seg> <seg n="13.3.3">de Heilige Geest,</seg> <seg n="13.3.4">heeft dingen tot stand gebracht,</seg> <seg n="13.3.5">die sterk aan Plato's staat herinneren.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Het geloof krijgt in onze dagen weer een gedaante van bezigheid,</seg> <seg n="14.1.2">die Jezus' leven ook had.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het wordt in zijn beschouwingen gestoord.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De theologie wordt dialectisch,</seg> <seg n="14.3.2">bewegelijk.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Zij is met de wereldproblemen niet klaar.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">Het geloof krijgt de hardste noten nog te kraken.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De vragen van heidendom en christendom,</seg> <seg n="14.6.2">kerk en staat staan weer op de dagorde der kerk.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">De spanning is groter dan ooit te voren.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Zijn wij nog heidenen?</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Worden wij weer heidenen?</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Is er een Godsrijk?</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Is er een kerk?</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Tegen zulke vragen in moet het Evangelie gepredikt worden.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="521" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.rust-of-bezigheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Rust of Bezigheid</hi> in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië</hi> 2 (13 juni 1935) nr. 24, p. 362. Dit artikel is een 'vervolg' op N.' artikel <hi rend="italic">Augustinus</hi> in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad</hi> 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkbladzie</hi> VW., dl. 5, p. 134, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rust-of-bezigheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p><hi rend="italic">Augustinus,</hi> Haarlem 1933, 1952<hi rend="superscript">2</hi>; zie VW., dl. 3, p. 32-198.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.rust-of-bezigheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">De civitate Dei</hi> (413-426).</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="37" xml:id="noordmans6.grenzen" decls="#bibl-noordmans6.grenzen">
<pb n="522" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Grenzen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.grenzen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Grens is een zeer kritisch begrip.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Daarmee bedoel ik,</seg> <seg n="2.2.2">dat wij er niet dadelijk mee klaar zijn en dat dit begrip nog niet helemaal met ons klaar is.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wij zullen nog heel wat over allerlei soort grenzen moeten nadenken en wij zullen er nog heel wat van beleven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Dat men met de <hi rend="italic">grens</hi> niet zo gemakkelijk klaar komt hebben wij op de lagere school al gemerkt,</seg> <seg n="2.4.2">als we met de repeterende breuk in aanraking kwamen.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Men moest er ten slotte een eind aan <hi rend="italic">maken,</hi></seg> <seg n="2.5.2">anders kwam er geen eind.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Het was een raadselachtig iets,</seg> <seg n="2.6.2">waar we nooit recht achter kwamen.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Andere rekensommen gaven ons een zekere voldoening.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">Wij bleven heer en meester van de stof.</seg></s> <s n="2.9"><seg n="2.9.1">Ze kwamen uit.</seg></s> <s n="2.10"><seg n="2.10.1">De koe werd verkocht;</seg> <seg n="2.10.2">het vat liep leeg;</seg> <seg n="2.10.3">de winst werd gemaakt en 2 x 2 was 4.</seg></s> <s n="2.11"><seg n="2.11.1">Alleen de repeterende breuk gaf ons een gevoel van onzekerheid.</seg></s> <s n="2.12"><seg n="2.12.1">We wisten,</seg> <seg n="2.12.2">dat we niet klaar waren en er ons afmaakten.</seg></s> <s n="2.13"><seg n="2.13.1">We stonden aan een <hi rend="italic">grens</hi> en die grens had een geheimzinnige macht over ons.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Diegenen onder ons,</seg> <seg n="3.1.2">die na de lagere school veel met cijfers en lijnen hebben moeten werken en zich dieper in deze kunst hebben moeten begeven,</seg> <seg n="3.1.3">weten,</seg> <seg n="3.1.4">dat de grens inderdaad een macht is.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zij is eigenlijk niet een einde,</seg> <seg n="3.2.2">maar een begin;</seg> <seg n="3.2.3">niet een losgerafeld stukje aan het eind van een cijfersom,</seg> <seg n="3.2.4">die niet uit wil komen,</seg> <seg n="3.2.5">maar een knoop;</seg> <seg n="3.2.6">geen open vraag,</seg> <seg n="3.2.7">maar een bewijs.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De hedendaagse reken- of natuurkunde zou zonder de oneindigheids- of grensrekening niet veel kunnen beginnen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Wij hebben ons op de schoolbanken niet vergist,</seg> <seg n="3.4.2">toen de grens ons respect inboezemde.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">De grens is een macht.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">En nu denk ik helemaal niet meer aan <hi rend="italic">Bartjes</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.grenzen.n2" rend="superscript">2</ref> of aan de school en de academie,</seg> <seg n="4.1.2">maar aan het mensenleven waarvoor wij op school moesten leren.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Want wij leren toch niet voor de school,</seg> <seg n="5.1.2">maar voor het leven.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">En dan merken wij pas,</seg> <seg n="5.2.2">hoe groot de betekenis van de grens is.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Laat ieder maar denken aan de grens van zijn leven,</seg> <seg n="5.3.2">de dood.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Is dat een einde of een begin?</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Zeg het zelf!</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Is het een raadsel of een oplossing?</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">In ieder geval is het een <hi rend="italic">macht.</hi></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">En hoe kritisch is deze grootheid,</seg> <seg n="5.8.2">die haar oordeel laat teruggaan over het hele leven.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">Zijt ge al klaar met deze grensrekening,</seg> <seg n="5.9.2">deze oneindigheidsrekening?</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Want het is geen waarschijnlijkheidsrekening,</seg> <seg n="5.10.2">maar een oneindigheidsrekening,</seg> <seg n="5.10.3">eeuwigheidsrekening:</seg> <seg n="5.10.4">er gaat bewijs uit van de dood over het hele leven.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Hebt ge op z'n minst respect voor de dood?</seg></s> <s n="5.12"><seg n="5.12.1">Men kan de mensen soms zo vreselijk cynisch over <hi rend="italic">dood-gaan</hi> horen praten.</seg></s> <s n="5.13"><seg n="5.13.1">Ze <pb n="523" ed="VW"/>hebben het op de lagere school van het mensenleven nog niet ver gebracht.</seg></s> <s n="5.14"><seg n="5.14.1">Zij zien het als een aftreksom,</seg> <seg n="5.14.2">waarbij tenslotte <hi rend="italic">niets</hi> overblijft.</seg></s> <s n="5.15"><seg n="5.15.1">Zij hebben nog niet gemerkt,</seg> <seg n="5.15.2">dat de repeterende breuk van het dagelijks leven geen einde vindt,</seg> <seg n="5.15.3">maar wel een grens,</seg> <seg n="5.15.4">een macht,</seg> <seg n="5.15.5">waarmee alleen een hogere rekening,</seg> <seg n="5.15.6">de eeuwigheidsrekening,</seg> <seg n="5.15.7">het Evangelie,</seg> <seg n="5.15.8">werken kan.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Tussen <hi rend="italic">Bartjes</hi> en het <hi rend="italic">Evangelie</hi> komen wij de grens overal tegen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Overal is haar invloed te merken.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ik zal niet al de gevallen opnoemen,</seg> <seg n="6.3.2">waarin dat gebeurt.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ik neem alleen het allerduidelijkste voorbeeld,</seg> <seg n="6.4.2">waarom het mij in dit artikeltje eigenlijk te doen is.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Ik vraag aan elk moederskind:</seg> <seg n="6.5.2">ben je wel eens over de grenzen geweest?</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">En hij zal mij binnen één of twee seconden met <hi rend="italic">ja of neen</hi> antwoorden.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Dat is de meest concrete betekenis van het woord 'grens',</seg> <seg n="6.7.2">die wij in ons leven kennen.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het is een lijn op de landkaart,</seg> <seg n="6.8.2">meestal heel grillig getrokken,</seg> <seg n="6.8.3">die ik met mijn vinger kan volgen.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">"Maar",</seg> <seg n="6.9.2">zegt ge,</seg> <seg n="6.9.3">"daar komt dan verder ook helemaal geen geheimzinnigheid bij te pas;</seg> <seg n="6.9.4">men is aan deze of aan de andere zijde van de grens en daarmee is alles afgelopen.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Deze grens is geen macht meer."</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De kerkvader Augustinus zou u dat niet nazeggen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Hij achtte het een theologische kwestie.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Hij vroeg,</seg> <seg n="7.3.2">of de grens zelfs God was,</seg> <seg n="7.3.3">of dat het een lijn was,</seg> <seg n="7.3.4">die de Vader van onze Heer Jezus Christus getrokken heeft en die Hij telkens veranderen kan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.grenzen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Daarover verschilde hij met de Romeinse adel.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Dat was een verschil tussen Rome en de kerk.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">De <hi rend="italic">grens</hi> was lang niet zulk een onschuldig ding.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De heiden vereerde haar als een God.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">De christen zag haar betekenis verflauwen binnen de wijde katholiciteit der kerk,</seg> <seg n="7.8.2">waarin allen broeders waren.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De kerkvader heeft goed gezien,</seg> <seg n="8.1.2">toen hij het nodig vond,</seg> <seg n="8.1.3">het begrip <hi rend="italic">grens</hi> ook in zijn theologisch hoofdwerk te behandelen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Dat de grens op de kaart enkel een geografische lijn zou zijn,</seg> <seg n="8.2.2">kunnen we slechts beweren,</seg> <seg n="8.2.3">als we nog niet goed wakker zijn.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Onze beste staatslieden,</seg> <seg n="8.3.2">industriëlen,</seg> <seg n="8.3.3">landbouwkundigen,</seg> <seg n="8.3.4">financiers zouden wel willen dat het waar was.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Dan zou de grens hun geen slapeloze nachten kosten.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De grens,</seg> <seg n="8.5.2">ook de grens op de landkaart,</seg> <seg n="8.5.3">is een macht.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">En als grens op de kaart is ze dat in de meest concrete zin.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Ze windt er geen doekjes om,</seg> <seg n="8.7.2">dat ze een macht is.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Zij laat het ons voelen in de portemonnaie en ze dreigt steeds het ons aan den lijve te laten merken.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1"><choice><sic>Defiatie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Deflatie</corr></choice>,</seg> <seg n="8.9.2">inflatie,</seg> <seg n="8.9.3">devaluatie en hoe deze moderne spoken verder mogen heten,</seg> <seg n="8.9.4">zij hebben alle hun principe,</seg> <seg n="8.9.5">hun begin en uitgangspunt,</seg> <seg n="8.9.6">in de grens.</seg></s> <s n="8.10"><seg n="8.10.1">En daarachter grijnst de handtastelijke macht van de grens,</seg> <seg n="8.10.2">de oorlog.</seg></s> <s n="8.11"><seg n="8.11.1">De landgrens is de zuster van de levensgrens,</seg> <seg n="8.11.2">van de dood.</seg></s> <s n="8.12"><seg n="8.12.1">Ze lijkt iets minder geheimzinnig.</seg></s> <s n="8.13"><seg n="8.13.1">Maar daarvoor doet ze haar werk dan ook midden in het leven.</seg></s> <s n="8.14"><seg n="8.14.1">Ze maakt,</seg> <seg n="8.14.2">dat alle sommen op alle kantoren niet uitkomen.</seg></s> <s n="8.15"><seg n="8.15.1">Ze werkt kritisch op alle nationale vastigheden,</seg> <seg n="8.15.2">op de centrale<pb n="524" ed="VW"/> bankinstellingen,</seg> <seg n="8.15.3">op alle levensverzekeringen.</seg></s> <s n="8.16"><seg n="8.16.1">En tenslotte werkt ze kritisch op het bestaan zelf.</seg></s> <s n="8.17"><seg n="8.17.1">Op het geheel van elk volk zelf,</seg> <seg n="8.17.2">op de samenhang der gezinnen,</seg> <seg n="8.17.3">op het lichamelijk organisme,</seg> <seg n="8.17.4">waarin ze in de oorlog de hand van de voet,</seg> <seg n="8.17.5">het hoofd van de romp scheidt.</seg></s> <s n="8.18"><seg n="8.18.1">Ze dreigt kritisch te zullen werken op de lucht,</seg> <seg n="8.18.2">die wij inademen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Dit alles is heel concreet,</seg> <seg n="9.1.2">tenslotte zeer tastbaar.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Maar het blijft geheimzinnig.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De grens is een einde,</seg> <seg n="9.3.2">maar evengoed een begin.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is een streep waar de deflatie ophoudt en de inflatie begint,</seg> <seg n="9.4.2">of omgekeerd.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En daarachter precies zo met de vrede en de oorlog.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">En daarachter met het leven en de dood.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De dood,</seg> <seg n="9.7.2">die de grote inflatie van alle aardse waarden betekent.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Is dat nu het laatste wat wij over dit onderwerp te zeggen hebben?</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Gelukkig niet.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Dat zou het geval zijn als God er niet was,</seg> <seg n="10.3.2">die door zijn Woord en Geest zich een gemeente vergadert uit alle volken.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">De grenzen in de schepping zijn niet absoluut.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ze verliezen haar volstrekte betekenis door de grote katholiciteit van engelen en mensen,</seg> <seg n="10.5.2">die van boven,</seg> <seg n="10.5.3">in Christus,</seg> <seg n="10.5.4">geopenbaard wordt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar dat is dan ook de enige en ware oplossing.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Op zich zelf zijn de grenzen tussen de landen en alles wat daardoor bepaald wordt,</seg> <seg n="10.7.2">zoals vaderland,</seg> <seg n="10.7.3">welvaart,</seg> <seg n="10.7.4">kapitaal,</seg> <seg n="10.7.5">vlag,</seg> <seg n="10.7.6">munt,</seg> <seg n="10.7.7">geen neutrale dingen,</seg> <seg n="10.7.8">waarvan men zou kunnen zeggen:</seg> <seg n="10.7.9">God heeft ze geschapen en daarmee uit.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De grens is meer dan een lijn,</seg> <seg n="10.8.2">het vaderland meer dan een plat vlak;</seg> <seg n="10.8.3">welvaart meer dan goede doen;</seg> <seg n="10.8.4">kapitaal wat anders dan een afgepaste geldsom.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De vlag is meer dan kleur en de munt wat anders dan een ruilmiddel.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">In al deze dingen zit de macht van de grens.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">De inflatie heeft ons geleerd,</seg> <seg n="10.11.2">dat munt meer lijkt op dynamiet dan op een spaarpenning.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Over al deze dingen kan alleen de theologie het laatste woord zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer wij ons zelf zonder reserve aan deze machten overgeven,</seg> <seg n="12.1.2">zijn wij afgodendienaars.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In de Oudheid droegen ze ook allen godennamen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De grens was een god,</seg> <seg n="12.3.2">de staat was god,</seg> <seg n="12.3.3">het land was god,</seg> <seg n="12.3.4">de welvaart was god.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">En de heiden heeft gelijk als hij het zo opvat.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Er zit zoveel expansie in deze uitdijende dingen,</seg> <seg n="12.5.2">er is zoveel macht in deze grenswaarden,</seg> <seg n="12.5.3">het zijn zulke kritieke grootheden midden in het leven,</seg> <seg n="12.5.4">dat er geen splinter van ons bestaan heel blijft als ze haar hele energie loslaten.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Alleen wanneer de mensheid zich buigt voor de Schepper,</seg> <seg n="13.1.2">de Vader,</seg> <seg n="13.1.3">die met de Zoon en de Heilige Geest één God is,</seg> <seg n="13.1.4">alleen dan worden deze afgoden onttroond.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Want dan kan men ze zakelijk bezien en behandelen,</seg> <seg n="13.2.2">zoals voor de christen de dood tenslotte zakelijk wordt:</seg> <seg n="13.2.3">een doorgang tot het eeuwige leven en geen laatste vijand meer;</seg> <seg n="13.2.4">geen persoonlijke macht,</seg> <seg n="13.2.5">geen duivel.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Zo zal het met de concrete grensmachten midden in ons leven,</seg> <seg n="13.3.2">waarover wij spraken,</seg> <seg n="13.3.3">ook gaan.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">We zullen ze durven aanpakken,</seg> <seg n="13.4.2">want dan zijn het <hi rend="italic">dingen,</hi></seg> <seg n="13.4.3">dode dingen,</seg> <seg n="13.4.4">die God gemaakt heeft en die hij elke dag <pb n="525" ed="VW"/>veranderen kan.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Maar dat zijn ze alleen voor een belijdende gemeente,</seg> <seg n="13.5.2">die de afgoden weg doet.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Vrede op aarde is geen maakwerk.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Alleen de gelovige kan zakelijk zijn.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">De grens is een gevaarlijke macht.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Maar binnen de heilige algemene,</seg> <seg n="13.9.2">christelijke kerk wordt ze een zaak,</seg> <seg n="13.9.3">een lijn.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">De demon moet uitvaren.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Zij wordt handelbaar.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="525" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.grenzen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Grenzen</hi> in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië</hi> 2 (22 aug. 1935) nr. 34, p. 508 v. Evenals het voorgaande <hi rend="italic">Rust ofl Bezigheid</hi> (nr. 24) is dit artikel een 'vervolg' op N.' artikel <hi rend="italic">Augustinus in het Algemeen Protestantsch Kerkblad</hi> 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad</hi> zie VW., dl. 5, p. 134, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.grenzen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Willem Bartjens (1569-1638), Nederlands onderwijzer, bekend door zijn rekenboek Cijf<hi rend="italic">feringe</hi> (1604; vele malen herzien en herdrukt). Zijn naam leeft voort in de zegswijze: volgens (de rekening van) Bartje(n)s.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.grenzen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. <hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 29. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 135 v.; <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, 200 v.; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 48, 122 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="38" xml:id="noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat" decls="#bibl-noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat">
<pb n="526" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De ware grens van de staat<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In een vorig artikel (nr. 34) heb ik iets geschreven over de betekenis die <hi rend="italic">grenzen</hi> in ons leven kunnen hebben.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik vestigde daarbij vooral de aandacht op het karakter van de landsgrens,</seg> <seg n="2.2.2">in verband met allerlei verschijnselen vooral ook in de jongste tijd,</seg> <seg n="2.2.3">waaruit men kan zien,</seg> <seg n="2.2.4">dat die schijnbaar onschuldige,</seg> <seg n="2.2.5">grillige lijn op de landkaart een <hi rend="italic">macht</hi> is en wel een zeer geheimzinnige macht,</seg> <seg n="2.2.6">een demon die alleen handelbaar wordt als de mensheid zich buigt voor de Schepper,</seg> <seg n="2.2.7">die in de kerk van Christus wordt aangebeden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat dit het geval is,</seg> <seg n="3.1.2">zal ons niet te zeer verwonderen als we er aan denken dat het hier over grenzen van <hi rend="italic">staten</hi> gaat.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Het volk,</seg> <seg n="3.2.2">de natie,</seg> <seg n="3.2.3">de taal houden misschien bij de grens niet op. Maar de staat wel.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Wat is dat dan voor een geweldig ding</seg> <seg n="3.3.2">- een staat</seg> <seg n="3.3.3">- die zelfs daar waar hij ophoudt,</seg> <seg n="3.3.4">nog zulke fatale werkingen kan oefenen.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit is een van de vragen waarover ook de kerkvader Augustinus veel en lang heeft nagedacht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Hij moest dat wel doen,</seg> <seg n="4.2.2">omdat hij leefde aan 't eind van het Westers-Romeinse rijk en aan 't begin van de grote volksverhuizing.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Rustig platonisch denker,</seg> <seg n="4.3.2">die hij eigenlijk was,</seg> <seg n="4.3.3">bracht zijn bisschoppelijk ambt hem echter zo nauw in aanraking met de noden van z'n parochianen,</seg> <seg n="4.3.4">dat hij aan een filosofische beschouwing over de staat niet meer genoeg had.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De plaats,</seg> <seg n="4.4.2">die de staat in de zedeleer van de professoren gekregen had,</seg> <seg n="4.4.3">vond de kerkvader veel te hoog.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De bespiegelingen daarover vond hij veel te mooi.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zijn herderlijk werk liet hem zoveel ellende zien,</seg> <seg n="5.1.2">waarvan de oorzaken op politiek gebied waren te zoeken,</seg> <seg n="5.1.3">dat hij behoefte gevoelde wat kritischer over het wezen van de staat te spreken en te schrijven'dan de geleerden gewoon waren te doen.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Hij wilde erover spreken,</seg> <seg n="5.2.2">zoals men dat in een preek over de aardse dingen doet.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Men zet die dan in het licht van het Evangelie en dan gaat de glans er wel eens af.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Bijvoorbeeld als men 't in de Evangelieverkondiging over de <hi rend="italic">particuliere deugden</hi> der mensen heeft,</seg> <seg n="5.4.2">dan blijft daar niet zo veel van over.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">'Deugden' met een kapitale letter horen bij de heidenen thuis en niet bij de christenen.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Als men ze zoekt moet men bij een Cato of Cicero zijn,</seg> <seg n="5.6.2">niet bij Paulus of Luther.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Augustinus noemde die deugden der heidenen dan ook <hi rend="italic">vergulde gebreken,</hi></seg> <seg n="5.7.2">een uitdrukking waarover alle eeuwen door veel is te doen geweest.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Maar die in een christelijke preek toch heel gewoon en gebruikelijk zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het bijzondere van zijn prediking</seg> <seg n="6.1.2">- en trouwens van die der vroegste <pb n="527" ed="VW"/>christenheid in 't algemeen,</seg> <seg n="6.1.3">maar dan toch wel zeer duidelijk bij Augustinus</seg> <seg n="6.1.4">- was dit,</seg> <seg n="6.1.5">dat hij ook de staatkundige,</seg> <seg n="6.1.6">de <hi rend="italic">politieke</hi> deugden veel scherper,</seg> <seg n="6.1.7">bij het licht van het Evangelie,</seg> <seg n="6.1.8">onder de loupe nam,</seg> <seg n="6.1.9">dan de kerk dat later vaak heeft durven doen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Zoals hij menselijke braafheid verguld dorst te noemen,</seg> <seg n="6.2.2">zo waagde hij het om voor de gouden eeuw in de geschiedenis van Rome uitdrukkingen te gebruiken,</seg> <seg n="6.2.3">die eigenlijk helemaal niet te pas kwamen.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Dat goud was ook verguld en als men het er afkrabde zag men iets heel lelijks.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hij gebruikte woorden,</seg> <seg n="6.4.2">die ik hier bijna niet durf herhalen;</seg> <seg n="6.4.3">hij noemde de heidense staat een roversbende.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De kritiek van Augustinus op de heidense staat heeft minstens evenveel opschudding gewekt als die op de heidense deugd.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">In een opzicht nog meer.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De kerkelijke mensen hebben de laatste kritiek laten gelden.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar tegen de eerste zijn zij in 't geweer gekomen.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zij hebben gezegd dat men de particuliere heidense gerechtigheid wel verguld mocht noemen,</seg> <seg n="7.5.2">maar de staatkundige heidense gerechtigheid niet.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zij hebben beweerd,</seg> <seg n="7.6.2">dat er een groot verschil is tussen een particulier en de staat.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De enkeling kan door het geloof gerechtvaardigd worden.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Met de staat is dat echter niet het geval.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Bij de enkeling moet dus de eigen gerechtigheid onder de kritiek van het Evangelie verbleken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Bij de staat mag dat niet.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De gerechtigheid van de staat moet gehandhaafd blijven.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Hij kan toch niet verder komen dan de heidense deugd.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">De gerechtigheid van het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="8.6.2">de gerechtigheid des geloofs,</seg> <seg n="8.6.3">geldt niet voor hem.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Wat bij de enkeling verguld is,</seg> <seg n="8.7.2">is goud bij de staat.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">In de kerk wordt de rover aan Christus' zijde gekruisigd;</seg> <seg n="8.8.2">in de staat regeert hij de wereld.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer men deze <choice><sic>dingeri</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dingen</corr></choice> hoort kan men zich er niet al te zeer over verbazen,</seg> <seg n="9.1.2">dat er op politiek gebied nog wel eens een vuiltje aan de lucht is.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Het is ook geen wonder dat er aan de grens zo het een en ander naar buiten komt van het kwaad,</seg> <seg n="9.2.2">dat binnen in de staat niet mag worden uitgezuiverd.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">De vraag is echter of het juist is geweest om aan de kritiek van de Oude kerk de spits af te breken.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Het is niet de gewoonte geweest van de oude profeten om voor de gerechtshoven en de koninklijke paleizen halt te houden,</seg> <seg n="9.4.2">als ze een Woord Gods te brengen hadden.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">En het staat ook nergens in de bijbel,</seg> <seg n="9.5.2">dat het Evangelie niet verder mag komen dan het persoonlijk en desnoods het huiselijk leven en dat er een ruwere en rauwere kant van ons bestaan moet overblijven,</seg> <seg n="9.5.3">waar Christus geen zeggenschap over heeft.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Niemand zal over het hoofd mogen zien welke geweldige problemen hier voor ons liggen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Maar niemand,</seg> <seg n="10.2.2">die getuige is van de spanningen in het politieke leven en meeleeft met de noden die daaruit voor de mensheid geboren worden,</seg> <seg n="10.2.3">mag er zich ook bij neerleggen,</seg> <seg n="10.2.4">alsof ze reeds afgedaan waren.</seg></s> <pb n="528" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="10.3"><seg n="10.3.1">Het zal wel waar zijn dat er buiten het terrein der kerk,</seg> <seg n="10.3.2">buiten de sfeer van wat wij geloof in engere zin noemen,</seg> <seg n="10.3.3">een brede strook mensenleven overblijft,</seg> <seg n="10.3.4">waar het Evangelie slechts op meer afgeleide wijze invloed oefent.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wie niet horen wil moet voelen en waar het woord niet regeert krijgt het zwaard een recht.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Waar de bedoeling des levens niet in werking staat,</seg> <seg n="10.5.2">daar krijgt noodgedwongen de bediening des doods een plaats.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">En daarbij zal aan de kerk het woord en het leven,</seg> <seg n="10.6.2">aan de staat het zwaard en de dood toevallen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar dat is nog iets anders dan dat men beide van elkaar afsluit en tegen elkaar afsluit.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De grens tussen kerk en staat is verschuifbaar.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Hier ligt de <hi rend="italic">ware grens</hi> van de staat,</seg> <seg n="11.3.2">waar van al de grensmisères,</seg> <seg n="11.3.3">van de douane af tot de oorlog toe,</seg> <seg n="11.3.4">de betrekkelijke vermijdbaarheid blijkt.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Hier blijkt dat een grens,</seg> <seg n="11.4.2">die bewegelijk is,</seg> <seg n="11.4.3">haar noodlottig karakter verliest.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wanneer men echter de staat op zijn legerwezen vastlegt:</seg> <seg n="12.1.2">op zijn eigen gerechtigheid,</seg> <seg n="12.1.3">zijn eigen heidendom indamt;</seg> <seg n="12.1.4">als men hem verbiedt in het boek der kerk,</seg> <seg n="12.1.5">de bijbel te kijken en hem zijn roversnatuur in de schoenen schuift;</seg> <seg n="12.1.6">zijn grens naar de kerk en Evangelie immobiliseert</seg> <seg n="12.1.7">- dan is het geen wonder dat de grens een onweersfront wordt,</seg> <seg n="12.1.8">waaruit de bliksem naar beide kanten alles neerslaat.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">De staat mag niet van de kerk afgesloten worden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">De scheiding van kerk en staat moet over de hele wereld herzien.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij zullen moeten <choice><sic>kiezen tussen Machiavellil en Augustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-54">kiezen tussen Machiavelli</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n4" rend="superscript">4</ref><choice><sic>kiezen tussen Machiavellil en Augustinus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-54"> en Augustinus</corr></choice>.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="528" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">De ware grens van de staat</hi> in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië 2</hi> (10 okt. 1935) nr. 41, p. 612. Evenals het voorgaande <hi rend="italic">Rust of Bezigheid</hi> (nr. 24) en <hi rend="italic">Grenzen</hi> (nr. 34) is dit artikel een 'vervolg' op N.' artikel <hi rend="italic">Augustinus</hi> in het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad</hi> 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het <hi rend="italic">Algemeen Protestantsch Kerkblad zie</hi> VW., dl. 5, p. 134, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 492, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> IV, 4. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 115; <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, <hi rend="italic">166; CChrSL. 47,</hi> 101 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-ware-grens-van-de-staat.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Niccolò Machiavelli (1469-1527), Italiaans geschiedschrijver, publiceerde o.m. <hi rend="italic">Il principe</hi> (1513) en <hi rend="italic">Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio</hi> (1519). Beide werken hebben betrekking op de vraag naar de oorzaken van verval en opkomst van staten, alsmede naar de wijze waarop staatslieden staten in stand kunnen houden. M. had geen behoefte aan een dienst aan God en hij bestempelde de toenmalige religie als een verzinsel en volksbedrog.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="39" xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid" decls="#bibl-noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid">
<pb n="529" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Het wezen der christelijke vrijheid<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Wanneer ik de christelijke vrijheid in de eerste plaats negatief noem,</seg> <seg n="2.1.2">dan sluit ik mij aan bij een bepaling,</seg> <seg n="2.1.3">gegeven door een bekend theoloog.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze spreekt van een eschatologische vrijheid,</seg> <seg n="2.2.2">waardoor wij onder de heerschappij van de machten dezer eeuw vandaan komen.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Wanneer hij echter als zodanig de zonde,</seg> <seg n="2.3.2">de wet en de dood noemt,</seg> <seg n="2.3.3">dan wijk ik daarvan af</seg> <seg n="2.3.4">- Ik spreek hier liever van duivel,</seg> <seg n="2.3.5">zonde en dood.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De wet is geen zuiver kosmische macht.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Zij is,</seg> <seg n="3.2.2">naar Paulus' woord (Rom. 5 : 20),</seg> <seg n="3.2.3">"bovendien ingekomen".</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">De wet is niet algemeen,</seg> <seg n="3.3.2">zoals de zonde,</seg> <seg n="3.3.3">en niet "tot alle mensen doorgegaan" (Rom. 5 : 12),</seg> <seg n="3.3.4">zoals de dood.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Daarentegen reken ik tot de kosmische machten de duivel,</seg> <seg n="3.4.2">die in de bijbel de overste dezer wereld heet.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dat ik dat doe,</seg> <seg n="3.5.2">staat ook in regelrecht verband met mijn onderwerp.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Bekend is het woord van Luther in zijn <hi rend="italic">De servo arbitrio,</hi></seg> <seg n="3.6.2">waarin hij de menselijke wil vergelijkt bij een rijdier.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het is nooit vrij.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Gaat God er op zitten,</seg> <seg n="3.8.2">dan wil het en gaat het,</seg> <seg n="3.8.3">waarheen God wil.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Doet Satan hetzelfde,</seg> <seg n="3.9.2">dan wil het en gaat het,</seg> <seg n="3.9.3">waarheen Satan wil.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Toch wordt de menselijke wil door God en Satan niet op gelijke wijze bereden.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">God is de meest persoonlijke macht.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">De duivel de meest onpersoonlijke.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Veel onpersoonlijker dan de mens zelf.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Ook dat weet Luther.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wat is,</seg> <seg n="4.6.2">zo vraagt hij op een andere plaats in het boven aangehaalde geschrift,</seg> <seg n="4.6.3">wat is "het hele mensengeslacht zonder de Geest anders,</seg> <seg n="4.6.4">dan een rijk des duivels... een verwarde chaos van duisternis?"<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Duivel,</seg> <seg n="4.7.2">dat is de schepping zonder Geest;</seg> <seg n="4.7.3">d.i. zonder centrum,</seg> <seg n="4.7.4">zonder God.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Duivel,</seg> <seg n="4.8.2">dat is de natuur,</seg> <seg n="4.8.3">als zij niet tot de Schepper weet in te keren;</seg> <seg n="4.8.4">waarin het spookt in iedere hoek.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Duivel,</seg> <seg n="4.9.2">dat is de cultuur die zich uitleeft en van geen kerk of koor weet om daarin te aanbidden.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Duivel,</seg> <seg n="4.10.2">dat is iedere gang van zaken die niet uit zijn baan getrokken wordt door de macht der liefde van Christus.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Duivel,</seg> <seg n="4.11.2">dat is het einde van alles wat bestaat,</seg> <seg n="4.11.3">voorzover het zich niet tot God bekeert.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het onpersoonlijk beginsel in deze wereld,</seg> <seg n="4.12.2">het eindstation van iedere consequentie.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Een oneindig-willen-worden door in 't eindige naar alle zijden te gaan.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het is de orde van het uiteinde:</seg> <seg n="4.14.2">de eschatologische chaos.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Er is een nauwe betrekking tussen duivel,</seg> <seg n="5.1.2">zonde en dood.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">In 't begin van de bijbel treden zij samen op. Wij behoeven dat verband hier nu niet theologisch te onderzoeken.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ik wil er alleen op wijzen dat,</seg> <seg n="5.3.2">als wij de christelijke vrijheid tegen deze achtergrond zien,</seg> <seg n="5.3.3">zij ons openbaar wordt als een beginsel<pb n="530" ed="VW"/> van orde.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En dan moeten wij er dadelijk op wijzen,</seg> <seg n="5.4.2">hoe gering de kansen der vrijheid,</seg> <seg n="5.4.3">menselijkerwijze gesproken,</seg> <seg n="5.4.4">zijn.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">Wanneer wij letten op de zondige gedetermineerdheid van ons bestaan,</seg> <seg n="5.5.2">op de grimmige vanzelfsprekendheid van de dood en de consequente geleidelijkheid,</seg> <seg n="5.5.3">waarmee alles naar de drommel gaat,</seg> <seg n="5.5.4">dan schijnt er voor iets wat vrijheid heet geen plaats open te blijven.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Vrijheid als absolute indifferentie,</seg> <seg n="5.6.2">zoals men die vaak,</seg> <seg n="5.6.3">ook in de kerk,</seg> <seg n="5.6.4">heeft opgevoerd,</seg> <seg n="5.6.5">is onbestaanbaar.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De ezel van Buridan,</seg> <seg n="5.7.2">verhongerend tussen twee bossen hooi,</seg> <seg n="5.7.3">schijnt in diens geschriften niet voor te komen,</seg> <seg n="5.7.4">maar heeft zeker in de wereld geen plaats.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">De wil is een door de duivel bereden ezel,</seg> <seg n="5.8.2">als God het niet doet.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Zolang men de kwestie van de vrijheid theoretisch beschouwt,</seg> <seg n="6.1.2">komt dat nog niet duidelijk uit.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">De waarschijnlijkheidsrekening,</seg> <seg n="6.2.2">waarbij het toeval als uitgangspunt wordt genomen,</seg> <seg n="6.2.3">levert nog een zeker quantum orde op. De uitkomst is niet absoluut chaotisch.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar op het gebied van de wil staan de kansen veel slechter.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Als ik het goede wil doen,</seg> <seg n="6.4.2">ligt het kwade mij bij.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat laatste heeft de consequentie van het zondige bestaan aan zijn zijde.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wij kunnen ons dat realiseren,</seg> <seg n="7.1.2">als we nadenken over de voorgeschiedenis van ons geslacht,</seg> <seg n="7.1.3">over de Neanderthal-mens en over diens voorouders;</seg> <seg n="7.1.4">over de wandtekeningen in de grotten van Aurignac.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En in verband daarmee over de antecedenten van ons lichaam en over de holen en grotten van ons geheugen en de dingen die onder de drempel van onze geest schuilen.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wij doen dat niet graag en blijven liefst met Pascal wat dichter bij Christus' kruis.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Maar ik herinner er hier aan,</seg> <seg n="7.4.2">nu wij de kansen der vrijheid zoeken te bepalen.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hetzelfde kunnen wij echter ervaren,</seg> <seg n="8.1.2">als we met onze gedachten blijven binnen de grenzen van onze tijd en niet terug gaan naar een vroeger geologisch tijdperk.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Hoe hoog moeten wij de kansen der vrijheid schatten uit het oogpunt van de allermodernste politiek?</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Menselijkerwijze gezien zou men ze heel laag moeten aanslaan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De vrijheid is een prijs,</seg> <seg n="9.1.2">die ontwrongen moet worden aan de duivel,</seg> <seg n="9.1.3">de zonde en de dood.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">En de gedetermineerdheid van de chaos,</seg> <seg n="9.2.2">de verleidelijkheid der zonde en de heerschappij van de dood zijn zo geweldig,</seg> <seg n="9.2.3">dat wij aan die machten niet kunnen denken,</seg> <seg n="9.2.4">zonder de moed om te leven te voelen wegzinken.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het lijkt mij een onbegonnen en gevaarlijk werk om boven deze afgronden iets te stellen van een natuurlijke antropologie,</seg> <seg n="9.3.2">een doorsnede van menselijkheid,</seg> <seg n="9.3.3">een stel fatsoenlijkheden,</seg> <seg n="9.3.4">die wij dan <hi rend="italic">het huma</hi>num noemen.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Waar zou men ze vandaan moeten halen?</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Waar is een gemiddelde van menselijkheid te vinden,</seg> <seg n="9.5.2">dat wij als standaard kunnen opstellen,</seg> <seg n="9.5.3">om het dan als maatstaf te gebruiken?</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Als wij het aan de hedendaagse wetenschap vragen,</seg> <seg n="9.6.2">komen we zeker niet klaar.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Het maakt een groot verschil of wij het bij Freud of bij Steiner zoeken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Enige vastheid in het hanteren van antropologische gegevens hebben we dan ook alleen,</seg> <seg n="9.8.2">als wij ze <pb n="531" ed="VW"/>ontlenen aan de Oudheid.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Deze hebben door eeuwenlang gebruik en door de sanctie der christelijke kerk een eerwaardigheid gekregen,</seg> <seg n="9.9.2">die dan als garantie dienst doet.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Over de geldigheid daarvan gaat heden ten dage weer de strijd.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Brunner zegt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n7" rend="superscript">7</ref></seg> <seg n="9.11.2">dat wij ze,</seg> <seg n="9.11.3">althans in verband met de vrijheidsvraag,</seg> <seg n="9.11.4">in hun geheel van de kerkvaders,</seg> <seg n="9.11.5">van Thomas en ook van de reformatoren kunnen overnemen.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Nu is dat niet alleen maar een theoretische kwestie.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wanneer Brunner zijn aanklachten slingert<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n8" rend="superscript">8</ref> tegen een theologie,</seg> <seg n="10.2.2">die pas protesteert,</seg> <seg n="10.2.3">als de vrijheid der verkondiging wordt aangeroerd en niet als de rechten van de mens worden aangetast,</seg> <seg n="10.2.4">dan wordt er iets in mij wakker en ik schrijf</seg> <seg n="10.2.5">- in margine</seg> <seg n="10.2.6">- het woord 'Zwingli'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En als hij dan zoveel verder gaat van te zeggen,</seg> <seg n="10.3.2">dat de kerk die ophoudt voor de rechten van de mens op te komen,</seg> <seg n="10.3.3">ophoudt 'kerk' te zijn,</seg> <seg n="10.3.4">dan ga ik ook verder en schrijf er naast:</seg> <seg n="10.3.5"><choice><sic>Wilheim Teil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wilhelm Tell</corr></choice>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Maar uit de opvolging van mijn kanttekeningen kan ik aflezen,</seg> <seg n="10.4.2">dat wij hier bezig zijn uit de theologie naar de politiek over te gaan.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Mijn sympathie is met de Zwitser en toch mag ik hem niet helemaal volgen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Helemaal op politiek gebied zijn wij,</seg> <seg n="11.1.2">als ik herinner aan de vergadering van de Volkenbond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Wanneer er iets is dat iemand kan doen aarzelen,</seg> <seg n="11.2.2">als hij geneigd is het natuurrecht te verwerpen,</seg> <seg n="11.2.3">dan is het wel zulk een bijeenkomst.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zijn het daar althans niet de Stoïcijnen,</seg> <seg n="11.3.2">die onze leermeesters moeten zijn,</seg> <seg n="11.3.3">omdat zij de consequentie van het leven,</seg> <seg n="11.3.4">het tekenen van een duidelijke figuur van menselijkheid,</seg> <seg n="11.3.5">als beginsel hadden aangenomen?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Het continentale gewicht van dit argument weegt mij oneindig veel zwaarder dan de ontboezemingen van Brunner.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">En toch zie ik de kosmische wanorde te groot,</seg> <seg n="12.2.2">dan dat ik in de humaniteit of in het natuurrecht een voldoende waarborg voor de vrijheid zou kunnen vinden.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het blijft bij wat Luther eens gezegd heeft,</seg> <seg n="12.3.2">dat men de zonde niet van de mens kan afdoen of -denken zoals het wit van een muur of de warmte van het water,</seg> <seg n="12.3.3">maar "dat veeleer de mens het is,</seg> <seg n="12.3.4">die weggenomen wordt,</seg> <seg n="12.3.5">terwijl de zonde blijft als een overblijfsel".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Wanneer men zou proberen de zonde van de mens af te doen,</seg> <seg n="12.4.2">zou er niets overblijven.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">De zonde gaat zover als de schepping.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Er is niet ergens zo'n nette figuur te ontdekken,</seg> <seg n="12.6.2">die wij de mens-in-'t-afgetrokkene zouden kunnen noemen en die zich vuil gemaakt heeft.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">Er bestaat niet een mens-a priori,</seg> <seg n="12.7.2">waartoe Cohen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n13" rend="superscript">13</ref> de Jood idealiseerde,</seg> <seg n="12.7.3">die zich dan in de geschiedenis zou vullen met heidendom.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">Deze Jood doet dezelfde dingen als de heiden.</seg></s> <s n="12.9"><seg n="12.9.1">En wanneer de Stoa dat a priori van haar eigen heidendom abstraheert,</seg> <seg n="12.9.2">dan maakt dat de zaak niet beter.</seg></s> <s n="12.10"><seg n="12.10.1">De vraag,</seg> <seg n="12.10.2">welke betekenis het natuurrecht bij de reformatoren had,</seg> <seg n="12.10.3">moet ik hier laten rusten.</seg></s> <s n="12.11"><seg n="12.11.1">Zij zou een aparte studie vereisen.</seg></s> <s n="12.12"><seg n="12.12.1">Tegenover een uitspraak als de bovenaangehaalde van Luther verliest ze veel van haar belang.</seg></s> <pb n="532" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="12.13"><seg n="12.13.1">Men komt inderdaad met het zoeken naar een basis voor de vrijheid niet veel verder als men,</seg> <seg n="12.13.2">te midden van de kosmische wanorde,</seg> <seg n="12.13.3">het rijk van de consequenties des duivels,</seg> <seg n="12.13.4">met de Stoa willekeurig een kleiner gebied van menselijke consequenties construeert.</seg></s> <s n="12.14"><seg n="12.14.1">Deze humane consequenties vormen meestal de exponent van de kosmische.</seg></s> <s n="12.15"><seg n="12.15.1">De Stoa wist ook wel,</seg> <seg n="12.15.2">dat zij de vrijheid niet waarborgen.</seg></s> <s n="12.16"><seg n="12.16.1">Men heeft ten slotte,</seg> <seg n="12.16.2">zegt Cicero,</seg> <seg n="12.16.3">de haven van de zelfmoord nabij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s> <s n="12.17"><seg n="12.17.1">En ook als wij daaraan herinneren,</seg> <seg n="12.17.2">zitten wij niet in een academisch debat,</seg> <seg n="12.17.3">maar in de allermodernste academische werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo is er nergens in de wereld een stoel,</seg> <seg n="13.1.2">waarop wij zo maar kunnen gaan zitten;</seg> <seg n="13.1.3">geen zetel voor de geest,</seg> <seg n="13.1.4">waarom Augustinus zo rusteloos zocht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Zelfs Jezus had geen hoofdkussen,</seg> <seg n="13.2.2">waarop hij kon rusten.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Dit moet men bedenken,</seg> <seg n="13.3.2">als men het laatste en sterkste argument voor de natuurrechtelijke antropologie aanvoert,</seg> <seg n="13.3.3">nl. dat Christus toch mens geworden is en dat Hij de mensheid daardoor geëerd heeft.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het zijn de Engelsen,</seg> <seg n="13.4.2">die daarop graag wijzen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het natuurrecht wordt daarbij niet in zijn afgetrokken onmenselijkheid genomen;</seg> <seg n="13.5.2">niet als een schema,</seg> <seg n="13.5.3">dat als a priori-vorm zich met humaniteit vullen moet.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Hier staat op de voorgrond de schone heiligheid,</seg> <seg n="13.6.2">die geschikt is de godheid van Christus als kleed te dienen.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">De maatschappij krijgt hier als bij Maurice,</seg> <seg n="13.7.2">in zijn <hi rend="italic">Social Morality,</hi></seg> <seg n="13.7.3">de figuur van een heilige familie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">En de cultuur wordt,</seg> <seg n="13.8.2">als bij Illingworth,</seg> <seg n="13.8.3">de parallel van de incarnatie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Er is dan analogie tussen de binnenste en de buitenste incarnatie,</seg> <seg n="13.9.2">zoals daar straks de grote en de kleine consequentie met elkaar correspondeerden.</seg></s> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">En deze analogie is niet half,</seg> <seg n="13.10.2">maar helemaal gemeend.</seg></s> <s n="13.11"><seg n="13.11.1">Ze wil geen gedachtenspel zijn,</seg> <seg n="13.11.2">maar kiest haar baan in de werkelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Is dit natuurrecht of dit humanisme misschien het rechte,</seg> <seg n="14.1.2">zodat hier een orde binnen het bereik der menselijkheid is aangewezen,</seg> <seg n="14.1.3">waarin de vrijheid veilig is?</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Is dit geen goede antropologie,</seg> <seg n="14.2.2">aan de bijbel ontleend?</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wij zouden het misschien kunnen menen,</seg> <seg n="14.3.2">als we niet wisten,</seg> <seg n="14.3.3">dat er naast het stoïsche nog een fijner natuurrecht en een zachtere menselijkheid uit de Oudheid tot ons gekomen zijn in het neoplatonisme.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij mogen nooit vergeten,</seg> <seg n="15.1.2">dat Jezus gekruisigd is en dat God Hem uit de zonde heeft weggenomen;</seg> <seg n="15.1.3">Hem heeft opgewekt uit de dood.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Dat Hij is ten hemel gevaren en nu zit ter rechterhand Gods.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij is niet een schone heilige geworden in het kleed zijner mensheid,</seg> <seg n="15.3.2">maar is tot zonde gemaakt.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">En daaruit heeft God Hem weggenomen,</seg> <seg n="15.4.2">zodat,</seg> <seg n="15.4.3">naar Luthers woord,</seg> <seg n="15.4.4">de zonde overbleef.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">De zonde blijft er over op de aarde.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Jezus is er uit weggenomen en in de hemel gezet.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">De incarnatie gaat niet door in de cultuur.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Zij wordt gepredikt en wij worden alleen vrij in Christus,</seg> <seg n="15.8.2">in de nieuwe orde,</seg> <seg n="15.8.3">de nieuwe schepping door de H. Geest.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Paulus heeft het ook zo begrepen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">De Quervain wees er op,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n18" rend="superscript">18</ref></seg> <seg n="15.10.2">Schlier aanhalende,</seg> <seg n="15.10.3">dat de apostel zijn culturele en <pb n="533" ed="VW"/>nationale gebondenheid tot de drek rekent,</seg> <seg n="15.10.4">waaruit God hem in Christus heeft weggenomen.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Pas uit zijn hoog vertrek,</seg> <seg n="15.11.2">zijn hemelse vrijheid,</seg> <seg n="15.11.3">kan hij daarop inwerken in het gebed,</seg> <seg n="15.11.4">dat hij dagelijks voor Israël doet.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Z'n eigen 'levensverzekering' (Schlier) geeft hij op,</seg> <seg n="15.12.2">om anderen een existentie in Christus te kunnen verschaffen.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Zo blijft zijn leven stof in de handen van Christus,</seg> <seg n="15.13.2">materiaal dat voor iedere aanpassing bruikbaar is,</seg> <seg n="15.13.3">allen alles wordt,</seg> <seg n="15.13.4">omdat het geen eigen binding heeft.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Wat achtergelaten werd,</seg> <seg n="15.14.2">toen God hem uit de zonde wegnam,</seg> <seg n="15.14.3">dat was die'verwarde chaos der duisternis',</seg> <seg n="15.14.4">waarover wij Luther hoorden spreken.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Het is de wereld zonder Geest,</seg> <seg n="15.15.2">het rijk des duivels,</seg> <seg n="15.15.3">het consequente leven,</seg> <seg n="15.15.4">waarmee de Stoa dweept.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Tegen een wanorde,</seg> <seg n="15.16.2">als die welke wij in ons lichaam en onze geest met ons omdragen,</seg> <seg n="15.16.3">de wet in onze leden,</seg> <seg n="15.16.4">zoals Paulus het noemt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n19" rend="superscript">19</ref></seg> <seg n="15.16.5">en waaraan wij zelf nauwelijks durven denken;</seg> <seg n="15.16.6">tegen deze wanorde die wij gewaar worden,</seg> <seg n="15.16.7">als wij met onze gedachten indalen in biologische en psychologische diepten of rondturen in culturele en historische perspectieven,</seg> <seg n="15.16.8">laat zich geen dammetje van natuurrecht opwerpen.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">God moet er ons uitnemen en ons met Christus in de hemelen zetten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n20" rend="superscript">20</ref></seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Alleen de verlossing die het Evangelie predikt,</seg> <seg n="15.18.2">de vrijheid der kinderen Gods,</seg> <seg n="15.18.3">kan hier helpen.</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Alleen de herschepping door de Heilige Geest brengt de kosmos uit de chaos te voorschijn.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze vrijheid komt in de prediking tot ons en op geen andere wijze.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is een oproep tot de orde in het koninkrijk van Christus,</seg> <seg n="16.2.2">die in de kerk vernomen wordt.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Er is een groot onderscheid tussen het Koninkrijk en de kerk.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">De kerk raakt het Koninkrijk eschatologisch en daarmee is gezegd dat zij zelf mee onder het oordeel staat.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Zij is de schamelste en armste levensvorm,</seg> <seg n="16.5.2">die wij op aarde kennen,</seg> <seg n="16.5.3">en alles wat wij doen om haar daarvan af te helpen,</seg> <seg n="16.5.4">tast haar wezen aan.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Haar kennis,</seg> <seg n="16.6.2">haar dogma is arm en hard en afstotend;</seg> <seg n="16.6.3">haar geest en gaven zijn van een onwereldse poverheid.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Zij heeft echter een grote schat te hoeden:</seg> <seg n="16.7.2">de vrijheid;</seg> <seg n="16.7.3">de oproep tot de orde van het Koninkrijk.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Deze vrijheid is datgene,</seg> <seg n="16.8.2">waarmee de chaos dezer wereld het hardst in conflict komt en die zij toch vaak instinctmatig het langst eerbiedigt.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Deze dingen kunnen wij in onze dagen weer met handen tasten.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Wij behoeven er niet lang bij stil te staan.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">De verleiding waarin de kerk kan komen,</seg> <seg n="16.11.2">is,</seg> <seg n="16.11.3">dat zij deze positie prijs geeft.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Hier interesseert ons dat vooral uit een oogpunt van orde.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">De kerk mag in de aardse orde en vrijheid niet te groot belang gaan stellen.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">Zij is niet tot een rechter en scheidsvrouw gesteld tussen de broeders,</seg> <seg n="16.14.2">die met elkaar de erfenis dezer wereld delen.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">Zwingli was geen Luther en Wilhelm Teil geen kerkvader.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Wanneer de kerk zich omkeert en de aandacht aftrekt van haar vrijheid in Christus,</seg> <seg n="17.1.2">ziet zij rondom zich het gebied van wanorde en onvrijheid,</seg> <seg n="17.1.3">dat <pb n="534" ed="VW"/>wij <hi rend="italic">wereld</hi> noemen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Op de vraag naar de verhouding van kerk en wereld worden heden ten dage zeer radicale antwoorden gegeven.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Men zegt,</seg> <seg n="17.3.2">dat de hemelse orde een illusie is en het Evangelie opium voor het volk.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Men meent zelf de wereld te kunnen ordenen en geen God nodig te hebben.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Men gaat daarbij tot de uiterste consequenties,</seg> <seg n="17.5.2">wat het typische kenmerk is van het chaotische,</seg> <seg n="17.5.3">waarin alles zich beweegt in de rechte lijn,</seg> <seg n="17.5.4">zonder de curve der liefde te kunnen vinden.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Bijna de laatste rest van vrijheid gaat daarbij verloren.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Het is de ordening van het leven volgens een program,</seg> <seg n="17.7.2">in plaats van naar een evangelie.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Op een ander standpunt laat men de christelijke vrijheid bestaan,</seg> <seg n="18.1.2">maar eist op grond daarvan de totale vrij geworden mens voor de aardse staat op.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Ik wijs hier alleen op deze bekende dingen,</seg> <seg n="19.1.2">om de aandacht te vestigen op het radicale van de oplossingen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De christelijke vrijheid is de inzet bij deze proefnemingen,</seg> <seg n="19.2.2">maar men kan niet bepaald zeggen,</seg> <seg n="19.2.3">dat het er van meet af om te doen is haar te vernietigen.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Het is de chaos der wereld zelf,</seg> <seg n="19.3.2">die tot deze eschatologische proeven dringt.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Het is het wereldprobleem,</seg> <seg n="19.4.2">dat tot zulke oplossingen aanleiding geeft.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het zijn de noden van de massa,</seg> <seg n="19.5.2">die tot de opstelling van zulke programma's voeren.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">De contemporaine geschiedenis is geen sport maar bloedige ernst.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De verzoeking begint altijd bij de broodvraag en eindigt pas bij de aandrang om zich in het ledige te storten.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Het is geen kleinigheid,</seg> <seg n="19.8.2">als de chaos van alle kant komt opzetten en wij mogen niet zomaar de staf breken over degenen,</seg> <seg n="19.8.3">die haar in banden zoeken te slaan.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Er is analogie met het Evangelie in het communisme,</seg> <seg n="19.9.2">op welk feit Stanley Jones zo krachtig de nadruk heeft gelegd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n21" rend="superscript">21</ref></seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">En er is analogie met het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="19.10.2">waarvoor men alles moet verkopen wat men heeft,</seg> <seg n="19.10.3">bij de totale staat.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Des te opmerkelijker is de opoffering van de vrijheid.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het verdwijnen daarvan is fenomenaal.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het verraadt het wezen van de verschijnselen.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Nodiger dan ooit is heden ten dage de Evangelieprediking.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En het is gelukkig,</seg> <seg n="20.5.2">dat zij juist thans in haar betekenis weer theologisch wordt ingedacht.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Het kan niet uitblijven of,</seg> <seg n="21.1.2">waar de spanning tussen Evangelie en wereld zo groot is,</seg> <seg n="21.1.3">de behoefte ontstaat,</seg> <seg n="21.1.4">om rond te zien naar bemiddelingen tussen beide.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Het schijnt onnodig de tegenstelling op de spits te drijven en velen menen,</seg> <seg n="21.2.2">dat een christelijk humanisme toch de eigenlijke vorm is,</seg> <seg n="21.2.3">waarin de vrijheid zich openbaart.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Men ziet met heimwee om naar vroegere,</seg> <seg n="21.3.2">rustigere tijden,</seg> <seg n="21.3.3">waarin dat mogelijk scheen.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het is waar,</seg> <seg n="22.1.2">dat in de loop der christelijke eeuwen vele min of meer vaste verhoudingen tussen Evangelie en menselijkheid zijn aangegaan.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Men rekent dan niet alleen met die dingen,</seg> <seg n="22.2.2">waarvan men vrij geworden is,</seg> <seg n="22.2.3">maar ook met die,</seg> <seg n="22.2.4">waarvoor men vrij geworden is.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Men weet wel,</seg> <seg n="22.3.2">dat in die laatste verhouding de heiligheid een ander karakter krijgt dan in de eerste,</seg> <pb n="535" ed="VW"/><seg n="22.3.3">maar men meent dat verschil als van God gewild te moeten aanvaarden.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">De gelovige is vrij van duivel,</seg> <seg n="22.4.2">zonde en dood.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar mag hij nu niet voor God werken in deze wereld?</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Geen goede werken doen,</seg> <seg n="22.6.2">van het geloof uit?</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Een zeer kritieke vraag!</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het was de kwestie tussen Kohlbrugge en Da Costa.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n22" rend="superscript">22</ref></seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Kohlbrugge waarschuwt,</seg> <seg n="22.9.2">dat wie gaat werken,</seg> <seg n="22.9.3">als een sabbatschender door God zal worden behandeld.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">Da Costa zegt,</seg> <seg n="22.10.2">dat er drie stukken zijn:</seg> <seg n="22.10.3">zonde,</seg> <seg n="22.10.4">verlossing en dankbaarheid.</seg></s> <s n="22.11"><seg n="22.11.1">Kohlbrugge parodieert die dankbaarheid.</seg></s> <s n="22.12"><seg n="22.12.1">Het dankbaarste schepsel is de hond.</seg></s> <s n="22.13"><seg n="22.13.1">Hij meent,</seg> <seg n="22.13.2">dat wie zich tot Christus gekeerd heeft,</seg> <seg n="22.13.3">zich niet <hi rend="italic">weer</hi> moet omkeren.</seg></s> <s n="22.14"><seg n="22.14.1">Er zal toch wel iets gebeuren met en door hem.</seg></s> <s n="22.15"><seg n="22.15.1">Christus is geen stropop.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Deze vraag is vandaag en morgen precies aan de orde.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">De toekomst der wereld draait om deze spil;</seg> <seg n="23.2.2">niet alleen de toekomst der theologie.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Kohlbrugge wist,</seg> <seg n="23.3.2">dat met hem de theologie weer eens begon.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">De hele natuurlijke theologie,</seg> <seg n="23.4.2">de ballast,</seg> <seg n="23.4.3">was over boord geworpen.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Wij weten nu,</seg> <seg n="23.5.2">dat zijn bewering geen studeerkamer-praatje was,</seg> <seg n="23.5.3">maar het visioen van een profeet.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Wij merken,</seg> <seg n="23.6.2">dat de theologie ophoudt of begint;</seg> <seg n="23.6.3">een van beide.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">En het begin zal daarin bestaan,</seg> <seg n="23.7.2">dat de scheiding tussen openbaringstheologie en natuurlijke theologie theoretisch en praktisch voltrokken wordt.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Maar wij moeten naar onze kardinale vraag terug.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De christen is vrij van de wereld.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Is hij ook vrij voor de wereld?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Heel of half of driekwart?</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Is er een grens?</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Is er een bemiddelende houding mogelijk?</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">Tussen het <hi rend="italic">neen en het totaal?</hi></seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Wanneer men er zich aan geven mag,</seg> <seg n="24.8.2">waarom dan niet totaal?</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Totaal is toch beter dan half?</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">En moet de christelijke vrijheid zich daarbij niet laten regelen door de wet dezer wereld en laten aanvuren door haar goed?</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Aangenomen dat men vrij is ook <hi rend="italic">voor</hi> de wereld,</seg> <seg n="24.11.2">was het dan niet juist gezien,</seg> <seg n="24.11.3">toen Bousset er een dertig jaar geleden van sprak,</seg> <seg n="24.11.4">het Evangelie aan te vullen met de figuren van Goethe en Bismarck,</seg> <seg n="24.11.5">deze totale mensen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n23" rend="superscript">23</ref></seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Hier komt het er op aan de principiën te weerstaan,</seg> <seg n="25.1.2">als men niet verloren wil zijn.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">De totale staat,</seg> <seg n="25.2.2">daar zien de meesten van ons nog wel tegen op. Maar de totale echt?</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De totale wetenschap?</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">De totale kunst?</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De totale cultuur?</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Gaat dat niet beter?</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">En toch behoeven wij maar een half oog open te zetten om te zien,</seg> <seg n="25.7.2">dat ook hier de kwestie der totaliteit brandende is.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De echt mag ook niet totaal zijn.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">Deze negatieve christelijke ridderlijkheid staat aangewezen in een klassieke zinsnede uit ons huwelijksformulier:</seg> <seg n="25.9.2">"Gij zult de vrouw als het zwakkere vat hare eer geven,</seg> <seg n="25.9.3">aangezien gij medeerven der genade des levens zijt,</seg> <seg n="25.9.4">opdat uw gebed niet verhinderd worde."</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Tegen één zo'n woord weegt heel de literatuur over het sexuele vraagstuk,</seg> <seg n="25.10.2">die opgejaagd wordt door de totaliteitseis,</seg> <seg n="25.10.3">niet op. En wie kerkelijke formulieren niet geloven wil,</seg> <seg n="25.10.4">kan het bij Shakespeare nalezen.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Hetzelfde kan men aantonen ten aanzien van wetenschap,</seg> <seg n="26.1.2">kunst en cultuur.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De chemici zijn,</seg> <seg n="26.2.2">als ik het wel heb,</seg> <seg n="26.2.3">al bijeen geweest om over de <pb n="536" ed="VW"/>toelaatbaarheid van de wetenschappelijke totaliteitseis in hun vak te spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n24" rend="superscript">24</ref></seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Zij zien waar het heengaat en merken dat het Evangelie hun vak ook eschatologisch raakt.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Van de kunst wist het volk het allang,</seg> <seg n="26.4.2">als het dichtte:</seg> <seg n="26.4.3">hoe groter geest,</seg> <seg n="26.4.4">hoe groter beest.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Bij de cultuur in engere zin is het al heel duidelijk.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Het geperfectioneerd culturele draagt het merk van de duivel.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Ik heb een brave kantonrechter gekend,</seg> <seg n="26.7.2">die veel mensenkennis had,</seg> <seg n="26.7.3">en die lieden met een al te rechtvaardige scheiding in 't haar niet kon uitstaan;</seg> <seg n="26.7.4">hij vertrouwde ze niet.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Ik geloof,</seg> <seg n="26.8.2">dat hij gelijk had.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">Er moet enige verwarring merkbaar zijn aan een christenmens</seg> <seg n="26.9.2">- als teken van orde.</seg></s> <s n="26.10"><seg n="26.10.1">Het al te rechtlijnige en consequente is des duivels en behoort de chaos toe.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Hier is het nu de plaats om even te komen op het onderscheid,</seg> <seg n="27.1.2">dat men tracht te maken tussen scheppingsorde en onderhoudingsorde.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Men heeft daardoor uitdrukking gegeven aan het verschil in gevoelens die men koestert tegenover de totaliteit op het ene en op het andere gebied.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Daar waar men de totaliteit wel wil toelaten,</seg> <seg n="27.3.2">spreekt men van scheppingsorde;</seg> <seg n="27.3.3">daar waar men dat niet wenst,</seg> <seg n="27.3.4">van onderhoudingsorde.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Bij de echt wil men het wel,</seg> <seg n="27.4.2">dus behoort die tot de schepping;</seg> <seg n="27.4.3">bij de staat niet;</seg> <seg n="27.4.4">die maakt dus deel uit van de onderhouding en dient om het kwade te weren.</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Ik kan die onderscheiding moeilijk waarderen.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Wij zijn hier schijnbaar wel op beter terrein dan bij het natuurrecht,</seg> <seg n="28.2.2">dat aan de antieke filosofie ontleend is.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Wij schijnen hier op de bijbelse bodem te staan.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1"><choice><sic>Maar hel verschil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Maar het verschil</corr></choice> is niet zo heel groot.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Wanneer ik zeg,</seg> <seg n="28.5.2">dat er in de bijbel staat,</seg> <seg n="28.5.3">dat God ze schiep man <hi rend="italic">en vrouw,</hi></seg> <seg n="28.5.4">dan heb ik natuurlijk gelijk.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Maar wat is daarmee bereikt?</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">Bij de dieren spreekt de bijbel van een mannetje en een wijfje.</seg></s> <s n="28.8"><seg n="28.8.1">Deze vorm is archaïstischer,</seg> <seg n="28.8.2">maar wat is verder het verschil?</seg></s> <s n="28.9"><seg n="28.9.1">Ik railleer niet.</seg></s> <s n="28.10"><seg n="28.10.1">Wat is een echt,</seg> <seg n="28.10.2">waarvan alleen gezegd kan worden,</seg> <seg n="28.10.3">dat God ze schiep man en vrouw?</seg></s> <s n="28.11"><seg n="28.11.1">Is daarmee de humaniteit,</seg> <seg n="28.11.2">de vrijheid,</seg> <seg n="28.11.3">de orde van de echt gewaarborgd?</seg></s> <s n="28.12"><seg n="28.12.1">Is het al scheppingsorde?</seg></s> <s n="28.13"><seg n="28.13.1">Kan de man daar geen bruut zijn of de vrouw iets anders?</seg></s> <s n="28.14"><seg n="28.14.1">Kan hier de totaliteit der schepping zo maar geproclameerd?</seg></s> <s n="28.15"><seg n="28.15.1">Zitten wij dan niet,</seg> <seg n="28.15.2">met behulp van een bijbeltekst,</seg> <seg n="28.15.3">midden in het naturalisme en realisme van de moderne romanliteratuur?</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">De orde van de echt ligt hoger op,</seg> <seg n="29.1.2">op het gebied van de eer waarvan het formulier spreekt.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wie in zijn vrouw niet kan zien de mede-erfgenaam des levens,</seg> <seg n="29.2.2">wier gebed niet mag verhinderd worden;</seg> <seg n="29.2.3">wie haar niet kan zien in de orde des Koninkrijks,</seg> <seg n="29.2.4">waar naar Jezus' woord geen man of vrouw is;</seg> <seg n="29.2.5">wie in haar de engel niet kan ontdekken,</seg> <seg n="29.2.6">die is haar niet waard.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1"><choice><sic>Ook bier ligt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ook hier ligt</corr></choice> de menselijkheid vast in 't Evangelie.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Met de scheppingsorde schieten wij niet veel op.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Daarom wil het verschil tussen echt en staat mij,</seg> <seg n="30.1.2">in dit verband,</seg> <seg n="30.1.3">niet duidelijk worden.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">De echt wordt in het formulier ook als onderhoudingsorde beschouwd.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">Men vindt dat ouderwets,</seg> <seg n="30.3.2">omdat men de totaliteit eist;</seg> <seg n="30.3.3">ten onrechte.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">En omgekeerd is het menselijke zó op het koninklijke gericht,</seg><pb n="537" ed="VW"/> <seg n="30.4.2">de staatsvorm zó nodig voor orde en vrijheid,</seg> <seg n="30.4.3">zozeer eschatologisch rakende aan het Koninkrijk der hemelen,</seg> <seg n="30.4.4">dat men ook kan zeggen:</seg> <seg n="30.4.5">de echt zal ophouden,</seg> <seg n="30.4.6">de staat blijft.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Op dit punt hebben de anglicanen tot op zekere hoogte gelijk tegenover het lutherse patriarchalisme.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Inmiddels lag het slechts in onze bedoeling aan te wijzen,</seg> <seg n="31.1.2">dat wij met het proclameren van een scheppingsorde niet veel verder komen dan met het antieke natuurrecht.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Wel is er groot verschil tussen de kerkelijke belijdenis van de Schepper van hemel en aarde en het Griekse naturalisme,</seg> <seg n="31.2.2">maar de manier,</seg> <seg n="31.2.3">waarop de schepping hier gebruikt wordt,</seg> <seg n="31.2.4">lijkt als twee druppels water op de afleiding van het oude natuurrecht.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">De christelijke vrijheid vindt in deze wereld geen wet die haar regelt en geen goed dat harer waard is.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Maar gaat er dan niets van de kerk uit?</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Bestaat ze alleen maar om het Evangelie te horen zonder verder op de wereld in te werken?</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">Paulus zou zeggen:</seg> <seg n="33.3.2">dat zij verre.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">De geschiedenis der christenheid heeft dat ook wel bewezen.</seg></s> <s n="33.5"><seg n="33.5.1">Maar de inwerking van de christelijke vrijheid op de wereld is incidenteel en fragmentarisch.</seg></s> <s n="33.6"><seg n="33.6.1">Het totale,</seg> <seg n="33.6.2">het opgaan in de wereld als de eigenlijke speelruimte voor de vrijheid,</seg> <seg n="33.6.3">is uitgesloten.</seg></s> <s n="33.7"><seg n="33.7.1">Wanneer dat niet het geval was,</seg> <seg n="33.7.2">zou ik niet aarzelen de situatie der wereld,</seg> <seg n="33.7.3">uit een christelijk oogpunt,</seg> <seg n="33.7.4">wanhopig te noemen.</seg></s> <s n="33.8"><seg n="33.8.1">Nu is dat niet het geval.</seg></s> <s n="33.9"><seg n="33.9.1">Integendeel,</seg> <seg n="33.9.2">het eschatologisch karakter der kerk is opnieuw in 't licht gesteld.</seg></s> <s n="33.10"><seg n="33.10.1">En plotseling is algemeen het besef,</seg> <seg n="33.10.2">dat wij in dezelfde conditie zijn als de Oude kerk en dat de verhouding van kerk en staat niet bezig is zoetjesaan haar oplossing te naderen,</seg> <seg n="33.10.3">zodat de kerk in de staat zou opgaan,</seg> <seg n="33.10.4">maar dat de christelijke vrijheid moet weigeren enige aardse orde voor lief te nemen.</seg></s> <s n="33.11"><seg n="33.11.1">De verhou<hi rend="italic">ding kerk-en-staat</hi> is principieel onoplosbaar.</seg></s> <s n="33.12"><seg n="33.12.1">Er kunnen alleen compromissen bestaan.</seg></s> <s n="33.13"><seg n="33.13.1">De christelijke vrijheid blijft,</seg> <seg n="33.13.2">als vrijgemaakt van de duivel,</seg> <seg n="33.13.3">de zonde en de dood,</seg> <seg n="33.13.4">onverplicht ten opzichte van de consequenties en de geleidelijkheden in de chaos.</seg></s> <s n="33.14"><seg n="33.14.1">Jezus heeft dat duidelijk uitgesproken,</seg> <seg n="33.14.2">toen hij naar de didrachmen gevraagd werd.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n25" rend="superscript">25</ref></seg></s> <s n="33.15"><seg n="33.15.1">Deze vrijheid zorgt voor de verrassingen in de wereld.</seg></s> <s n="33.16"><seg n="33.16.1">En wanneer de toestand der wereld zal opklaren,</seg> <seg n="33.16.2">als de hele atmosfeer verhelderen zal,</seg> <seg n="33.16.3">dan zal dat alleen kunnen geschieden bij wijze van doorbraak.</seg></s> <s n="33.17"><seg n="33.17.1">Niet het een of andere gesloten systeem zal als lijkwade het geheel bedekken,</seg> <seg n="33.17.2">maar God zal,</seg> <seg n="33.17.3">in de staat evengoed als in de echt volgens het formulier,</seg> <seg n="33.17.4">met zijn hulp nabij zijn,</seg> <seg n="33.17.5">als men dat het allerminst verwacht.</seg></s> <s n="33.18"><seg n="33.18.1">De kerk zal zich haar Heer herinneren of liever de Heer zal zich zijn kerk herinneren.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Wanneer ik mij tracht te realiseren hoe dit mogelijk zal zijn,</seg> <seg n="34.1.2">dan moet ik vaak denken aan de structuur</seg> <seg n="34.1.3">- als men dat zo noemen mag</seg> <seg n="34.1.4">- van het Réveil in de eerste helft der negentiende eeuw.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Allard Pierson heeft gewezen op de verscheidenheid van de mannen,</seg> <seg n="34.2.2">die daarbij op de voorgrond kwamen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n26" rend="superscript">26</ref></seg></s> <pb n="538" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="34.3"><seg n="34.3.1">Zij hadden niets met elkander afgesproken;</seg> <seg n="34.3.2">zij volgden geen bepaald plan.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Zij hadden geen gesloten systeem.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">In hun kring ontstonden de dingen.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">De christelijke filantropie is ontstaan op een wandeling van Heldring over de Veluwe.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n27" rend="superscript">27</ref></seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">Da Costa improviseerde in zijn bijbellezingen de dogmatiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n28" rend="superscript">28</ref></seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">Groen van Prinsterer in zijn <hi rend="italic">Ongeloof en Revolutie</hi> de christelijke politiek.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n29" rend="superscript">29</ref></seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">De improvisator De Clercq stond in 't midden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n30" rend="superscript">30</ref></seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het improvisatorisch karakter van al deze dingen ligt er dik op en toch stond Kohlbrugge nog dreigend terzijde om te waarschuwen tegen elke binding en om te waken voor de vrijheid in Christus.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">Kohlbrugge heeft gelijk gekregen.</seg></s> <s n="34.12"><seg n="34.12.1">De gecentraliseerde inwendige zending,</seg> <seg n="34.12.2">de gesystematiseerde dogmatiek van 't neocalvinisme en de programmatische politiek van de rechtse partijen zijn niet meegevallen.</seg></s> <s n="34.13"><seg n="34.13.1">Kohlbrugge had zozeer gelijk,</seg> <seg n="34.13.2">dat de filantropie van het Centraal Comité,</seg> <seg n="34.13.3">de dogmatiek van neocalvinisten en ethischen en de politiek van antirevolutionairen en christelijk-historischen zich hebben te herzien door op hem te reflecteren.</seg></s> <s n="34.14"><seg n="34.14.1">Maar Kohlbrugge had alleen gelijk voor zover de neiging tot het totale in deze dingen was,</seg> <seg n="34.14.2">maar niet voor zover zij incidenteel en fragmentarisch waren.</seg></s> <s n="34.15"><seg n="34.15.1">En voor zover er dan een afwijzing van centraliteit en systeem,</seg> <seg n="34.15.2">van organisatie en program in ligt,</seg> <seg n="34.15.3">gaat het nog niet zozeer tegen het systeem en de organisatie op zichzelf,</seg> <seg n="34.15.4">als wel tegen de afsluiting daarvan met aardse middelen.</seg></s> <s n="34.16"><seg n="34.16.1">De orde mag niet gesloten zijn,</seg> <seg n="34.16.2">dan treedt dadelijk het consequente,</seg> <seg n="34.16.3">het demonische op. Een filantropische inrichting moet ruimte laten voor een spontane daad van christelijke liefde;</seg> <seg n="34.16.4">een dogmatiek mag de gelegenheid voor een goede preek niet sluiten;</seg> <seg n="34.16.5">en een politiek program moet ruimte laten voor de kerk van Christus.</seg></s> <s n="34.17"><seg n="34.17.1">De orde dezer wereld moet veld overhouden voor de wanorde van de christelijke vrijheid;</seg> <seg n="34.17.2">maw. de wanorde dezer wereld,</seg> <seg n="34.17.3">deze consequente chaos,</seg> <seg n="34.17.4">moet open staan voor de ordening door Jezus Christus.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Daarmee is gezegd,</seg> <seg n="35.1.2">dat de christelijke vrijheid een <hi rend="italic">ordenend</hi> beginsel is,</seg> <seg n="35.1.3">al kan zij krachtens haar karakter en oorsprong geen afsluiting vinden.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De kerk moet daarvan de stempel dragen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Haar lidmaatschap brengt iets ongeacheveerds mee.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De oncorrectheid van het genie tegenover het talent is daarmee een flauwe analogie.</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Maar die analogie gaat ook hierin door,</seg> <seg n="35.5.2">dat de geestelijke gave,</seg> <seg n="35.5.3">evenals de geniale conceptie,</seg> <seg n="35.5.4">een stuk orde is in grote stijl,</seg> <seg n="35.5.5">waar de wereld niet aan raken kan.</seg></s> <s n="35.6"><seg n="35.6.1">De kerk doet spelenderwijze wat aan de wereld met inspanning van alle krachten niet gelukken wil.</seg></s> <s n="35.7"><seg n="35.7.1">Dit geldt echter alleen voor zover de christelijke vrijheid incidenteel en fragmentarisch op de wereld inwerkt.</seg></s> <s n="35.8"><seg n="35.8.1">Voor zover zij de wereld bindt.</seg></s> <s n="35.9"><seg n="35.9.1">Niet voor zover de wereld haar bindt.</seg></s> <s n="35.10"><seg n="35.10.1">De christelijke vrijheid heeft naïeveteit aan zich en moet die behouden.</seg></s> <s n="35.11"><seg n="35.11.1">Zelfs de Roomse Kerk,</seg> <seg n="35.11.2">met haar pauselijke onfeilbaarheid,</seg> <seg n="35.11.3">weet dat.</seg></s> <s n="35.12"><seg n="35.12.1">Het leerstuk is zo geregeld,</seg> <seg n="35.12.2">dat het cathedrale van een uitspraak niet gemakkelijk kan worden vastgesteld.</seg></s> <s n="35.13"><seg n="35.13.1">Wij echter willen voor <pb n="539" ed="VW"/>dat naïeve veel meer ruimte laten.</seg></s> <s n="35.14"><seg n="35.14.1">We willen niet te veel empirisch constateren.</seg></s> <s n="35.15"><seg n="35.15.1">Wij blijven geloven aan een heilige,</seg> <seg n="35.15.2">algemene,</seg> <seg n="35.15.3">christelijke kerk.</seg></s> <s n="35.16"><seg n="35.16.1">En wij weten,</seg> <seg n="35.16.2">dat binnen haar omtrek de charismatische ordening niet stilstaat en dat de christelijke vrijheid in de wereld niet ledig is.</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Deze ordening van het leven binnen de grenzen der kerk draagt een voorlopig karakter.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Zij is niet definitief.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Ze legt de dingen niet helemaal vast.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Ze weet van terugkeer tot het begin;</seg> <seg n="36.4.2">van reformatie.</seg></s> <s n="36.5"><seg n="36.5.1">Ze <hi rend="italic">doelt</hi> meer op iets dan dat ze iets zou voltooien.</seg></s> <s n="36.6"><seg n="36.6.1">De orde,</seg> <seg n="36.6.2">die zij op het oog heeft,</seg> <seg n="36.6.3">kan in deze wereld niet geheel haar beslag krijgen.</seg></s> <s n="36.7"><seg n="36.7.1">Het incidentele,</seg> <seg n="36.7.2">het naïeve,</seg> <seg n="36.7.3">het fragmentarische van de handeling is daarvan de aanwijzing.</seg></s> <s n="36.8"><seg n="36.8.1">Er is spel in iedere handeling der christelijke vrijheid.</seg></s> <s n="36.9"><seg n="36.9.1">Het'is arbeid van kinderen van de hemelse Vader.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maar tevens zit er hogere noodzakelijkheid achter.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Het kan niet uitblijven.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het is onmogelijk dat,</seg> <seg n="37.3.2">zo wie Christus door een waarachtig geloof ingeplant is,</seg> <seg n="37.3.3">niet zou voortbrengen vruchten der dankbaarheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n31" rend="superscript">31</ref></seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">En het naïeve van de betoning van deze dankbaarheid neemt wel het gewilde en gekunstelde uit de opzettelijkheid der bedoeling weg,</seg> <seg n="37.4.2">maar niet de nadruk en de stempeling door de Geest.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Er zit wil en doorzetting en onverzettelijkheid achter de levensordening binnen de grenzen der kerk.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De 'Pilgrimfathers'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n32" rend="superscript">32</ref> gingen naar een ander continent,</seg> <seg n="37.6.2">omdat de liturgie der Engelse kerk hun sobere levenstoon stoorde,</seg> <seg n="37.6.3">ofschoon ze. tegen de leer der kerk geen bezwaar hadden.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Deze ordening bedoelt een teken en zegel te zijn van het Woord Gods.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Zij breidt zich uit rondom de avondmaalstafel,</seg> <seg n="38.2.2">waaraan de sacramentele transfiguratie van het leven wordt uitgebeeld.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Wat de kerk van het leven maakt,</seg> <seg n="38.3.2">hoe incidenteel en fragmentarisch het ook moge zijn,</seg> <seg n="38.3.3">is teken en zegel van de belofte,</seg> <seg n="38.3.4">dat de hogere orde door de chaos zal heenbreken.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Dat de consequentie,</seg> <seg n="38.4.2">waarmee de wereld naar de duivel schijnt te gaan,</seg> <seg n="38.4.3">schijnbaar is.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Dat het leven op doorbraak is aangelegd.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">En dat,</seg> <seg n="38.6.2">hoe ernstig de tijden ook mogen zijn,</seg> <seg n="38.6.3">er nog ruimte blijft voor het spel der kinderen Gods.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">De demonische consequentie der dingen is niet onverbrekelijk.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Hierbij denk ik niet in de eerste plaats aan een uitbreiding van sacramentele handelingen in engere zin.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Niet aan liturgische diensten en wat men verder op kerkelijk gebied bijv. in bidstonden en ogenblikken van stilte kan organiseren,</seg> <seg n="39.2.2">om daarmee de inwerking van het Koninkrijk op de kerk te symboliseren.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Ik denk zeer beslist aan handelingen,</seg> <seg n="39.3.2">die wij tot het bereik van het <hi rend="italic">leven</hi> rekenen,</seg> <seg n="39.3.3">in onderscheiding van wat wij gewoon zijn <hi rend="italic">geloofte</hi> noemen.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Ik denk nu meer aan Stockholm dan aan Lausanne;</seg> <seg n="39.4.2">meer aan het <hi rend="italic">Work</hi> dat met Life verbonden is,</seg> <seg n="39.4.3">dan aan de <hi rend="italic">Order,</hi></seg> <seg n="39.4.4">die met <hi rend="italic">Faith</hi> correspondeert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n33" rend="superscript">33</ref></seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Ik meen,</seg> <seg n="39.5.2">dat de kerk de behoefte heeft,</seg> <seg n="39.5.3">en niet alleen de behoefte,</seg> <seg n="39.5.4"><choice><sic>maar daf God</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">maar dat God</corr></choice> ook binnen haar muren de gaven schenkt,</seg> <seg n="39.5.5">die in het leven bindingen teweeg brengen,</seg> <seg n="39.5.6">die een autonoom karakter hebben.</seg></s> <pb n="540" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="39.6"><seg n="39.6.1">Zoals het dogma zijn eigen verbuiging heeft,</seg> <seg n="39.6.2">die het niet aan de wijsbegeerte ontleent,</seg> <seg n="39.6.3">zo zijn er in de kerk openbaringen van menselijk leven mogelijk en bestaanbaar,</seg> <seg n="39.6.4">die met de humaniteit uit de natuurlijke theologie niet te maken hebben.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">Die ook niet georiënteerd zijn aan de zgn. scheppingsorde,</seg> <seg n="39.7.2">maar die regelrecht met het Evangelie in verband staan en tekenen en zegelen van de prediking zijn.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Ik herinner hier nog eens aan Heldring,</seg> <seg n="40.1.2">wiens vrije liefdedaad de ordening der Zettense filantropie in zich sloot.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n34" rend="superscript">34</ref></seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Dit 'sacrament des levens' kan iedere afmeting aannemen en is in staat om,</seg> <seg n="40.2.2">zoals in de dagen van Augustinus,</seg> <seg n="40.2.3">op rechtspraak of goederenverkeer beslag te leggen.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Of,</seg> <seg n="40.3.2">zoals in de middeleeuwen,</seg> <seg n="40.3.3">bijna de hele menselijke samenleving in haar ordening te betrekken.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Van het profane leven uit gezien,</seg> <seg n="41.1.2">maken zulke proefnemingen de indruk van wanordelijk te zijn.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zij lijken te weinig beredeneerd en schijnen nooit genoeg uit de gegeven situatie voort te vloeien.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zij missen de duivelse gedetermineerdheid en consequentie.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Een optreden als van Josephine Butler<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n35" rend="superscript">35</ref><choice><sic>35</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-55"/></choice> werd algemeen veroordeeld.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Heldring en Pierson<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n36" rend="superscript">36</ref> hadden bijna de hele medische wereld tegen zich.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">En toch gaat van hier ordening uit,</seg> <seg n="41.6.2">onberedeneerd,</seg> <seg n="41.6.3">dichterlijk,</seg> <seg n="41.6.4">naïef;</seg> <seg n="41.6.5">als een spel.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Het experiment,</seg> <seg n="42.1.2">dat Calvijn met Genève gemaakt heeft,</seg> <seg n="42.1.3">zie ik ook in dat licht.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Ik noem het een sacrament,</seg> <seg n="42.2.2">een zegel op het reformatorisch evangelie;</seg> <seg n="42.2.3">fragmentarisch,</seg> <seg n="42.2.4">incidenteel,</seg> <seg n="42.2.5">maar tevens sacramenteel.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Het was niet verplichtend voor de calvinistische wereld.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Hoogstens een paradigma.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">En het hele puritanisme,</seg> <seg n="42.5.2">dat zich aan dit paradigma spiegelde,</seg> <seg n="42.5.3">bedoelde op zijn beurt weer een sacramentele bezegeling van het Evangelie te zijn.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">Niemand kan echter ontkennen,</seg> <seg n="42.6.2">dat de ordenende werking,</seg> <seg n="42.6.3">die hier van de christelijke vrijheid uitging,</seg> <seg n="42.6.4">buitengewoon krachtig is geweest en op enige eeuwen beslag heeft gelegd.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Een totale en definitieve ordening van het mensenleven door de christelijke vrijheid is daarmee niet bedoeld.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Rondom de heiligheden der kerk houdt de staat zijn rechten.</seg></s> <s n="43.3"><seg n="43.3.1">De bepalingen van het wezen en het gezag van de staat staan echter voor de gelovige aan de omtrek van zijn belijdenis.</seg></s> <s n="43.4"><seg n="43.4.1">De Schrift geeft daarover slechts weinig licht en in het Evangelie is de staat geëlimineerd door het nabijkomen van het Koninkrijk der hemelen.</seg></s> <s n="43.5"><seg n="43.5.1">Hij voert er een onwezenlijk bestaan.</seg></s> <s n="43.6"><seg n="43.6.1">De staat heeft bestand en gezag,</seg> <seg n="43.6.2">voor zover de christelijke vrijheid in deze wereld nooit totaal kan worden.</seg></s> <s n="43.7"><seg n="43.7.1">Hij is een grensgrootheid en hij kan slechts iets meer betekenen,</seg> <seg n="43.7.2">voor zover hij een flauwe afspiegeling kan heten van Christus' heerschappij over het rijk des duivels.</seg></s> <s n="43.8"><seg n="43.8.1">Slechts in zoverre komt hem een zekere totaliteit toe.</seg></s> <s n="43.9"><seg n="43.9.1">Hij raakt de einden van het leven en heeft macht over leven en dood.</seg></s> <s n="43.10"><seg n="43.10.1">Hij moet de overblijvende zonde,</seg> <seg n="43.10.2">waaruit de gelovige in Christus is weggenomen,</seg> <seg n="43.10.3">intomen.</seg></s> <pb n="541" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="43.11"><seg n="43.11.1">Men kan dit een totaliteit des doods noemen.</seg></s> <s n="43.12"><seg n="43.12.1">Zij raakt niet het centrum,</seg> <seg n="43.12.2">maar de uitersten van het leven:</seg> <seg n="43.12.3">de eschata.</seg></s> <s n="43.13"><seg n="43.13.1">Wie het leven in Christus niet wil aannemen,</seg> <seg n="43.13.2">die kan uit de handen van de staat de dood ontvangen.</seg></s> <s n="43.14"><seg n="43.14.1">De overheid draagt het zwaard en zij doet dat niet tevergeefs.</seg></s> <s n="43.15"><seg n="43.15.1">- Dit is de eerste functie van de staat en niet,</seg> <seg n="43.15.2">zoals Gogarten wil,</seg> <seg n="43.15.3">dat hij ons het leven geeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n37" rend="superscript">37</ref></seg></s> <s n="43.16"><seg n="43.16.1">Een theorie die aanneemt,</seg> <seg n="43.16.2">dat de staat ons het leven geeft en de kerk ons het eeuwige leven schenkt,</seg> <seg n="43.16.3">kan van de scherpste tegenstellingen tussen die beide geen rekenschap geven.</seg></s> <s n="43.17"><seg n="43.17.1">Pas als wij ze tegenover elkaar plaatsen als dragers van leven en dood,</seg> <seg n="43.17.2">is dat mogelijk.</seg></s> <s n="43.18"><seg n="43.18.1">Daarmee is echter tevens duidelijk,</seg> <seg n="43.18.2">dat een staat,</seg> <seg n="43.18.3">die beslag legt op de centra,</seg> <seg n="43.18.4">de sacra van het leven,</seg> <seg n="43.18.5">een vernietigende invloed op ons bestaan moet hebben.</seg></s> <s n="43.19"><seg n="43.19.1">De staat moet tevreden zijn met het recht rondom de sacra.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">Hoever de staat bij zijn ordening van de chaos en bij zijn intoming van de overblijvende zonde mag gaan,</seg> <seg n="44.1.2">is niet theoretisch vast te leggen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Het bedwingen van de zonde,</seg> <seg n="44.2.2">de bediening des doods,</seg> <seg n="44.2.3">behoeft niet noodzakelijk een eigen merk op het voorhoofd te dragen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Wel wordt de staat heidens,</seg> <seg n="44.3.2">zodra hij de kerk negeert en vergeet,</seg> <seg n="44.3.3">dat hem alleen de zorg voor 'de uitersten' is toevertrouwd.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar wanneer hij dit in gedachten houdt,</seg> <seg n="44.4.2">kan men niet altijd a priori vaststellen,</seg> <seg n="44.4.3">waar de grens tussen leven en dood,</seg> <seg n="44.4.4">tussen de sacra en de eschata ligt.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">De meest liberale staat,</seg> <seg n="44.5.2">die het <hi rend="italic">laisserfaire</hi> in zijn vaandel heeft geschreven,</seg> <seg n="44.5.3">behoeft niet de meest 'christelijke' te zijn.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">De tegenstelling van leven en dood komt pas in volle scherpte uit in tijden van vervolging en martelaarschap.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Wanneer de staat zich er van bewust blijft,</seg> <seg n="44.7.2">dat de macht die hij heeft,</seg> <seg n="44.7.3">hem gegeven is door dezelfde God die in de kerk wordt aangebeden,</seg> <seg n="44.7.4">kunnen er tijden,</seg> <seg n="44.7.5">zelfs eeuwen zijn,</seg> <seg n="44.7.6">waarin de ordening door de staat zich aansluit bij de ordening binnen de kerk.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De orde in de staat zal dan de ordening binnen de kerk ten goede komen.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">En de staat zal dan onwillekeurig,</seg> <seg n="44.9.2">bewust of meer onbewust,</seg> <seg n="44.9.3">een voorbeeld nemen aan de inrichting van het leven in de kerk.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">De kerk is dan voor de staat een <hi rend="italic">school des levens,</hi></seg> <seg n="44.10.2">waartegenover de bediening des doods terugtreedt.</seg></s> <s n="44.11"><seg n="44.11.1">In de christelijke eeuwen is dat steeds in mindere of meerdere mate het geval geweest.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Zonder gevaar is dat <hi rend="italic">vroom-worden</hi> van de staat nooit.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Dat blijkt reeds,</seg> <seg n="45.2.2">als hij optreedt op het meest neutrale gebied der vroomheid,</seg> <seg n="45.2.3">dat der voorzienigheid.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Het artikel van het dagelijks brood,</seg> <seg n="45.3.2">dat de heiden mee kan belijden,</seg> <seg n="45.3.3">behoort ook tot de sacra.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">En wij weten,</seg> <seg n="45.4.2">hoe juist de bediening des doods weer ineens met verschrikkelijke duidelijkheid op de voorgrond komt te staan,</seg> <seg n="45.4.3">als de staat op dit gebied totaal wordt en met zijn zwaard gaat staan achter de vierde bede van het <hi rend="italic">Onze Vader.</hi></seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">De staat kan ons het leven niet geven;</seg> <seg n="45.5.2">hij kan onze Schepper en onze Voorzienigheid niet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n38" rend="superscript">38</ref></seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="542" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n1" type="end" place="end" n="1"><p><pb n="542" ed="VW"/>N. publiceerde <hi rend="italic">Het wezen der christelijke vrijheid in</hi> ZI., p. 234-250 (pag.). Daarvoor was het (vermeerderd met de tekst van de <hi rend="italic">Stellingen</hi> en een verslag van de <hi rend="italic">Nabespreking; hier</hi> opgenomen, resp. in noot 1 en noot 38) verschenen in het <hi rend="italic">Rapport van de Tweede Nederlandsche Oecumenische Theologen Conferentie,</hi> gehouden op Woudschoten van 18-20 september 1935: <hi rend="italic">De totaliteitseisch van den staat en het christelijk vrijheidsbegrip, uitgege</hi>ven door den Oecumenischen Raad in Nederland (1936), p. 27-47. De genoemde conferentie is een Nederlandse bijdrage tot de voorbereiding van de grote wereldconferentie der kerken, die van 12-26 juli 1937 in Oxford werd gehouden. Zie over de <hi rend="italic">Tweede Nederlandsche Oecumenische Theologen Conferentie</hi> Ger van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht-Antwerpen 1973, p. 244 v. Naast de bijdrage van N. zijn in <hi rend="italic">het Rapport</hi> de volgende referaten opgenomen:</p><p>Prof. dr. Ph. Kohnstamm <hi rend="italic">(Openingswoord);</hi> Prof. dr. C. G. Wagenaar <hi rend="italic">(De totale Staat. Oorzaken - Vormen - Wezen);</hi> Prof. dr. J. de Zwaan <hi rend="italic">(Totale Staat en Christelijke vrijheid);</hi> Prof. mr. Paul Scholten <hi rend="italic">(Over den Rechtstaat);</hi> Ds. F. Dijkema <hi rend="italic">(</hi><choice><sic>l</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-56"><hi rend="italic">I</hi></corr></choice><hi rend="italic">nternationaliteit en Oecumeniciteit);</hi> Prof. dr. Adolf Keller <hi rend="italic">(Der heutige Stand der ökumenischen Bewegung);</hi> Anonimus <hi rend="italic">(Die Lage der christlichen Nichtarier in Deutschland).</hi></p><p>De tekst van het opstel van N. in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. De tekst van de voornoemde <hi rend="italic">Stellingen</hi> van N. luidt:</p><p>1. De christelijke vrijheid is in de eerste plaats negatief; zij betekent een geroepen zijn uit de chaos, waarin duivel, zonde en dood ten troon zitten.</p><p>2. De kosmische wanorde is zo groot, dat de humaniteit geen waarborg voor de vrijheid biedt.</p><p>3. Wij zijn alleen vrij in Christus, in de nieuwe orde, de herschepping door de Heilige Geest.</p><p>4. De plaats waar de roep tot deze vrijheid gehoord wordt, noemen wij kerk.</p><p>5. Rondom de kerk ligt het gebied der wanorde en der onvrijheid, de wereld.</p><p>6. De christelijke vrijheid vindt in de wereld geen wet, die haar regelt; geen goed, dat haar waard is.</p><p>7. De inwerking der christelijke vrijheid op de wereld is incidenteel en fragmentarisch.</p><p>8. De ordening van het leven binnen de kerk draagt het karakter van sacrament en van paradigma.</p><p>9. De staat is geroepen rondom de kerk de wanorde in te tomen en bij de ordening van het leven zich te richten naar het paradigma der kerk."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n2" type="end" place="end" n="2"><p>De tekst in het voornoemde <hi rend="italic">Rapport,</hi> p. 27 luidt: "... dan sluit ik mij aan bij een referaat van dr. Wendland, in april [19351 te Hemmen gehouden." Bedoeld is een referaat van dr. Heinz-Dietrich Wendland (geb. 1900), toenmalig privaat-docent voor Nieuwe Testament en sociale ethiek te Heidelberg. Nadere gegevens over de genoemde conferentie ontbreken.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Zie p. 449, noot 17.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n4" type="end" place="end" n="4"><p>WA. 18, 659: "Quid enim est universum genus humanum, extra spiritum, nisi regnum Diaboli ... confusum cahos tenebrarum?"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De zgn. 'ezel van Buridanus', die staande tussen twee even grote hopen hooi door besluiteloosheid ('indeterminisme') verhongert, is een simplistische verrekening van de leer over de wil van de Franse nominalistische filosoof Jean Buridan, ook Buridanus genoemd (vóór 1300-na 1358 n.Chr.).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Sigmund Freud (1856-1938), grondlegger van de psychoanalyse; Rudolf Steiner (18611925), grondlegger van de antroposofie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n7" type="end" place="end" n="7"><p>De tekst in het voornoemde <hi rend="italic">Rapport,</hi> p. 30 voegt toe: "(Hemmen April '35)."</p></note>
<pb n="543" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n8" type="end" place="end" n="8"><p><pb n="543" ed="VW"/>De tekst in het voornoemde <hi rend="italic">Rapport,</hi> p. 30 voegt toe: "(Hemmen)."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Volgens Noordmans is Brunner in dit opzicht verwant met de (eveneens Zwitserse) reformator Zwingli.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De legendarische Zwitserse vrijheidsheld <choice><sic>Wilheim Teil</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wilhelm Tell</corr></choice> weigerde de op een staak geplaatste hoed van de Habsburgse landvoogd <choice><sic>Gessier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Gessler</corr></choice> te groeten. Hij werd toen door de landvoogd verplicht een appel van het hoofd van zijn zoontje te schieten. Hij slaagde hierin en wist enige tijd later Gessler te doden. Dit feit zou de aanleiding zijn geweest tot een opstand in de buurt van het Vierwoudstreken Meer.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n11" type="end" place="end" n="11"><p>De Volkenbond, opgericht 10 januari 1920 krachtens het Verdrag van Versailles, was een confederatie van soevereine staten die als doel had de handhaving van de vrede en de bevordering van de internationale samenwerking. Hij werd opgeheven 19 april 1946.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n12" type="end" place="end" n="12"><p><hi rend="italic">Vorlesung über den Römerbrief (1515/1516).</hi> WA. 56, 334. In zijn uitleg van Rom. 7 : 1 zegt Luther "dass der Mensch es vielmehr ist, der der Sünde entnommen wird, während sie selber wie ein Überbleibsel bleibt" (vert. E. Eilwein),</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n13" type="end" place="end" n="13"><p>H. Cohen (1842-1918), Duits filosoof van orthodox-joodse afkomst, grondlegger der zgn, Marburgse School van het neokantianisme. Vgl. zijn <hi rend="italic">Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums,</hi> Frankfurt am Mam 1929<hi rend="superscript">2</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n14" type="end" place="end" n="14"><p><hi rend="italic">Cicero, Tusculanae disputationes</hi> V, 117: "Portus enim praesto est, quoniam mors ibidem est aeternum nihil sentiendi receptaculum,"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n15" type="end" place="end" n="15"><p><choice><sic>Confl.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">Conf.</hi></corr></choice> VI, 1 <hi rend="italic">1. MPL.</hi> 32, 729; <hi rend="italic">CSEL. 33</hi> 1, <hi rend="italic">134; CChrSL.</hi> 27, 87: "Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea fugiens quaerebam cam."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n16" type="end" place="end" n="16"><p>F. D. Maurice, <hi rend="italic">Social Morality. 21 Lectures delivered in the University of Cambridge</hi> (1869). Noordmans bezat de Nederlandse vertaling <hi rend="italic">De </hi><choice><sic>zedelijkegrondslag dermaatschappij</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">zedelijke grondslag der maatschappij</hi></corr></choice><hi rend="italic">. Een en twintig lezingen gehouden aan de universiteit te Cambridge.</hi> Met eene inleiding van J. H. Gunning Jr., Nijmegen 1890. Zie over Maurice VW, dl. 1, p. 148, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Vgl. het opstel <hi rend="italic">The Incarnation in relation to Development</hi> van de Engelse theoloog J. R, Illingworth (1848-1915) in <hi rend="italic">LuxMundi. A seriesofstudies in thereligion oftheincarnation,</hi> Charles Gore ed., Londen 1890<hi rend="superscript">7</hi> p. 179-214; p. 212: "... secular civilization is ... in the Christian view, nothing less than the providential correlative and counterpart of the Incarnation."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n18" type="end" place="end" n="18"><p>De tekst in het voornoemde <hi rend="italic">Rapport,</hi> p. 32 voegt toe: "in zijn referaat te Hemmen." Zie over A. de Quervain deze uitgave, p. 506, noot 3. Met Schlier is bedoeld de Duitse nieuwtestamenticus Heinrich Schlier (geb. 1900).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Vgl. Rom. 7 : 23.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n20" type="end" place="end" n="20"><p>Vgl. Ef. 2 : 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n21" type="end" place="end" n="21"><p>E. Stanley Jones (1884-1973), Amerikaans zendeling en evangelist. Vgl. zijn Christ's alter<hi rend="italic">native to communism,</hi> New York 1935; Ned. vert. <hi rend="italic">Christus' antwoord op het communisme,</hi> vertaald door Johanna E. Kuiper, Amsterdam 1935.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n22" type="end" place="end" n="22"><p>Vgl. de <hi rend="italic">Hoogst belangrijke briefwisseling tusschen Dr. H. F. Kohlbrugge en een van de meest beroemde zijner tijdgenooten over de leer der heiligmaking,</hi> naar aanleiding van en vermeerderd met eene leerrede van Dr. Kohlbrugge over Rom. 7 : 14, Utrecht 1880, Amsterdam 18923. Zie VW., dl. 3, p. 303 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n23" type="end" place="end" n="23"><p>W. Bousset (1865-1920), Duits protestants theoloog en historicus, schreef hierover in zijn <hi rend="italic">Das Wesen der Religion, dargestellt an ihrer Geschichte,</hi> Tübingen 19201, p. 201 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n24" type="end" place="end" n="24"><p>Gelegenheid onbekend. De bijeenkomst wordt niet vermeld in het <hi rend="italic">Chemisch Weekblad.</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n25" type="end" place="end" n="25"><p>Vgl. Matth. 17 : 24.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n26" type="end" place="end" n="26"><p>Vgl. A. Pierson, <hi rend="italic">Oudere tijdgenooten,</hi> Amsterdam 1888 (P. L. Schram ed., Amsterdam 1982<hi rend="superscript">4</hi>).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n27" type="end" place="end" n="27"><p>Op een vakantiedag, terwijl hij een voetreis over de Veluwe maakte, ontdekte de hervormde predikant <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> G. Heldring (1804-1876) een deel van zijn levenswerk, de stichting van opvoedingstehuizen voor verwaarloosde jongens te Hoenderloo. Vgl. A. van der Hoeven, <hi rend="italic">Otto Gerhard Heldring,</hi> Amsterdam 1942, p. 56 vv.</p></note>
<pb n="544" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n28" type="end" place="end" n="28"><p><pb n="544" ed="VW"/>1. da Costa, <hi rend="italic">Bijbellezingen,</hi> opgeteekend en medegedeeld door J. F. Schimsheimer, 8 dln., Amsterdam 1871-1877.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n29" type="end" place="end" n="29"><p>G. Groen van Prinsterer, <hi rend="italic">Ongeloof en Revolutie,</hi> Leiden 1847, Amsterdam 1868<hi rend="superscript">2</hi>.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n30" type="end" place="end" n="30"><p>Vgl. <hi rend="italic">Willem de Clercq naar zijn dagboek</hi> door A. Pierson met medewerking van De Clercqs jongste kleindochter, 2 dln., Haarlem 1889<hi rend="superscript">3</hi>. Zie over De <choice><sic>Ciercq</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Clercq</corr></choice> VW., dl. 1,p. 88-101.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n31" type="end" place="end" n="31"><p>Aldus het antwoord op vraag 64 van de Heidelbergse catechismus.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n32" type="end" place="end" n="32"><p>Zie p. 140, noot 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n33" type="end" place="end" n="33"><p>De eerste wereldconferentie over praktisch christendom (on Life and Work) te Stockholm 1925; de eerste wereldconferentie over geloof en kerkorde (on Faith and Order) te Lausanne 1927.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n34" type="end" place="end" n="34"><p><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> G. Heldring werd het meest bekend door de naar hem genoemde Heldringgestichten te Zetten in de Betuwe, waarmee hij in 1847 een begin maakte. Ze waren bestemd voor vrouwen die uit de gevangenis waren ontslagen en voor verwaarloosde meisjes.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n35" type="end" place="end" n="35"><p>De Engelse feministe Josephine Butler (1828-1906) bestreed gereglementeerde prostitutie en handel in blanke slavinnen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n36" type="end" place="end" n="36"><p>H. Pierson (1834-1923), hervormd predikant, werd in 1876 als opvolger van <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> G. Heldring directeur van de Heidringgestichten te Zetten. Vgl. P. L. Schram, <hi rend="italic">Hendrik Pierson. Een hoofdstuk uit de geschiedenis van de Inwendige Zending,</hi> Kampen 1968.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n37" type="end" place="end" n="37"><p>Vgl. F. Gogarten, <hi rend="italic">Politische Ethik. Versuch einer Grundlegung,</hi> Jena 1932, p. 109, waar G. schrijft: het "Recht der Staatsgewalt auf das Leben ihrer Untertanen entspricht der höchsten und eigentlichen Aufgabe der Staatsgewalt, das Leben ihrer Untertanen zu schützen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.het-wezen-der-christelijke-vrijheid.n38" type="end" place="end" n="38"><p>De tekst van de <hi rend="italic">Nabespreking luidt:</hi></p><p>Prof. De Zwaan zegt de opmerking te hebben gehoord, dat de kerk in onze dagen agressief moet zijn en dat daarvan te weinig in het referaat blijkt.</p><p><hi rend="italic">M. J. Top</hi> (De Bilt) vraagt naar het verband tussen de christelijke vrijheid en de soevereiniteit Gods en tussen de christelijke vrijheid en de ervaring van de leiding Gods in ons leven.</p><p><hi rend="italic">Mr. J. Schokking</hi> ('s-Gravenhage) waardeert dat in principiële zin over het onderwerp is gesproken. Hij zou echter wel gewenst hebben, dat ook op de vrucht van het vrijgemaakt zijn in Christus gewezen was. Hiervan hebben we weinig gehoord en dat is misschien het gevolg van de eenzijdig-eschatologische uitwerking van het onderwerp. Wel was er enige correctie in dit opzicht, waar de spreker over de vrijheid vóór de wereld sprak, maar uitgewerkt werd dit niet. Spreker betreurt dit te meer, daar nog maar al te zeer een enkel jenseitige opvatting van het Evangelie heerst, die tot een quiëtistische houding leidt. De indruk werd ook te veel gewekt alsof er met betrekking tot de cultuur vanuit het beginsel des Evangelies niet veel te doen is, een indruk die versterkt werd door de aanhaling, dat Jezus door God uit de wereld werd genomen, zodat de zonde alleen overbleef, een zienswijze, waarmee spreker zich niet kan verenigen.</p><p><hi rend="italic">Ds. Van der Staaij</hi> stelt drie vragen:</p><p>1. Hoe kan, als de christelijke vrijheid slechts incidentele betekenis heeft voor de werkelijkheid, waarin wij leven, hoe kan dan de kerk een program opstellen voor een staatsorde en die personen aan de regering doen komen, die zulk een staat ordenen, waarin het leven zich richt naar het programma der kerk? (Zie stelling 9.) Hoe is dit in concreto te denken? Als de kerk het geweten der samenleving heeft te zijn, heeft dit dan niet ook deze zin, dat zij meehelpt die mannen te kiezen?</p><p>2. Da Costa, Heldring, Groen van Prinsterer worden de actieve figuren uit het Réveil <pb n="545" ed="VW"/>genoemd. Kohlbrugge echter remde met zijn waarschuwing. Hij was meer negatief. Wat zou er gebeurd zijn, als de eersten zich naar K. hadden georiënteerd? Moet de kerk in haar vertegenwoordigers niet meer dan negatief zijn? 3. Gezegd werd, dat de kerk hoogstens een compromis kan aangaan, het treft echter, dat verscheidenen dit juist als het kwaad beschouwen. Hoe moeten wij hier nu staan?</p><p><hi rend="italic">A.Dronkers</hi> ('s-Gravenhage) vraagt of de opvoeding ook een rol speelt in het tot stand komen van de christelijke vrijheid.</p><p><hi rend="italic">Ds. J. M. van Veen</hi> (Utrecht) vindt de voorbeelden, die zijn gegeven van kerkelijke humaniteit, vrij willekeurig. Het is hem niet zo gemakkelijk de grenzen tussen de christelijke humaniteit en andere aan te geven. In werkelijke humaniteit is toch altijd iets van de christelijke verscholen.</p><p>Spreker heeft de vrijheid vóór de wereld te veel verwaarloosd. De naar Christus gekeerde mens keert zich tot de naaste en tegenover deze naaste groeit een wet, waaraan wij worden gebonden. Om aan deze wet gehoorzaam te kunnen zijn, hebben wij vrijheid nodig. Deze christelijke vrijheid is een goed in de wereld, waarvoor wij moeten opkomen. Daarmee blijft de vraag naar christelijk natuurrecht dus bestaan. Vanzelfsprekend is het, dat de binding aan de mens nooit getotaliseerd mag worden.</p><p>Antwoord van dr. Noordmans:</p><p>Aan prof. De Zwaan:</p><p>Ongetwijfeld moet de kerk agressief zijn, maar het moet een agressiviteit Gods zijn. Deze sluit mensen niet uit, maar kwalificeert hen op een heel bijzondere wijze. De kwaliteit waarin zij dan handelen, is niet een <hi rend="italic">eigen,</hi> maar een <hi rend="italic">charismatische,</hi> en dat mag niet uit het oog worden verloren. Daarom moet de kerk bij haar agressie een mystische terughouding in acht nemen.</p><p>Aan M. J. Top (De Bilt):</p><p>Het antwoord op het eerste gedeelte van deze vraag ligt in het vorige reeds opgesloten. Wat de <hi rend="italic">leiding</hi> betreft, deze is algemener van aard dan de <hi rend="italic">roeping</hi> tot vrijheid. Zij ligt ten dele op het terrein der goddelijke <hi rend="italic">voorzienigheid</hi> en is alszodanig moeilijker van de inspraak van de duivel te onderscheiden.</p><p>Aan mr. J. Schokking:</p><p>Wanneer wij begonnen zijn 'in principiële zin' over de christelijke vrijheid te spreken, kunnen wij daarmee niet halverwege ophouden. Het onderwerp kan niet in tweeën gebroken worden. De praktische zijde is geen menselijke <hi rend="italic">toepassing</hi> van het in Christus principieel gegevene. Dat is de roomse opvatting en op dit punt had Kohlbrugge gelijk tegenover Da Costa. De soevereiniteit Gods gaat door ook in de applicatie der vrijheid.</p><p>Wel is er tweeledigheid van gezichtspunten bij de beschouwing van de <hi rend="italic">inplanting</hi> in Christus en de <hi rend="italic">vrucht,</hi> maar een andere maatstaf mag daarbij niet aangelegd worden. Een andere taal mogen we niet gaan spreken. Jezus zegt: "die in Mij blijft, en Ik in hem, die draagt veel vrucht" (Joh. 15 : 5). De <hi rend="italic">mystische terughouding,</hi> waarvoor spreker (bij de beantwoording van prof. De Zwaan) plaats vroeg in het <hi rend="italic">leven,</hi> moet er ook zijn in de <hi rend="italic">beschouwing.</hi> De Heidelbergse catechismus gaat in vraag en antwoord 64, als er gevraagd wordt of de vrucht zou kunnen ontbreken, niet verder dan het plaatsen van een <hi rend="italic">onmogelijk.</hi> Dat is een mystische bepaling. Daarom kan spreker zijn onderwerp ook niet verdelen in een <hi rend="italic">eschatologisch</hi> en een <hi rend="italic">cultureel</hi> gedeelte, zolang het om het wezen der christelijke vrijheid gaat. De loop dezer wereld volgens de bijbel is eschatologisch gericht en dat is de prikkel van de christelijke hoop, omdat Christus zit aan de rechterhand Gods. Anders waren wij de ellendigste van alle schepselen. Met deze christelijke gerichtheid, waarin de <pb n="546" ed="VW"/>christelijke vrijheid wortelt, mogen wij de cultuur niet vereenzelvigen, zoals sommige neocalvinisten heden ten dage doen. Wij kunnen van de eerste ook niet regelrecht op de tweede overgaan. Directe applicatie is evenmin mogelijk. De cultuur is gericht op de handhaving en verbetering van het bestaande.</p><p>De oppositie van de christelijke vrijheid en de culturele zelfhandhaving is niet op ieder gebied even duidelijk. Bij persoonlijke cultuur, zoals die zich in gezinsleven en maatschappij openbaart, kan ze soms heel weinig opvallend zijn. Toch blijft ook hier de klove tussen christendom en humanisme onoverbrugbaar. Bij de objectieve cultuur echter, in de wetenschap, de kunst, de politiek vooral, kunnen de spanningen tegenover de christelijke vrijheid geweldig zijn. Elk van deze gebieden levert een eigen theologie, zoals ze een eigen kerk vormen. Christus is ook niet op dezelfde wijze Koning van de wereld, als Hij Hoofd van de kerk is. Naast de <hi rend="italic">jenseitige</hi> opvatting van het Evangelie laat zich niet de <hi rend="italic">diesseitige</hi> eenvoudig als aanvulling plaatsen. Slechts heel indirect en in sommige tijden, zoals die van de eerste eeuwen en de onze, bijna absoluut kritisch, kan het beginsel des Evangelies zich doorzetten. In zulke tijden leidt dat niet tot quiëtisme, maar veeleer tot het omgekeerde, tot de martelaarschap. De uitlating van Luther, dat de zonde niet van de mens kan worden afgedaan, maar dat de mens uit de zonde moet worden weggenomen, zodat de zonde overblijft, is voor onze tijd de enige verstaanbare theologie.</p><p>Aan ds. Van der Staaij:</p><p>Ad 1. Het antwoord op deze vraag ligt reeds in het antwoord aan mr. Schokking opgesloten. De inwerking der kerk op de staat is niet a priori te concretiseren. Slechts achteraf kan dit het geval zijn. Zulke concretiseringen kunnen dan soms wel van lange duur zijn.</p><p>Ad 2. De concretiseringen, waartoe het Reveil heeft geleid, staan heden ten dage weer opnieuw onder de kritiek van het Evangelie, die reeds door Kohlbrugge is aangekondigd. Kohlbrugge is een profetische figuur, die meer betekenis heeft voor onze tijd dan voor zijn eigen.</p><p>Ad 3. De concretiseringen van de invloed der kerk blijken steeds weer compromissen te zijn en daarom niet duurzaam.</p><p>Aan A. Dronkers:</p><p>Het pedagogisch element wordt in de bijbel niet uitgeschakeld. De Wet heeft zo'n betekenis en tot op zekere hoogte Jezus' omwandeling op aarde.</p><p>Aan ds. J. M. van Veen:</p><p>Zuivere afbakening tussen christelijke vrijheid en humaniteit is in de actualiteit van het leven niet te geven. Ze behoort tot de kritische taak der prediking, die er de handen vol aan heeft. In werkelijke humaniteit is <hi rend="italic">niet</hi> altijd iets christelijks. Vinet heeft zich daarop vaak verkeken.</p><p>Wanneer wij de verhouding tot de naaste als een zelfstandig blok in de Evangelieprediking inschuiven, zoals Gogarten dat gedaan heeft, dan kan dat, zoals bij hem, leiden tot verabsolutering van de politiek, met al de gevolgen van dien voor de Evangelieprediking. Hetzelfde geldt van de opname van een christelijk natuurrecht, zoals bij Brunner.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="40" xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding" decls="#bibl-noordmans6.verkondiging-en-wijding">
<pb n="547" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verkondiging en wijding<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Men vroeg mij,</seg> <seg n="2.1.2">de vraag te willen bespreken,</seg> <seg n="2.1.3">in hoeverre de kerk de fata van ons vorstenhuis met haar aandacht mag en moet begeleiden.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit is vooral nu een zeer kiese aangelegenheid.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar toch zou ik het nog anders willen noemen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het is in de eerste plaats een ernstige zaak.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Niet onze verhouding tot het huis van Oranje is in geding,</seg> <seg n="3.4.2">maar de eerbied,</seg> <seg n="3.4.3">die wij Christus verschuldigd zijn.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Is er in de kerk nog plaats voor een andere wijze van spreken en handelen,</seg> <seg n="3.5.2">dan die welke door Hem bepaald wordt?</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Althans wanneer verering en huldiging zich daarmee vermengen?</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">- Wat zijn de voorwaarden,</seg> <seg n="3.7.2">waaraan een wijdingsstond moet voldoen,</seg> <seg n="3.7.3">om geen zonde te worden tegen het eerste gebod en als hij ons niet in botsing zal brengen met de nieuwtestamentische belijdenis,</seg> <seg n="3.7.4">dat Christus onze Heer is?</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze bezinning daarover heeft het meeste gewicht.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Pas als deze haar beslag heeft gekregen,</seg> <seg n="4.2.2">zullen we ons rekenschap hebben te geven van de wijze,</seg> <seg n="4.2.3">waarop wij uiting mogen geven aan onze liefde tot het Oranjehuis en van wat wij deswege schuldig zijn te zeggen en te doen in de kerk.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ik herhaal met nadruk:</seg> <seg n="4.3.2">'schuldig zijn'.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Want ook dan nog is er geen plaats voor een spontane huldiging,</seg> <seg n="4.4.2">waarvoor de straat het aangewezen terrein is.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Het woord 'wijding' duidt dit reeds aan.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wij dempen daarbij onze natuurlijke gevoelens en stellen die onder de tucht van een hogere sfeer.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Dat voelen we steeds,</seg> <seg n="4.7.2">als het <hi rend="italic">Wilhelmus</hi> in de kerk wordt aangeheven.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Dat we dit niet duidelijker merken ligt hieraan,</seg> <seg n="4.8.2">dat ons volkslied bijna een psalm is.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het is een kerklied,</seg> <seg n="4.9.2">uit de tijd der martelaren;</seg> <seg n="4.9.3">een klacht van een herder tot de Heer der Heren,</seg> <seg n="4.9.4">over de nood der arme schapen.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">En toch klemt ons,</seg> <seg n="4.10.2">toch nog,</seg> <seg n="4.10.3">in de heilige gebouwen de terughouding,</seg> <seg n="4.10.4">als wij zingen van het Dietse bloed.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De natuurlijke gang van zaken zou dus zijn,</seg> <seg n="5.1.2">dat ik eerst iets ging zeggen over de verkondiging en pas daarna de wijding besprak.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Toch wil ik hier nu de volgorde omkeren.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dit artikel heeft een aanleiding,</seg> <seg n="5.3.2">het 40-jarig regeringsjubileum van onze geëerbiedigde koningin.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">En daarom ligt het voor de hand dat wij daarvan uitgaan.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wat ik zoëven van het Wilhelmus gezegd heb,</seg> <seg n="6.1.2">geldt ook van het Oranjehuis.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Er is een nauwe relatie tussen dit stamhuis en de kerk.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zoals Israëls koningen een vanzelfsprekende plaats hebben in de bijbelse geschiedenis,</seg> <seg n="6.3.2">zo komen Willem de Zwijger,</seg> <seg n="6.3.3">Maurits en Willem III<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n2" rend="superscript">2</ref> voor in de geschiedenis<pb n="548" ed="VW"/> van de hervormde en de anglicaanse kerken.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Ik denk aan de beroemde rede,</seg> <seg n="6.4.2">die Willem I hield in de Raad van State in 1564,</seg> <seg n="6.4.3">die samengevat kan worden in zijn laatste woorden,</seg> <seg n="6.4.4">twintig jaar later,</seg> <seg n="6.4.5">en waarin hij God en het arme volk in één,</seg> <seg n="6.4.6">zijn laatste adem noemde.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">En aan de overtocht van Willem III,</seg> <seg n="6.5.2">die een einde maakte aan de eindeloze aarzelingen der Engelse bisschoppen en aan de Engelse kerken de vrijheid schonk,</seg> <seg n="6.5.3">die tot op heden een grote zegen is gebleken voor de hele wereld.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De Oranjes zijn in onze geschiedenis steeds de beschermheren der kerk geweest en ook de daad van koning Willem 1,</seg> <seg n="7.1.2">die aan de Hervormde Kerk de bestuursorganisatie gaf,</seg> <seg n="7.1.3">welke haar leven zo sterk belemmerde,</seg> <seg n="7.1.4">bedoelde deze traditie voort te zetten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarbij moeten wij echter wel oog hebben voor de bijzondere aard van deze verhouding tussen kerk en vorstenhuis.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">In sommige landen draagt deze een min of meer theocratisch karakter.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zo was het in Rusland;</seg> <seg n="8.3.2">zo is het nog in Engeland.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De geschiedenis van koning Eduard VIII heeft ons dat weer eens duidelijk gemaakt.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Met het Oranjehuis is dat nooit het geval geweest.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Er is geen sprake van,</seg> <seg n="8.6.2">dat de drager of draagster van de kroon een kerkelijk ambt zou bekleden,</seg> <seg n="8.6.3">in welke zin dan ook.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Het regerende staatshoofd is gemeentelid <choice><sic>naast eik ander</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">naast elk ander</corr></choice>.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Iedere kerkgang van onze vorstin doet dat duidelijk uitkomen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Wanneer de Oranjes dan toch een grote plaats bekleden in onze kerk,</seg> <seg n="9.1.2">dan is die plaats een historische en geen ambtelijke.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij zijn de van God verwekte helpers geweest,</seg> <seg n="9.2.2">die op ongeregelde tijden dat werk hebben verricht,</seg> <seg n="9.2.3">zoals de richters in Israël.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Zij waren daarbij niet wat men voedsterheren der kerk noemt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Bij koning Willem 1 kan dat het geval lijken te zijn.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Maar daarin komt dan de eigenlijke roeping van het Oranjehuis niet uit.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Zulk een vaste,</seg> <seg n="10.4.2">durende verhouding tussen vorst en kerk,</seg> <seg n="10.4.3">ook al wordt die niet ambtelijk opgevat,</seg> <seg n="10.4.4">ligt niet in de lijn der historie.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De Oranjes waren de helpers van de verdrukten,</seg> <seg n="10.5.2">van de kerk als slachtoffer van geweld en list.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wanneer zij niet in deze rol optraden,</seg> <seg n="10.6.2">traden zij terug in de rijen der gewone gemeenteleden.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Hiermee moet iedere wijdingsstond rekening houden.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het gevaar,</seg> <seg n="11.2.2">dat dit somtijds vergeten zal worden,</seg> <seg n="11.2.3">is niet denkbeeldig.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De versterking van het nationaal besef,</seg> <seg n="11.3.2">die overal en ook te onzent is op te merken,</seg> <seg n="11.3.3">werkt daartoe mee.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Oranje dreigt dan symbool van nationale bewustwording en nationale groei te worden en z'n eigen zelfstandige plaats in onze historie te verliezen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Het wordt dan mystisch één met het volk in plaats van dat God,</seg> <seg n="11.5.2">Nederland en Oranje <hi rend="italic">drie</hi> blijven.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Een geboorte in dit huis wordt dan tot een soort kerstfeest,</seg> <seg n="11.6.2">waarbij het volk religieuze emoties gevoelt.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">De grenzen die God gesteld heeft worden dan uit het oog verloren.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">En de geweldige tegenstelling van ambtelijke teruggetrokkenheid en historische roeping,</seg> <pb n="549" ed="VW"/><seg n="11.8.2">die zo kenmerkend is voo'r het Oranjehuis,</seg> <seg n="11.8.3">gaat daarbij verloren.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">In de kerk is een lid van het Oranjehuis gemeentelid en niets meer en daarmee is voorgoed elke gedachte uitgesloten,</seg> <seg n="11.9.2">alsof daarnaast nog een andere,</seg> <seg n="11.9.3">een religieuze verhouding tussen Oranje en Nederland zou kunnen bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Tegenover deze ambtelijke teruggetrokkenheid komt dan de historische roeping te beter uit.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">In dat opzicht kent Europa in zijn geschiedenis wel geen heerlijker episode dan toen het <hi rend="italic">Kind van Staat</hi> uit het eerste stadhouderloze tijdperk uittrad om de Kerk te redden en tegelijk het evenwicht op het hele continent te herstellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Natuurlijk is daarin door het koningschap verandering gekomen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Maar de aard van de dynastie wordt er toch wel door bepaald.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">De band tussen volk en vorstenhuis is niet in de eerste plaats nationaal,</seg> <seg n="13.3.2">maar,</seg> <seg n="13.3.3">in ruime zin,</seg> <seg n="13.3.4">kerkelijk.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Het is de vrije bestemming Gods,</seg> <seg n="13.4.2">de predestinatie,</seg> <seg n="13.4.3">die de taak bepaalt welke de leden van dit stamhuis zullen hebben te vervullen.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Deze gedachte was het,</seg> <seg n="13.5.2">die aan stadhouder Willem 111 in de raadzaal en op het slagveld de kracht gaf voor zijn Europese werkzaamheid.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En met die goddelijke bepaaldheid hangt onmiddellijk samen de dienst der ontferming voor het hulpeloze,</seg> <seg n="13.6.2">het verdrukte.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Daarom zou het in hogere zin de ondergang van Oranje betekenen,</seg> <seg n="14.1.2">wanneer,</seg> <seg n="14.1.3">onder de invloed van hedendaagse modern-religieuze staatsbeschouwingen,</seg> <seg n="14.1.4">of ook maar door de tegenovergestelde reacties daarop,</seg> <seg n="14.1.5">de nationale gedachte te sterk beslag legde op het stamhuis.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">En wanneer het in verband daarmee te zeer in de buurt zou komen van materieel geweld en brute krachtsopenbaring.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Als staatshoofd is de drager of draagster van de kroon geroepen het gezag te handhaven.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daaraan is niet te ontkomen.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Maar de ene openbaring van gezag zullen wij meer direct met Oranje verbinden dan de andere.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">De zending van de <hi rend="italic">Gelderland</hi> naar Zuid-Afrika in 1900<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n6" rend="superscript">6</ref> en het bombarderen van <hi rend="italic">De Zeven Provinciën</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n7" rend="superscript">7</ref> waren allebei regeringsdaden van onze koningin.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar de eerste verbinden wij onmiddellijk met het stamhuis.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Bij de laatste stellen wij ons Oranje 't liefst voor met afgewend gelaat.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zo is het ook met de binnenlandse politieke geschiedenis.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">De verhouding tot de politieke partijen,</seg> <seg n="16.2.2">ook al staan deze voor de grondwet gelijk,</seg> <seg n="16.2.3">zal wel niet steeds van gelijke aard kunnen zijn.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Er zijn,</seg> <seg n="16.3.2">met name in de laatste beide tientallen jaren,</seg> <seg n="16.3.3">ogenblikken geweest,</seg> <seg n="16.3.4">waarop de betuiging van trouw aan ons vorstenhuis een deel der bevolking scheen ter zijde te plaatsen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het gevaar was dan niet denkbeeldig,</seg> <seg n="16.4.2">dat de nationale gedachte en de handhaving van het gezag Oranje voor zich zouden opeisen en onze verhouding tot dit stamhuis zouden denatureren.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De rechte Oranjeklant voelt dan zijn geestdrift bekoelen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Oranje is kerklid en wanneer het geweld en de verdrukking,</seg> <seg n="17.1.2">van welk <pb n="550" ed="VW"/>volksdeel ook,</seg> <seg n="17.1.3">hoogtij zouden vieren,</seg> <seg n="17.1.4">dan wacht het en bidt en lijdt.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Het wacht ook,</seg> <seg n="17.2.2">als er niet anders valt te doen dan staatshoofd-zijn.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Oranje wacht op de ure,</seg> <seg n="17.3.2">waarin de predestinatie dringt en de historische roeping komt.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dan komt het echte Oranje boven,</seg> <seg n="17.4.2">eerst in het hart van hem of haar die God daartoe heeft uitverkoren.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Maar dan ook in de mond van het volk,</seg> <seg n="17.5.2">dat de bestemming van zijn stamhuis verstaat.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zo was het in 1672.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Zo was het in 1813.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Zo ook in 1900.</seg></s> <s n="17.9"><seg n="17.9.1">Zo moge het ook in de toekomst zijn.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wie hiervan doordrongen is,</seg> <seg n="18.1.2">zal geen moeite hebben,</seg> <seg n="18.1.3">de verhouding van verkondiging en wijding te bepalen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">In de buurt van de voorbeschikking en de uitverkiezing houdt alle mensvergoding op. En hoe geweldiger de tijden zijn,</seg> <seg n="18.2.2">hoe groter de dreiging van geweld en list,</seg> <seg n="18.2.3">hoe meer wij de grens tussen volksvergoding en historische roeping in het oog zullen willen houden.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Wij eren Oranje niet om wat het is,</seg> <seg n="18.3.2">maar om iets veel hogers:</seg> <seg n="18.3.3">om wat het was en zijn zal.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Da Costa heeft dat restloos uitgedrukt in de dichtregels,</seg> <seg n="18.4.2">die in de Nieuwe Kerk te Amsterdam staan weergegeven:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="19.1"><seg n="19.1.1"><choice><sic>0</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-57">O</corr></choice> Nederland,</seg> <seg n="19.1.2">gy zult eens weer Het Israël van 't Westen worden;</seg> <seg n="19.1.3">God zal uw kerk met licht omgorden,</seg> <seg n="19.1.4">Uw koningen met Davids eer.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Ook in deze profetische tekst,</seg> <seg n="20.1.2">aangebracht op een historische plek,</seg> <seg n="20.1.3">worden Oranje en kerk naast elkaar genoemd.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Maar vooral ook:</seg> <seg n="20.2.2">hier komt de ambtelijke tegenwoordigheid geheel in de schaduw te staan van de toekomstige bestemming.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De wijding in de Nieuwe Kerk en in iedere kerk,</seg> <seg n="21.1.2">waar de gemeente de fata van het Oranjehuis met haar aandacht vergezelt,</seg> <seg n="21.1.3">is daardoor gespeend aan alle cesaropapisine.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Oranje is,</seg> <seg n="21.2.2">als bij iedere kerkgang van de leden van het koninklijk huis,</seg> <seg n="21.2.3">kerklid;</seg> <seg n="21.2.4">niet minder en niet meer.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">De gemeente herdenkt en wacht,</seg> <seg n="21.3.2">met Oranje.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">De aanbidding van de Koning der kerk wordt daardoor geen ogenblik gestoord.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Eer buigt zich op zulk een dag de gemeente met Oranje nog dieper voor Hem.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Want wanneer wij herdenken,</seg> <seg n="21.6.2">dan roepen wij de geschiedenis van zijn kerk in ons geheugen en de hulp die Hij ons besteld heeft door de leden van dat huis.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">En wanneer wij bidden en wachten,</seg> <seg n="21.7.2">dan letten wij op Zijn heilige verkiezing.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Daarbij blijft de ambtelijke tegenwoordigheid geheel op de achtergrond.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">Oranje stoort door zijn aanwezigheid op geen enkele wijze 'de verkondiging van Gods heilig Woord,</seg> <seg n="21.9.2">wanneer de wijding in deze toon blijft.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De wijdingsstond is dan een opgang van de leden van het stamhuis naar het bedehuis,</seg> <seg n="22.1.2">in het midden der gemeente.</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Persoonlijk kan dat niet overal geschieden.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Vertegenwoordiging kan ook niet allerwegen plaats hebben.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Daarom komt de gemeente samen alsof dit wel het geval was.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Maar evenmin<pb n="551" ed="VW"/> als dit bij de persoonlijke kerkgang van de draagster der kroon het geval is,</seg> <seg n="22.5.2">mag de aandacht op hinderlijke wijze van de aanbidding van Christus naar vorstelijke presentie worden heengewend.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">In een roomse kerk,</seg> <seg n="22.6.2">waar de mis wordt opgedragen,</seg> <seg n="22.6.3">zou dat zo vanzelfsprekend zijn,</seg> <seg n="22.6.4">dat men het niet behoefde te noemen.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Bij ons is dit wel nodig,</seg> <seg n="22.7.2">omdat de prediking de voornaamste plaats inneemt en omdat daarin het historisch verhaal een bestanddeel kan zijn.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De bijbelse geschiedenis zelve is een vorm van prediking en zo heeft de verkondiging vaak de historische vorm.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Zo kan in een wijdingsstond de bijbelse geschiedenis verdrongen worden door de kerkgeschiedenis en deze weer door de vaderlandse.</seg></s> <s n="22.10"><seg n="22.10.1">De aanbidding van God zou zo door de verering van mensen vervangen kunnen worden.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Dit mag nimmer geschieden.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Wanneer wij een kerkdienst houden en niet een Oranjejooi in het kerkgebouw,</seg> <seg n="23.2.2">dan is dat uitgesloten.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Dan moet de vaderlandse geschiedenis tot de bijbelse geschiedenis worden teruggebracht.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dit is ten opzichte van het Oranjehuis niet moeilijk.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Daarbij denk ik niet in de eerste plaats aan bijbelse parallellen,</seg> <seg n="23.5.2">zoals een vergelijking van de zonen van Juliana van Stolberg met de Makkabeeën.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Zulke aanwijzingen mogen treffend zijn,</seg> <seg n="23.6.2">zij blijven uitwendig en hebben vaak iets gezochts.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">De overzetting van vaderlandse geschiedenis in bijbelse geschiedenis zal niet te direct moeten zijn,</seg> <seg n="23.7.2">maar moet door de kerkgeschiedenis heen gaan.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">Historie blijft daarbij niet precies historie en voor een episode uit de geschiedenis van ons volk zullen wij geen bijbels verhaal in de plaats behoeven te stellen.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Dat zou een wat kinderachtige vroomdoenerij zijn.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Bij de prediking blijven wij ook niet in de bijbelse geschiedenis hangen,</seg> <seg n="23.10.2">maar grijpen terug op de raad Gods.</seg></s> <s n="23.11"><seg n="23.11.1">Des te meer is dat geboden,</seg> <seg n="23.11.2">als wij helemaal uit de vaderlandse geschiedenis komen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Als voorbeeld van wat ons hier bezighoudt,</seg> <seg n="24.1.2">wijs ik op het bekende Oranjeliedje:</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Al is ons prinsje nog zo klein,</seg> <seg n="25.1.2">Alevel zal hij stadhouder zijn.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij zouden daarvoor een bijbelse parallel kunnen zoeken in de geschiedenis van koning Joas uit 2 Koningen 11,</seg> <seg n="26.1.2">die op zevenjarige leeftijd tot koning werd uitgeroepen.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Dat zou echter een dwaze spelerij zijn.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Heel anders wordt het,</seg> <seg n="26.3.2">als we door de kerkgeschiedenis heen tot de bijbel komen.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ons volk heeft in dat liedje uitgezongen zijn geloof in Gods verkiezing,</seg> <seg n="26.4.2">die helpt uit de nood.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">In dit liedje staat precies uitgedrukt wat ik in dit opstel heb zoeken aan te wijzen:</seg> <seg n="26.5.2">de tegenstelling van ambtelijke teruggetrokkenheid en historische roeping.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Achter de kleinheid en de ambteloosheid van het tijdperk heeft ons volk dezelfde goddelijke predestinatie vermoed,</seg> <seg n="26.6.2">die Willem Ill,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verkondiging-en-wijding.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="26.6.3">toen hij een groot staatsman en veldheer was,</seg> <seg n="26.6.4">als het geheim van zijn verstand en kracht heeft beleden.</seg></s> <pb n="552" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="26.7"><seg n="26.7.1">Op die wijze hebben ons volk en Oranje op de bijbel teruggrepen en wij moeten daarin hun voorbeeld volgen,</seg> <seg n="26.7.2">ook bij deze wijding.</seg></s> <s n="26.8"><seg n="26.8.1">Wij zullen het geloof uitspreken,</seg> <seg n="26.8.2">dat Christus zijn kerk ook in de toekomst niet verlaten zal,</seg> <seg n="26.8.3">maar dat Hij haar hulp zal bestellen.</seg></s> <s n="26.9"><seg n="26.9.1">En wij zullen bidden,</seg> <seg n="26.9.2">dat Hij daartoe,</seg> <seg n="26.9.3">zoals Hij reeds zo vaak gedaan heeft,</seg> <seg n="26.9.4">een Oranje,</seg> <seg n="26.9.5">een ambteloos lid der kerk,</seg> <seg n="26.9.6">wil verkiezen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Zo zal dan in onze wijding het omgekeerde gebeuren van wat in onze dagen zo vaak plaats heeft,</seg> <seg n="27.1.2">dat men de bijbelse geschiedenis voor de vaderlandse laat wijken.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Als men het volk inruilt tegen de gemeente,</seg> <seg n="27.2.2">de bodem tegen de belofte,</seg> <seg n="27.2.3">het bloed tegen de Geest,</seg> <seg n="27.2.4">het geweld tegen de genade.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Wij hebben toe te zien,</seg> <seg n="27.3.2">dat hier de grenzen niet gaan verflauwen.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1">Op deze wijze zullen wij dan een <hi rend="italic">Oranje</hi>-herdenking hebben gevierd.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Er is ook een andere mogelijkheid,</seg> <seg n="28.2.2">nl. dat wij het koningschap in 't middelpunt gaan stellen en als gemeente,</seg> <seg n="28.2.3">in aansluiting aan de apostolische vermaning om te bidden voor koningen en allen die in hoogheid gezeten zijn (1 Tim. 2 : 2),</seg> <seg n="28.2.4">samenkomen.</seg></s> <s n="28.3"><seg n="28.3.1">Het centraal-stellen van de koningsgedachte is de laatste tijd van enkele zijden aanbevolen;</seg> <seg n="28.3.2">hetzij meer in aansluiting aan de historie,</seg> <seg n="28.3.3">hetzij min of meer in de richting van de theocratie.</seg></s> <s n="28.4"><seg n="28.4.1">In het eerste geval blijven we in de buurt van de opvattingen,</seg> <seg n="28.4.2">die ik boven gaf.</seg></s> <s n="28.5"><seg n="28.5.1">Maar wij zien Oranje dan niet meer bepaald als kerklid.</seg></s> <s n="28.6"><seg n="28.6.1">Wij geven dan aan de dynastie van 1813 een eigen en andere plaats in onze historie.</seg></s> <s n="28.7"><seg n="28.7.1">De wijding is dan een gebed voor de overheid.</seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Gaan wij met Oranje naar de kant van de theocratie,</seg> <seg n="29.1.2">dan blijft wel het kerklidmaatschap,</seg> <seg n="29.1.3">maar de ambtelijke teruggetrokkenheid gaat verloren.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Wij verliezen het 'alevel',</seg> <seg n="29.2.2">de hoop op de verkiezing Gods,</seg> <seg n="29.2.3">het eigenlijke punt waarop Nederland en Oranje elkaar steeds hebben ontmoet.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De wijding loopt dan het gevaar van syncretisme,</seg> <seg n="29.3.2">een vermenging van aanbidding en huldiging.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Laat Oranje kerklid blijven en gewoon lid,</seg> <seg n="30.1.2">ter beschikking van Gods almachtige en vrijmachtige verkiezing,</seg> <seg n="30.1.3">tot hulp van de gemeente in de nood.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">En laten wij zo gedenken de grote dingen,</seg> <seg n="30.2.2">die God onder ons gedaan heeft en Hem bidden daarmee voort te gaan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="552" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Verkondiging en Wijding in</hi> ZI., p. 251-258 <hi rend="italic">(pag.).</hi> Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">Eltheto</hi> 92 (aug. 1938) nr. 11, p. 183-186. Dit nummer van <hi rend="italic">Eltheto</hi> waseen extra nummer, uitgegeven ter gelegenheid van het 40-jarig regeringsjubileum van Wilhelmina (1880-1962), koningin der Nederlanden van 1898-1948. De andere auteurs in <hi rend="italic">Eltheto</hi> waren prof. dr. P. Scholten, <hi rend="italic">Over ons koningschap,</hi>p.173-177 en prof. dr. Z. W. Sneller, <hi rend="italic">De nationale Betekenis der Oranjedynastie,</hi>p.178-182. De tekst van het opstel van N. in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor het <hi rend="italic">Ter Inleiding in</hi> Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.</p></note>
<pb n="553" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="553" ed="VW"/>Willem I, bijgenaamd De Zwijger (1533-1584); Maurits (1567-1625); Willem 111 Hendrik (1650-1702).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Koning Willem 1 Frederik (1772-1843) had - buiten de kerk om - de ambtenaar J. D. Janssen het Algemeen Reglement voor de Nederlandse Hervormde Kerk doen vervaardigen, ingevoerd bij KB van 7 januari 1816. Zie VW., <hi rend="italic">dl.</hi> 5, p. 639.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Eduard VIII (1894-1972), koning van Groot-Brittannië en Noord-Ierland en keizer van India van 20 januari-10 december 1936, tevens hoofd van de Anglicaanse Kerk, werd genoopt afstand te doen van de troon, toen hij de wens te kennen gaf met een reeds tweemaal gescheiden Amerikaanse, mrs. Wallis Simpson, in het huwelijk te treden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Met 'Kind van Staat' is bedoeld Willem 111 Hendrik (14 nov. 1650-1702), postuum geboren als zoon van stadhouder Willem 11 (t 6 nov. 1650) en Maria Stuart, dochter van Karel 1 van Engeland. Na het overlijden van zijn moeder, Maria Stuart, in 1661, neemt zijn grootmoeder, Amalia van Solms, de opvoeding op zich. Laatstgenoemde bewerkt Willems aanneming tot 'Kind van Staat' (1666). De Staten van Holland nemen in de persoon van Johan de Witt zijn opvoeding op zich. In de jaren vanaf 1672 (het 'rampjaar', waarin de Republiek door een aantal staten en staatjes tegelijk werd aangevallen) wordt Willem o.m. benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland, Utrecht, Overijssel en Gelderland. Hij sluit vrede met Engeland, Münster en Keulen, en Frankrijk. In 1677 huwt Willem zijn nichtje Maria Stuart, dochter van de latere koning Jakobus 11 van Engeland. Tijdens de regering van de rooms-katholiek geworden koning Jakobus 11 roepen tegenstanders de hulp in van zijn schoonzoon, Willem III. Deze landt in Engeland, verslaat Jacobus in 1688 en volgt hem als koning op. Door deze 'Glorious Revolution' redt Willem 111 het Engelse protestantisme.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n6" type="end" place="end" n="6"><p>In oktober 1900 vertrok de president van de 'Zuid-Afrikaansche Republiek' (Transvaal), Paul Kruger (1825-1904), aan boord van de Nederlandse kruiser Hr. Ms. <hi rend="italic">Gelderland</hi> (door koningin Wilhelmina ter beschikking gesteld) naar Europa om steun te zoeken voor de Boeren, die met Groot-Brittannië in de Tweede Vrijheidsoorlog (1899-1902) verwikkeld waren omdat Groot-Brittannië Transvaal met zijn sterk groeiende economie (goud) weer onder Brits beheer wilde brengen. Ondanks de populariteit van de Boeren bij de bevolkingen (vooral in ons land door banden van oudsher, via de zgn. 'Hollandse stam') slaagde Kruger niet in zijn opzet om steun te vinden bij de Europese regeringen. De twee Boerenrepublieken (Transvaal, 'Zuid-Afrikaansche Republiek' genaamd, en de Oranje Vrijstaat) werden Britse koloniën.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Op 4 februari 1933 brak op het pantserschip <hi rend="italic">De Zeven Provinciën</hi> voor de kust van Atjeh muiterij uit onder de hoofdzakelijk Indische bemanning naar aanleiding van de van overheidswege aangekondigde korting op de salarissen van het marinepersoneel. Op 10 februari werd het schip bij Zuidwest-Sumatra tot overgave gedwongen: vanuit een vliegtuig van de Marine Luchtvaartdienst werd een bom afgeworpen, waarbij 23 opvarenden, voornamelijk muiters, om het leven kwamen. De muiterij werd door de politieke partijen, met uitzondering van uiterst links, afgekeurd. De Sociaal-Democratische Arbeiderspartij laakte het regeringsbeleid, in het bijzonder ten aanzien van de muiterij. Binnenslands leidde de kwestie tot verscherping van het gezag en tot polarisatie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Willem 1 Frederik (1772-1843), oudste zoon van stadhouder Willem V en prinses Wilhelmina van Pruisen, week na de Franse inval (1795) met de hele stadhouderlijke familie uit naar Engeland. Na de val van Napoleon keerde hij op 30 november 1813 naar Nederland terug (landing te Scheveningen) en aanvaardde bij proclamatie van 2 december 1813 te Amsterdam uit handen van het volk de soevereiniteit onder belofte van een wijze constitutie.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Deze versregels van 1. da Costa zijn afkomstig uit het gedicht <hi rend="italic">Geestelijke Wapenkreet in Da Costa's Kompleete Dichtwerken,</hi> J. P. Hasebroek ed., 's-Gravenhage 1876<hi rend="superscript">3</hi> p. 344.</p></note>
<pb n="554" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n10" type="end" place="end" n="10"><p><pb n="554" ed="VW"/>Juliana van Stolberg (1506-1580), gravin van Nassau, moeder van o.m. Willem, de latere prins van Oranje.</p><p>Makkabeeën heten de leden van het geslacht van Mattatias, die in 167 v.Chr. het sein gaven tot verzet tegen de Syrische vorst Antiochus IV Epiphanes (175-163 v.Chr.). Van de vier Boeken der Makkabeeën handelen er twee, 1 en 2 Makk., over de bevrijdingsstrijd der Makkabeeën; deze worden door de R. -K. Kerk tot de canon van het Oude Testament gerekend, maar door protestanten als apocrief beschouwd. De boeken 3 en 4 Makk. worden door geen enkele kerk als canoniek aanvaard.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verkondiging-en-wijding.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie noot 5.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="41" xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf" decls="#bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf">
<pb n="555" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Memorie betreffende de doodstraf<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Aan de Synodale Commissie voor 'Kerk en Overheid',</seg> <seg n="2.1.2">inzake de doodstraf.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dat ik ten tweeden male een schrijven aan uw commissie richt,</seg> <seg n="3.1.2">geschiedt op verzoek van dr. Oorthuys.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men zie daarin dus geen verdere ongevraagde inmenging in uw beraadslaging.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In verband met wat ik in mijn vorige brief opmerkte aangaande de Oude kerk,</seg> <seg n="4.1.2">moge hier allereerst een gedeelte staan uit een brief van Augustinus aan de tribuun Marcellinus,</seg> <seg n="4.1.3">die een aantal wandaden van rondtrekkende Donatisten moest berechten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Dezen vulden de ogen hunner slachtoffers met kalk en goten er dan azijn op. In de omgeving van Hippo werd de priester Restitutus vermoord.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Aan een bisschop werden de tong en een hand afgesneden.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De daders werden gevat en gekastijd.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Augustinus kwam voor hen tussenbeide:</seg> <seg n="4.5.2">"Wij willen niet dat dienaren Gods gewroken zouden worden door straffen <hi rend="italic">gelijk aan die,</hi></seg> <seg n="4.5.3">welke men hen heeft doen ondergaan.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Wij verzetten ons er niet tegen dat men aan schuldigen de middelen om verder kwaad te doen ontneme,</seg> <seg n="4.6.2">maar wij geloven dat het voldoende zal zijn,</seg> <seg n="4.6.3">als men,</seg> <seg n="4.6.4">zonder hun het leven te ontnemen,</seg> <seg n="4.6.5"><hi rend="italic">noch hen van enig lichaamsdeel te beroven,</hi></seg> <seg n="4.6.6">hen van hun krankzinnig drijven afbrengt door wettelijke beteugeling en hen zo tot kalmte en bezinning brengt of wanneer men hen verhindert hun misdrijven te herhalen door hen te gebruiken voor enig nuttig werk.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Vervul in deze zaak,</seg> <seg n="4.7.2">christelijke rechter,</seg> <seg n="4.7.3">de plicht van een vader en wil,</seg> <seg n="4.7.4">terwijl gij het onrecht weerstaat,</seg> <seg n="4.7.5">de menselijkheid niet vergeten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ik geef geen commentaar,</seg> <seg n="5.1.2">maar leg de vinger bij een bladzijde uit Moll,</seg> <seg n="5.1.3"><hi rend="italic">Kerkgeschiedenis van Nederland</hi> .<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het gaat daar over een dief,</seg> <seg n="5.2.2">die door Amandus,</seg> <seg n="5.2.3">bisschop van Maastricht,</seg> <seg n="5.2.4">van de galg werd gesneden en weer tot leven teruggebracht.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">"Amandus,</seg> <seg n="5.3.2">die,</seg> <seg n="5.3.3">gelijk de edelste kerkleraren van de <hi rend="italic">oude tijd,</hi></seg> <seg n="5.3.4"><hi rend="italic">een diepe afkeer had van alle doodstraffen",</hi></seg> <seg n="5.3.5">aldus begint Moll zijn verhaal.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Moll was een goed kerkhistoricus en kon het weten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Ik geef nog iets uit de kerkelijke praktijk.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Karel de Grote en zijn opvolgers maakten de geestelijkheid deelgenoot van het strafrecht,</seg> <seg n="6.2.2">door biecht <pb n="556" ed="VW"/>en zendgericht.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f2" rend="superscript">b</ref></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Ook doodslag kwam voor de bisschop.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f3" rend="superscript">c</ref></seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Manslag werd in Friesland,</seg> <seg n="6.4.2">zowel door de burgerlijke als door de kerkelijke overheid met verplicht vasten gestraft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De burgerlijke rechter nam vaak de kerkelijke straffen over.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Reeds ten tijde van Bonifatius werden vader-moordenaars met levenslang vasten gestraft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Voor de Oude kerk komt natuurlijk de vierde eeuw,</seg> <seg n="7.1.2">na de bekering van Constantijn,</seg> <seg n="7.1.3">in aanmerking.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Toen heeft de kerk de civiele rechtspraak gehad,</seg> <seg n="7.2.2">met invloed op de criminele.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">"Door niet anders",</seg> <seg n="7.3.2">schrijft Karl Müller in zijn bekende kerkgeschiedenis,</seg> <seg n="7.3.3">"door niet anders misschien heeft de kerk zo diep in het volk wortel geschoten,</seg> <seg n="7.3.4">als door haar rechterlijke arbeid."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zij kreeg het asielrecht van de tempels over en dit maakte de intercessie van de bisschop mogelijk.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">"Zo kan men zeggen",</seg> <seg n="7.5.2">aldus Müller,</seg> <seg n="7.5.3">"dat de kerk de haar door Constantijn toegedachte taak,</seg> <seg n="7.5.4">de maatschappij in het rijk (naast de staat) nog eens samen te vatten,</seg> <seg n="7.5.5">vervuld heeft,</seg> <seg n="7.5.6">maar ook dat zij goed op weg was,</seg> <seg n="7.5.7">de staat uit zijn sociale positie te verdringen en zich in de plaats van het rijk te stellen."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Mijns inziens is het absoluut geboden dit alles voor ogen te houden bij de overweging van het recht en de plicht der overheid.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De exegese voltrekt zich niet in het luchtledige,</seg> <seg n="8.2.2">maar dwars door een geestelijk en kerkelijk milieu heen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Exegese is ook een objectief historisch proces,</seg> <seg n="8.3.2">waaraan 'alle de heiligen' deelnemen.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De hals van een misdadiger hangt niet af van de accuratesse of misschien de min of meer geprikkelde stemming van een literator op zijn studeerkamer.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Calvijns exegese van Gen. 9 : 3-7 is breed en gedragen door een geest van christelijke barmhartigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De letterlijke,</seg> <seg n="9.2.2">grammatische uitlegging is door hem meesterlijk gehanteerd,</seg> <seg n="9.2.3">maar men merkt,</seg> <seg n="9.2.4">dat hij weet van de gezindheid van een goed bisschop.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">"God heeft de dieren de mens tot voedsel gegeven,</seg> <seg n="9.3.2">maar nu moeten wij er",</seg> <seg n="9.3.3">aldus Calvijn,</seg> <seg n="9.3.4">"niet als rovers op aanvallen en onschuldig bloed vergieten."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Er is ascese en eerbied voor het leven in deze vreemde exegese.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Dit wordt nog eens opzettelijk benadrukt door het verbod om bloed te eten.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Daardoor moest aan de bloeddorst een grendel worden voorgeschoven.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Immers deze zou ook de mens in gevaar brengen.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Evenals Paulus zegt Calvijn hier,</seg> <seg n="10.3.2">dat God niet voor de ossen zorgt,</seg> <seg n="10.3.3">maar dat het om onzentwille is God zorgt en is bezorgd voor ons leven.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Verder hebben zij,</seg> <seg n="10.4.2">die menen dat het hier eenvoudig om de doodstraf gaat,</seg> <seg n="10.4.3">ongelijk.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Dat staat er wel in,</seg> <seg n="10.5.2">maar <pb n="557" ed="VW"/>er staat meer in.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">"Wie bloed vergiet,</seg> <seg n="10.6.2">die zal in de helft van zijn dagen afgesneden worden" (Ps. 25 : 25).</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Als de overheid het door de vingers ziet,</seg> <seg n="10.7.2">dan krijgt de doodslagen van andere zijde zijn loon wel.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het zal slecht met hem aflopen,</seg> <seg n="10.8.2">aldus Calvijn.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Deze letterlijke exegese heeft tenslotte wel weinig meer te maken met de letter van Genesis.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Het ius talionis en zelfs het publieke strafrecht komt hier op de achtergrond tegenover het oordeel Gods.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Er komt plaats voor een woord als van Paulus:</seg> <seg n="11.3.2">"Wreekt uzelf niet beminden,</seg> <seg n="11.3.3">maar geef de toorn plaats."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Deze uitlegging is er een die door de eeuwen is heengegaan.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">De adem der kerk is er in.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De kerk kan nooit vergeten dat het Koninkrijk der hemelen in het Evangelie nabij gekomen is om alle koninkrijken der aarde,</seg> <seg n="12.1.2">die de duivel Jezus had aangeboden,</seg> <seg n="12.1.3">te vervangen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Constantijn had,</seg> <seg n="13.1.2">zoals wij Karl Müller hoorden zeggen,</seg> <seg n="13.1.3">aan de kerk de rol toegedacht,</seg> <seg n="13.1.4">die Jezus bestemd had voor het koninkrijk,</seg> <seg n="13.1.5">de mensheid naast en in plaats van de staat,</seg> <seg n="13.1.6">samen te vatten.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">In Augustinus' brief aan Marcellinus hoorden wij een zwakke weerklank van Jezus' kruiswoord tot de moordenaar:</seg> <seg n="14.1.2">"Heden zult gij met Mij in het paradijs zijn."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het ius talionis wordt daar met zoveel woorden afgewezen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Niet meer oog om oog,</seg> <seg n="14.3.2">bloed voor bloed.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">De bisschoppen verzoeken de doodslagers niet van enig lichaamsdeel te beroven,</seg> <seg n="14.4.2">als zij een hunner de hand hebben afgekapt of de tong uitgesneden.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De kerk hoede er zich voor door een letterlijke exegese van oude bijbelwoorden,</seg> <seg n="15.1.2">over de hoofden van Calvijn,</seg> <seg n="15.1.3">Augustinus en ...</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Jezus heen,</seg> <seg n="15.2.2">zich zelve met de staat gelijk te schakelen.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ook al ware de doodstraf bijbels,</seg> <seg n="16.1.2">voorzover de overheid bijbels is,</seg> <seg n="16.1.3">kan dan nog van het koninkrijk of de kerk,</seg> <seg n="16.1.4">die de mensheid ten tweeden male,</seg> <seg n="16.1.5">door een recapitulatio,</seg> <seg n="16.1.6">samenvatten:</seg> <seg n="16.1.7">kan van dit asiel uit een advies gegeven worden aan de staat om de gevlodene te doden?</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Dat is de hoofdvraag.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ook wereldlijke schrijvers als Wundt in zijn <hi rend="italic">Ethik</hi> hebben vaak een duidelijk besef hiervan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Ook Aalders heeft zich in zijn <hi rend="italic">Ethiek</hi> op Wundt beroepen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">De overheid kan het principe van ius talionis,</seg> <seg n="17.3.2">van het gelijk met gelijk,</seg> <seg n="17.3.3">niet gebruiken.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De doodslag is een publiek misdrijf.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">De misdadiger en de staat staan niet gelijk.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">De vergeldende macht staat boven de misdadiger.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">De vergelding wordt daarom tot tuchtiging.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Daarin is iets van de geest der kerk van alle eeuwen.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Uw commissie houde mij mijn lange uiteenzetting ten goede.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het belang van de zaak bracht mij er toe.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="555" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>W. Moll, <hi rend="italic">Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Hervorming, dl.</hi> 1, Utrecht 1864, p. 470 v.</p></note>
<pb n="556" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Moll, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 1, p. 499.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Moll, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. -2/4, Utrecht 1869, p. 152.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Moll, <hi rend="italic">a. w.,</hi> dl. 2/4,. p. 164.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Moll, <hi rend="italic">a. w.</hi>, dl. 2/4, p. 166.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Moll, <hi rend="italic">a. w.</hi>, dl.1, p. 510.</p></note>
<pb n="557" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. schreef zijn <hi rend="italic">Memorie betreffende de doodstraf</hi> (door de red. alszodanig getiteld) als brief, dd. 25.11.45, ten behoeve van de hervormde Werkgroep 'Kerk en Overheid', die ter zake van de wederinvoering van de doodstraf geconsulteerd werd door de hervormde <pb n="558" ed="VW"/>synode. Over de besluitvorming ter synode wordt in <hi rend="italic">Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955,</hi> 's-Gravenhage 1955, p. 8 het volgende medegedeeld: "In de vergadering van 1 november 1945 worden moties en brieven behandeld van classicale besturen en 6 gemeenten over de wederinvoering van de doodstraf bij besluit Bijzondere Rechtspleging. De vraag, hoe de kerk hierover te oordelen heeft, wordt voorgelegd aan de werkgroep Kerk en Overheid, uitgebreid met de synodeleden prof. dr. K. H. Miskotte, prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, dr. M. van der Voet en ds. E. J. Beens. De vergadering van 12 december 1945 behandelt het advies van de werkgroep en de commissie. Op grond van Rom. 13 : 4 acht de meerderheid van de commissie de overheid gerechtigd de doodstraf uit te voeren. Een schrijven van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, waarin hij het meerderheidsstandpunt van de commissie deelt, is bij de stukken gevoegd. Dat advies wordt verdedigd door ds. A. A. van Ruler, terwijl prof. dr. M. J. A. de Vrijer het minderheidsstandpunt uiteenzet. Het meerderheidsstandpunt wordt met 36 tegen 9 stemmen aanvaard. De synode besluit dit standpunt in een herderlijke brief aan de kerk kenbaar te maken. Prof. dr. K. H. Miskotte ontwerpt deze herderlijke brief, die in de zitting van 14 december, na enige bespreking, met 25 tegen 8 stemmen wordt aanvaard."De voornoemde herderlijke brief is opgenomen in <hi rend="italic">Documenten,</hi> p. 8-13. Zie voor een verslag van de besprekingen over de doodstraf in de synode de <hi rend="italic">Handelingen van de vergaderingen van de Generale Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk ten jare 1945146,</hi> 's-Gravenhage 1946, p. 57-73 (N.' <hi rend="italic">Memorie</hi> staat afgedrukt op p. 61-63) en p. 118 vv. Zie voor een uitgebreide verantwoording van de meerderheidsvisie van de Werkgroep: A. A. van <choice><sic>RuIer</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ruler</corr></choice><hi rend="italic">, Visie en Vaart,</hi> Amsterdam 1946, p. 200-396.</p><p>In N.' <hi rend="italic">Memorie</hi> is sprake van een eerder schrijven van N. aan de Werkgroep; dit is niet teruggevonden. Uit een brief van N., dd. 4.4.1946, aan de tweede secretaris van de hervormde synode, blijkt dat N. in dec. 1945 een artikel over de doodstraf gezonden heeft aan de redactie van <hi rend="italic">De Herv. Kerk</hi> (waarschijnlijk is bedoeld het <hi rend="italic">WNHK.): "</hi>... dit kon niet worden geplaatst en ik vroeg het terug. Daaraan werd voldaan..."; ook dit artikel is niet teruggevonden.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n2" type="end" place="end" n="2"><p>G. Oorthuys (1876-1959) studeerde theologie te Leiden, waar hij in 1905 promoveerde op een proefschrift over <hi rend="italic">De anthropologie van Zwingli.</hi> Hij was hervormd predikant in Brakel en Leiden, van 1910 tot zijn emeritaat in 1943 in Amsterdam. Voor de Tweede Wereldoorlog was hij lid van het hoofdbestuur van 'Kerkherstel'. Tijdens de oorlog was hij, als emeritus werkzaam in het pastoraat te Lunteren, lid van de Lunterse Kring. Sinds 1940 <choice><sic>was bij lid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">was hij lid</corr></choice> van de Werkgroep 'Kerk en Overheid' en de Werkgroep 'Kerk en Prediking', en na 1945 ook lid van de commissie voor de nieuwe kerkorde.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Augustinus, <hi rend="italic">Epistola</hi> CXXXIII (ad Marcellinum). MPL. 33, 509 (gehele brief 509 v.); <hi rend="italic">CSEL.</hi> 44, 81 v. (gehele brief 80-84): "... nolumus ... passiones servorum dei quasi vice talionis paribus suppliciis vindicari, non <choice><sic>quo seelestis hominibus</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">quo scelestis hominibus</corr></choice> licentiam facinorum prohibeamus auferri, <choice><sic>sed hoe magis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sed hoc magis</corr></choice> sufficere volumus, ut <choice><sic>vivi er nulla</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">vivi et nulla</corr></choice> corporis parte truncati vel ab inquietudina insana ad sanitatis otium legum <choice><sic>cohereitione</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">cohercitione</corr></choice> dirigantur vel a malignis operibus alicui utili operi deputentur. (vocatur quidem et ista damnatio, sed quis non intellegat magis beneficium quam supplicium nuncupandum, <choice><sic>ubi nee saeviendi relaxetur audacia nee paenitendi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ubi nec saeviendi relaxetur audacia nec paenitendi</corr></choice> medicina subtrahatur?) <choice><sic>Impie, Christiane index</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Imple, Christiane iudex</corr></choice>, pii patris officium, <choice><sic>sic suseense iniquitati</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">sic suscense iniquitati</corr></choice>, ut consulere humanitati <choice><sic>memineris nee in peccatorum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">memineris nec in peccatorum</corr></choice> atrocitatibus exerceas <choice><sic>uiciscendi</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ulciscendi</corr></choice> libidinem, sed <choice><sic>peceatorum</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">peccatorum</corr></choice> vulneribus curandi adhibeas voluntatem."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n4" type="end" place="end" n="4"><p>W. Moll (1812-1879) was van 1846-1877 hoogleraar dogmatiek, exegese en kerkgeschiedenis en van 1877-1879 hoogleraar in de kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. In 1864 verscheen het eerste deel van zijn opus magnum <hi rend="italic">Kerkgeschiedenis van Nederland vóór de Hervorming</hi> (2 dln. met algemeen register en register van bouwstoffen, 6 st., Arnhem-Utrecht 1864-1871). Het boek werd alom gunstig ontvangen, ook in het buitenland.<pb n="559" ed="VW"/> Zie over M. het <hi rend="italic">Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme, dl.</hi> 1, Kampen 1978, p. 188-190.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n5" type="end" place="end" n="5"><p>K. <choice><sic>Mülier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Müller</corr></choice>, <hi rend="italic">Kirchengeschichte, dl.</hi> 1, Freiburg im Breisgau 1892, p. 224: "Durch nichts anderes vielleicht hat die Kirche so tief im Volk <choice><sic>Wurzet</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Wurzel</corr></choice> gefasst, als durch ihre richterliche Arbeit." Zie over Müller VW., dl. 3, p. 196 v., noot 46.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Müller, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 226: "... so lässt sich allerdings behaupten, dass die Kirche die von Konstantin ihr zugedachte Aufgabe, die Gesellschaft des Reichs noch <choice><sic>einmat</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">einmal</corr></choice> zusammenzuhalten, erfüllt, aber auch dass sie auf dem besten Wege ist, den Staat aus seiner sozialen Stellung zu verdringen, sich an die Stelle des Reichs zu setzen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Calvijns exegese van Gen. 9 : 3-7 is opgenomen in <hi rend="italic">CR.</hi> 51, 144-147.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. <hi rend="italic">CR. 51,</hi> 144: "<choice><sic>Hoe merito pluris</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hoc merito pluris</corr></choice> nobis esse debet, quod carne animalium vescimur, id nobis Dei beneficio concessum esse: nos non rapere more praedonum quod libido nostra <choice><sic>appetit, nee tyrannice</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">appetit, nec tyrannice</corr></choice> fundere innoxium sanquinem pecudum: sed tantum sumere quod manu Domini oblatum est,"</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Rom. 12 19.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Luk. 23 43.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n11" type="end" place="end" n="11"><p>W. Wundt, <hi rend="italic">Ethik. Eine Untersuchung der Tatsachen und Gesetze des sittlichen Lebens, 3</hi> dln., Stuttgart 19124. Noordmans bezat een exemplaar van deze uitgave. Zie over Wundt <hi rend="italic">VW.,</hi> <choice><sic>di. 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 1</corr></choice>, p. 355, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-doodstraf.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Vgl. in verband met het volgende W. J. Aalders, <hi rend="italic">Handboek der ethiek,</hi> Amsterdam 1941, p. 344 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="42" xml:id="noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie" decls="#bibl-noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie">
<pb n="560" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Memorandum aangaande de processie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Nu na de oorlog in rooms-katholieke kringen steeds sterker de wens opkomt om het processieverbod<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie.n2" rend="superscript">2</ref> opgeheven te krijgen,</seg> <seg n="2.1.2">en deze wens ook reeds politieke en juridische vormen heeft aangenomen,</seg> <seg n="2.1.3">kunnen wij ook van de nederlandse hervormde zijde de bepaling van onze houding hiertegenover niet langer uitstellen.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Maar deze zaak heeft zulke diepe wortels en staat in zulk een wijde samenhang,</seg> <seg n="2.2.2">dat het volstrekt ongeoorloofd is,</seg> <seg n="2.2.3">bij de bepaling onzer houding af te gaan op onze persoonlijke,</seg> <seg n="2.2.4">al of niet welwillende,</seg> <seg n="2.2.5">stemmingen en gevoelens.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">De vraag of wij pro dan wel contra de opheffing van het processieverbod moeten zijn,</seg> <seg n="2.3.2">is alleen zuiver te beantwoorden,</seg> <seg n="2.3.3">wanneer wij ons helder voor ogen stellen enerzijds wat een processie is en anderzijds wat de roeping der overheid is.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">De processie is iets totaal anders dan de straatevangelisatie of de politieke optocht.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Deze beide laatste activiteiten kan men beschouwen als vorm van een,</seg> <seg n="3.2.2">al dan niet geseculariseerde,</seg> <seg n="3.2.3">verkondiging.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zij houden een oproep aan het straatpubliek in.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Niet minder.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Maar ook niet meer.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Men kan zich aan deze oproep onttrekken en doorlopen.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Die mogelijkheid is met het wezen van dit appèl gegeven.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">En wie appelleert,</seg> <seg n="4.6.2">rekent daarmee.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">De processie is geen vorm van verkondiging.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ze stelt niet voor een beslissing.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Ze is de vorm waarin een reeds gevallen beslissing de ruimte van het publieke leven wil vullen.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Hier wordt Jezus Christus in broodsgedaante uit de kerk op de straat gebracht.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Hier wordt het allerheiligste feestelijk rondgedragen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Daarbij wordt geen keuze meer verwacht en zeker geen afwijzing verdragen,</seg> <seg n="6.2.2">maar slechts op knielende aanbidding gerekend.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Hier komt de kerk op de straat.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hier wordt de straat tot kerk.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Het rooms-katholieke geloof legt zich hier absolutistisch op,</seg> <seg n="6.5.2">en wel op het terrein dat alle burgers gemeen is.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit absolutistisch karakter der processie is met haar wezen gegeven.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">De heerschappij van Christus door Woord en Geest betekent wel een totale oproep maar legt zich niet als een absoluut feit op. Het wordt echter anders,</seg> <seg n="7.2.2">wanneer deze heerschappij op rooms-katholieke wijze wordt verstaan en verwerkelijkt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Wanneer deze heerschappij zozeer ingaat en opgaat in aardse elementen,</seg> <seg n="7.3.2">in sacrament,</seg> <seg n="7.3.3">instituut en ambt,</seg> <seg n="7.3.4">wanneer er zo door de priester over Christus in broodsgedaante kan worden beschikt,</seg> <seg n="7.3.5">dan wordt de Christusheerschappij op een voortijdige en ongeestelijke wijze verwerkelijkt en denatureert ze tot een absolutistische dwang.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Alleen waar de soevereine<pb n="561" ed="VW"/> vrijmacht van Gods Geest tegenover alle aardse elementen wordt beleden,</seg> <seg n="7.4.2">daar kan ook haar correlaat,</seg> <seg n="7.4.3">de vrije beslissing van de mens,</seg> <seg n="7.4.4">worden gerespecteerd.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De processie op straat is echter symptoom en resultaat van zulk een absolutistische opvatting der Christusheerschappij,</seg> <seg n="7.5.2">waardoor aan het eerste en aan het tweede gebod geen recht meer wordt gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De overheid heeft de roeping om op hare wijze en binnen de grenzen harer bevoegdheid,</seg> <seg n="8.1.2">het publieke leven te ordenen in overeenstemming met deze heerschappij Gods,</seg> <seg n="8.1.3">die gepredikt en geloofd wil worden.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ze heeft er voor te waken,</seg> <seg n="8.2.2">dat deze heerschappij vrij kan worden gepredikt en vrij kan worden geloofd.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Daarom heeft ze op te komen voor de vrijheid als voor de sfeer die bij de verkondiging past,</seg> <seg n="8.3.2">voor de vrijheid als voor de mogelijkheid om een echte beslissing te nemen,</seg> <seg n="8.3.3">om werkelijk ja en werkelijk neen te kunnen zeggen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Is het processieverbod met deze vrijheid dan niet in strijd?</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Integendeel.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Want de processie zelf is de loochening dezer vrijheid.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Deze vrijheid houdt in,</seg> <seg n="9.4.2">dat de rooms-katholieke volksgenoten recht hebben op gewetens-,</seg> <seg n="9.4.3">cultus- en propagandavrijheid.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Maar de vrijheid om de straat tot kerk te maken,</seg> <seg n="9.5.2">zou juist een aanslag op deze vrijheid zijn.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Niet de tegenstand tegen opheffing van het processieverbod is intolerant,</seg> <seg n="9.6.2">maar juist het verzoek tot opheffing.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De vrijheid om op de straten van Nederland processies te houden,</seg> <seg n="9.7.2">zou de vrijheid der anderen opheffen,</seg> <seg n="9.7.3">om op de straat zichzelf te zijn.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Daarom betreuren wij het processieverbod niet,</seg> <seg n="9.8.2">wel het feit,</seg> <seg n="9.8.3">dat dit gebod slechts gedeeltelijk bestaat.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Tegen elke uitbreiding hebben wij ons te verzetten door de overheid er aan te herinneren,</seg> <seg n="9.9.2">dat zij de handhaafster der vrijheid in het publieke leven is.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Van rooms-katholieke zijde wordt wel opgemerkt,</seg> <seg n="10.1.2">dat men ook ten opzichte van de straatprocessie zijn vrijheid behoudt.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Men kan,</seg> <seg n="10.2.2">zo wordt gezegd,</seg> <seg n="10.2.3">tegenover dit gebeuren innerlijk en uiterlijk neutraal staan ofwel het geheel negeren.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Deze mogelijkheid kan echter niet verder reiken dan bij een deelneming aan de kerkdienst.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Want de straat is hier in een onzichtbaar kerkgebouw herschapen.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Het eenvoudige rooms-katholieke kerkvolk voelt beter aan,</seg> <seg n="10.5.2">waarom het gaat en neemt meermalen een dreigende houding aan tegenover toeschouwers die zich aan de aanbidding onttrekken.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wie de processie afwijst en geen aanstoot wil geven,</seg> <seg n="10.6.2">is genoopt een andere weg te kiezen.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">Want de straten waar het allerheiligste wordt rondgedragen en aanbeden,</seg> <seg n="10.7.2">zijn niet meer voor hen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Met het processieverbod staat heel onze staats- en levensorde op het spel.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De processie is immers de voorloopster van wat ons te wachten staat,</seg> <seg n="11.2.2">als het rooms-katholieke absolutisme heel het publieke leven voor zich opeist.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Waar het rooms-katholicisme de overmacht heeft,</seg> <seg n="11.3.2">is voor andersdenkenden<pb n="562" ed="VW"/> niet meer speelruimte dan ze op straat hebben,</seg> <seg n="11.3.3">wanneer ze een processie zien.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Wij houden er ons van overtuigd,</seg> <seg n="11.4.2">dat wij om des gewetens wille,</seg> <seg n="11.4.3">protesterende tegen de straatprocessie,</seg> <seg n="11.4.4">tevens opkomen voor wat Nederland tot Nederland heeft gemaakt,</seg> <seg n="11.4.5">voor wat alle burgers gemeen en dierbaar is.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Democratie kan niet rusten op een leeg en formeel vrijheidsbegrip.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Een land waar allen vrij zijn om alles te doen,</seg> <seg n="11.6.2">verliest de echte vrijheid.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Daarmee kan ook het rooms-katholicisme niet gediend zijn.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Wij pleiten voor die vrijheid om vrijwillig ja en neen te zeggen,</seg> <seg n="11.8.2">waarvan ook de Rooms-Katholieke Kerk zozeer heeft geprofiteerd en waarin ook zij kan bloeien en tieren.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Door deze sfeer aan te tasten,</seg> <seg n="11.9.2">denatureert zij zelf tot een absolutistisch stelsel,</seg> <seg n="11.9.3">waarbij (naar de ervaring in andere landen bewijst) haar geestelijk gezag in dezelfde mate verloren gaat.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="562" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie.n1" type="end" place="end" n="1"><p>In de wetenschap dat het vraagstuk van de processievrijbeid bij de komende algemene grondwetsherziening aan de orde zou komen, richtte het Contact in overheidszaken van de Oecumenische Raad van Kerken in Nederland (omvattende de Ned. Hervormde Kerk, de Ev. Lutherse Kerk, de Herst. Ev. Lutherse Kerk, de Doopsgezinde Gemeenten, de Rem. Broederschap, de Oud Katholieke Kerk, de Unie van Bapt. Gemeenten, de Bond van Vrije Evang. Gemeenten) met de Geref. Kerken en de Chr. Geref. Kerken aan de Raad van Ministers een brief, dd. 9.4.1949, met het verzoek, de mogelijkheid van het houden van processies niet te verruimen. Deze brief werd op 26 april 1949 door de Generale Synode der N. H. Kerk aan de kerkeraden ter kennisname gezonden. Het <hi rend="italic">Memorandum aangaande de processie</hi> van de hand van Noordmans werd (anoniem) eraan toegevoegd. Dit <hi rend="italic">Memorandum</hi> werd tevens (anoniem) opgenomen als bijlage bij het <hi rend="italic">Herderlijk Schrijven betreffende het rooms-katholicisme,</hi> dat de Generale Synode op 23 maart 1950 zou doen uitgaan. Vgl. <hi rend="italic">Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955,</hi> 's-Gravenhage z.j., p. 71-75, 129.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorandum-aangaande-de-processie.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Het processieverbod berust op het in art. 184 van de Grondwet (1848) vastgelegde verbod om buiten gebouwen en besloten plaatsen een openbare godsdienstoefening te houden wanneer deze de openbare orde en rust verstoort, en daar waar deze in 1848 volgens de toen vigerende wetten en reglementen niet was toegestaan. Het tweede lid van art. 184 slaat op een Franse wet en een Koninklijk Besluit van 23 april 1822, waarbij voor de noordelijke provincies het houden van processies alleen werd toegestaan daar waar zulks altijd, zonder enige onderbreking, had plaatsgehad. Op art. 184 sluit aan art. 6 van de Wet op de kerkgenootschappen van 1853. Alle sindsdien ondernomen pogingen om het verbod ongedaan te maken zijn niet geslaagd.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="43" xml:id="noordmans6.god-op-straat" decls="#bibl-noordmans6.god-op-straat">
<pb n="563" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">God op straat?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.god-op-straat.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Bij de grondwetsherziening zal ook de vraag aan de orde komen of het processieverbod uit die wet zal komen te vervallen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.god-op-straat.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Voor de betrokkenen dat zijn alle Nederlanders</seg> <seg n="2.2.2">- is de uitslag uitermate belangrijk.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Daarom zal het nodig zijn,</seg> <seg n="2.3.2">dat in de discussie de rechte argumenten naar voren worden gebracht.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Men ziet namelijk vaak,</seg> <seg n="2.4.2">dat,</seg> <seg n="2.4.3">wanneer het gaat om dingen,</seg> <seg n="2.4.4">die voor de hele levenssfeer bepalend zijn,</seg> <seg n="2.4.5">futiele redenen worden aangevoerd,</seg> <seg n="2.4.6">die geen draagwijdte genoeg hebben om bij de bedoelde zaken te kunnen dienen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Zo komt men thans,</seg> <seg n="3.1.2">in verband met het processieverbod,</seg> <seg n="3.1.3">aan met de eisen der verdraagzaamheid.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Men doet alsof,</seg> <seg n="3.2.2">bij de emancipatie van de roomsen in de Noordelijke Nederlanden,</seg> <seg n="3.2.3">de processies achterstallig zijn gebleven en dat deze lacune</seg> <seg n="3.2.4">- althans in beginsel</seg> <seg n="3.2.5">- thans moet worden opgevuld.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Dit zou de feestelijke bekroning moeten worden van de 'honderd jaren kromstaf'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.god-op-straat.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het verzet daartegen zou,</seg> <seg n="3.4.2">zo meent men,</seg> <seg n="3.4.3">voortkomen uit een politieke enghartigheid,</seg> <seg n="3.4.4">die als een overblijfsel uit de zestiende-eeuwse religiekamp zou moeten worden beschouwd.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dit nu acht ik de grootste misvatting,</seg> <seg n="4.1.2">die men bij de beschouwing van deze materie zou kunnen maken.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Er zijn zaken van existentie en van geloof,</seg> <seg n="4.2.2">die veel te diep in het leven liggen ingebed,</seg> <seg n="4.2.3">dan dat ze onder de regels van de moraal,</seg> <seg n="4.2.4">in dit geval de politieke moraal,</seg> <seg n="4.2.5">tot hun recht zouden kunnen komen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Roomsen en protestanten,</seg> <seg n="4.3.2">beide hebben in de schoolstrijd samen een halve eeuw gevochten tegen de liberale zgn. verdraagzaamheid,</seg> <seg n="4.3.3">toen zij opkwamen voor de rechten van deze diepere levensterreinen.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Wij zullen straks zien,</seg> <seg n="4.4.2">hoezeer de roomsen zelf ook thans weer te kort zouden komen,</seg> <seg n="4.4.3">als zij goedvonden,</seg> <seg n="4.4.4">dat de verhouding van <hi rend="italic">God</hi> tot de <hi rend="italic">straat</hi> werd bepaald,</seg> <seg n="4.4.5">enkel onder het gezichtspunt van een politie-verordening,</seg> <seg n="4.4.6">alsof hij een van de passanten was,</seg> <seg n="4.4.7">die op de rode en groene lichten moeten letten.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Een dergelijke vervlakking van de hoogste en diepste dingen des levens,</seg> <seg n="5.1.2">zoals die aan een bepaalde periode van het liberalisme eigen was,</seg> <seg n="5.1.3">meenden wij nu langzamerhand wel te boven te zijn.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De verdraagzaamheid die daarmee samengaat,</seg> <seg n="5.2.2">kan leiden tot de meest ongerijmde eisen,</seg> <seg n="5.2.3">die men een volk of groep stelt.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Zij kan leiden tot de eis van zelfmoord.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Men zou van een Jood kunnen vragen mee te werken aan de bouw van gaskamers,</seg> <seg n="5.4.2">omdat deze kamers nu eenmaal behoren tot de instellingen van zekere totalitaire staatsbeschouwingen.</seg></s> <pb n="564" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="5.5"><seg n="5.5.1">Er zijn dingen die op het terrein van een horizontaal gestrekte moraal niet kunnen worden opgelost.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Soms is het 'naast-elkaar' niet mogelijk.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">Dan gelden er verticaal gerichte argumenten,</seg> <seg n="5.7.2">op de wijze van een eruptie.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Het ene wordt boven het andere gezet en dan wordt er grond onder de voeten <hi rend="italic">van allen</hi> geformeerd.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De fraaie emancipatie van de roomsen in ons land,</seg> <seg n="5.9.2">met als bekroning een eigen universiteit,</seg> <seg n="5.9.3">aan welke vrijmaking de protestanten tot op zekere hoogte hun vreugde kunnen beleven</seg> <seg n="5.9.4">- deze emancipatie zou in die vorm niet mogelijk geweest zijn,</seg> <seg n="5.9.5">als de Reformatie boven de Moerdijk de processies niet van de straat verjaagd had en voor de roomsen,</seg> <seg n="5.9.6">evengoed als voor de protestanten,</seg> <seg n="5.9.7">die heldere openbaarheid geschapen had,</seg> <seg n="5.9.8">die vrijheid van de straat,</seg> <seg n="5.9.9">die klaarheid van de levenssfeer,</seg> <seg n="5.9.10">die in Noord-Nederland aan de mensen een zekere blijheid hebben geschonken.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">Een blijheid van andere aard dan de lol van het carnaval in het Zuiden.</seg></s> <s n="5.11"><seg n="5.11.1">Ik ben overtuigd dat onze roomse broeders in de Zeven Provinciën,</seg> <seg n="5.11.2">van de kardinaal tot de koorknaap,</seg> <seg n="5.11.3">deze appreciatie innerlijk met mij delen.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer wij thans,</seg> <seg n="6.1.2">in plaats van in deze atmosfeer samen te ademen,</seg> <seg n="6.1.3">op de platte bodem tegen elkaar zouden gaan staan dringen,</seg> <seg n="6.1.4">dan zou dat een anachronisme van de eerste orde worden.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wij zouden met onze nationale existentie omgaan alsof die niet geschapen en gegeven was,</seg> <seg n="6.2.2">maar nog gemaakt moest worden.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De verticale dimensie en de argumenten die daarin gelden,</seg> <seg n="6.3.2">zouden wij uit het oog verliezen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wij zouden vergeten dat die argumenten creatief zijn en voor ons beiden evengoed gelden.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Dat men er niet op kan terugkomen,</seg> <seg n="6.5.2">zonder verwoestingen aan te richten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De wijze van Gods doen op straat,</seg> <seg n="6.6.2">zoals wij die na de Reformatie kennen,</seg> <seg n="6.6.3">is een groot goed,</seg> <seg n="6.6.4">dat niet in discussie kan worden gebracht.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Zij schept een ruimte,</seg> <seg n="6.7.2">ook voor roomsen,</seg> <seg n="6.7.3">die Rome niet aan de protestanten kan reciproceren.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Hier blijkt weer eens,</seg> <seg n="6.8.2">nu ook op het terrein van het openbare leven,</seg> <seg n="6.8.3">dat Genève ruimer en meer omvattend is dan Rome en niet andersom,</seg> <seg n="6.8.4">zoals de katholiserende richting ons wil doen geloven.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Wanneer wij gehoor zouden geven aan degenen die ons zouden willen overhalen om,</seg> <seg n="7.1.2">op grond van wat ik de kleine,</seg> <seg n="7.1.3">liberaliserende,</seg> <seg n="7.1.4">moraliserende en redenerende tolerantie zou willen noemen,</seg> <seg n="7.1.5">op dit terrein toe te geven,</seg> <seg n="7.1.6">dan zouden wij medewerken aan de afbraak van de grote,</seg> <seg n="7.1.7">scheppende verdraagzaamheid Gods,</seg> <seg n="7.1.8">waarmee Hij op de straat verkeert.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Die teruggetogenheid in het publiek,</seg> <seg n="7.2.2">waarbij Hij zich aan niemand opdringt.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daardoor wordt een koele sfeer geschapen,</seg> <seg n="7.3.2">die nu al vier eeuwen lang velen heeft aangetrokken.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Mannen als Descartes en Spinoza hielden van onze straten.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">Zullen wij nu deze geschapen verdraagzaamheid opofferen aan een beredeneerde tolerantie,</seg> <seg n="7.5.2">waarvan niemand boven de Moerdijk wil zou hebben?</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Zouden onze calviniserende roomsen dit <hi rend="italic">kosmisch anachronisme</hi> voor hun rekening willen nemen?</seg></s> <pb n="565" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="7.7"><seg n="7.7.1">Het is ook een politiek en kerkelijk anachronisme.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Koning Willem 1 heeft negen jaar in Brabant gelegen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.god-op-straat.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De dingen stonden toen geheel op een politieke noemer.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Zou men nu werkelijk kunnen wensen dat nu,</seg> <seg n="7.10.2">na meer dan een eeuw,</seg> <seg n="7.10.3">de Belgen achteraf toch nog over de Moerdijk zouden trekken om het hart van Holland te bezetten?</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Zouden onze romaniserende calvinisten zoiets als vrucht van hun 'honderd jaren' kunnen begeren en niet iets veel beters?</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1">Hebben Schaepman en Kuyper elkaar nooit aangekeken?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.god-op-straat.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">En bestaan er heden ten dage ook niet zulke verhoudingen?</seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">De kracht van Rome ligt op oecumenisch gebied en daar zoeke het z'n vijf-tenhonderd.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Niet in een terugzetten van Gods klokken in de politiek.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="565" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.god-op-straat.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">God op straat? in IdW.</hi> 9 (26 maart 1954) nr. 26, p. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.god-op-straat.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie p. 562, noot 2.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.god-op-straat.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In 1853 werd de rooms-katholieke bisschoppelijke hiërarchie in Nederland hersteld.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.god-op-straat.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Van 1830 (het jaar van de <choice><sic>Beigische</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Belgische</corr></choice> Opstand)-1839 (het jaar waarin de <choice><sic>onafhankelijk heid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onafhankelijkheid</corr></choice> definitief werd).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.god-op-straat.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De gereformeerde leidsman A. Kuyper en de r.-k. voorman H. J. M. Schaepman waren in de periode van 1894-1901 beiden lid van de Tweede Kamer.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="44" xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen" decls="#bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen">
<pb n="566" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Memorie betreffende de vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Gaarne wil ik enkele kanttekenen maken bij uw concept-rapport over vrijstelling theologen van dienstplicht.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Ik heb indertijd de artikelen van Faber gelezen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Laat mij dadelijk mijn hoofdbezwaar tegen uw concept mogen noemen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">In de laatste alinea op p. 2 schrijft uw commissie,</seg> <seg n="3.2.2">dat het niet mogelijk is met welomlijnde voorstellen te komen,</seg> <seg n="3.2.3">omdat een consensus over het ambt ontbreekt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Mijns inziens moet de zaak toch,</seg> <seg n="3.3.2">al ontbreekt een consensus,</seg> <seg n="3.3.3">van het ambt uit bezien worden.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Een commissie uit de <hi rend="italic">Oecumenische Raad</hi> mag zich niet uit de ambtelijke gezichtshoek laten dringen door een verlegenheid in onze ambtsbeschouwing.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Daarvoor zijn ambt en oecumene te zeer verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">In alinea 2 van p. 2 schrijft uw commissie,</seg> <seg n="4.1.2">dat naar evangelische maatstaf de vrijstelling verwerpelijk is.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar een Oecumenische Raad kan niet achter de rug van de apostelen,</seg> <seg n="4.2.2">de ambtsdragers,</seg> <seg n="4.2.3">om,</seg> <seg n="4.2.4">evangelische maatstaven gaan aanleggen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Daarvoor rust de oecumene te zeer op het apostolaat.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De <hi rend="italic">Handelingen</hi> staan niet voor niets achter de evangeliën.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Daarom acht ik ook het op p. 2 onder a. voorgedragen verschil tussen Rome en ons op dit punt,</seg> <seg n="5.1.2">te absoluut genomen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Ons hoofdbezwaar tegen Rome is,</seg> <seg n="5.2.2">dat het de ambtelijke bevoegdheden concentreert in de paus.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Dat verder door Rome een geestelijke stand wordt aangenomen,</seg> <seg n="5.3.2">vindt zijn reden niet eigenlijk in de ambtsbeschouwing,</seg> <seg n="5.3.3">maar in de avondmaalsleer.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Een pastoor is ook pastor,</seg> <seg n="5.4.2">herder,</seg> <seg n="5.4.3">en in vele opzichten is hij een dominee.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Nu hebt u het ambtelijke vrijwel uitgeschakeld en bent daardoor genoodzaakt geworden uw argumenten elders anders te zoeken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">U meent dit in het Evangelie gedaan te hebben,</seg> <seg n="6.2.2">maar in werkelijkheid zijn het toch algemene gezichtspunten,</seg> <seg n="6.2.3">die u naar voren brengt.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Zo p. 2 onder b. de solidariteit;</seg> <seg n="6.3.2">d. de persoonlijke onmisbaarheid enz.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Implicite erkent uw commissie,</seg> <seg n="7.1.2">dat zulke overwegingen niet doorslaande zijn.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Immers zij vindt geen vrijmoedigheid tot een voorstel tot afschaffing.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Zij erkent daarmee natuurlijk ook,</seg> <seg n="7.3.2">dat de afschaffing geen evangelisch gebod is en toch schrijft u,</seg> <seg n="7.3.3">dat,</seg> <seg n="7.3.4">naar evangelische maatstaven,</seg> <seg n="7.3.5">de vrijstelling onjuist is en verwerpelijk.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Tot deze verwarring komt uw commissie door het verwaarlozen van het ambtelijke.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Het is een geweldige vraag,</seg> <seg n="8.1.2">die hier om antwoord aanklopt.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Namelijk of de dienaren van de Vredesvorst,</seg> <seg n="8.2.2">die het zwaard des Woords voeren,</seg> <seg n="8.2.3">het wereldse zwaard mogen dragen:</seg> <seg n="8.2.4">of Petrus Maichus het oor mag afslaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <pb n="567" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="8.3"><seg n="8.3.1">Hier springen natuurlijk honderd andere vragen mee naar voren.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Maar deze éne vraag moet in dit verband toch even rustig staan.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De leer der twee zwaarden is niet maar een pauselijk bedenksel,</seg> <seg n="9.1.2">maar is in 't wezen der kerk gegrond.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">De ambtelijke maatstaven dragen een eigen karakter.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wanneer men die laat varen en de weg opgaat van algemeen-menselijke overwegingen,</seg> <seg n="10.2.2">die men dan voor evangelisch kan verklaren,</seg> <seg n="10.2.3">zonder dat ze het zijn,</seg> <seg n="10.2.4">dan komt men tot vreemde uitkomsten.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Kan dezelfde hand,</seg> <seg n="10.3.2">die zes dagen bloed vergiet,</seg> <seg n="10.3.3">op de zondag het Avondmaal bedienen?</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Het Evangelie prediken?</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Maar de anderen dan? zal men zeggen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Maar is er nergens een grens?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Moeten wij in onze tijd op seculaire argumenten besluiten de laatste</seg> <seg n="11.3.2">- of de eerste</seg> <seg n="11.3.3">- grenspaal tussen de wereld en de afgrond weg te nemen?</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Moet de inspraak van het bloed de inspiratie van de Geest nu geheel het zwijgen opleggen?</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Moet Petrus het zwaard nemen?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Dat is de vraag die de kerk oecumenisch te beantwoorden heeft.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Zij is ons even goed aangaande als Rome.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">En Rome evengoed als ons.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Hiermee meen ik dan enigermate aan het verzoek uwer commissie te hebben voldaan.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Het lijkt mij dat dit vraagstuk er een is van de eerste orde en dat het alleen zou mogen worden behandeld in een zo breed mogelijk oecumenisch verband.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Er is hier geen verschil tussen pastoor en pastor.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">De gewetensconflicten,</seg> <seg n="14.1.2">die op dit gebied in onze tijd scherper worden,</seg> <seg n="14.1.3">moeten niet <hi rend="italic">verder</hi> worden geïndividualiseerd.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Men moet de herder niet in het water gooien om de schapen te redden.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">De seculiere solidariteitsgedachte schijnt dit te vorderen.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Maar in de oecumene gelden andere <choice><sic>maat staven</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">maatstaven</corr></choice>.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="567" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. schreef zijn <hi rend="italic">Memorie betreffende de vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen</hi> (door de red. alszodanig getiteld) als brief, dd. 25.10.1950, aan de Commissie, ingesteld door de Oecumenische Raad van Kerken in Nederland ter bestudering van het vraagstuk'Vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen' (en aangevuld met de leden van een met gelijke bedoeling door de Generale Synode der N.H. Kerk ingestelde Commissie). De secretaris van de Commissie, ds. J. B. Th. Hugenholtz, toenmalig hervormd predikant te Ammerstol, had Noordmans in een brief, dd. 21.10.1950, om zijn hulp gevraagd voor het volgende: "De Commissie van de oecumenische Raad, ingesteld om een rapport uit te brengen inzake het vraagstuk van de vrijstelling van de militaire dienstplicht der theologen is met haar arbeid gereed gekomen. Zij is zich echter bewust, dat vooral het vraagstuk van het ambt nadere overweging verdient. Gaarne zouden wij van u een uitspraak horen over de theologische, bijbelse en exegetische gezichtspunten die in het stuk verwaarloosd zijn en wat uw mening in het licht hiervan over het onderhavige vraagstuk is. Wij sluiten u een exemplaar van het rapport bij en hopen, dat u aan onze wens zult kunnen voldoen ..."</p><p>Noordmans ondertekende zijn brief aan de Commissie met de zinsnede "met grote belangstelling voor de arbeid uwer commissie, uw d.w. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans".</p><p>De Commissie heeft tevens adviezen ingewonnen bij dr. W. Aalders, prof. dr. Th. L. Haitjema, prof. dr. K. H. Miskotte, prof. dr. A. A. van <choice><sic>Ruier</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Ruler</corr></choice>, dr. G. J. Woelderink. in <pb n="568" ed="VW"/>het rapport van de Commissie aan de Oecumenische Raad, dd. 8.2.1951, wordt over de adviezen van de genoemde personen (behoudens Miskotte, wiens brief dateert van 14.2.1951) het volgende opgemerkt: "Hieruit blijkt, dat Woelderink, Aalders en Noordmans tot de conclusie komen, dat dienstplicht en ambt onverenigbaar zijn (van theologische studenten wordt hier niet gesproken) terwijl Haitjema en Van Ruler een dusdanige opvatting van het ambt niet delen. Deze heren zien voor de vrijstelling geen enkele justivering." Aan het slot van het rapport staat: "De commissie heeft eerbied voor de visie op het ambt van de heren Woelderink, Noordmans en Aalders- al wordtzij niet o.m. door de heren Van Ruler en Haitjema en ook niet door alle leden onzer commissie gedeeld." De leden van de Commissie waren: ds. A. Faber (Boksum), ds. W. J. Fournier (Eindhoven), ds. W. van Gelder (Eindhoven), mr. A. H. Heering (Den Haag), ds. J. B. Th. Hugenholtz (Ammerstol), ds. J. C. Koningsberger (Amsterdam), prof. dr. G. C. van Niftrik (Amsterdam), mr. F. L. S. F. Baron van Tuyll van Scrooskerken (Den Haag). Al de genoemde stukken berusten in het Archief van de Oecumenische Raad (opgenomen in het Archief van de N.H. Kerk).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n2" type="end" place="end" n="2"><p>In enkele artikelen, o.m. <hi rend="italic">Onhoudbaar privilege, in Het Orgaan van de Bond van Nederlandse predikanten</hi> 26 (febr. 1949) nr. 2, p. 3 v.; <hi rend="italic">Eerste reactie, in Het Orgaan</hi> 26 (maart/april 1949) nr. 3/4, p. 12 v.; <hi rend="italic">De vrijstelling van militaire dienst, in WNHK.</hi> 33 (4 juni 1949) nr. 23, p. 90 v., riep ds. A. Faber, toenmalig hervormd predikant te Boksum, de vraag op of de collega-predikanten het privilege, dat zij vrijgesteld zijn van militaire dienst, nog konden aanvaarden. Deze artikelen ontlokten tientallen reacties van theologen van alle richtingen, die pleitten voor afschaffing van de vrijstelling, omdat deze als een onbillijk privilege werd gevoeld. Ds. Faber was lid van de Commissie die Noordmans om advies vroeg.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In het concept-rapport staat op p. 2 onder a.: "De erkenning van een geestelijke stand en de daaruit voortvloeiende ambtsopvatting, zoals deze door de R.-K. Kerk worden gesteld, zijn vanuit reformatorisch standpunt niet aanvaardbaar."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n4" type="end" place="end" n="4"><p>In het concept-rapport staat op p. 2 onder b.: "Bij de huidige stand van zaken kan van een privilege voor de theologen gesproken worden, althans zo wordt het aangevoeld door de buitenwereld. De lasten en zorgen" die aan ieder ander lid van de maatschappij worden opgelegd, mogen niet worden onthouden aan de theologen. Zij hebben solidair te midden van volk en gemeenteleden te staan en mede te dragen wat aan hen wordt opgelegd." Op p.2 onder d. wordt opgemerkt: "dat - al zal in verscheidene gemeenten sprake zijn van persoonlijke onmisbaarheid van de predikant, en al zal de beoordeling van een dergelijke situatie slechts aan de kerk en niet aan de staat openstaan - hierin toch geen reden kan liggen tot een speciale behandeling van de theologen naast de wettelijke wegen tot vrijstelling van andere onmisbare figuren voor staat en maatschappij."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Joh. 18 : 10.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-vrijstelling-van-militaire-dienstplicht-voor-de-theologen.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Het beeld van de twee zwaarden (Luk. 22 : 38) wordt gebezigd als symbool van de tweeerlei macht, de geestelijke en de wereldlijke. De verhouding van wereldlijke en geestelijke macht, bijv. van keizer en paus, is voortdurend aan verandering onderhevig (geweest). Vgl. voor de middeleeuwen C. C. de Bruin, <hi rend="italic">Handboek der kerkgeschiedenis,</hi> dl. 2, Den Haag 1965,<hi rend="superscript">4</hi> p.185 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="45" xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed" decls="#bibl-noordmans6.memorie-betreffende-de-eed">
<pb n="569" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Memorie betreffende de eed<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">Naar aanleiding van het rapport van het Humanistisch Verbond 'Eed en Belofte'</hi></seg></s></head>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Bovengenoemd rapport blijft wel zeer op de oppervlakte van de hier in aanmerking komende vragen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Terwijl het uitgaat van wetsartikelen,</seg> <seg n="3.2.2">waarin de eed ten dele reeds bezig is geliquideerd te worden,</seg> <seg n="3.2.3">tracht het de banden,</seg> <seg n="3.2.4">die daarin nog overgebleven zijn,</seg> <seg n="3.2.5">verder te rekken,</seg> <seg n="3.2.6">zonder er naar te vragen wat de zin is van deze gehele ontwikkeling en waarheen zij leidt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het rapport zoekt de huidige situatie in het vraagstuk van de eed uit te buiten ten bate van het Humanistisch Verbond,</seg> <seg n="3.3.2">zonder zich verder te bekommeren om de veranderingen die dit zou kunnen meebrengen voor de structurele verhoudingen in onze samenleving.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het rapport houdt zich geheel op het juridisch vlak en doet dat bovendien in zeer abstracte en formele zin.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Het vergeet dat het recht van de eed een integrerend deel is van het staatsrecht;</seg> <seg n="3.5.2">daarachter van het kerkrecht en ... van het recht Gods.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">In plaats van tussen de ruïnes,</seg> <seg n="3.6.2">die men om zich heen ziet ontstaan door de ontkenning van dat recht Gods,</seg> <seg n="3.6.3">een beetje meer ruimte te vragen voor zichzelf,</seg> <seg n="3.6.4">had men moeten overwegen,</seg> <seg n="3.6.5">waartoe een consequent humanisme leidt en of het geraden is af te breken wat nog staat.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Daarbij ga ik uit van de gedachte,</seg> <seg n="4.1.2">dat het Humanistisch Verbond naar zijn bedoelingen positief is en opbouwend werk wil verrichten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Maar dan had het zich er in zijn rapport ook niet mee mogen vergenoegen op zo negatieve wijze enkele wettelijke bepalingen op hun toevallige burgerlijke of academische juistheid te beproeven.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het Verbond had uit deze,</seg> <seg n="4.3.2">inderdaad bijna of geheel onoplosbare moeilijkheden aanleiding moeten nemen om zich af te vragen,</seg> <seg n="4.3.3">waar de zaak vastzit.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Want wij raken op dit punt in een impasse.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Men moet de atheïst dwingen om te zweren òf men ondergraaft de rechtsorde door de hoofdpijler daaruit weg te nemen.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Deze impasse ontstaat niet enkel bij het recht van de eed,</seg> <seg n="4.6.2">maar overal elders,</seg> <seg n="4.6.3">zij het dan op andere wijze.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Zij is er in het huwelijksrecht en zij ontstaat ook in het kerkrecht.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Want het humanisme wil,</seg> <seg n="4.8.2">krachtens zijn positieve bedoelingen,</seg> <seg n="4.8.3">ook een soort kerk zijn.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Het wil samenwerken of concurreren met het christendom en met elke andere religie.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Het wil een kerk zijn zonder God.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">En zo zal het,</seg> <seg n="4.11.2">bij iedere instelling of functie,</seg> <seg n="4.11.3">aan de religie een zekere concurrentie aandoen.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Het zal zweren,</seg> <seg n="4.12.2">doch zonder eed.</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Het zal trouwen,</seg> <seg n="4.13.2">doch zonder zegen.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">Het zal,</seg> <seg n="4.14.2">naast de zending der kerk,</seg> <seg n="4.14.3">eigen propaganda stellen.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">En zo <choice><sic>op eik ander terrein</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">op elk ander terrein</corr></choice>.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Deze dingen had het rapport naar voren moeten brengen;</seg> <seg n="5.1.2">althans op de achtergrond moeten laten zien.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Dan kon ieder weten dat het niet gaat om <pb n="570" ed="VW"/>een juristische vondst,</seg> <seg n="5.2.2">maar om kapitale verschuivingen in het leven.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het Verbond zal deze vragen toch niet kunnen ontlopen.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Want na de eed komt ook de belofte in geding.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">De huidige ontwikkeling,</seg> <seg n="6.3.2">die God in de waagschaal stelt,</seg> <seg n="6.3.3">zal zeker niet nalaten het ook de mens te doen.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Zij doet het reeds in die mate,</seg> <seg n="6.4.2">dat God in Christus nog als het enige richtpunt overblijft.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">Als men in het recht God terzijde schuift,</seg> <seg n="6.5.2">omdat men zijn aanwezigheid daarin als iets formeels beschouwt,</seg> <seg n="6.5.3">zal men merken dat anderen de vrijheid zullen nemen het menselijke ja of neen op hun beurt weer als formeel op te vatten.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Als materieel en ter zake doende zal men de macht en het doel beschouwen,</seg> <seg n="6.6.2">die zich enkel in een ja of neen kleden,</seg> <seg n="6.6.3">naarmate het de machthebber of doelstelier gelegen komt.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De eed zal ondergaan in de <hi rend="italic">reservatio mentalis.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Het Humanistisch Verbond had niet mogen nalaten zich van deze zijde met het vraagstuk van de eed bezig te houden.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Het had de eed als een macht moeten bezien en had de trekken daarvan ook fenomenologisch moeten opzoeken op godsdienstig,</seg> <seg n="7.2.2">kerkelijk en staatkundig terrein.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Daarbij zou dan gebleken zijn,</seg> <seg n="7.3.2">dat een eed nimmer gelijkgesteld kan worden met een belofte.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Dat kan alleen op schraal-juristische,</seg> <seg n="7.4.2">zuiver formele gronden.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">"De rechterlijke verhoudingen der mensen onder elkaar hangen helemaal af van hun verhouding tot de macht."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f1" rend="superscript">a</ref></seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Het gaat er maar om welke macht dat zal zijn.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Daarom moet hier iets gezegd worden van de dingen die in het 'rapport' zijn veronachtzaamd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Eerst moet er echter nog op gewezen worden,</seg> <seg n="8.2.2">dat een vervanging van de eed door een belofte op godsdienstige gronden,</seg> <seg n="8.2.3">bijv. bij de mennonieten,</seg> <seg n="8.2.4">een heel andere betekenis heeft dan wanneer dat gebeurt met het oog op ongodsdienstigen.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">De mennonieten is het er niet om te doen de bijzondere tegenwoordigheid Gods in rechten te ontgaan,</seg> <seg n="8.3.2">maar zij voelen zich in de belofte evenzeer voor Hem geplaatst,</seg> <seg n="8.3.3">als de andere christenen bij de eed.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Zij menen alleen dat hun ja en neen in het gewone leven daarmee op hetzelfde plan staan.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het is bekend,</seg> <seg n="8.5.2">dat dit hun leer was.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Zij trokken de verklaring onder ede niet neer op het niveau van hun dagelijkse waarachtigheid,</seg> <seg n="8.6.2">maar zij bedoelden het omgekeerde te doen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Thans moeten wij dan nagaan,</seg> <seg n="9.1.2">waarin het gehalte van een verklaring onder ede zich van die der gewone menselijke waarachtigheid onderscheidt.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wij kunnen daarbij aanknopen bij de eedsformule:</seg> <seg n="9.2.2">"Zo waarlijk helpe mij God almachtig".</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hier is sprake van <hi rend="italic">macht</hi> en van <hi rend="italic">helpen.</hi></seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">En dat zijn de oorspronkelijke begrippen,</seg> <seg n="9.4.2">die met de eed verbonden zijn.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Wanneer men in het Duitse rijk de alwetendheid Gods daarmede verbond,</seg> <seg n="9.5.2">dan <pb n="571" ed="VW"/>is die toevoeging meer secundair.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Primitief staan de <hi rend="italic">almacht</hi> en het <hi rend="italic">helpen</hi> vooraan.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De eed hoort oorspronkelijk in de religie thuis,</seg> <seg n="9.7.2">eerder dan in het recht.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Het ging er om de macht,</seg> <seg n="9.8.2">voor dat de waarheid het doel werd.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">Van der Leeuw schreef in zijn <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion</hi>,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="9.9.2">dat de uitspraakonder-ede niet noodwendig waar behoefde te zijn.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">In de eed werd het recht gesproken.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Dit wilde zeggen,</seg> <seg n="9.11.2">dat het woord machtiger was dan de werkelijkheid en dat een zaak door de eed waar gemaakt werd.</seg></s> <s n="9.12"><seg n="9.12.1">De eed was <hi rend="italic">een krachtig woord.</hi></seg></s> <s n="9.13"><seg n="9.13.1">De uitspraak onder ede beslist over schuld of onschuld.</seg></s> <s n="9.14"><seg n="9.14.1">En men kon de kracht van de eed versterken door middelen of helpers,</seg> <seg n="9.14.2">eedhelpers.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer men van deze dingen kennis neemt,</seg> <seg n="10.1.2">is men geneigd om op te merken,</seg> <seg n="10.1.3">dat de fenomenologen,</seg> <seg n="10.1.4">zoals Van der Leeuw er een was,</seg> <seg n="10.1.5">een voorliefde hebben voor primitieve instellingen en begrippen en dat wij daarmee niet meer kunnen rekenen.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Wij kunnen echter de kracht aan de termen van onze eedsformule niet aanvoelen,</seg> <seg n="10.2.2">als wij er nooit in dit verband over hebben nagedacht.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">En als wij dat wel doen,</seg> <seg n="10.3.2">zullen wij minder geneigd zijn toe te geven,</seg> <seg n="10.3.3">dat een eed en een belofte gelijk kunnen staan.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Trouwens,</seg> <seg n="11.1.2">dat de eed in rechten niet alleen een openbaring van waarachtigheid is,</seg> <seg n="11.1.3">maar dat hij een macht is,</seg> <seg n="11.1.4">is niet enkel een primitieve godsdienstig e voorstelling,</seg> <seg n="11.1.5">maar dat geldt nog in het moderne recht.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Kuyper wees er op in een verklaring van zondag 36,</seg> <seg n="11.2.2">als hij schrijft:<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="11.2.3">"De eed in rechten is alzo een geducht wapen.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Een wapen,</seg> <seg n="11.3.2">dat u redden kan,</seg> <seg n="11.3.3">zo valse getuigen tegen u opstonden,</seg> <seg n="11.3.4">die ge door de eed ontwapent;</seg> <seg n="11.3.5">maar ook een wapen,</seg> <seg n="11.3.6">dat u,</seg> <seg n="11.3.7">hoewel ge onschuldig zijt,</seg> <seg n="11.3.8">dodelijk treffen kan. " En:</seg> <seg n="11.3.9">"De eed is bewijs in rechten.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Zodra iets in rechten onder ede betuigd is,</seg> <seg n="11.4.2">geldt dit in rechten."</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">En verder:</seg> <seg n="11.5.2">"De eed is alzo een macht in de vierschaar."</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Ook hier brengt de eed iets in het spel van een tweekamp tussen God en de duivel.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wat Kuyper hier oproept moge iets anders zijn dan wat de primitieven zich bij de eed voorstelden,</seg> <seg n="12.2.2">het is toch van dezelfde orde.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">De eed is een instituut,</seg> <seg n="12.3.2">zoals de echt.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Hij schept een toneel en op dat toneel treden machten op en wordt een zaak beslecht.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">In rechten gaat het om heilige dingen.</seg></s> <s n="12.6"><seg n="12.6.1">Zulk een beeld is ook veel meer in overeenstemming met een rechtsgeding van enig belang uit onze ervaring,</seg> <seg n="12.6.2">dan de voorstelling die wij krijgen,</seg> <seg n="12.6.3">als wij geheel blijven op het niveau van menselijke waarachtigheid.</seg></s> <s n="12.7"><seg n="12.7.1">In het eerste is een dimensie die in de laatste ontbreekt.</seg></s> <s n="12.8"><seg n="12.8.1">In de eed worden wij uit ons dagelijks doen geroepen.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Wel is onder dit gezichtspunt,</seg> <seg n="13.1.2">de eed in het strafrecht beperkt geworden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Vroeger gold de reinigingseed.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Men moest zich ontzweren,</seg> <seg n="13.3.2">waarbij in zware gevallen elf eedhelpers te pas moesten komen;</seg> <seg n="13.3.3">zulk een eed was een soort godsgericht.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Hier is later de procedure gedempt tot de hoogte van de <pb n="572" ed="VW"/>civiele,</seg> <seg n="13.4.2">waarin getuigen en documenten gebruikt werden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">In die laatste procedure wordt daarentegen de eed ook nog aan partijen opgelegd,</seg> <seg n="13.5.2">zodat deze in zeker opzicht thans de meest primitieve is.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij moeten nu nagaan hoe de toestand wordt,</seg> <seg n="14.1.2">als in deze ongetwijfeld numineuze sfeer de godloochening storing komt brengen en de eis gehoord wordt om op grond van die loochening,</seg> <seg n="14.1.3">van de eed ontheven te worden,</seg> <seg n="14.1.4">met vervanging door een belofte.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">De schok wordt ten dele opgevangen,</seg> <seg n="14.2.2">maar ook ten dele gecamoufleerd door de omstandigheid,</seg> <seg n="14.2.3">dat de eed in de christelijke kerk reeds een rechtelijke bewerking had ondergaan en deze leer omtrent de eed door de burgerlijke rechtspleging werd overgenomen.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Daardoor werd de eed geleidelijk van zijn numinositeit ontladen en zo kan het Humanistisch Verbond dan menen in zijn rapport de zaak te kunnen bespreken,</seg> <seg n="14.3.2">zonder dat men veel van de hoogspanning merkt.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Het kan schijnen,</seg> <seg n="14.4.2">alsof het enkel gaat om een beetje inschikkelijkheid tegenover medeburgers,</seg> <seg n="14.4.3">met wie de meerderheid verschilt ten opzichte van die ondergeschikte kwestie van God.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Wij moeten dus nu vragen naar de behandeling,</seg> <seg n="15.1.2">die de eed in het canonieke recht heeft ondergaan.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Hij werd behandeld in het bekende <hi rend="italic">Decretum Gratiani,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n5" rend="superscript">5</ref></seg> <seg n="15.2.2">causa XXII.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Zou de eed rechtskracht hebben en werkelijk het eind zijn van alle tegenspraak,</seg> <seg n="15.3.2">dan moest hij begeleid zijn door drie metgezellen (comites):</seg> <seg n="15.3.3">veritas (in mente),</seg> <seg n="15.3.4">iudicium (in iurante) en iustitia (in obiecto).</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Deze drie zijn ontleend aan Jer. 1 : 4 volgens de Vulgaat.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Dit zijn dus niet drie bestanddelen van de eed,</seg> <seg n="15.5.2">maar voorwaarden voor de gelding in rechten.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">De eed zelf kan een eigen macht behouden,</seg> <seg n="15.6.2">maar zonder deze drie comites wordt hij niet als een bewijs in rechten toegelaten.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Hij is dan geen 'macht in de vierschaar' zoals Kuyper het noemde.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">In dit canonieke recht wijs ik op twee dingen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1"><hi rend="italic">Ten eerste</hi> herinneren de comites aan de eedhelpers.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Zij moeten,</seg> <seg n="16.3.2">zoals deze laatsten,</seg> <seg n="16.3.3">de omgeving van de eed zuiveren.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Zij moeten 'helpen' in de numineuze zin,</seg> <seg n="16.4.2">die dat helpen in onze eedsformule heeft.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Niet enkel zoals het <hi rend="italic">Woordenboek der Nederlandse Taal</hi> sub voce hier als betekenis voor de middelperiode der moderne talen schijnt aan te nemen,</seg> <seg n="16.5.2">helpen om waarheid te spreken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-58"/></choice> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Dat is te modern gedacht.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Maar om een macht te zijn en om als zodanig toegelaten te worden.</seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">In de <hi rend="italic">tweede</hi> plaats wijs ik er op dat de invoering van deze comites aan de andere kant reeds een zekere rationalisering betekent.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dat heeft vooral plaats als men de tweede comes,</seg> <seg n="16.9.2">nl. inzicht in de betekenis van de zaak en de derde,</seg> <seg n="16.9.3">nl. rechtvaardigheid aan de zaak,</seg> <seg n="16.9.4">die in geding is,</seg> <seg n="16.9.5">ondergeschikt maakt aan de eerste,</seg> <seg n="16.9.6">nl. waarheid in de bedoeling.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1">Sommigen<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f3" rend="superscript">c</ref> maken deze onderscheiding.</seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Maar daardoor wordt de <choice><sic>eerste cornes</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">eerste comes</corr></choice>,</seg> <seg n="16.11.2">de <pb n="573" ed="VW"/>waarheid in de bedoeling gemakkelijk in de plaats geschoven van de eed zelf en de beide laatste worden dan de eedhelpers.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1">Dit kan niet de betekenis zijn.</seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1">Dan zouden wij met de eed ook op het niveau van de gewone waarachtigheid komen.</seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1">In het canonieke recht is men dan ook daartoe niet gekomen.</seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1">De nevenschikking van alle drie blijft.</seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">De <hi rend="italic">veritas in mente</hi> betekent,</seg> <seg n="16.16.2">zoals de schrijver van pas genoemd artikel ook wel weet,</seg> <seg n="16.16.3">een afwijzing van <hi rend="italic">de reservatio mentalis.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Hiermee is niet de eed zelf,</seg> <seg n="16.17.2">maar een comes,</seg> <seg n="16.17.3">een helper in 't oog gevat.</seg></s> <s n="16.18"><seg n="16.18.1">Ik heb er bovenal op gewezen,</seg> <seg n="16.18.2">dat,</seg> <seg n="16.18.3">als men van de waarheid in 't gemoed het een-en-alles maakt,</seg> <seg n="16.18.4">zonder dat de eed een zelfstandige instelling blijft,</seg> <seg n="16.18.5">dat dan de deur voor de reservatio mentalis openstaat.</seg></s> <s n="16.19"><seg n="16.19.1">Menno Simons,</seg> <seg n="16.19.2">die de dagelijkse waarachtigheid tot het plan van de eed wilde verhogen,</seg> <seg n="16.19.3">is er reeds een voorbeeld van.</seg></s> <s n="16.20"><seg n="16.20.1">In het moderne leven en vooral in de moderne politiek is het veel duidelijker.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De drie comites moeten begeleiders blijven.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij staan in dat opzicht ook gelijk en de veritas in mente mag zich niet op de plaats van de eed dringen.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij is niet zelve de macht van de eed,</seg> <seg n="17.3.2">maar een helper.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Die in de eed zelf helpt,</seg> <seg n="17.4.2">is God en Hij is de almachtige.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">De tweede comes,</seg> <seg n="18.1.2">het iudicium in iurante is zeker niet minder belangrijk,</seg> <seg n="18.1.3">want hier heeft de hele kwestie van eed en belofte haar plaats.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Onder de redenen,</seg> <seg n="18.2.2">die er toe kunnen leiden om iemand niet tot een eed toe te laten of later een eed ongeldig te verklaren,</seg> <seg n="18.2.3">behoort <choice><sic>onrnondigheid</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">onmondigheid</corr></choice>,</seg> <seg n="18.2.4">dronkenschap enz.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar hieronder moet het ook ressorteren,</seg> <seg n="18.3.2">als men bezwaar maakt tegen een eed van een godloochenaar en deze onbekwaam tot de eed verklaart.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Kuyper wilde hen in zijn toelichting op het antirevolutionair program vroeger eedhelpers geven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Hij wilde hen echter niet tot een belofte toelaten.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Hij zag de moeilijkheden wel,</seg> <seg n="18.6.2">maar is er ook niet uitgekomen.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">In 1876 heeft men in Duitsland voorgesteld,</seg> <seg n="18.7.2">de formule "Ik zweer" te gebruiken.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">Maar dit werd afgewezen.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">God moet genoemd worden.</seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Anders dreigt de eerste comes afscheid te nemen en zweert ieder 'nach seiner eigenen Facon'.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De reservatio mentalis krijgt dan zelfs een uitnodiging.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">De overtuiging dat een godloochenaar niet tot de eed kan worden toegelaten,</seg> <seg n="19.1.2">is vrij algemeen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Maar aan de andere kant is de overtuiging,</seg> <seg n="19.2.2">dat God machtig is in het recht en dat Hij helpt,</seg> <seg n="19.2.3">ook nog niet uitgestorven.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Men wil dan die hulp niet ruilen voor een menselijke belofte.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Zo kan men iemand de eed niet vragen,</seg> <seg n="19.4.2">als hij er niet in gelooft en men kan hem de eed ook niet schenken.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Het gaat om God en om de wereld en men kan de instellingen,</seg> <seg n="19.5.2">waarin God de almachtige ons helpt,</seg> <seg n="19.5.3">niet achter elkaar liquideren.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">In dat opzicht staat de eed niet alleen.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Dat is waarlijk geen kwestie van een paar organieke wetsartikelen of een beetje plooibaarheid van burgers onderling.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Ik wees er al op en dr. Wagenaar deed het ook reeds,</seg> <seg n="20.3.2">volgens de notulen,</seg> <seg n="20.3.3">dat het Humanistisch Verbond meer pijlen op zijn boog heeft.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Enkel met wat juridische adressen komen wij daar niet uit.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Het Verbond <pb n="574" ed="VW"/>zal andere overwegingen moeten onder ogen zien.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Het lijkt een kleinigheid om God in een wetsartikel er uit te werken.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Maar terwijl wij er mee bezig zijn,</seg> <seg n="20.7.2">vallen om ons heen de grootste dingen zomaar</seg> <seg n="20.7.3">- sponte sua,</seg> <seg n="20.7.4">zeiden de oude Romeinen</seg> <seg n="20.7.5">- om.</seg></s> <s n="20.8"><seg n="20.8.1">Die dingen worden bewogen en men ziet niet waardoor.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Bij de bespreking van de eed zal men met de goddelijke macht,</seg> <seg n="21.1.2">die daarin verborgen is,</seg> <seg n="21.1.3">rekening moeten houden .</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">De eed is veel te geladen,</seg> <seg n="21.2.2">niettegenstaande het misbruik,</seg> <seg n="21.2.3">dat men er in Jezus' dagen en ook onder ons van gemaakt heeft,</seg> <seg n="21.2.4">dan dat hij in formaliteiten zou kunnen ondergaan.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="570" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 1933, p. 388.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n3" rend="superscript">3</ref></p></note>
<pb n="571" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p><hi rend="italic">A.w.,</hi> P. 387.</p></note>
<pb n="572" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>PRE.<hi rend="superscript">3</hi> V, 244-249 (sub voce <hi rend="italic">Eidesrecht).</hi></p></note>
<pb n="574" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. schreef de <hi rend="italic">Memorie betreffende de eed. Naar aanleiding van het rapport van het Humanistisch Verbond 'Eed en Belofte',</hi> dd. 29.1.1951, ten behoeve van de hervormde Werkgroep'Kerk en Overheid', waarvan hij enkele jaren lid was geweest. N. was op 22 juli 1946 door de synode der N.H. Kerk tot lid van deze Werkgroep benoemd; op 19 juni 1950 werd hij op eigen verzoek (wegens gezondheidsredenen) van het lidmaatschap ontheven. Uit de notulen van de Werkgroep (Archief N.H. Kerk) blijkt, dat op 13 december 1950 een bespreking gewijd is aan het rapport <hi rend="italic">Eed en Belofte</hi> (zie bijlage 2). Op 8 februari 1951 werd de <hi rend="italic">Memorie betreffende de eed</hi> van N. besproken ("De Werkgroep is dr. Noordmans zeer erkentelijk voor dit stuk"). "De Werkgroep acht het gewenst, dat de memorie van dr. Noordmans wordt aangevuld met een juridische nota, die zakelijk en psychologisch op de concrete démérites van het stuk van het Hum. Verbond ingaat." Nadat in 1951 de Werkgroep 'Kerk en Overheid' is overgegaan in de Raad voor de Zaken van Kerk en Overheid, wijdt deze Raad op 13 december 1951 een afsluitende bespreking aan de nota's van dr. Noordmans en de mrs. Hartsuiker en Nagel. Bij de formulering van de definitieve standpuntbepaling van de Raad ter zake is de <hi rend="italic">Memorie van</hi> N. niet alszodanig benut.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. in verband met de term 'reservatio mentalis' (innerlijk voorbehoud) <hi rend="italic">Historisches Wörterbuch der Philosophie,</hi> Joachim Ritter t en Karlfried Gründer eds., dl. 5, Darmstadt 1980, kol. 1138-1145 (sub voce <hi rend="italic">Mentalreservation).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n3" type="end" place="end" n="3"><p>G. van der Leeuw, <hi rend="italic">Phänomenologie der Religion,</hi> Tübingen 1933, p. 388: "Das rechtliche Verhältnis der Menschen unter sich hängt ganz und gar ab von ihrem Verhältnis zur Macht."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n4" type="end" place="end" n="4"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">E Voto Dordraceno. Toelichting op den Heidelbergschen Catechismus,</hi> dl. 3, Amsterdam 1894, p. 625.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Het zogenoemde <hi rend="italic">Decretum Gratiani</hi> is een omstreeks 1150 door de monnik Gratianus te Bologna voltooid overzicht van het r. -k. kerkelijk recht. Bindende kracht heeft het <hi rend="italic">Decre</hi>rum als zodanig nooit gehad. Tot de invoering van de <hi rend="italic">Codex iuris canonici</hi> (1918) heeft het <hi rend="italic">Decretum</hi> bijna even veel gezag gehad als een formeel wetboek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 3794 (sub voce <hi rend="italic">Eedhelper).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Aldus de lutherse kerkrechtgeleerde E. Sehling (1860-1928), de auteur van het artikel Eidesrecht in PRE.<hi rend="superscript">3</hi> V, 248.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n8" type="end" place="end" n="8"><p>A. Kuyper, <hi rend="italic">"Ons Program",</hi> Amsterdam 1880<hi rend="superscript">2</hi>, p. 97 v. Noordmans bezat een exemplaar van de tweede druk; latere drukken zijn herzien.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.memorie-betreffende-de-eed.n9" type="end" place="end" n="9"><p>In de notulen van de vergadering van de Werkgroep 'Kerk en Overheid', gehouden op woensdag 13 december 1950 des namiddags te 2 uur in het gebouw van de Synode, Carnegielaan 9 te Den Haag, staat sub 5: "De heer <hi rend="italic">Wagenaar</hi> brengt het streven van het Hum. Verbond ten aanzien van het afleggen van de belofte in verband met de pogingen van die <pb n="575" ed="VW"/>zijde gelijkstelling te verkrijgen van de arbeid onder de niet-kerkelijken in de dienstplicht- en arbeiderskampen met de geestelijke verzorging aldaar. Tevens wijst bij er op, dat van de zijde van het Hum. Verbond een aparte wijze van huwelijksvoltrekking wordt gepropageerd." Mr. dr. H. M. J. Wagenaar (geb. 1901), van 1930-1967 directeur van de sinds 1951 zo genoemde Raad voor de predikantstraktementen van de N.H. Kerk (benaming in 1920: Raad van Beheer; 1921: Raad van Beheer voor de predikantstraktementen; 1943: Commissie voor de predikantstraktementen), was vanaf 13 juli 1949 lid van de Werkgroep'Kerk en Overheid'. De Werkgroep had de synode van de N.H. Kerk verzocht door de benoeming van W., lid van de hervormde delegatie in het Contact in overheidszaken van de Oecumenische Raad van Kerken in Nederland, een intensiever contact tussen beide organen mogelijk te maken.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="46" xml:id="noordmans6.over-judas-en-jezus" decls="#bibl-noordmans6.over-judas-en-jezus">
<pb n="576" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Over Judas en Jezus<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.over-judas-en-jezus.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1"><hi rend="italic">De Speelman</hi> van dit blad gaf in nr. 30 een 'niemendalletje' over de schoolkwestie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.over-judas-en-jezus.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">De redactie staat reacties niet alleen toe,</seg> <seg n="2.2.2">maar heet ze ook welkom.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Welnu,</seg> <seg n="2.3.2">laat mij een paar gladde stenen uit de beek mogen zoeken.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Voor de buitenkerkelijken voeg ik er bij,</seg> <seg n="2.4.2">dat dit laatste een toespeling is op 1 Samuël 17 : 40.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Het niemendalletje was een bezadigd stukje,</seg> <seg n="3.1.2">waarin,</seg> <seg n="3.1.3">naar een oud recept,</seg> <seg n="3.1.4">het venijn alleen in de staart zat.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Maar het was dan ook een zwaar vergif,</seg> <seg n="3.2.2">die toespeling op Judas.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Het was in de apotheek der kerk gekocht of liever in die van het Evangelie zelve.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Zulke sterke middelen zijn nergens elders te krijgen.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Daarom geloof ik ook niet,</seg> <seg n="3.5.2">dat wij in deze rubriek met een echt-buitenkerkelijke te doen hebben.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Administratief moge dat zo zijn,</seg> <seg n="3.6.2">geestelijk niet.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hij is blijkbaar alleen maar onkerkelijk.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">- Misschien heeft zijn stamhouder op de kleuterschool in de toekomst een kans op buitenkerkelijkheid.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Als deze trouw zijn versjes-zonder-God blijft zingen en ze hem dan later naar Judas vragen,</seg> <seg n="3.9.2">zal hij niet antwoorden:</seg> <seg n="3.9.3">"Met hem ben ik ... <hi rend="italic">niet</hi> naar de kleuterschool geweest",</seg> <seg n="3.9.4">maar:</seg> <seg n="3.9.5">"Wie was Judas?"</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Inderdaad is het een tragisch geval,</seg> <seg n="3.10.2">dat de wegen van deze knapen moesten scheiden.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Er bestaat echter in ons land</seg> <seg n="3.11.2">- nu afgezien van de kleuters</seg> <seg n="3.11.3">- wel onderscheid tussen een openbare en een christelijke school.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Ik ken ze beide.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Zelf bezocht ik de laatste;</seg> <seg n="3.13.2">mijn kinderen de eerste.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Ik meen dus het recht te hebben tot een vergelijking.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">- Wat mijn eigen geval betreft,</seg> <seg n="3.15.2">ben ik gewoon te zeggen,</seg> <seg n="3.15.3">dat ik er,</seg> <seg n="3.15.4">na de lagere school,</seg> <seg n="3.15.5">niet veel meer heb bij geleerd.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Wij kregen een overzicht van het hele veld der kennis,</seg> <seg n="3.16.2">God incluis.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">- Op de openbare school heeft de lesrooster de neiging te gaan inkrimpen tot een harde,</seg> <seg n="3.17.2">voor kinderen geestelijk onverteerbare kern van een paar exacte vakken.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Daarbuiten is God te hinderlijk voor het onderwijs.</seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Ik hoor nog de klacht van een zesjarige jongen over die liedjes zonder God.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">"Zingen is van Jezus",</seg> <seg n="3.20.2">zo meende hij.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Inderdaad!</seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">Zingen zonder het onverstaanbare er in,</seg> <seg n="3.22.2">is een minderwaardig surrogaat.</seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">- Mijn kinderen hebben er na de lagere school wel veel bij moeten leren.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="576" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.over-judas-en-jezus.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Over Judas en Jezus in IdW.</hi> 7 (9 mei 1952) nr. 32, p. 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.over-judas-en-jezus.n2" type="end" place="end" n="2"><p>N. zinspeelt op de rubriek <hi rend="italic">Speelse bespiegelingen in IdW.</hi> 7 (25 april 1952) nr. 30, p. 3.</p><p>Over deze rubriek merkt de redactie van IdW. het volgende op: "In deze rubriek laten wij een buitenkerkelijke aan het woord, die in literaire niemendalletjes weergeeft, welke impressies de aanraking met allerlei gestalte van christendom bij hem oproept. Men neme <pb n="577" ed="VW"/>deze stukjes, zoals ze gegeven worden. Eventuele reactie uit de kring van onze lezers zullen welkom zijn." De tekst van de bedoelde 'speelse bespiegeling' luidt als volgt: "De grote teleurstelling van onze stamhouder op de eerste dag van zijn bezoek aan de kleuterschool bleek te zijn het feit, dat vriendje Arnold die vóór die dag altijd trouw meehielp het speelgoed te vernielen, er niet bij was. Het inwinnen van nadere informaties brachten hem thuis met de mededeling dat Arnold ook naar school ging, maar naar de christelijke kleuterschool.</p><p>Op de eerste vrije middag wisselden zij versjes uit. Mijn zoon zong van spelen in de kring en Arnold iets onverstaanbaars met God erin; beide liederen waren zowel litterair als muzikaal licht vergif voor de kinderziel, maar dat doet niet ter zake.</p><p>Nu ga ik niet verder in de stijl van "Onverdeeld naar de Openbare School"; ik weet te goed dat die slagzin door het simplisme geen argument is, en bovendien geloof ik dat eerlijke en waardevolle mensen in de schoolstrijd - van beide kanten - betere opmerkingen hierover gemaakt hebben, dan ik ooit zou kunnen maken. Het incident met Arnold bracht mij alleen slechts even aan het denken over het effect van de christelijke opvoeding. Want ik neem aan dat de voorstanders hiervan het toch vooral om het effect te doen is. Want het feit op zichzelf: dat er christelijke en buitenkerkelijke kleuters zijn, lijkt mij nauwelijks iets om wild voor te worden.</p><p>De meest actieve libertijnen in mijn kennissenkring hebben allemaal zo'n christelijke opvoeding gehad, die hen ook allemaal blijkt dwars te zitten. Hiermee is de christelijke opvoeding natuurlijk niet veroordeeld, maar misschien wel de manier waarop deze wordt uitgewerkt.</p><p>Het meest frappante is wel dat juist deze mensen zich op de een of andere manier geroepen voelen aan hun wijze van denken uiting te geven. En dat doen zij dan ook, te pas en te onpas. Misschien is het niet toevallig dat een groot deel van de laatste generatie litteratoren - van Marsman tot en met <choice><sic>Sierksrna</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Sierksma</corr></choice> - voor een groot deel uit zulke afgedwaalden bestaat, zodat het soms lijkt of ons christelijk volksdeel met zorg adders kweekt in eigen boezem. Of is de kerk daartoe gedoemd, omdat er nu eenmaal onder de apostelen een Judas zijn móét.</p><p>Ik weet weinig van de begaafdheden van Arnold, maar <choice><sic>áis</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">áls</corr></choice> hij een van de toekomstige sterren is aan het litteraire firmament, dan zal mijn zoon kunnen zeggen: met hem ben ik ... <hi rend="italic">niet</hi> naar de kleuterschool geweest."</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="47" xml:id="noordmans6.judas-en-goliath" decls="#bibl-noordmans6.judas-en-goliath">
<pb n="578" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Judas en Goliath<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.judas-en-goliath.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Nu ik toch met de schoolkwestie begonnen ben en een kattebelletje over een niemendalletje geschreven heb,</seg> <seg n="2.1.2">kan er nog wel een tweede bij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.judas-en-goliath.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Vooral nu de naam van een bijna niet meer te noemen dorp langzamerhand in de kerk een soort derde sacrament dreigt te worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.judas-en-goliath.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik merkte vroeger op,</seg> <seg n="3.1.2">dat er tweeërlei schooltype bestaat.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">De christelijke school is universeel.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zij is gevormd naar de idee ener universiteit.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Principieel zijn er aan het onderwijs geen grenzen gesteld en de theologie heeft de leiding.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Zoals het in ons werelddeel was aan de Sorbonne en te Leiden en overal.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">- De openbare school heel anders.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Zij behoort tot de naaste familie van de H.B.S. Het is wat de Duitsers een 'Realschule' noemen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Dat zij zonder bijbel bestaat,</seg> <seg n="3.8.2">is geen politieke toevalligheid;</seg> <seg n="3.8.3">het behoort tot haar wezen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">De geestelijke wetenschappen staan er achterop.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Ook historie en typisch menselijke bezinning komen in het gedrang.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Zij is niet alleen niet christelijk,</seg> <seg n="3.11.2">maar evenmin humanistisch.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Dat het bederf ener christelijke school gevaarlijker zal zijn dan dat van een openbare,</seg> <seg n="4.1.2">kan men a priori verwachten.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Of ik met Judas in de klas gezeten heb,</seg> <seg n="4.2.2">kan ik niet zeggen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Toen het er op aan kwam,</seg> <seg n="4.3.2">wisten Jezus' discipelen niet eens of zij het zelf niet waren.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Zij vroegen allemaal:</seg> <seg n="4.4.2">Ben ik het?</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">- Wel weet ik zeker,</seg> <seg n="4.5.2">dat Goliath van Gath er bij was.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">De buitenkerkelijken weten uit mijn vorig stukje reeds,</seg> <seg n="4.6.2">waar men van hem lezen kan.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">In het dorpsschoollokaaltje,</seg> <seg n="4.7.2">waar ik twee jaar lang mijn eerste lessen ontving,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.judas-en-goliath.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="4.7.3">was op een der posten van het schuifbord een merkteken aangebracht,</seg> <seg n="4.7.4">dat de lengte van deze reus aangaf.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Het heeft een diepe en blijvende indruk op mij gemaakt.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">Wat zat er een schot in zo'n buitenkerkelijk mens.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">Wat was die knaap uit de kluiten gewassen,</seg> <seg n="4.10.2">geheel uit eigen kracht.</seg></s> <s n="4.11"><seg n="4.11.1">Zes ellen en een span.</seg></s> <s n="4.12"><seg n="4.12.1">Vooral dat laatste,</seg> <seg n="4.12.2">die span,</seg> <seg n="4.12.3">nog boven op die ellen!</seg></s> <s n="4.13"><seg n="4.13.1">Wanneer mijn christelijke meesters onder dat teken doorgingen;</seg> <seg n="4.13.2">de sanguinische bovenmeester en de flegmatische ondermeester,</seg> <seg n="4.13.3">dan waren zij als dwergen.</seg></s> <s n="4.14"><seg n="4.14.1">En toch ontbrak het ook hen niet aan vitaliteit.</seg></s> <s n="4.15"><seg n="4.15.1">De eerste sprak ik nog toen hij vierennegentig jaar was geworden en de verhouding van meester en leerling was nog even fris en vriendelijk als in 1877.</seg></s> <s n="4.16"><seg n="4.16.1">Maar zo'n groei als in Goliath zat er in zulke mensen niet.</seg></s> <s n="4.17"><seg n="4.17.1">Jezus en Judas moeten ook veel kleiner geweest zijn.</seg></s> <s n="4.18"><seg n="4.18.1">Men moet heel voorzichtig zijn als men uit de kerkelijke apotheek etiketten gaat halen.</seg></s> <s n="4.19"><seg n="4.19.1">Zij kleven erg.</seg></s> <s n="4.20"><seg n="4.20.1">Het kan gebeuren,</seg> <seg n="4.20.2">dat men het etiket 'Judas' komt vragen en dat men zelf het etiket 'Filistijn' op zijn rug heeft,</seg> <seg n="4.20.3">als men de deur uitgaat.</seg></s> <pb n="579" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="4.21"><seg n="4.21.1">Dat wij zo'n Filistijn in de school hadden als stille achtergrond van het christelijke,</seg> <seg n="4.21.2">is mij een bewijs te meer voor het universele van dit onderwijs.</seg></s> <s n="4.22"><seg n="4.22.1">Een ander bewijs zie ik in de aard van het toenmalige rekenonderwijs.</seg></s> <s n="4.23"><seg n="4.23.1">Er zat een stuk metafysica in;</seg> <seg n="4.23.2">het was een soort filosofie.</seg></s> <s n="4.24"><seg n="4.24.1">Ik bedoel de later in onbruik gekomen 'denksommen'.</seg></s> <s n="4.25"><seg n="4.25.1">Vaten die door verschillende kranen leegliepen;</seg> <seg n="4.25.2">mensen die elkaar ergens op een weg moesten ontmoeten;</seg> <seg n="4.25.3">wijzers op de klok,</seg> <seg n="4.25.4">die elkaar inhaalden.</seg></s> <s n="4.26"><seg n="4.26.1">Alles natuurlijk zonder algebra,</seg> <seg n="4.26.2">met zuiver behulp van de intuïtie.</seg></s> <s n="4.27"><seg n="4.27.1">Deze denkoefeningen namen enige jaren in beslag.</seg></s> <s n="4.28"><seg n="4.28.1">Maar zij rekten de capaciteit van de hersenen en versterkten elke spier van de geest.</seg></s> <s n="4.29"><seg n="4.29.1">Het was een soort infinitesimaalrekening,</seg> <seg n="4.29.2">waarbij men de bewegingen van Achilles en de schildpad op heterdaad moest leren betrappen.</seg></s> <s n="4.30"><seg n="4.30.1">Professor Kohnstamm<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.judas-en-goliath.n5" rend="superscript">5</ref> deelde mij eens mee,</seg> <seg n="4.30.2">dat hij als lid van een <choice><sic>enquétecommissie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">enquêtecommissie</corr></choice> had ontdekt,</seg> <seg n="4.30.3">dat deze vaardigheid bij de jeugd is verloren gegaan.</seg></s> <s n="4.31"><seg n="4.31.1">Men kon wel een methode toepassen,</seg> <seg n="4.31.2">maar geen twee,</seg> <seg n="4.31.3">drie of meer dingen bij-elkaar-denken.</seg></s> <s n="4.32"><seg n="4.32.1">Mijn eigen ervaring stemt daarmee overeen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit zijn nog maar de zeer vage achtergronden in de universitaire idee der christelijke school:</seg> <seg n="5.1.2">het kosmische en het logische.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Meer naar binnen toe komen dan de historie en de taal,</seg> <seg n="5.2.2">waarbij alles veel duidelijker wordt.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Maar dit moet een kattebelletje blijven.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="579" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.judas-en-goliath.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Judas en Goliath in IdW.</hi> 7 (16 mei 1952) nr. 33, p. 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.judas-en-goliath.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie <hi rend="italic">Over Judas en Jezus;</hi> deze uitgave, p. 576 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.judas-en-goliath.n3" type="end" place="end" n="3"><p>In Hardegarijp werd "geijverd om een christelijke school op te richten, die leerlingen zou onttrekken aan de christelijke scholen te Rijperkerk en te Tietjerk, beide op 2 km afstand van Hardegarijp gelegen, en aan de openbare school te Hardegarijp, wat, volgens getuigenis van de kerkeraad der hervormde gemeente aldaar, de eenheid der gemeente zou verstoren. De [hervormde] Raad [voor de zaken van kerk en school], hierin adviserend, was tot de conclusie gekomen, dat daar ter plaatse de oprichting van een bijzondere christelijke - school onder deze omstandigheden niet gewenst was. In de perspolemiek, die op dit advies volgde, was de indruk gevestigd, dat de Raad voor het openbaar onderwijs partij trok. Het bleek nodig, dat de Generale Synode haar standpunt ten opzichte van de verschillende schooltypen nader zou bepalen." In haar vergadering van 3 april 1952 hechtte de synode haar goedkeuring aan het door de Raad voor de zaken van kerk en school aan de kerkeraad der hervormde gemeente te Hardegarijp gegeven advies om niet mede te werken aan de oprichting van de christelijke nationale school te Hardegarijp. Vgl. voor de citaten en de kwestie-Hardegarijp <hi rend="italic">Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955,</hi> 's-Gravenhage z.j., p. 213-216.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.judas-en-goliath.n4" type="end" place="end" n="4"><p>N. bezocht de christelijke lagere school van meester Langbout te Scharnegoutum.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.judas-en-goliath.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Zie over Kohnstamm p. 427, noot 31.</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>VI. Cultuur</head>
<div type="publication" n="48" xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur" decls="#bibl-noordmans6.autonomie-der-cultuur">
<pb n="583" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Autonomie der cultuur?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">In verband met het thema 'neutraliteit' wil deze vraag 'autonomie der cultuur?' zeggen:</seg> <seg n="2.1.2">wat is de verhouding van religie en cultuur?</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Religie en cultuur</seg> <seg n="3.1.2">- dat is de tegenstelling,</seg> <seg n="3.1.3">die bij ons wordt opgeroepen als we het woord 'neutraliteit' horen noemen.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ook bij autonomie denken we allereerst aan de machtige aanspraken van boven of van buiten,</seg> <seg n="3.2.2">die in de religie tot ons komen.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Autonomie wil zeggen,</seg> <seg n="3.3.2">dat we ons de wet niet laten stellen.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">We hebben de wet in ons zelf.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Dat klinkt zeer hoogmoedig.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Om te oordelen of het dat is,</seg> <seg n="3.6.2">moeten we billijk overwegen hoever dat gaat.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Het wil niet zeggen,</seg> <seg n="3.7.2">dat we niets van boven of van buiten willen aannemen.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Solipsisme is een positie,</seg> <seg n="3.8.2">die bijna overal en altijd is afgewezen.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Dat de inhouden van ons denken op allerlei gebied,</seg> <seg n="3.9.2">de stof,</seg> <seg n="3.9.3">niet van ons zelf stamt,</seg> <seg n="3.9.4">wil bijna iedereen toegeven.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Maar autonomie wil zijn een zekere mondigheid,</seg> <seg n="3.10.2">meerderjarigheid,</seg> <seg n="3.10.3">dat men zich die stof,</seg> <seg n="3.10.4">het leven,</seg> <seg n="3.10.5">de waarheid niet zonder meer laat opdringen van buiten af.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">Om het populair te zeggen:</seg> <seg n="3.11.2">men wil het niet als kinderen van buiten leren.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Niet op gezag aannemen,</seg> <seg n="3.12.2">niet op gezag handelen.</seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Men laat zich de wet niet stellen,</seg> <seg n="3.13.2">maar men heeft zelf de wet,</seg> <seg n="3.13.3">het criterium.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Men hééft de vorm,</seg> <seg n="3.14.2">waarin het (die stof) passen moet,</seg> <seg n="3.14.3">het geheel,</seg> <seg n="3.14.4">waarmee het in overeenstemming moet zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Zodat het niet als een Fremdkörper onder het andere is.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">De imperatief moet innerlijk zijn.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Autonomie wil zi n het gevoel,</seg> <seg n="3.17.2">dat men zichzelf gehoorzaamt,</seg> <seg n="3.17.3">aan zichzelf verplichtingen heeft,</seg> <seg n="3.17.4">eigen risico's aangaat en eigen overtuigingen vormt.</seg></s> <s n="3.18"><seg n="3.18.1">Dat men zelf waarheid,</seg> <seg n="3.18.2">zo niet produceert,</seg> <seg n="3.18.3">dan toch modelleert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="3.19"><seg n="3.19.1">Men kan dus vragen of de uitdrukking 'autonomie der cultuur' geen pleonasme is,</seg> <seg n="3.19.2">twee keer hetzelfde zeggen.</seg></s> <s n="3.20"><seg n="3.20.1">Of ik niet bedoel de geestelijke inhouden als cultuur te bezitten en niet als religie.</seg></s> <s n="3.21"><seg n="3.21.1">Als een beschavingsvorm van de eigen geest en niet als verering van en overgave aan een Ander.</seg></s> <s n="3.22"><seg n="3.22.1">Als bevestiging van eigen leven en niet als losmaking daarvan.</seg></s> <s n="3.23"><seg n="3.23.1">Niet als oordeel,</seg> <seg n="3.23.2">crisis,</seg> <seg n="3.23.3">Entscheidung.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Zo komt de vraag tenslotte te staan als de grote tegenstelling tussen cultuur en religie.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Is de cultuur autonoom,</seg> <seg n="4.2.2">dan is het einde van de echte religie gekomen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Is er absolute religie,</seg> <seg n="4.3.2">dan is de cultuur niet autonoom.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De religie is de grote inmenging van buiten in een gesloten systeem,</seg> <seg n="4.4.2">de absolute inmenging.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">De storing als van een komeet.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Daartegen is de neutraliteit een veiligheidsmaatregel.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">De neutrale zone tussen twee loopgraven.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Wordt die zone opgeheven,</seg> <seg n="4.8.2">dan is er de strijd op leven en dood.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Ons gaat de kwestie aan,</seg> <seg n="5.1.2">niet in z'n algemene vorm van cultuur en religie,</seg> <pb n="584" ed="VW"/><seg n="5.1.3">maar in de vorm van christendom en cultuur.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">We kunnen niet praten over religie in 't algemeen;</seg> <seg n="5.2.2">voor ons is dat toch het christendom.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Historisch gezien voerden het christendom en het Romeinse rijk de strijd op leven en dood.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">De uitbreiding van het christendom zien we historisch gepaard gaan met 't ondergaan van een cultuur.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">De kerk heeft de eis der neutraliteit niet aanvaard.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Ze heeft geen sekte willen worden,</seg> <seg n="5.6.2">maar heeft zich met haar absolute eisen op de wereld gericht.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Wanneer we de tegenstelling zuiver willen hebben,</seg> <seg n="6.1.2">dan moeten we spreken over 'Evangelie en cultuur'.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">In christendom en cultuur zijn natuurlijke elementen,</seg> <seg n="6.2.2">in 't Evangelie niet.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Evangelie is de inmenging van buiten en van boven,</seg> <seg n="6.3.2">de storing van de autonomie van de humaniteit.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">De grote kwestie splitst zich in de praktijk in kleinere.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Ze ligt ten grondslag aan het vraagstuk in de verhouding van kerk en staat.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">De staat vertegenwoordigt het meer autonome,</seg> <seg n="7.3.2">de kerk de inmenging,</seg> <seg n="7.3.3">de storing.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Zo is het ook tussen geloof en wijsbegeerte.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De wijsbegeerte is het autonome,</seg> <seg n="7.5.2">het geloof de inmenging,</seg> <seg n="7.5.3">de storing.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Of kunst en moraal.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De kunst is het autonome,</seg> <seg n="7.7.2">de moraal de vreemde inmenging.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Of de school en de bijbel.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">De school is het autonome,</seg> <seg n="7.9.2">de bijbel is het Fremdkörper.</seg></s> <s n="7.10"><seg n="7.10.1">Er is een christelijke en een onafhankelijke moraal.</seg></s> <s n="7.11"><seg n="7.11.1">Overal is het streven er op gericht geweest een neutrale zone af te bakenen,</seg> <seg n="7.11.2">een terrein van onverschillige,</seg> <seg n="7.11.3">indifferente dingen.</seg></s> <s n="7.12"><seg n="7.12.1"><choice><sic>Eik van deze kwesties</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Elk van deze kwesties</corr></choice> heeft een geschiedenis.</seg></s> <s n="7.13"><seg n="7.13.1">Bij kerk en staat de geschiedenis van Hendrik IV tot Mussolini.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="7.14"><seg n="7.14.1">Bij geloof en wijsbegeerte denken we aan Descartes.</seg></s> <s n="7.15"><seg n="7.15.1">Bij kunst en zedelijkheid aan Renaissance en Romantiek.</seg></s> <s n="7.16"><seg n="7.16.1">Bij bijbel en school denken we aan Thorbecke en Kappeyne.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="7.17"><seg n="7.17.1">Het onderscheid tussen christelijke en onafhankelijke moraal stempelt de twintigste eeuw.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Tegenover de kerk hebben de onderscheiden cultuurgebieden de neiging zich zelfstandig te maken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Het is merkwaardig dat het christendom,</seg> <seg n="8.2.2">dat een cultuur zag ondergaan,</seg> <seg n="8.2.3">tevens als kerk moeder van een nieuwe cultuur is geworden,</seg> <seg n="8.2.4">het corpus christianum in Europa.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Achtereenvolgens hebben wetenschap,</seg> <seg n="8.3.2">wijsbegeerte,</seg> <seg n="8.3.3">onderwijs en kunst zich vrijgemaakt.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Ze gaan zich tegen inmenging van en storing door het christendom verzetten.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Ze worden mondig,</seg> <seg n="8.5.2">meerderjarig en doen aanspraken op autonomie gelden.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Ze willen zich uitleven naar eigen innerlijke aanleg en wet.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De filosofie gaat zelf waarheid zoeken en verwerpt de autoriteit van Aristoteles en Schrift.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De wetenschap maakt schoon schip van allerlei onduidelijke krachten en aangenomen levensvormen en probeert te werken met volkomen doorzichtige eenheden.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Op de manier van tellen,</seg> <seg n="9.3.2">bijvoorbeeld tellen tot vijf.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">De school herneemt haar humanistisch karakter,</seg> <seg n="9.4.2">waarbij niet de bijbel maar de Griekse en Romeinse klassieken de geest bepalen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Er ontstaat een zelfstandige ethiek,</seg> <seg n="9.5.2">niet als een lagere,</seg> <seg n="9.5.3">uit nood toegelaten,</seg> <seg n="9.5.4">trap in de christelijke,</seg> <seg n="9.5.5">maar volwaardig,</seg> <seg n="9.5.6">vol zelfbewustzijn en zonder verband<pb n="585" ed="VW"/> met de christelijke ethiek van wedergeboorte en bekering.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Een ongestoorde ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Tussen deze autonome cultuurgebieden en de kerkelijke of christelijke inmenging werd in de middeleeuwen voorzien door een hiërarchisch systeem.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Na de Hervorming gaat dit niet meer.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Er is strijd,</seg> <seg n="10.3.2">ook in roomse landen.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Soms wordt dan van regeringswege de neutraliteit afgekondigd.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Zo in 1624 in Frankrijk,</seg> <seg n="10.5.2">toen verboden werd tegen Aristoteles te schrijven.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Ook in ons land zijn er zulke datums in de strijd tussen Voetius en Descartes.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">In de zedeleer krijgt deze neutraliteit de vorm van <hi rend="italic">adiafora,</hi></seg> <seg n="10.7.2">het indifferente,</seg> <seg n="10.7.3">het onverschillige,</seg> <seg n="10.7.4">dat niet goed of kwaad is.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">Het toelaatbare of geoorloofde,</seg> <seg n="10.8.2">meer niet.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Is dit proces van zelfstandigwording der cultuurgebieden nu een normale ontwikkeling?</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">Zodat het christendom één van de takken der cultuur wordt of als een oude moeder ten grave gedragen wordt?</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Zeker is dat de verhouding niet gemakkelijk te bepalen is.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">De ontwikkeling is zo geweest gedurende enige eeuwen,</seg> <seg n="11.4.2">maar daarmee is niet gezegd,</seg> <seg n="11.4.3">dat dit de doorgaande ontwikkeling zal zijn.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Eer schijnt het tegendeel het geval te zullen wezen.</seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">Ten opzichte van Evangelie en cultuur heeft het heel weinig te zeggen.</seg></s> <s n="11.7"><seg n="11.7.1">Het is een proces in de verhouding tussen de cultuurvorm van 't christendom en de zelfstandige humanistische cultuurvorm.</seg></s> <s n="11.8"><seg n="11.8.1">Het kunstmatige systeem,</seg> <seg n="11.8.2">waarin Evangelie en cultuur naast elkaar in eenheid gebonden lagen,</seg> <seg n="11.8.3">is verbroken.</seg></s> <s n="11.9"><seg n="11.9.1">Hoe is nu de verhouding geworden?</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">De verloren eenheid heeft men teruggezocht door een systeem op te bouwen zonder inhoud,</seg> <seg n="12.1.2">in de persoonlijkheid.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het is mogelijk,</seg> <seg n="12.2.2">dat men in de onderdelen niet gereed is,</seg> <seg n="12.2.3">maar de hoofdindeling moet compleet zijn,</seg> <seg n="12.2.4">zodat men de zekerheid heeft het hele terrein te beheersen.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dit alleen geeft zekerheid,</seg> <seg n="12.3.2">dat men een geheel cultuurgebied kan afzoeken en geeft waarborg tegen verrassingen.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Tegen wonderen en vreemde inmenging.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Descartes leert zo de dingen in een rij te zetten en op te passen,</seg> <seg n="13.1.2">dat men nergens een schakel overspringt.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Cultuurovermoed:</seg> <seg n="13.2.2">het is geen al te groot werk om alle dingen,</seg> <seg n="13.2.3">die deze wereld bevat,</seg> <seg n="13.2.4">met de gedachte te willen omvatten;</seg> <seg n="13.2.5">opdat wij leren inzien,</seg> <seg n="13.2.6">op welke wijze ze</seg> <seg n="13.2.7">- elk op z'n beurt onderworpen zijn aan het onderzoek van onze geest.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Want niets kan zo veelvuldig zijn of verspreid door de wereld of het kan door de enumeratio,</seg> <seg n="13.3.2">de wetenschappelijke reeks,</seg> <seg n="13.3.3">in zekere grenzen bepaald worden en in enige hoofdstukken ondergebracht.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Dit is een vruchtbaar wetenschappelijk beginsel.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Het gaat uit van de idee van het geheel en dit geheel wordt begrensd.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">En wat daarbinnen is,</seg> <seg n="13.6.2">wordt ingedeeld.</seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1">Voor het toeval komt het zoeken volgens de methode in de plaats.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">Wat men weten wil,</seg> <seg n="13.8.2">moet eerst gevraagd worden en iedere kwestie moet goed omschreven worden.</seg></s> <s n="13.9"><seg n="13.9.1">Een goed omschreven kwestie kan altijd opgelost worden,</seg> <seg n="13.9.2">terwijl alle niet goed omschreven kwesties eerst moeten herleid worden tot goed omschreven <choice><sic>kweslies</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">kwesties</corr></choice>.</seg></s><pb n="586" ed="VW"/> <s n="13.10"><seg n="13.10.1">Ervaring is een vraagstuk.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Ook Lorentz<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n8" rend="superscript">8</ref> houdt het net dicht.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een nieuwe ervaring zit als een spin in 't net,</seg> <seg n="14.2.2">een gedachtennet.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Soms gebeurt het,</seg> <seg n="14.3.2">dat een nieuwe ervaring het net doet scheuren.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Soms kan het geheeld worden,</seg> <seg n="14.4.2">soms geeft de ervaring aanleiding tot een nieuw net.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De gedachte van Descartes is een vruchtbaar wetenschappelijk</seg> <seg n="14.5.2">- althans natuurwetenschappelijk beginsel.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">Het ideaal is dan,</seg> <seg n="14.6.2">dat de gehele natuur als een gedachtennet met steeds kleiner wordende mazen voor ons zou komen te liggen</seg> <seg n="14.6.3">- met principiële uitsluiting van het wonder.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Dit is absolute autonomie.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Het is daarbij vrij onverschillig of men de wet in het object legt of in het subject of in de vereniging van beide.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Hierop komt het aan,</seg> <seg n="14.9.2">dat hier een gesloten wereld ontstaat,</seg> <seg n="14.9.3">waarin van buiten niets inkomt.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">(Prof. Kohnstamm heeft tegen deze gesloten natuurcausaliteit gefulmineerd in zijn bekende boeken.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Ik begrijp dat bij hem niet goed.</seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Hij heeft het tegen een verouderde determinering van de gesloten natuur,</seg> <seg n="14.12.2">die buiten ons omgaat.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Hij speelt Kant tegen Kant uit.)</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1"><choice><sic>Descarles</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Descartes</corr></choice> zoekt een evidente ervaring,</seg> <seg n="14.14.2">zo ook Lorentz.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Bij Kant staan de dingen anders.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Kant kent ook de gedachte,</seg> <seg n="15.2.2">dat de ervaring een geheel moet zijn.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Hij deelt ook de mogelijke ervaring in in vakken en tafels.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Hij wil ook wel compleet denken of anders niet denken.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Maar de overmoed is geluwd.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Hij ziet het geheel,</seg> <seg n="15.6.2">de totaliteit in geheel ander licht.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Het laatste geheel is een grens,</seg> <seg n="15.7.2">een idee.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">De ervaring wekt de gedachte aan een geheel,</seg> <seg n="15.8.2">maar aan deze idee beantwoordt geen ervaring.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Het geheel ervaren we niet;</seg> <seg n="15.9.2">het geheel is schijn,</seg> <seg n="15.9.3">noodzakelijke schijn.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Pas op zedelijk gebied is het geheel een ware idee,</seg> <seg n="15.10.2">want daar is geen ervaring zonder de idee van het geheel.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">De eigenlijke ervaring (buiten deze idee om) is daar schijn.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">In de natuur is het geheel de limiet,</seg> <seg n="15.12.2">in het zedelijke uitgangspunt.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Intussen beperkt hij (Kant) de autonomie van het denken.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">De autonomie is niet principieel,</seg> <seg n="15.14.2">want wij denken <hi rend="italic">alsofer</hi> een gesloten geheel was en wij delen het met ons verstand in.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Maar de hogere synthese is ons niet gegeven.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Het ervaringsgebied blijft open,</seg> <seg n="15.16.2">maar het ideaal is het dicht te houden,</seg> <seg n="15.16.3">zoals de spin het web.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Naar deze kant is een hele 'Philosophiealsob' uitgewerkt.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1">Als van de natuurwetenschappelijke kant een overgang gezocht wordt naar de zedelijke en godsdienstige ideeën,</seg> <seg n="15.18.2">moeten deze dan als illusies worden opgevat?</seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Bij Kant zelf niet.</seg></s> <s n="15.20"><seg n="15.20.1">Deze gaat op zedelijk gebied juist van de ideeën uit en deze wekken de ervaring.</seg></s> <s n="15.21"><seg n="15.21.1">Kant heeft de rede gekortwiekt om het geloof plaats te geven.</seg></s> <s n="15.22"><seg n="15.22.1">Op wetenschappelijk gebied blijven we zitten met een toren van Babel,</seg> <seg n="15.22.2">die niet ten hemel wil reiken.</seg></s> <s n="15.23"><seg n="15.23.1">In de majesteit van het zedelijke komt de hemel nu naar ons toe.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Ten opzichte van deze scheiding in 't theoretische en 't praktische,</seg> <seg n="16.1.2">waarin men dus christendom en cultuur ook tegenover elkaar kan zien,</seg> <seg n="16.1.3">heeft men tweeërlei houding aangenomen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Aan de ene zijde kan men trachten de eenheid bij Kant te herstellen,</seg> <seg n="16.2.2">d.w.z. naar aanleiding van 't natuurwetenschappelijke<pb n="587" ed="VW"/> ook een zedelijke autonomie en een godsdienstige postuleren Men denkt zich celkernen in de persoonlijkheid,</seg> <seg n="16.2.3">die precies in dezelfde richting werken en samen de autonome persoonlijkheid vormen,</seg> <seg n="16.2.4">maar verschillend zijn naar gelang van de stof,</seg> <seg n="16.2.5">zedelijk of godsdienstig.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">De storing houdt dan op en het net wordt dicht gehouden.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het bezit grote vangarmen of voelhorens,</seg> <seg n="16.4.2">maar van redelijke constructie naar analogie van de autonome wetenschappelijke kennis.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Met wij der mazen,</seg> <seg n="16.5.2">maar met een besliste bedoeling om ze te dichten.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Men kan ook van een andere kant uitgaan en men kan er de nadruk op leggen,</seg> <seg n="16.6.2">dat Kant de laatste eenheid in de autonome wetenschap open laat om plaats te laten voor een heel andere wijze,</seg> <seg n="16.6.3">namelijk voor de inmenging,</seg> <seg n="16.6.4">de storing.</seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1">Dat in de ethiek de storing beginsel is en geen lacune.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">De catastrofen staan tegenover de eenheid.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">De cultuur is niet autonoom en is,</seg> <seg n="17.2.2">alleen op zichzelf beschouwd,</seg> <seg n="17.2.3">oneigenlijk.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Ongestoorde cultuur is hoogmoed.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Een mens,</seg> <seg n="18.1.2">die alleen de innerlijke imperatief kent,</seg> <seg n="18.1.3">is een demon.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Een vrucht,</seg> <seg n="18.2.2">die ... opzwelt.</seg></s></p>
<lg><l n="19.1"><seg n="19.1.1">Aphelium en perihelium.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.autonomie-der-cultuur.n10" rend="superscript">10</ref></seg></l><l n="19.2"><seg n="19.2.1">Zaad en Zon.</seg></l><l n="19.3"><seg n="19.3.1">God is geen inhoud.</seg></l><l n="19.4"><seg n="19.4.1">Het hele systeem is verbroken.</seg></l></lg>
<div type="notes">
<pb n="587" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield zijn lezing <hi rend="italic">Autonomie der cultuur?</hi> op een ledencursus van de 'Vereeniging Woodbrookers in Holland' op 11 april 1928 te Barchem. Deze ledencursus (van 10-13 april 1928) had als thema: <hi rend="italic">Neutraliteit.</hi> Cursusleider was ds. F. Kleijn. Aanwezig waren 33 leden. De sprekers waren: J. J, Thomson <hi rend="italic">(Religie, element of achtergrond ener cultuur);</hi> Mej. H. W. Crommelin (<hi rend="italic">Bijbelbespreking 1 Kor. 9 : 19-23</hi>) <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans <hi rend="italic">(Autonomie der cultuur?);</hi> K. Geertsma <hi rend="italic">(Neutraliteit);</hi> S. H. N. Gorter <hi rend="italic">(positiviteit en verdraag</hi>verslag van deze ledencursus zie men het <hi rend="italic">zaamheid);</hi> W. Banning <hi rend="italic">(Sluiting).</hi> voor een <hi rend="italic">Jaarboekje van de vereeniging Woodbrookers in Holland,</hi> nieuwe reeks, nr. 10, p. 20-23 (Archief Woodbrookershuis, Barchem). Op p. 21 staat het verslag van Noordmans' lezing, samengesteld aan de hand van een door hem verstrekt resumé: "... na de Wijdingsstonde, sprak ds. Noordmans over Autono-ie der cultuur? in verband met het thema betekent deze vraag: wat is de verhouding tussen religie en cultuur? Autonomie wil zeg gen, dat we de wet in onszelf hebben en ons de wet niet laten stellen. Autonomie wil zijn: mondigheid, beheersing van de stof. Men wil <hi rend="italic">van buiten</hi> leren. men meent de vorm, <hi rend="italic">het</hi> geheel, waarin de stof moet passen, <hi rend="italic">te hebben.</hi> De godsdienst is de inmenging van buiten, de verbreking van de gesloten ring van het eigene. Neutraliteit wapent zich tegen deze inmenging. Concreet genomen is ze cultuur, die zich wapent tegen het Evangelie. De grote vraag lost zich op in allerlei kleinere, zoals de vragen naar de verhouding van godsdienst en wijsbegeerte, kerk en school enz. Elk cultuur-gebied heeft gestreefd naar mondigheid. Het zoeken naar een ongestoorde wetenschap, een ongestoorde moraal (Spinoza), een ongestoorde school, een ongestoord leven. Is deze beweging betrekkelijk of absoluut? Is ze een tijdelijk gevolg van het uiteenvallen van de grote synthese der middeleeuwen of geboorte van een nieuw mensen-type? Spreker gelooft het eerste. Wie het <pb n="588" ed="VW"/>laatste bevestigt, proclameert de autonomie der cultuur. Men verlegt dan de synthese naar de menselijke persoonlijkheid. Deze is een compleet systeem; binnen dit ongestoord geheel kan elke kwestie worden opgelost. Wie de vraag <hi rend="italic">goed</hi> stelt, heeft tegelijk het antwoord. Iedere ervaring kan herleid worden tot een vraagstuk. Het wonder is principieel uitgesloten. Er is slechts één dogma: de eenheid der ervaring. Deze autonomie is na Kant ook voor 't godsdienstig denken en leven steeds duidelijker uitgesproken. Spreker gelooft, dat, als God komt, onze autonomie, onze eigen denkwet wordt verbroken. God is in eigenlijke zin nooit inhoud van ons denken. Het kan Hem niet bevatten. Het Evangelie verbreekt onze humaniteit. Onze gewapende neutraliteit zullen we niet kunnen handhaven. We zullen betrokken worden in de strijd, waarvan Kruis en Opstanding ons prediken." Uit N.'aantekeningen blijkt, dat Geertsma, Thomson en Banning in de discussie op deze voordracht hebben gereageerd. De wijze, waarop N. de autonomie ter sprake bracht, werd bekritiseerd. De lezing van N. is in manuscript bewaard gebleven.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Terzijde: (Geen wonder). Historie. Bekering.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Terzijde: Er moet nog iets (?) af. Maar 't blijft een geheel. Die vorm is niet eerste, tweede of derde persoon.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Hendrik IV (1050-1106), Rooms-Duits koning van 1056-1106 en keizer van 1084-1106, voerde een hardnekkige strijd tegen het pausdom, m.n. tegen paus Gregorius VII (de zgn. Investituurstrijd). In 1928 - het jaar van Noordmans' lezing - waren de conflicten tussen kerk en staat in Italië, waar onder Mussolini de fascisten aan de regering gekomen waren, nog niet opgelost. Eerst op 1 1 februari 1929 werden tussen Mussolini en Pius XI de <hi rend="italic">Patti Lateranensi</hi> (Lateraanse Verdragen) gesloten. Daarin werd o.a. bepaald dat de kerk zich politiek neutraal zou opstellen. Zij kreeg de kleine Vaticaanstad als autonoom gebied toegewezen.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n5" type="end" place="end" n="5"><p>De Grondwet van 1848, die o.m. de scheiding van kerk en staat en de vrijheid van onderwijs bepaalde, droeg het stempel van de liberale staatsman J. R. Thorbecke (1798-1872). De liberale politicus J. Kappeyne van de Coppello (1822-1895), van 1877-1879 minister van Binnenlandse Zaken, bracht in 1878 een herziening van de Wet op het lager onderwijs tot stand, die tot aanmerkelijke verscherping van de schoolstrijd leidde. Door deze herziening werd de opbouw of uitbreiding van een vrij protestants en katholiek onderwijs, waaraan de liberalen alle subsidie weigerden, praktisch onmogelijk.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Terzijde: Spinoza. Conatus.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n7" type="end" place="end" n="7"><p>In 1659 bijv. werd hun polemiek over de rustdag enige tijd geremd door een bevel van de Staten van Holland.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n8" type="end" place="end" n="8"><p>H. A. Lorentz (1853-1928), Nederlands fysicus, van 1877-1912 hoogleraar te Leiden. In 1902 kreeg hij met P. Zeeman de Nobelprijs voor natuurkunde. Zie over Lorentz <hi rend="italic">Van Stevin tot Lorentz. Portretten van Nederlandse natuurwetenschappers</hi> (Intermediair Bibliotheek), A. J. Kox en M. Chamalaun eds., Amsterdam 1980, p. 221-235; vooral p. 223 v.: "Lorentz was een van de laatste grote vertegenwoordigers van de 'klassieke natuurkunde', die in de zeventiende eeuw was ontstaan en in de negentiende eeuw haar hoogtepunt beleefde. Het tijdperk van de klassieke natuurkunde eindigde in de eerste decennia van de twintigste eeuw, toen de natuurkunde door de ontwikkeling van de quantumtheorie en de relativiteitstheorie totaal van karakter veranderde. De relativiteitstheorie bracht een ingrijpende verandering teweeg in de opvatting over de aard van de ruimte en tijd. Daarnaast moesten de strikt deterministische wetten van de klassieke mechanica worden vervangen door de waarschijnlijkheidsuitspraken van de quantumtheorie. Hoewel Lorentz ook tot de ontwikkeling van deze nieuwe natuurkunde heeft bijgedragen, liggen zijn verdiensten vooral op het gebied van de klassieke fysica."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. Ph. Kohnstamm, <hi rend="italic">Ontwikkeling en onttroning van het begrip natuurwet,</hi> brochure<hi rend="italic">reeks Synthese,</hi> deel 3, Haarlem 1916; <hi rend="italic">Natuurwetten, wetmatigheid en determinisme,</hi> Haarlem 1921; <hi rend="italic">Schepper en Schepping. Een stelsel van personalistische wijsbegeerte op </hi><pb n="589" ed="VW"/><hi rend="italic">bijbelse grondslag,</hi> 3 dln., Haarlem 1926-1931. Zie over Kohnstamm p. 427, noot 31.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.autonomie-der-cultuur.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Aphelium is het punt van verste afstand van een planeet van de zon. Perihelium is het punt van naaste stand van een planeet bij de zon. Door beweging van andere hemellichamen vindt een storing plaats van a. en p. Zie ook VW., dl. 3, p. 406.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="49" xml:id="noordmans6.daad-en-lot" decls="#bibl-noordmans6.daad-en-lot">
<pb n="590" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1"><choice><sic>DAAD EN LOT'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-59">Daad en lot</corr></choice><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Onderstaande beschouwing wil uit de aard der zaak nauwelijks meer zijn dan een bescheiden aanwijzing van enkele vragen,</seg> <seg n="2.1.2">die bij ons opkomen,</seg> <seg n="2.1.3">als we aan de cultuur en hare toekomst denken.</seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Algemene cultuurproblemen zijn zo moeilijk en ingewikkeld,</seg> <seg n="2.2.2">dat <hi rend="italic">de gedachte,</hi></seg> <seg n="2.2.3">die er zich in begeeft,</seg> <seg n="2.2.4">er hoe langer hoe meer in verward raakt.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Slechts aan <hi rend="italic">de daad</hi> kan het gelukken de knoop te ontwarren.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">De zwaardslag van Alexander te Gordium en de opoffering van Albert Schweitzer in Lambarene vereenvoudigen de moeilijkheden op een wijze,</seg> <seg n="2.4.2">die ons aan het ei van Columbus doet denken.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">En toch hebben ze de macht werelddelen te ontsluiten en aan culturen heerschappij te verschaffen.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Naast deze grote,</seg> <seg n="3.1.2">naïeve,</seg> <seg n="3.1.3">scheppende cultuurdaad staat in het rijk der <hi rend="italic">gedachte</hi> gelijkwaardig slechts de profetische en apocalyptische visie.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Ook deze past een grootse vereenvoudiging toe,</seg> <seg n="3.2.2">verwant aan die van de daad.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Zij heeft het klare en volledige gezicht op het einde,</seg> <seg n="3.3.2">zoals de daad dat heeft op het begin.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Ze heeft kennis van de tegenpool van de daad:</seg> <seg n="3.4.2"><hi rend="italic">het lot.</hi></seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Deze beide zijn het,</seg> <seg n="4.1.2">die de cultuur beheersen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zij komen in allerlei belangrijke trekken overeen.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ze maken een einde aan alle geparlementeer en alle tegenspraak.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De grote,</seg> <seg n="4.4.2">naïeve daad van voren;</seg> <seg n="4.4.3">de profetie van achteren af.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Zij werken op elkaar in en trekken elkaar aan.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Ze reiken elkaar de hand. Zij vereenvoudigen de kwesties;</seg> <seg n="4.6.2">ze weten wat wezen moet en wat wezen zal.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Als deze twee er niet waren stond de wereld stil.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Nu gebeurt het zo en niet anders.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">De grote naïeve daad weet het begin;</seg> <seg n="4.9.2">de profetie kent het einde.</seg></s> <s n="4.10"><seg n="4.10.1">En daarmede is alles bepaald.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Dit is van toepassing op het gehele terrein des levens.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Het gaat op in kerk en staat,</seg> <seg n="5.2.2">in kunst en wetenschap.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Als Cromwell in 1648 een einde maakt aan het Lange Parlement,</seg> <seg n="5.3.2">dan heeft hij bij ingeving een onberedeneerde,</seg> <seg n="5.3.3">onparlementaire kijk op wat er gebeuren moet.</seg></s> <s n="5.4"><seg n="5.4.1">Het gebeurt omdat hij het weet.</seg></s> <s n="5.5"><seg n="5.5.1">En hij weet het omdat het gebeuren moet.</seg></s> <s n="5.6"><seg n="5.6.1">Hier is sterke verwantschap met het lot,</seg> <seg n="5.6.2">waartegen geen tegenspraak baat.</seg></s> <s n="5.7"><seg n="5.7.1">De dingen worden eenvoudig en vast en een kennisleer is niet meer nodig.</seg></s> <s n="5.8"><seg n="5.8.1">Psychologie en verdere ingewikkeldheden kunnen terzijde gelaten worden.</seg></s> <s n="5.9"><seg n="5.9.1">De daad reikt het lot de hand en het lot de daad.</seg></s> <s n="5.10"><seg n="5.10.1">En daarmede is alles beslist.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Luther in z'n grote ogenblikken staat precies zo.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Even onberedeneerd,</seg> <seg n="6.2.2">even onopzettelijk,</seg> <seg n="6.2.3">even on-ingewikkeld en even eenvoudig en vast.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Maar ook in de kunst van een Bach,</seg> <seg n="6.3.2">hoeveel techniek er ook mee gemoeid moge zijn,</seg> <seg n="6.3.3">heerst deze afwezigheid van het opzettelijke en samengestelde.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Hier is <pb n="591" ed="VW"/>de kunst geen resultaat van een methode,</seg> <seg n="6.4.2">maar gaat de eenvoud logisch aan het ingewikkelde vooraf.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Met de aanwijzing van deze daad en van de profetie heb ik boven de cultuur uitgewezen.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Zij beheersen deze volkomen,</seg> <seg n="7.2.2">maar liggen er zelf buiten.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ze zijn transcendent ten opzichte van de cultuur.</seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Wanneer we ons in een van beide,</seg> <seg n="7.4.2">of,</seg> <seg n="7.4.3">wat eigenlijk alleen mogelijk is,</seg> <seg n="7.4.4">in beide tegelijkverplaatsen,</seg> <seg n="7.4.5">staan we op geloofsstandpunt.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">De naïeve daad is naar haar wezen geloofsdaad en de profetie is de kennis,</seg> <seg n="7.5.2">die het geloof van het lot en het einde heeft.</seg></s> <s n="7.6"><seg n="7.6.1">Tussen beide bestaat wel spanning,</seg> <seg n="7.6.2">maar gaapt geen onoverkomelijke klove.</seg></s> <s n="7.7"><seg n="7.7.1">De geschiedenis vormt een pad,</seg> <seg n="7.7.2">een baan van de eerste naar de laatste.</seg></s> <s n="7.8"><seg n="7.8.1">Grote beginners op elk gebied zijn nooit geheel zonder kennis van het einde geweest;</seg> <seg n="7.8.2">anders zouden ze niet begonnen zijn.</seg></s> <s n="7.9"><seg n="7.9.1">En de grote figuren van de daad waren steeds vrienden van het lot,</seg> <seg n="7.9.2">waaruit ze hun predestinatie aflazen,</seg> <seg n="7.9.3">zonder welke ze geen kracht hadden om staande te blijven.</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Dat we hiermee op geloofsstandpunt staan,</seg> <seg n="8.1.2">blijkt het best als we aan het Evangelie denken.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Daar vallen daad en profetie geheel samen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="8.3"><seg n="8.3.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> moment is hier zowel begin als einde.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">De daad wordt lot en het lot wordt daad.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Iedere stap,</seg> <seg n="8.5.2">die Jezus doet,</seg> <seg n="8.5.3">is een schrede in het duister en tegelijk vervulling van een oud psalm- of profetenwoord en daarmee volkomen kennis van het einde.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men kan niet zeggen hoe de gang der dingen is:</seg> <seg n="8.6.2">van voren naar achteren of omgekeerd.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">De profetie wekt hier de daad en de daad vervult de profetie.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Heel anders wordt het als we ons standpunt nemen binnen de eigenlijke cultuur.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Als we immanent blijven.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Hier heerst juist geen vriendschap tussen daad en lot.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Cultuur is verzet tegen het lot.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Symbool is het ploegijzer,</seg> <seg n="9.5.2">dat door de akker gedreven wordt.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Het is een wapen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Rust de daad geheel tegenover het lot,</seg> <seg n="9.7.2">dan is er geen cultuur maar slechts natuur.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Beheerst de daad het lot volkomen,</seg> <seg n="9.8.2">dan is er evenmin cultuur.</seg></s> <s n="9.9"><seg n="9.9.1">We hebben daar geen naam voor dan die van duivel.</seg></s> <s n="9.10"><seg n="9.10.1">Hi wordt hier natuurlijk niet in theologische zin bedoeld maar als grensbegrip.</seg></s> <s n="9.11"><seg n="9.11.1">Is het ploegijzer,</seg> <seg n="9.11.2">het begin der cultuur,</seg> <seg n="9.11.3">een wapen,</seg> <seg n="9.11.4">waarmee moeder aarde spelend wordt gewond,</seg> <seg n="9.11.5">dan is de duivel de absoluut gewapende,</seg> <seg n="9.11.6">die in volle ernst tegen de Vader van alle geesten te velde trekt.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Natuur en duivel begrenzen de cultuur.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">Ik zeg niet de mensheid,</seg> <seg n="10.2.2">maar de cultuur.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Cultuur loopt niet uit op vergoddelijking.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Hier gaat letterlijk op dat "jede Konsequenz zum Teufel führt".</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">Ik bedoel niet te zeggen dat de cultuur in werkelijkheid op deze grens uitloopt.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Wel is het aan haar te merken dat ze die bezit.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">De werkelijke grens,</seg> <seg n="10.7.2">niet de ideële,</seg> <seg n="10.7.3">wordt aangewezen door een ander symbool,</seg> <seg n="10.7.4">dat van de oogst,</seg> <seg n="10.7.5">in bijbel en letterkunde welbekend.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De cultuur-mens,</seg> <seg n="10.8.2">als hij z'n wapen tegen het lot opheft en zich een eigen oogst bereidt,</seg> <seg n="10.8.3">vergeet gemakkelijk,</seg> <seg n="10.8.4">dat hij slechts het teken van eigen lot schept.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">Shakespeare legt deze wijsheid in de mond van een melancholicus<pb n="592" ed="VW"/> en deze heeft het weer van een nar,</seg> <seg n="10.9.2">als hij in <hi rend="italic">As you like it</hi> Jacques laat vertellen,</seg> <seg n="10.9.3">hoe de nar over z'n horloge filosofeert:</seg></s></p>
<lg><l n="11.1"><seg n="11.1.1"><choice><sic>lt is ten o'clock</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">It is ten o'clock</corr></choice>:</seg></l><l n="11.2"><seg n="11.2.1">Thus we may see,</seg> <seg n="11.2.2">quoth he,</seg> <seg n="11.2.3">how the world wags:</seg></l><l n="11.3"><seg n="11.3.1">'Tis but an hour ago since it was nine</seg></l><l n="11.4"><seg n="11.4.1">And after an hour more 't will be eleven;</seg></l><l n="11.5"><seg n="11.5.1">And so,</seg> <seg n="11.5.2">from hour to hour,</seg> <seg n="11.5.3">we ripe and ripe,</seg></l><l n="11.6"><seg n="11.6.1">And then,</seg> <seg n="11.6.2">from hour to hour,</seg> <seg n="11.6.3">we rot and rot;</seg></l><l n="11.7"><seg n="11.7.1">And thereby hangs a tale.</seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Wie het einde der cultuur als oogst ziet,</seg> <seg n="12.1.2">weet de verhoudingen omgekeerd.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Z'n grootste aandacht is niet gericht op het kleine wapen,</seg> <seg n="12.2.2">dat de mens tegen het lot getrokken heeft,</seg> <seg n="12.2.3">maar op het grote,</seg> <seg n="12.2.4">dat hij over het hele gewas der cultuur ziet zwaaien.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Wij behoren althans tot een geslacht,</seg> <seg n="12.3.2">dat de grote zeis heeft zien glinsteren.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Ik heb deze principiële overwegingen voorop gesteld om duidelijk te maken,</seg> <seg n="13.1.2">in hoever ik kan meedoen aan een cultuur-beschouwing.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ik zou niet gaarne aan de cultuurfilosofie alle recht ontzeggen om ons voor te lichten.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Maar vast staat,</seg> <seg n="13.3.2">dat ze dit doet op een veel lager plan en in veel bescheidener rol dan de profetie en de apocalypse.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Ze blijft immanent in de cultuur en kan dus daarop niet een klare visie hebben.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Met een enkel sprekend voorbeeld wil ik de onzekerheid van alle cultuurfilosofie illustreren.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Een belangrijke zaak bij het vaststellen van een taak is de leeftijd.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Wat de jeugd misschien lukt,</seg> <seg n="14.3.2">is de ouderdom ontzegd.</seg></s> <s n="14.4"><seg n="14.4.1">Dit is ook van toepassing op de cultuur.</seg></s> <s n="14.5"><seg n="14.5.1">De vraag naar de biologische leeftijd van de westerse beschaving is vaak opgeworpen.</seg></s> <s n="14.6"><seg n="14.6.1">De voorbeelden van opkomen en ondergaan van culturen zijn in de geschiedenis te talrijk om de kwestie zo maar ter zijde te leggen.</seg></s> <s n="14.7"><seg n="14.7.1">Maar nu het ons zelf geldt staan we merkwaardig verlegen.</seg></s> <s n="14.8"><seg n="14.8.1">Ben ik oud of ben ik jong,</seg> <seg n="14.8.2">is de zeldzame vraag,</seg> <seg n="14.8.3">die het Westen zich zelf doet in de cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="14.9"><seg n="14.9.1">Twee bekende doktoren stellen,</seg> <seg n="14.9.2">misschien wel na gehouden consult,</seg> <seg n="14.9.3">een diagnose.</seg></s> <s n="14.10"><seg n="14.10.1">Ze zijn het niet eens.</seg></s> <s n="14.11"><seg n="14.11.1">Spengler verklaart dat de patiënt stokoud is.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="14.12"><seg n="14.12.1">Zijn cultuur is civilisatie geworden.</seg></s> <s n="14.13"><seg n="14.13.1">Dat is wat we fysiek aderverkalking noemen.</seg></s> <s n="14.14"><seg n="14.14.1">Kunst acht hij in Europa niet meer mogelijk.</seg></s> <s n="14.15"><seg n="14.15.1">Dichters doen beter bij de marine te gaan,</seg> <seg n="14.15.2">om nuttig werkzaam te zijn.</seg></s> <s n="14.16"><seg n="14.16.1">De ander,</seg> <seg n="14.16.2">Keyserling,</seg> <seg n="14.16.3">komt tot een tegenovergestelde conclusie.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s><choice><sic>'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-6"/></choice> <s n="14.17"><seg n="14.17.1">Onze cultuur is volgens hem piepjong. 't Is protestantse cultuur,</seg> <seg n="14.17.2">die de daad verheerlijkt boven het dulden,</seg> <seg n="14.17.3">waartoe Calvijn het Westen de moed heeft gegeven.</seg></s> <s n="14.18"><seg n="14.18.1">Pas ongeveer honderd jaar geleden is een versnelling van het levensritme ingetreden,</seg> <seg n="14.18.2">een verjonging,</seg> <seg n="14.18.3">die ongekende perspectieven opent.</seg></s> <s n="14.19"><seg n="14.19.1">Een moed tegenover het lot,</seg> <seg n="14.19.2">die bijna de dood baas schijnt te zullen worden.</seg></s> <pb n="593" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="14.20"><seg n="14.20.1">Dit voorbeeld is niet geheel willekeurig gekozen.</seg></s> <s n="14.21"><seg n="14.21.1">Twee bekende filosofen zeggen hier hun mening over de beschaving waarin wij zelf staan;</seg> <seg n="14.21.2">de atlantische.</seg></s> <s n="14.22"><seg n="14.22.1">Het betreft het volkerencomplex,</seg> <seg n="14.22.2">dat het christendom belijdt.</seg></s> <s n="14.23"><seg n="14.23.1">En de kwestie waarover het gaat is de hoofdvraag voor iedere cultuur;</seg> <seg n="14.23.2">die naar de verhouding van daad en lot.</seg></s> <s n="14.24"><seg n="14.24.1">De een zegt dat het lot de daad achterhaald heeft en de ander dat de daad dit met het lot heeft gedaan.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Daardoor wordt het heel duidelijk in welk vlak de cultuurfilosofie zich bevindt.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Daar,</seg> <seg n="15.2.2">waar leven en lot tegenover elkaar staan:</seg> <seg n="15.2.3">binnen de cultuur en niet,</seg> <seg n="15.2.4">waar beide elkaar de hand reiken:</seg> <seg n="15.2.5">boven de cultuur.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Ze kan ook nergens anders zijn.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Ze zou het alleen kunnen als ze profetie werd,</seg> <seg n="15.4.2">wat iets anders is dan gelovige cultuurfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Meestal wordt die <hi rend="italic">immanentie</hi> dan ook uitdrukkelijk geëist.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Cohn zegt,</seg> <seg n="16.2.2">dat in cultuurvragen,</seg> <seg n="16.2.3">waaronder hij ook de godsdienstige rekent,</seg> <seg n="16.2.4">slechts de richting ons duidelijk gegeven is en dat we die uit onze kennis en arbeid moeten aflezen,</seg> <seg n="16.2.5">terwijl we die richting dan zelf bepalen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Troeltsch wil de voortzetting der eschatologie slechts toelaten van het personalisme uit;</seg> <seg n="16.3.2">een eschatologie die hij bij Dante vindt aangegeven en die de bijbelse moet vervangen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Het Angelsaksisch pragmatisme eindelijk heeft heel beslist de spits der grote waarheidsvragen in de cultuur neergedrukt.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Zo is het niet te verwonderen,</seg> <seg n="17.1.2">dat hier niet de vastheid en eenvoudigheid gevonden worden,</seg> <seg n="17.1.3">die grote beslissende daden moeten steunen.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Deze hebben in een of andere vorm de profetie nodig,</seg> <seg n="17.2.2">de onberedeneerde en onweersproken kennis van het lot.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Wanneer dan ook de cultuurfilosofie beoefend wordt met overwegend intellectuele middelen,</seg> <seg n="17.3.2">zo sticht ze slechts verwarring.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">Dan ontneemt ze aan de mensen hun laatste kracht en wijsheid tot handelen.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Een lijkrede,</seg> <seg n="17.5.2">als door Spengler op Europa gehouden,</seg> <seg n="17.5.3">zou,</seg> <seg n="17.5.4">indien ze in wijde kring geaccepteerd werd,</seg> <seg n="17.5.5">heel wat gevaarlijker zijn dan de bekende eschatologische verwachting omstreeks het jaar 1000.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Een zuiverintellectuele beschouwing doet het helemaal niet.</seg></s> <s n="17.7"><seg n="17.7.1">Wie de vraag wil oplossen of Rome,</seg> <seg n="17.7.2">het fascisme of het bolsjewisme in ons werelddeel de toekomst zal hebben,</seg> <seg n="17.7.3">zonder zelf in positieve of negatieve verhouding te staan tot een van de drie,</seg> <seg n="17.7.4">houdt zich bezig met een puzzel.</seg></s> <s n="17.8"><seg n="17.8.1">Het is tijdverdrijf.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Slechts dan kan men aan deze filosofie een betrekkelijke betekenis toeschrijven,</seg> <seg n="18.1.2">als ze naar analogie van de verhouding van profetie en geloofsdaad,</seg> <seg n="18.1.3">in correlatie staat met <hi rend="italic">een daad.</hi></seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het karakter van deze daad zullen we in overeenstemming met haar immanentie en in onderscheiding van de naïeve daad,</seg> <seg n="18.2.2">nog hebben te bepalen.</seg></s> <s n="18.3"><seg n="18.3.1">Maar voorop moet staan,</seg> <seg n="18.3.2">dat ook de <hi rend="italic">immanente profetie,</hi></seg> <seg n="18.3.3"><hi rend="italic">de wetenschappelijke apocalypse,</hi></seg> <seg n="18.3.4">de handeling tot tegenpool moet hebben.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1">Inderdaad is dit ook vrij algemeen het geval.</seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">Althans in ons land ziet men de beoefening van cultuurfilosofie vaak gepaard gaan met actie op politiek,</seg> <seg n="18.5.2">sociaal of kerkelijk gebied.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">In overeenstemming <pb n="594" ed="VW"/>met het praktisch karakter van onze landaard en onze calvinistische geesteshouding is dit zelfs overwegend het geval.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Daarmee ligt dan tevens een geduchte rem op de fantasie.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Maar afgezien van deze lokale gesteldheid heerst toch wel het bewustzijn,</seg> <seg n="19.1.2">dat cultuurfilosofie,</seg> <seg n="19.1.3">zal ze iets betekenen,</seg> <seg n="19.1.4">niet enkel met intellectuele middelen mag trachten het lot af te lezen.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Er is een wijdverbreide voorliefde voor het parool:</seg> <seg n="19.2.2"><hi rend="italic">mannelijk christendom.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Deze uitdrukking heeft vaak geen andere betekenis dan die van:</seg> <seg n="19.3.2">actieve cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Met 'christendom' wordt dan bedoeld,</seg> <seg n="19.4.2">dat men niet afwijzend staat tegenover de waarde daarvan,</seg> <seg n="19.4.3">voor zover die immanent blijft.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">En met 'mannelijk' wordt de nadruk gelegd op de agressieve houding,</seg> <seg n="19.5.2">die men tegenover het lot wil aannemen;</seg> <seg n="19.5.3">welke houding,</seg> <seg n="19.5.4">zoals ik boven aanwees,</seg> <seg n="19.5.5">eveneens op immanentie wijst.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Immers <hi rend="italic">binnen</hi> de cultuur zagen we daad en lot vijandig tegenover elkaar,</seg> <seg n="19.6.2">zoals ze daarboven elkaar de hand reikten.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De geloofsdaad is ook wel mannelijk,</seg> <seg n="19.7.2">maar ze is het niet eenzijdig;</seg> <seg n="19.7.3">ze is niet viriel.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">Ze is mannelijk zoals de kop van Dante of Shelley,</seg> <seg n="19.8.2">die evengoed van een vrouw kon zijn.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Hiermee hebben we reeds een begin van een karakteristiek van de daad,</seg> <seg n="20.1.2">die correspondeert met de wetenschappelijke apocalypse.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">In verband daarmee wijs ik er verder op,</seg> <seg n="20.2.2">dat die handeling is wat de Engelsen een <hi rend="italic">science</hi> noemen.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Het is beredeneerde praktijk.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Zij mist het n:dieve van de geloofshandeling.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Ze herinnert sterk aan de toegepaste zijde van de natuurwetenschappen.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1">Zoals wij tegenover de natuur niet lijdelijk gebleven zijn,</seg> <seg n="20.6.2">maar haar een deel van haar geheimen hebben ontwrongen en krachten aan ons hebben onderworpen,</seg> <seg n="20.6.3">zo wil het mannelijk christendom van onze strijd tegen het lot een 'science' maken.</seg></s> <s n="20.7"><seg n="20.7.1">Men verwacht,</seg> <seg n="20.7.2">men hoopt althans,</seg> <seg n="20.7.3">dat het gelukken zal door methodisch,</seg> <seg n="20.7.4">beredeneerd handelen een heel eind verder te komen,</seg> <seg n="20.7.5">ook wanneer de zwarigheden hier veel groter zijn dan in de strijd tegen de natuur.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">De beslissing over het mensenlot valt daarbij niet in enkele grote momenten der geschiedenis.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Hier geldt welbewuste,</seg> <seg n="21.2.2">systematische cultuurarbeid.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Een langzame,</seg> <seg n="21.3.2"><hi rend="italic">methodische uitholling van het lot.</hi></seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Daarom is deze cultuurdaad ook niet meer zuiver persoonlijk.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Ze is sterk afhankelijk van een organisatie.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Grote chefs zullen daarbij wel niet kunnen ontbreken,</seg> <seg n="21.6.2">maar deze zijn toch weer niet meer dan exponenten van het bedrijf,</seg> <seg n="21.6.3">ook het geestelijk bedrijf,</seg> <seg n="21.6.4">dat ze regeren.</seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Heel anders dan de grote,</seg> <seg n="21.7.2">transcendente helden der cultuur;</seg> <seg n="21.7.3">de vrienden van het lot.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Zo krijgt de cultuurdaad een zeer uitgesproken <hi rend="italic">technisch karakter.</hi></seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1"><hi rend="italic">En</hi> daarmee iets mechanisch.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Hier en daar wordt dit technische dan ook als een blijvende factor van ons toekomstig geestesleven aanvaard.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Elders wordt men daarin gehinderd door een oude liefde voor het lot,</seg> <seg n="22.4.2">"waar alle vergankelijke en betrekkelijke waarden nederzinken".<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">Onverdeelde liefde zal men in ons werelddeel wel moeilijk kunnen verwachten.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">Daarvoor zijn we <pb n="595" ed="VW"/>te zeer gedrenkt met het profetisch christendom en rust de greep van enkele transcendente beslissingen in de historie te zwaar op ons.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Onwillekeurig gaan daarom onze gedachten naar de overzijde van de grote vijver,</seg> <seg n="23.1.2">waaromheen onze cultuur zich uitbreidt.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ook de Engelsen,</seg> <seg n="23.2.2">niettegenstaande hun voorliefde voor 'science',</seg> <seg n="23.2.3">zullen wel niet geheel mee kunnen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hoe langer hoe duidelijker wordt de mogelijkheid van <hi rend="italic">een Amerikaanse uitloper van onze cultuur.</hi></seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Keyserling,</seg> <seg n="23.4.2">hoe fantastisch hij soms ook moge zijn,</seg> <seg n="23.4.3">heeft daarop een scherpe kijk gehad.</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ik denk nu het eerst aan het beneden-eind van de schaal.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">De reizende filosoof vond New York een frappant voorbeeld van de mechanisering der natuurzijde van ons bestaan.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Hier heeft dan het lot,</seg> <seg n="23.7.2">als het niet z'n laatste krachten verzamelt tot het noodlot van een aardbeving,</seg> <seg n="23.7.3">weinig in te brengen.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">En ook dan nog schijnt de skyscraper een geduchte tegenstander.</seg></s> <s n="23.9"><seg n="23.9.1">Maar ook de landbouwer daar in het Westen is niet de speelbal van weer en wind.</seg></s> <s n="23.10"><seg n="23.10.1">Hij is,</seg> <seg n="23.10.2">ook geestelijk,</seg> <seg n="23.10.3">een industrieel geworden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">In verband met een ander stuk van het lot der mensen,</seg> <seg n="24.1.2">waaraan deze steeds zo zwaar hebben getorst,</seg> <seg n="24.1.3">denk ik aan <hi rend="italic">christian science.</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Veelbetekenend ook hier weer het woord 'science'.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Tegenover de lichaamsnoden wordt hier methodische,</seg> <seg n="24.3.2">technische gedachtenhandeling gesteld,</seg> <seg n="24.3.3">die duidelijk verschilt van wat in het profetisch christendom onder gebed verstaan wordt.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Hier is een meer eenzijdig-actieve,</seg> <seg n="24.4.2">mannelijke houding,</seg> <seg n="24.4.3">die voor mogelijke aanvaarding van en liefde tot het lichaamskruis weinig of geen plaats overlaat.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Wil men het gebed noemen,</seg> <seg n="24.5.2">dan zou het een immanent gebed moeten heten,</seg> <seg n="24.5.3">wat een contradictie inhoudt.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Want het staat op cultuur-niveau.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">De gedachte is hier een wapen,</seg> <seg n="24.7.2">dat gehanteerd wordt tegen het lot.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Zo zou er verderop,</seg> <seg n="25.1.2">in Amerikaanse richting,</seg> <seg n="25.1.3">meer te noemen zijn.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Daar is het vraagstuk van erfelijkheid.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">De <hi rend="italic">eugenese</hi> wil zijn een methodische,</seg> <seg n="25.3.2">bewuste,</seg> <seg n="25.3.3">wetenschappelijke,</seg> <seg n="25.3.4">technische poging om hier tegen het lot op te tornen.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Zij zou het huwelijk mechaniseren en de gedachte van een goede afkomst,</seg> <seg n="25.4.2">die in Europa nog geldt,</seg> <seg n="25.4.3">consequent moeten vervangen door die van een goede nakomelingschap.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1"><hi rend="italic">De Nieuwe Gedachte,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n11" rend="superscript">11</ref></seg> <seg n="26.1.2">tenslotte,</seg> <seg n="26.1.3">regelt de hogere levensfuncties en mechaniseert zedelijkheid en godsdienst.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">En doet dan haar hoogste greep,</seg> <seg n="26.2.2">als ze door massale gedachtenconcentratie het lot definitief aan zich zoekt te onderwerpen.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">Over de hele lijn merkt men hier het opzettelijke,</seg> <seg n="26.3.2">bewuste,</seg> <seg n="26.3.3">mechanische.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Het is er in de vaste oefeningen van de christian-scientist,</seg> <seg n="26.4.2">wanneer men ze vergelijkt met de protestantse huiselijke godsdienstoefening.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Ook in de twee minuten geconcentreerde aandacht op de wereldvrede,</seg> <seg n="26.5.2">als men die plaatst naast de derde bede van het Onze Vader.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">Geest en techniek naderen elkander hier en geestescultuur en lichaamscultuur worden als meer verwant gevoeld dan wij,</seg> <seg n="26.6.2">behoudens een enkel:</seg> <seg n="26.6.3">"mens sana in <pb n="596" ed="VW"/>corpore sano" van de Latijnse school,</seg> <seg n="26.6.4">van ouds gewend waren te doen.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Men kan er over verschillen of de <hi rend="italic">sociale strijd</hi> ook in deze lijn moet gezien worden.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Voor het vasteland van Europa zou ik dat zeker niet doen.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Een rasechte cultuurstrijd is het onder ons niet,</seg> <seg n="27.3.2">althans nog niet.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Wel ligt het in de bedoeling van de grootste leiders om haar zo te doen zien,</seg> <seg n="27.4.2">maar het is de vraag of de Europese mens geestelijk los genoeg is van bodem en verleden om,</seg> <seg n="27.4.3">als hij daarvan in massa los komt,</seg> <seg n="27.4.4">er niet naar terug te grijpen in de vorm van <hi rend="italic">panem et circenses.</hi></seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">Van Rome en de middeleeuwen af heeft de sociale vraag onder ons iets overgehouden van een uitbreiding van diaconale zorg.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Humaniteit,</seg> <seg n="27.6.2">het geestelijk cultuursymbooi,</seg> <seg n="27.6.3">heeft een vrouwelijke klank behouden,</seg> <seg n="27.6.4">die in een ander soort christendom past dan het mannelijke,</seg> <seg n="27.6.5">waarmede wij ons thans bezighouden.</seg></s> <s n="27.7"><seg n="27.7.1">Ik geloof,</seg> <seg n="27.7.2">dat dit juist het kruis is van alle sociale strijd,</seg> <seg n="27.7.3">althans op het vasteland van Europa.</seg></s> <s n="27.8"><seg n="27.8.1">De vraag is of het goed zou zijn,</seg> <seg n="27.8.2">zo dit kruis geheel werd afgenomen.</seg></s> <s n="27.9"><seg n="27.9.1">Nietzsche heeft getracht het af te schudden,</seg> <seg n="27.9.2">zonder dat men kan zeggen,</seg> <seg n="27.9.3">dat dit hem is gelukt.</seg></s> <s n="27.10"><seg n="27.10.1">Zo blijkt de sociale strijd onder ons veel te hebben van een verzekering tegen armoede,</seg> <seg n="27.10.2">dat oude bekende stuk mensenlot,</seg> <seg n="27.10.3">bijna even verbreid als de dood.</seg></s> <s n="27.11"><seg n="27.11.1">Zal de sociale zorg een stuk humanisme worden in de betekenis,</seg> <seg n="27.11.2">waarin dit woord door de pragmatisten gebruikt wordt en zal ze in de lijn komen van de actieve houding tegenover de toekomst,</seg> <seg n="27.11.3">de uitholling van het lot,</seg> <seg n="27.11.4">in dit geval de armoede,</seg> <seg n="27.11.5">door de daad,</seg> <seg n="27.11.6">de mechanisering van het leven,</seg> <seg n="27.11.7">het mannelijk christendom,</seg> <seg n="27.11.8">dan moet eerst het medelijden,</seg> <seg n="27.11.9">dat er in is,</seg> <seg n="27.11.10">overboord geworpen worden en daarna het gepraat over recht en moet alleen de wil en de macht overblijven.</seg></s> <s n="27.12"><seg n="27.12.1">Keyserling drukt het heel juist uit in de volgende tekening:</seg></s></p>
<p><s n="28.1"><seg n="28.1.1">"Die Menschen,</seg> <seg n="28.1.2">welche ungebrochen durch die grausame Schule des amerikanischen Daseinskampfs hindurchkommen,</seg> <seg n="28.1.3">sind hart und elastisch wie Stahl;</seg> <seg n="28.1.4">sie sind innerlich gespannt,</seg> <seg n="28.1.5">wie sonst niemand.</seg></s> <s n="28.2"><seg n="28.2.1">Aber da sie alles von sich,</seg> <seg n="28.2.2">und nichts von anderen erwarten,</seg> <seg n="28.2.3">so geben sie,</seg> <seg n="28.2.4">wo sie edel sind,</seg> <seg n="28.2.5">desto lieber;</seg> <seg n="28.2.6">so wird Humanität,</seg> <seg n="28.2.7">bisher eine Rückversicherung,</seg> <seg n="28.2.8">zum reinen Geschenk."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n12" rend="superscript">12</ref></seg></s></p>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Hier zijn we weer in de lijn van het mannelijk christendom.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Hier is de sociale strijd een zuivere cultuurstrijd.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">Ik railleer niet als ik hier van christendom spreek;</seg> <seg n="29.3.2">althans niet meer dan bij het epitheton ornans in christianscience en bij de vermelding van het christelijk karakter van de Nieuwe Gedachte.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Ook deze humaniteit heeft haar letter.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Zegt Jezus ook niet,</seg> <seg n="29.5.2">dat het zaliger is te geven dan te ontvangen?<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">En is dat ook niet toepasselijk op Carnegie<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n14" rend="superscript">14</ref> of welke dollarkoning dan ook?</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Maar hier zien we toch weer duidelijk,</seg> <seg n="30.1.2">niettegenstaande de tekst en het christelijke en de humaniteit,</seg> <seg n="30.1.3">de grens der cultuur,</seg> <seg n="30.1.4">de duivel in 't gezicht komen.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Het staalharde in deze cultuurmensen,</seg> <seg n="30.2.2">de innerlijke spanning,</seg> <seg n="30.2.3">hun cultuurgestalte</seg> <seg n="30.2.4">- afgezien van wat ze daarnaast nog zijn als gewoon <pb n="597" ed="VW"/>mens,</seg> <seg n="30.2.5">als 'jolly good fellow'</seg> <seg n="30.2.6">- staat in gevaarlijke oppositie met het kruis.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Het is merkwaardig,</seg> <seg n="31.1.2">dat dergelijke figuren in Europa ook wel sporadisch op omen,</seg> <seg n="31.1.3">maar er niet schijnen te gedijen.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Stinnes was er een en Loewenstein.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Ze waren in eens niet meer.</seg></s> <s n="31.4"><seg n="31.4.1">Hun geest was niet mannelijk of niet christelijk of niet duivels genoeg.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Hiermee heb ik enigszins een bepaling gegeven van de daad,</seg> <seg n="32.1.2">zoals die is of althans zijn moet als complement van de cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">Ze betekent <hi rend="italic">zelf-ontwikkeling,</hi></seg> <seg n="32.2.2">die op een cursus kan worden geleerd en die verschilt van de cultuur der wijsheid,</seg> <seg n="32.2.3">die van boven rijpt voor de oogst.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Men zou hier de vraag kunnen stellen naar de waarde van een cursus,</seg> <seg n="32.3.2">dat wijdvertakte instituut van onze tijd,</seg> <seg n="32.3.3">tegenover de kerk,</seg> <seg n="32.3.4">die tot voornaamste taak heeft de mensen te troosten in hun lot.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Ik zal dit zaaien in rechte voren niet oordelen,</seg> <seg n="32.4.2">maar het is anders dan de brede worp op de wereldakker van de grote godsmannen der geschiedenis,</seg> <seg n="32.4.3">de vrienden van het lot,</seg> <seg n="32.4.4">waaruit ze hun predestinatie aflazen,</seg> <seg n="32.4.5">en geroepenen door de profetie,</seg> <seg n="32.4.6">waarmee ze stonden in de grote transcendente orde.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Ze hebben gezaaid over de eeuwen en het gewas werd lang en ze wisten zelf niet hoe.</seg></s></p>
<p><s n="33.1"><seg n="33.1.1">Daartegenover maakt de immanente cultuurdaad de indruk van</seg> <seg n="33.1.2">- ik schreef bijna</seg> <seg n="33.1.3">- een geniepig uithollingswerk van wat over mensen bestemd is te komen.</seg></s> <s n="33.2"><seg n="33.2.1">Een gewild leven,</seg> <seg n="33.2.2">dat niet meer wil oogsten dan men zelf zaait en vergeet,</seg> <seg n="33.2.3">dat ieder cultuurwapen,</seg> <seg n="33.2.4">van het eerste ploegijzer af,</seg> <seg n="33.2.5">slechts symbool is van de zeis des doods.</seg></s> <s n="33.3"><seg n="33.3.1">En elke oogst,</seg> <seg n="33.3.2">die wij in natuur of geest bereiden,</seg> <seg n="33.3.3">beeld van de grote transcendente oogst,</seg> <seg n="33.3.4">die wij evenmin kunnen uithollen als een mierenhoop het een korenschuur kan doen.</seg></s> <s n="33.4"><seg n="33.4.1">Wanneer de Nieuwe Gedachte geheel vergeten zal zijn en nog slechts zal voorkomen als 'idée fixe' in het hoofd van de laatste vertegenwoordiger ener overleefde beschaving,</seg> <seg n="33.4.2">dan zullen Gods gedachten over ons nog elke morgen nieuw zijn.</seg></s></p>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">Is nu daarmee alle cultuurarbeid veroordeeld?</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Ook dat zou hybris zijn,</seg> <seg n="34.2.2">evengoed als die in de beschaving kan schuilen.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">We zouden het ook niet kunnen zonder,</seg> <seg n="34.3.2">met een bekende figuur uit het boek Koningen,</seg> <seg n="34.3.3">zelfs bodemcultuur uit den boze te achten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Maar wel stemt het ons tot <hi rend="italic">deemoed</hi> als we de verhouding tussen het transcendente en het immanente doorschouwen.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Als we geloof en profetie in volle maat zien staan tegenover de correlatieven:</seg> <seg n="34.5.2">zelf-ontwikkeling cultuurfilosofie.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het zal ons bijv. kunnen leren een cursus niet te hoog boven de kerk te stellen.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">De wetenschap,</seg> <seg n="35.2.2">dat de cultuur een wapen is,</seg> <seg n="35.2.3">zal ons tot voorzichtigheid in het gebruik daarvan kunnen manen.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Hebben we niet nog steeds de vreselijke wonde voor ogen,</seg> <seg n="35.3.2">steeds ongeheeld,</seg> <seg n="35.3.3">die de Europese samenleving<pb n="598" ed="VW"/> zich daarmee zelf heeft toegebracht?</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">En komt het eigenlijk wel te pas om onder die omstandigheden anders dan op gedempte toon over cultuur te spreken?</seg></s> <s n="35.5"><seg n="35.5.1">Zoals een jongen over het mes,</seg> <seg n="35.5.2">waarmee hij pas z'n broer heeft toegetakeld?</seg></s></p>
<p><s n="36.1"><seg n="36.1.1">Wanneer we de verhoudingen niet uit het oog verliezen,</seg> <seg n="36.1.2">zal ons dat er ook voor kunnen bewaren onevenredige verwachtingen te koesteren van de macht der techniek in ons geestesleven.</seg></s> <s n="36.2"><seg n="36.2.1">Wanneer de grote,</seg> <seg n="36.2.2">naïeve daad haar inspiratie steeds van het lot ontving,</seg> <seg n="36.2.3">dan zal de kleine,</seg> <seg n="36.2.4">de beredeneerde,</seg> <seg n="36.2.5">het zeker niet overwinnen.</seg></s> <s n="36.3"><seg n="36.3.1">Er zullen wel <hi rend="italic">vaste relaties</hi> blijven.</seg></s> <s n="36.4"><seg n="36.4.1">Ook al wordt er op cursussen veel gesproken over emancipatie van de vrouw en van de jeugd.</seg></s></p>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Maar meer nog wordt die bescheidenheid geëist tegenover de <hi rend="italic">grote veranderingen,</hi></seg> <seg n="37.1.2">die de mensheid nodig heeft.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">Vrede-op-aarde en Heilige Geest.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Kerstmis tot Pinksteren.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">Is de 'nieuwe gedachte',</seg> <seg n="37.4.2">dat het Evangelie technisch te verwezenlijken zou zijn,</seg> <seg n="37.4.3">geen dwaze overmoed?</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">Hier moeten we ons herinneren de <hi rend="italic">grenzen der cultuur.</hi></seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Enerzijds de natuur en anderzijds de duivel.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">Wanneer de cultuurfilosofie met de techniek uit de natuur zo maar overgaat naar de geest,</seg> <seg n="38.3.2">dan wijst dat in dezelfde richting.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">De nevenstelling van natuur en geest,</seg> <seg n="38.4.2">zoals die hier voorkomt,</seg> <seg n="38.4.3">is de christelijke niet.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">De cultuur kan het kwaad,</seg> <seg n="38.5.2">waartegen ze strijdt,</seg> <seg n="38.5.3">niet kwijt worden.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Zij vergeestelijkt het slechts en vindt het op hoger gebied in bozer vorm weer terug.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Geest is hier erger dan natuur.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">Geestestechniek produceert geen Heilige Geest,</seg> <seg n="38.8.2">maar boze geest.</seg></s> <s n="38.9"><seg n="38.9.1">Hier liggen grenzen van mensenleven,</seg> <seg n="38.9.2">die nooit worden bereikt.</seg></s> <s n="38.10"><seg n="38.10.1">Voordat het zover komt,</seg> <seg n="38.10.2">slaat de grote sikkel al weer in de tarwe en het onkruid.</seg></s> <s n="38.11"><seg n="38.11.1">Maar iedere beschaving heeft ze aan te wijzen,</seg> <seg n="38.11.2">die demonische figuren,</seg> <seg n="38.11.3">die door hun voleindigde cultuur-techniek de grens markeren.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">Het is gelukkig,</seg> <seg n="39.1.2">dat alle cultuur een fragment blijft.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">De toren van Babel,</seg> <seg n="39.2.2">uit het bekende bijbelse verhaal,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n17" rend="superscript">17</ref></seg> <seg n="39.2.3">is daarvan een sprekend symbool.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">God staat daar niet <hi rend="italic">op</hi> het bouwwerk maar <hi rend="italic">er naast</hi> om het te bezien.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">En gelukkig staan wij zelf er ook naast.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Terwijl we bezig zijn door cultuur ons lot te regelen en te overwinnen,</seg> <seg n="39.5.2">blijft ons ware lot in een heel andere dimensie onveranderd in Gods handen.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">Het profetisch christendom ziet de Geest niet in het verlengde van de cultuur.</seg></s> <s n="39.7"><seg n="39.7.1">God is Geest en wanneer we daarvan iets zullen krijgen,</seg> <seg n="39.7.2">moet die worden uitgestort.</seg></s> <s n="39.8"><seg n="39.8.1">Hier staat weer de transcendentie in alle majesteit voor ons tegenover de armzaligheid van onze immanente mannelijkheid.</seg></s></p>
<p><s n="40.1"><seg n="40.1.1">Dat we met ons eigenlijke lot naast God blijven staan,</seg> <seg n="40.1.2">heeft de grote <hi rend="italic">kunst</hi> altijd wel geweten.</seg></s> <s n="40.2"><seg n="40.2.1">Zij staat in geheel andere verhouding tot geloof en profetie dan de technische geestescultuur.</seg></s> <s n="40.3"><seg n="40.3.1">Zij heeft het lot lief zoals het is en niet anders.</seg></s> <s n="40.4"><seg n="40.4.1">Rembrandt en Jozef Israëls zouden hun figuren niet anders <pb n="599" ed="VW"/>willen hebben dan ze zijn.</seg></s> <s n="40.5"><seg n="40.5.1">Ze kunnen de zelfontwikkeling niet schilderen maar wel de wijsheid,</seg> <seg n="40.5.2">die van boven is.</seg></s> <s n="40.6"><seg n="40.6.1">Ze zouden geen raad weten zonder armoede,</seg> <seg n="40.6.2">krankheid en kruis.</seg></s> <s n="40.7"><seg n="40.7.1">Ze zien die als voorwaarde voor vertroosting en niet als aanleiding tot verzet.</seg></s> <s n="40.8"><seg n="40.8.1">Hun penseel is geen wapen maar strijkt balsem.</seg></s> <s n="40.9"><seg n="40.9.1">Daarom is het zuiver gezien van Spengler als hij meent,</seg> <seg n="40.9.2">dat in een cultuur,</seg> <seg n="40.9.3">die civilisatie,</seg> <seg n="40.9.4">d.i. technisch geworden is,</seg> <seg n="40.9.5">geen plaats meer is voor de kunstenaar.</seg></s> <s n="40.10"><seg n="40.10.1">Weliswaar sluit de dichter de daad niet uit.</seg></s> <s n="40.11"><seg n="40.11.1">Hij volgt die zelfs op de voet in het heldendicht.</seg></s> <s n="40.12"><seg n="40.12.1">Maar daar geldt het weer de grote,</seg> <seg n="40.12.2">naïeve daad.</seg></s> <s n="40.13"><seg n="40.13.1">Men moet zich de vraag eens stellen,</seg> <seg n="40.13.2">wat de muziek zou zijn in de tempel van de <hi rend="italic">New Thought.</hi></seg></s> <s n="40.14"><seg n="40.14.1">Een muziek,</seg> <seg n="40.14.2">die niet alleen haar opvoering maar ook haar inspiratie aan de techniek zou te danken hebben.</seg></s> <s n="40.15"><seg n="40.15.1">Bach zonder de jubel en de tranen der barmhartigheid en der genade.</seg></s> <s n="40.16"><seg n="40.16.1">Zij zou hels zijn en een nieuwe openbaring van de grenzen der cultuur.</seg></s></p>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Een laatste vraag moeten we nog stellen.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Zal de cultuurfilosofie,</seg> <seg n="41.2.2">voorzover ze de profetie uitsluit en zuiver immanent zich oriënteert aan de techniek,</seg> <seg n="41.2.3">met afzien van het geloof,</seg> <seg n="41.2.4"><hi rend="italic">een stuk toekomst</hi> kunnen laten zien?</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">Zou zij er op kunnen rekenen,</seg> <seg n="41.3.2">dat het mogelijk zal zijn methodisch en opzettelijk de bakens van het mensenlot een eindweegs te verzetten,</seg> <seg n="41.3.3">zonder dat daarbij storingen uit de andere dimensie,</seg> <seg n="41.3.4">uit de transcendente sfeer,</seg> <seg n="41.3.5">die van geloof en profetie,</seg> <seg n="41.3.6">haar figuren komen uitwissen?</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">De gedachte is fantastisch,</seg> <seg n="41.4.2">Jules Verne-achtig,</seg> <seg n="41.4.3">Amerikaans;</seg> <seg n="41.4.4">dwz. kwantitatief.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Het liet zich alleen denken als we de hele kwalitatieve zijde van ons leven,</seg> <seg n="41.5.2">ons eigenlijke lot,</seg> <seg n="41.5.3">naast God konden laten liggen.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Als het mogelijk was met onze cultuur buiten het bereik van die omineuze omgeving van het transcendente te gaan,</seg> <seg n="41.6.2">waaruit de storingen komen.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Dan zouden we misschien een heel eind raken in de richting van een <hi rend="italic">wetenschappelijke apocalypse.</hi></seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Maar dan zou die laatste ons ook openbaren,</seg> <seg n="41.8.2">dat we daarmee regelrecht naar de grens der cultuur,</seg> <seg n="41.8.3">naar de duivel gingen.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Dergelijke apocalypsen zijn ons niet helemaal vreemd.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Ik bedoel nu eerst zulke,</seg> <seg n="42.2.2">die hun inspiratie ontlenen aan de handelingen van groot-industriëlen en politici.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Ik denk aan publikaties als van Van Embden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">In die richting worden ons beelden getoond,</seg> <seg n="42.4.2">die zonder overdrijving apocalyptisch genoemd mogen worden.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Ze tonen het einde der cultuur.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">- In geheel andere lijn en precies andersom liet het zich denken,</seg> <seg n="42.6.2">dat een technische geestescultuur nood op nood uit het leven wegnam,</seg> <seg n="42.6.3">zodat zonde,</seg> <seg n="42.6.4">berouw,</seg> <seg n="42.6.5">genade,</seg> <seg n="42.6.6">barmhartigheid,</seg> <seg n="42.6.7">vertwijfeling en hoop niet meer bekend waren en er alleen klare,</seg> <seg n="42.6.8">staalharde naturen overbleven.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">Ook dan zouden er geen mensen meer zijn maar slechts duivelen.</seg></s></p>
<p><s n="43.1"><seg n="43.1.1">Dit zijn echter geen apocalypsen maar slechts fantasieën.</seg></s> <s n="43.2"><seg n="43.2.1">Ons lot ligt niet in de cultuur maar daarnaast,</seg> <seg n="43.2.2">in de dimensie van geloof en profetie.</seg></s></p>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">In de biologie is men van de evolutieleer van het darwinisme,</seg> <seg n="44.1.2">met z'n <pb n="600" ed="VW"/>onbeperkte mogelijkheden,</seg> <seg n="44.1.3">weer terug gekomen tot de erkenning der soorten en van de cirkels,</seg> <seg n="44.1.4">die deze omschrijven.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Men kan de mensheid ook <hi rend="italic">een soort</hi> noemen.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">De slinger van haar lot slaat niet wijder uit dan tot een bepaalde breedte.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Maar terwijl elders de grenzen in de eerste plaats biologisch bepaald zijn,</seg> <seg n="44.4.2">is bij ons de begrenzing een andere.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">Zij is godsdienstig.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">Wij zijn vastgelegd door onze verhouding tot God.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Deze is aan geen evolutie onderhevig.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">Wat in woorden als hoop,</seg> <seg n="44.8.2">geluk,</seg> <seg n="44.8.3">vertwijfeling,</seg> <seg n="44.8.4">berouw,</seg> <seg n="44.8.5">zonde,</seg> <seg n="44.8.6">schuld wordt uitgedrukt,</seg> <seg n="44.8.7">is constant.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">Ook van Gods zijde:</seg> <seg n="44.9.2">toorn,</seg> <seg n="44.9.3">vergeving,</seg> <seg n="44.9.4">liefde,</seg> <seg n="44.9.5">barmhartigheid.</seg></s> <s n="44.10"><seg n="44.10.1">Dat alles betekent voor ons niets anders dan voor Abraham,</seg> <seg n="44.10.2">de aartsvader.</seg></s></p>
<p><s n="45.1"><seg n="45.1.1">Hier ligt ons levenslot vast.</seg></s> <s n="45.2"><seg n="45.2.1">Ten opzichte van al het andere liggen we veel losser dan een der andere schepselen.</seg></s> <s n="45.3"><seg n="45.3.1">Daarin is meer evolutie mogelijk dan ergens elders.</seg></s> <s n="45.4"><seg n="45.4.1">De lijnen daarvan te volgen is het werk der cultuurfilosofie.</seg></s> <s n="45.5"><seg n="45.5.1">Zij mag daarbij echter niet vergeten,</seg> <seg n="45.5.2">dat de wetten der cultuur slechts symbolen zijn van ons ware bestaan.</seg></s> <s n="45.6"><seg n="45.6.1">De cultuur is niet autonoom.</seg></s> <s n="45.7"><seg n="45.7.1">Zij volgt slechts zeer ten dele haar eigen logica.</seg></s> <s n="45.8"><seg n="45.8.1">Ook al zouden wij moeten toegeven dat aan de evolutie der wetenschap,</seg> <seg n="45.8.2">ook der psychologie en der geesteswetenschap,</seg> <seg n="45.8.3"><hi rend="italic">ideëel</hi> geen grenzen zijn gesteld,</seg> <seg n="45.8.4">dan moeten wij ons toch herinneren,</seg> <seg n="45.8.5">dat deze lijnen <hi rend="italic">in werkelijkheid</hi> niet worden afgelopen maar worden omgebogen rondom ons ware lot,</seg> <seg n="45.8.6">dat in een andere dimensie rust.</seg></s> <s n="45.9"><seg n="45.9.1">De cirkel daarvan blijft beschreven</seg></s></p>
<lg><l n="46.1"><seg n="46.1.1">Om 't een en eenigh middelpunt</seg></l><l n="46.2"><seg n="46.2.1">......................</seg></l><l n="46.3"><seg n="46.3.1">Het hart,</seg> <seg n="46.3.2">de bronaér,</seg> <seg n="46.3.3">d'oceaen</seg></l><l n="46.4"><seg n="46.4.1">En oirsprong van zoo vele goeden,</seg></l><l n="46.5"><seg n="46.5.1">Als uit hem vloeien,</seg> <seg n="46.5.2">en bestaen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.daad-en-lot.n19" rend="superscript">19</ref></seg></l></lg>
<p rend="after-blank"><s n="47.1"><seg n="47.1.1">Daarom moet deze filosofie praktisch en theoretisch haar zeer ondergeschikte plaats kennen.</seg></s> <s n="47.2"><seg n="47.2.1">Zij moet de geloofshelden en de grote kunstenaars,</seg> <seg n="47.2.2">de vrienden van het lot en van God,</seg> <seg n="47.2.3">in het oog houden en ter schole gaan bij de profetie,</seg> <seg n="47.2.4">die alle lijnen laat convergeren naar het kruis,</seg> <seg n="47.2.5">dat de zin van het mensenlot openbaart.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="600" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Daad en Lot in GPers.,</hi> p. 76-89 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in <hi rend="italic">Barchem-Bladen. Orgaan van de Barchembeweging</hi> 4 (1928-1929), p. 96-107. N. schreef zijn opstel in 1928. De inhoud van het dubbelnummer van <hi rend="italic">Barchem-Bladen</hi> is als volgt:</p><p><hi rend="italic">Ter Inleiding;</hi> H. T. de Graaf <hi rend="italic">(Wijzigingen onzer cultuur);</hi> Hendrik de Man <hi rend="italic">(Hedendaagsche cultuur);</hi> J.D. Bierens de Haan <hi rend="italic">(Kultuur of civilisatie);</hi> H.Roland Holst-van der Schalk <hi rend="italic">(De vooruitzichten der Kultuur);</hi> <pb n="601" ed="VW"/><choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice>Noordmans <hi rend="italic">(Daad en Lot);</hi> H.Marsman (1928); B. de Ligt <hi rend="italic">(Mijn kijk op de cultuur);</hi> Gerard Brom <hi rend="italic">(Een getuigenis).</hi></p><p>De redactie van de <hi rend="italic">Barchem-Bladen</hi> had een aantal personen van uiteenlopende denkrichting, "maar allen sprekend uit een religieuze achtergrond" de vraag voorgelegd: "Wat denkt gij van onze hedendaagse cultuur?" Door het stellen van enige vragen poogde zij de aandacht van allen in gelijke richting te leiden. Deze vragen zijn woordelijk bijna volledig afgedrukt in het artikel van Hendrik de Man:</p><p>1. Is er, of groeit er een Europese cultuur of mensheidscultuur uit de volksculturen?</p><p>2. Is er harmonisch verband tussen individuele cultuur, volkscultuur en mensheidscultuur? Is met name deze laatste te zien als een bovenbouw op de andere, of als de synthese waartoe zij versmelten? Zijn er bij zulk versmelten grenzen, die niet mogen worden overschreden?</p><p>3. Welke krachten werken in onze hedendaagse cultuur (culturen) ontbindend en welke opbouwend?</p><p>4. Welke rol speelt in onze hedendaagse cultuurontwikkeling de religie (spelen de religies) en met name het christendom?</p><p>5. Vormen zich nieuwe centra of vernieuwen zich oude? Kunnen en mogen deze hun invloed doorzetten met negatie van individuele verscheidenheid (Rome, fascisme, bolsjewisme)?</p><p>6. Richt het hedendaagse cultuurstreven zich in grote trekken gezien op een bepaald, eigen geluksdoel en is het mogelijk dit te omschrijven?</p><p>7. In hoeverre is sociale strijd van nu cultuurstrijd?</p><p>De vragen 8 en 9 waren o.m. gewijd aan de tegenstellingen geest - techniek en wereldstad natuur; vraag 9 bevatte de uitdrukking "de cultuur dienen". Deze vragen zijn niet meer letterlijk te achterhalen.</p><p>Na de eerste zin van <hi rend="italic">Daad en Lot</hi> schrijft N. in <hi rend="italic">Barchem-Bladen:</hi> "Bijna betekent ze een beredeneerde terugzending van de kwesties, die de redactie in dit nummer aan de orde stelt."</p><p>De tekst van het opstel van N. in <hi rend="italic">GPers.</hi> bevat enkele wijzigingen (zie de <hi rend="italic">Tekstwijzigingen</hi> achter in deze uitgave). Voor N.' woord vooraf bij de eerste en tweede druk van <hi rend="italic">GPers.</hi> zie VW., dl. 2, p. 13, noot 1.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl., ook voor het volgende, het werk van de cultuurfilosoof <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Spengler (1880-1936) <hi rend="italic">Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, dl.</hi> 1 (Gestalt und Wirklichkcit), München 1929, p. 41, 53 v., 375.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. voor het volgende het werk van de Litause filosoof en <choice><sic>wereidreiziger</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">wereldreiziger</corr></choice> Hermann Graf Keyserling (1880-1946) <hi rend="italic">Das Reisetagebuch eines Philosophen,</hi> 2 dln., Darmstadt 19226, p. 754 v., 824 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. J. Cohn, <hi rend="italic">Der Sinn der gegenwärtigen Kultur. Ein philosophischer Versuch,</hi> Leipzig 1914, p. 270 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. E. Troeltsch, <hi rend="italic">Eschatologie, in RGG.I,</hi> dl. 2, Tübingen 1910, kol. 598-632. In kol. 632 schrijft T.: "... <hi rend="italic">die Fortbildung</hi> der eschatologischen Lehre (liegt) <choice><sic>überail</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">überall</corr></choice> da, wo man von dem Grundgedanken des Personalismus, der Freiheit, des ewigen Wertes der Persönlichkeit, der Schöpfung höherer Wirklichkeit durch die sittliche Tat, und von dem Postulat letzter Wirklichkeiten und Werte ausgeht. Diese Grundlagen und Ausgangspunkte aber sind die christlichen, und die nähere Ausführung ist nur eine moderne Gestalt des eschatologischen Mythos an Stelle der jüdisch-kirchlichen. Die herrlichste Darstellung aber haben diese Gedanken schon unter der <choice><sic>Hülie</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Hülle</corr></choice> des kirchlichen Mythos selbst erhalten, in Dantes grosser Menschheitsdichtung. Hier ist unter der Einwirkung der franziskanischen Willensmystik und des antikisierenden Humanismus die Idee entwickelt, dass die Betrachtung<pb n="602" ed="VW"/> der Höllenstrafen, die Reinigung der Seelen im Purgatorium und die Wanderung durch die Reiche des himmlischen Paradieses ein Aufstieg der Freiheit von der Brechung des endlichen Selbst und seines Hochmutes zu der schliesslichen Willenseinigung mit dem göttlichen Willen ist, und dass in diesem grossen Gang der Sinn des menschlichen Lebens liegt. Insofem ist die göttliche Komödie das grosse Buch der christlichen E., ein Werk des Denkens und der dichterischen Phantasie zugleich. Sie wendet die kirchliche E. instinktiv ins Subjektive, macht die Anschauung der drei Jenseitsreiche zu einem Mittel des Aufstieges und der Entwiekelung der Seele, die in der Erkenntnis der selbstzerstörenden Wirkung des Bösen, der beseligenden Schmerzen der Reinigung, der steigenden Gottesnähe der Gereinigten und der Vereinigung aller Seligen in der Gottesliebe die Entwickelung und Bestimmung der Seele überhaupt beschreibt. In diesem Sinne ist die göttliche Komödie das grosse eschatologische Lehrbuch der Christenheit bis heute. Nur verlangt das moderne Weltbild mit seiner Unermesslichkeit des Universums im Raume, der Unermesslichkeit der Zeitperioden, dem Gedanken der Mehrheit von Geisterreichen, dem Prinzip der Kontinuierlichkeit und Entwickelung, dem organischen Verhältnis von Leib, Seele und Geist eine sehr tief in den überlieferten Bestand eingreifende Urndichtung des eschatologischen Mythos, der immer Mythos bleiben wird, aber an die biblisch-mythische Gestalt nicht gebunden bleiben kann."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. Keyserling, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 191, 268.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. H.T. de Graaf, <hi rend="italic">Om het eeuwig goed. Inleiding tot het religieuze geestesleven,</hi> Arnhem 1923, p. 152: "Waar alle vergankelijke en betrekkelijke waarden nederzinken, daar heeft toch het lot en het bestaan waarde door dit onuitputtelijk verband van waardenrijkdom en door de gemeenschap daarmede." Zie over De Graaf VW., dl. 1, p. 355, noot 5; i.v.m. zijn genoemde boek VW., dl. 3, p. 447 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Keyserling noemt in verband met de 'mechanisering' met name Chicago, niet New York, als voorbeeld; vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 809 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n9" type="end" place="end" n="9"><p> Vgl. Keyserling, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 799 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Zie VW., <choice><sic>di. 2</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 2</corr></choice>, p. 321, noot 35: "De'Christian Science' is, vooral in Amerika, een invloedrijke beweging, gesticht door Mary Baker Eddy (1821-1910). Zij is gebaseerd op een christelijke filosofie, waarbij grote nadruk werd gelegd op de geestelijke realiteit, welke in staat is het lichaam, met name de gezondheid, te beheersen."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n11" type="end" place="end" n="11"><p>De beweging <hi rend="italic">New Thought</hi> is nauw verwant met <hi rend="italic">Christian Science.</hi> Keyserling stond positief tegenover deze beweging; vgl. <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 186.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Keyserling, a. w., p. 798.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Vgl. Hand. 20 : 35.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n14" type="end" place="end" n="14"><p>A. Carnegie (1835-1919), de Amerikaanse staalmagnaat en filantroop.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n15" type="end" place="end" n="15"><p>H. Stinnes (1870-1924) en H.L.F. von Loewenstein zu Loewenstein (1874-1959) waren leidende figuren in de zware industrie in Duitsland, m.n. in de mijnbouw. In de jaren 1920-1930 had in deze industrie een sterke rationalisatie en concentratie plaats. Ten gevolge van de economische crisis geraakten echter verscheidene concerns in financiële moeilijkheden en werden geliquideerd. In naslagwerken uit later jaren wordt meer aandacht besteed aan Stinnes dan aan Loewenstein.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n16" type="end" place="end" n="16"><p>Te denken valt aan Elisa, die opdracht geeft de <choice><sic>bodemeultuur</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">bodemcultuur</corr></choice> van de Moabieten te vernietigen; vgl. 2 Kon. 3 : 19 en 25.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Gen. 11.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n18" type="end" place="end" n="18"><p>De meeste geschriften van prof. dr. D. van Embden zijn gewijd aan vraagstukken met betrekking tot vrede en ontwapening. D. van Embden (1875-1962) was van 1905-1945 hoogleraar in de staathuishoudkunde en de statistiek aan de Universiteit van Amsterdam. Van 1918-1946 was hij lid van de Eerste Kamer (voorzitter fractie der Vrijzinnig-Democraten). Op 23 april 1924 hield hij een opzienbarende rede in de Eerste Kamer; deze werd later in tienduizenden exemplaren verspreid in brochure-vorm onder de titel <hi rend="italic">Nationale </hi><pb n="603" ed="VW"/><hi rend="italic">ontwapening of Volksverdelging.</hi> Op het titelblad prijkt een tekening voorstellend enkele menselijke en dierlijke kadavers in een door oorlogsgeweld verschroeid landschap. De ondertitel luidt: <hi rend="italic">De Verstikkings-, Vergiftigings- en Microbenoorlog.</hi> In dit geschrift bepleitte Van Embden onmiddellijke 'nationale' ontwapening.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.daad-en-lot.n19" type="end" place="end" n="19"><p>Aldus in de bekende rei der engelen ("Wie is het, die zoo hoogh gezeten, / Zoo diep in 't grondelooze licht") van Vondels <hi rend="italic">Lucifer,</hi> regel 290 vv,; vgl. <hi rend="italic">De werken van Vondel in</hi> verband gebracht met zijn leven, en voorzien van verklaring en aanteekeningen door mr. J. van Lennep, dl. 6, Amsterdam 1861, p. 230 v.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="50" xml:id="noordmans6.verschuiving" decls="#bibl-noordmans6.verschuiving">
<pb n="604" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Verschuiving<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Dezer dagen,</seg> <seg n="2.1.2">midden in een gesprek over een der vragen van de dag,</seg> <seg n="2.1.3">herinnerde ik mij,</seg> <seg n="2.1.4">hoe voor enkele jaren een uitnemend theoloog in ons land,</seg> <seg n="2.1.5">tevens bekend politicus,</seg> <seg n="2.1.6">op een predikantenvergadering de schepping in het geweer bracht tegen de zgn. dialectische theologie,</seg> <seg n="2.1.7">die toen pas haar wat bruuske entree gemaakt had in de kerkelijke en</seg> <seg n="2.1.8">- men mag nu wel zeggen</seg> <seg n="2.1.9">- burgerlijke wereld.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Deze nieuwelinge,</seg> <seg n="2.2.2">met haar Johannes-de-Dopermanieren,</seg> <seg n="2.2.3">leek zich toen overigens van die burgerlijke wereld bitter weinig aan te trekken.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ze scheen de dood in de pot te gooien en kolokwinten (2 Kon. 4 : 39) voor brood te geven.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Tegen dit onculturele bedrijf was toen bovenbedoelde waarschuwing gericht.</seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Er werd nadruk op gelegd dat het Evangelie betekenis heeft voor dit leven;</seg> <seg n="2.5.2">zelfs overdreef men onopzettelijk de eigen bedoeling door het 'diesseitig' te noemen.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">En ten slotte werd er aan herinnerd dat het God om zijn schepping te doen is en blijft.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Ik laat thans deze uiting van toen,</seg> <seg n="3.1.2">die geheel in het licht van de daarbij in aanmerking komende omstandigheden gezien moet worden,</seg> <seg n="3.1.3">voor wat ze was.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Namelijk een verwonderd rondkijken van een scherpziend man die,</seg> <seg n="3.2.2">pas uit andere staat des levens in de kerk terug,</seg> <seg n="3.2.3">merkt,</seg> <seg n="3.2.4">dat zich daar verschuivingen hebben voltrokken van zo radicale aard,</seg> <seg n="3.2.5">dat ze in geen verhouding schijnen te staan tot de overigens ook niet geringe veranderingen,</seg> <seg n="3.2.6">waarmede hij in het burgerlijke leven van nabij heeft kennis gemaakt.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">- In deze gewaarwording kan ik mij levendig indenken.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Het overkwam mij eens dat ik ergens gelogeerd,</seg> <seg n="3.4.2">van een wandeling terugkomende,</seg> <seg n="3.4.3">door een raam de beide grote wandmeubels in het woonvertrek precies andersom geplaatst zag als enkele uren te voren.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Ik zal nooit de duizeling in mijn geest vergeten;</seg> <seg n="3.5.2">de draaiende twijfel of ik 'compos mentis'<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n3" rend="superscript">3</ref> was.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">De zaak loste zich spoedig genoeg op. De stukken waren op natuurlijke wijze verplaatst.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Men verwijt de kerk vaak dat zij in allerlei opzicht achter de loop der dingen een aantal jaren aan komt.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Men begroot die dan op een halve of een hele eeuw.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">In het door mij besproken geval was het andersom.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">De radicale tegenstelling tussen Evangelie en Schepping,</seg> <seg n="4.4.2">die sedert enkele maanden zo diep in 't politieke en burgerlijke leven begint in te snijden,</seg> <seg n="4.4.3">begon zich ruim tien jaren geleden reeds aan sommige theologen te openbaren en dat heeft op de prediking,</seg> <seg n="4.4.4">over bijna de gehele lijn,</seg> <seg n="4.4.5">een diepgaande invloed geoefend.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Nu zou men kunnen zeggen,</seg> <seg n="4.5.2">dat komende dingen hun schaduw vooruit werpen en het als een geval van theologische en pastorale telepathie <pb n="605" ed="VW"/>kunnen opvatten.</seg></s> <s n="4.6"><seg n="4.6.1">Het zou echter ondankbaar tegenover God zijn,</seg> <seg n="4.6.2">als wij deze dingen zo in de natuurwetenschappelijke zielkunde terug duwden.</seg></s> <s n="4.7"><seg n="4.7.1">Laten wij liever openlijk belijden dat God in de kerk nog tot ons spreekt en dat Hij ons in geen nood zonder zijn Woord laat.</seg></s> <s n="4.8"><seg n="4.8.1">Er is een onweersprekelijk mystiek iets in de omstandigheid waarop ik wees,</seg> <seg n="4.8.2">dat God ons niet zonder geestelijke wapenrusting in de boze dag (Efesiërs 6) brengt.</seg></s> <s n="4.9"><seg n="4.9.1">En dat Hij met name in de Duitse kerk,</seg> <seg n="4.9.2">die de eerste stoot van het nieuwe heidense scheppingsgeloof heeft op te vangen,</seg> <seg n="4.9.3">mannen heeft verwekt,</seg> <seg n="4.9.4">die in hun prediking en theologie daarop waren voorbereid.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Zo blijkt het ook hoe wonderlijk de kerk en de burgerlijke wereld samenhangen en hoe onbillijk het kan zijn als men aan de kerk verwijt,</seg> <seg n="5.1.2">dat zij zich te weinig met <hi rend="italic">dit leven</hi> bezighoudt;</seg> <seg n="5.1.3">dat zij te 'jenseitig' is.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">Wanneer er op dit ogenblik in Duitsland nog iets is,</seg> <seg n="5.2.2">dat invloed kan oefenen op de ontwikkeling van het burgerlijke leven en dat overeind blijft staan in de storm,</seg> <seg n="5.2.3">dan zijn het de prediking en de theologie.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">En dan zijn het niet in de laatste plaats mannen als Barth,</seg> <seg n="5.3.2">die reeds tevoren tot het inzicht waren gekomen,</seg> <seg n="5.3.3">hoe kritisch men met het begrip <hi rend="italic">schepping</hi> moet omgaan,</seg> <seg n="5.3.4">als het in de prediking bruikbaar zal zijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">De mens staat niet ergens op de biologische ladder boven de planten en de dieren op God te wachten.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Tot de kerk van Gods kinderen wordt hij van het kruis uit verkoren en zó en niet anders ontstaat de eenheid van het menselijk geslacht.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Iedere andere eenheid,</seg> <seg n="6.3.2">ook de kosmopolitische en de biologische,</seg> <seg n="6.3.3">is een beletsel.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Wie vader en moeder niet haat om Christus' wil,</seg> <seg n="6.4.2">kan niet ingaan in 't koninkrijk Gods...</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">(Lukas 14 : 26).</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Van het kruis uit klinkt het woord:</seg> <seg n="6.6.2"><hi rend="italic">vrouw zie uw zoon,</hi></seg> <seg n="6.6.3"><hi rend="italic">zoon zie uw moeder</hi> <ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n4" rend="superscript">4</ref>Hier is de angst der ware geboorte.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">De afstamming uit énen bloede is geen christelijk dogma.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Zij brengt ons hoogstens tot de aanname van een alles omvattende 'cultuurkring' (Böhl).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Daarmee zou voor de kerk en het Koninkrijk niets gewonnen zijn.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">"Niets is zo tweedrachtig door zijn gebreken en tegelijk zo sociaal van nature als het mensengeslacht" (Augustinus).<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Het eerste broederpaar halveerde zich zelf.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">En Schopenhauer zag in de eigenschappen van een zeker reptiel,</seg> <seg n="6.12.2">waarvan de beide helften op elkaar aanvallen,</seg> <seg n="6.12.3">als het doorgesneden wordt,</seg> <seg n="6.12.4">het symbool van de afstammingswil.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">Het paradijs ligt rondom Golgotha en de Adam en Eva,</seg> <seg n="6.13.2">die wij er zien in- en uitgaan,</seg> <seg n="6.13.3">zijn de moordenaar en Maria Magdalena,</seg> <seg n="6.13.4">twee uit het vuur gerukte brandhouten van Christus.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">Dit zijn harde waarheden,</seg> <seg n="7.1.2">die God ons in deze dagen leert.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">En de mensen verstaan ze.</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Ik citeer een bericht van het Christelijk Persbureau.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="7.4"><seg n="7.4.1">Op 16 maart waren te Dortmund 25.000 mensen bijeen tot constituering van de vrije Westfaalse kerk,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.verschuiving.n9" rend="superscript">9</ref></seg> <seg n="7.4.2">"bij wie het wonder van de dag beleefd werd,</seg> <seg n="7.4.3">nl. dat <pb n="606" ed="VW"/>het al die mensen,</seg> <seg n="7.4.4">ook de eenvoudigen,</seg> <seg n="7.4.5">zo geweldig duidelijk was,</seg> <seg n="7.4.6">wat het verschil is tussen openbaring en geloof op grond van de H. Schrift en het Woord Gods alleen,</seg> <seg n="7.4.7">én openbaringsgeloof op grond van 'bloed en geschiedenis'.</seg></s> <s n="7.5"><seg n="7.5.1">"Hier werd opnieuw beleefd hoe het mogelijk was,</seg> <seg n="7.5.2">dat... de moeilijkste dogma's op momenten van volksontroering levende werkelijkheid kunnen worden."</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hoe hard deze dingen voor vlees en bloed ook mogen zijn,</seg> <seg n="8.1.2">deze schepping rondom het kruis is de hemel.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Er is geen reden om te klagen,</seg> <seg n="8.2.2">als wij haar vergelijken met de hel die er opduikt achter de prediking der schepping wanneer die gezien wordt,</seg> <seg n="8.2.3">niet als de gemeenschap der heiligen,</seg> <seg n="8.2.4">van engelen en mensen onder het Hoofd Jezus Christus,</seg> <seg n="8.2.5">maar als een natuurlijk gewas van de aardbodem.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Het is waar dat in de prediking en de theologie de beide grote stukken,</seg> <seg n="9.1.2">Schepping en Evangelie,</seg> <seg n="9.1.3">niet meer op dezelfde wijze naast elkaar staan als dat wij gewend waren.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">De wijziging is radicaal,</seg> <seg n="9.2.2">ingrijpend.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Maar:</seg> <seg n="9.3.2">aux grands maux les grands remèdes.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">God spreekt nog in zijn kerk en Hij doet dat voordat Hij werkt en oordeelt in de wereld.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Zo deed Hij het in Abrahams dagen (Gen. 18 : 17) en zo doet Hij het nog.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">Wanneer wij de verplaatsing opmerken behoeven wij aan onze theologische 'bon sens' niet te twijfelen.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">De Huisheer heeft er zelfs de hand in gehad.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="606" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Verschuiving in A WCC. 10</hi> (25 mei 1934) nr. 30, p. 3 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Waarschijnlijk is bedoeld J. R. Slotemaker de Bruïne (1869-1941). In verband met vervolg van N.' tekst is dan van belang dat S. van 1926-1929 minister van Arbeid, Handel en Nijverheid was en van 1930-1932 <choice><sic>huipprediker</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">hulpprediker</corr></choice> te Wassenaar. S. hield in 1930 een lezing voor de N.H. Predikantenvereniging onder de titel <hi rend="italic">De plaats van het religieuze in het socialisme in Centraal Europa.</hi> Een verslag van dit referaat, door J. Poort, aangevuld door S., verscheen in <hi rend="italic">Woord en daad. Tijdschrift voor inwendige zending</hi> 9 (1930), p. 147-155. Vgl. in verband met de kritiek van S. op de dialectische theologie Ger van Roon, <hi rend="italic">Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941,</hi> Utrecht-Antwerpen 1973, p. 107, 118.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Compos mentis: volkomen meester van mijn geest.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Joh. 19 : 26 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. F. M. Th. (de Liagre) Böhl, <hi rend="italic">Genesis (Teksten Uitleg. Praktische Bijbelverklaring), dl.</hi> 1, Groningen-Den Haag 1930<hi rend="superscript">2</hi> p. 99. Böhl (1882-1976), van 1913-1927 hoogleraar in het Hebreeuws en de Hebreeuwse oudheden te Groningen, en van 1927-1954 hoogleraar in de Babylonisch-Assyrische taal- en letterkunde te Leiden, schrijft in zijn commentaar op Genesis 10: "Wat wij in dit hoofdstuk lezen is een stamboom van het menselijk geslacht, dat in drieën gesplitst wordt, en waarvan elk der takken afgeleid is van een der zonen van Noach. Deze lijst der volken is de eerste grote poging de gehele mensheid uit één oogpunt saam te vatten en de volken volgens hun verwantschap stelselmatig te rangschikken. De grondgedachte is de eenheid van het menselijk geslacht. De mensheid heeft één oorsprong en dus ook één gemeenschappelijk doel. Deze gedachte werd door Paulus onder woorden gebracht in zijn rede in de Areópagus te Athene (Hand. 17 : 26 v.): dat'God uit énen bloede het ganse geslacht der mensen gemaakt heeft, om op de gehele aardbodem te wonen, terwijl Hij bepaalde tijdperken en de grenzen van hun woonplaats vaststelde:</p><p><pb n="607" ed="VW"/>opdat zij de Heer zouden zoeken, of zij Hem immers tasten en vinden mochten, hoewel Hij niet verre is van een iegelijk van ons'. God zelf heeft de volken de erfenis uitgedeeld en de mensenkinderen van elkaar gescheiden (Deut. 32 : 8)! Hij is dus niet de God van een bepaald volk of een bepaalde stam, maar zijn macht en liefde strekken zich uit over allen. Dat deze gedachten heden voor ons van zelf spreken, danken wij o.a. aan de schrijver van deze schijnbaar droge opstelling der volken in Gen. 10."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Civ. Dei</hi> XII, 28. <hi rend="italic">MPL.</hi> 41, 376; <hi rend="italic">CSEL. 40</hi> 1, 613 v.; <hi rend="italic">CChrSL.</hi> 48, 384: <hi rend="italic">"Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio, tam sociale natura. "</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Vgl. A. Schopenhauer, <hi rend="italic">Die Welt als Wille und Vorstellung, dl.</hi> 1, boek 2, § 27; <hi rend="italic">Arthur Schopenhauers sämtliche Werke,</hi> P. Deussen ed., dl. 1, München <choice><sic>191 1</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-26">1911</corr></choice>, p. 175 v. S. noemt daar "die Bulldogs-Ameise (bulldog-ant) in Australien: ... wenn man sie durchschneidet, beginnt ein Kampf zwischen dem Kopf- und dem Schwanztheil: jener greift diesen mit seinem Gebiss an, und dieser wehrt sich tapfer, durch Stechen auf jenen: der Kampf <choice><sic>pfiegt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">pflegt</corr></choice> eine halbe Stunde zu dauern, bis sie sterben, oder von anderen Ameisen <choice><sic>weggeschieppt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">weggeschleppt</corr></choice> werden. Der Vorgang findet jedes Mal Statt."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n8" type="end" place="end" n="8"><p><hi rend="italic">Het Nederlandsch Christelijk Persbureau,</hi> opgericht in 1930, had tot taak "de Nederlandse en buitenlandse pers te voorzien van betrouwbare mededelingen inzake het godsdienstig en kerkelijk leven in binnen- en buitenland" (art. 2 van de Statuten). Directeur van het bureau was de (sterk nationaal-socialistisch gezinde) gereformeerde predikant H. W. van der Vaart Smit. Vgl. verder Ger van Roon, <hi rend="italic">a. w.,</hi> p. 121-125.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.verschuiving.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Op vrijdag 16 maart 1934 kwam de Westfaalse synode samen ter bespreking van de wet op de nieuwe organisatie der Oud-Pruisische kerk, met de taak om zichzelf voor ontbonden te verklaren en haar functies aan de door de rijksbisschop Müller benoemde bisschop over te dragen. De voorzitter van de synode dr. K. Koch stelde voor om te weigeren aan deze wederrechtelijke wet te voldoen. Daarop verklaarde de geheime staatspolitie de synode voor ontbonden. Dezelfde dag nog heeft de ontbonden synode zich o.I.v. dr. Koch opnieuw geconstitueerd als vrije Westfaalse belijdenissynode. Tijdens de eerste publieke vergadering op zondag 18 maart te Dortmund waren ruim 25000 mensen verzameld.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="51" xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur" decls="#bibl-noordmans6.geloof-en-cultuur">
<pb n="608" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Geloof en cultuur<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Toen ik op 29 april van dit jaar over bovengenoemd onderwerp las,</seg> <seg n="2.1.2">op een conferentie te 'Woudschoten',</seg> <seg n="2.1.3">zag de wereld er nog heel anders uit dan nu.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Als ik het onderwerp nu had moeten behandelen,</seg> <seg n="2.2.2">zou het stuk op sommige punten anders zijn gesteld geworden.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Ik moet de lezer verzoeken,</seg> <seg n="2.3.2">dat wel in het oog te willen houden.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Waar het spel hier en daar door de gedachte heenbreekt,</seg> <seg n="2.4.2">zou de ernst van de tegenwoordige situatie daarop een sterker rem hebben gelegd.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Toch zouden de grondlijnen van mijn betoog geen grote wijziging hebben ondergaan.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">Daarvoor zijn de beginselen van ons geloofsleven te vast en te blijvend.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Bovendien is er te veel continuïteit tussen de toestand-van-nu en in de daaraan voorafgaande maanden en jaren,</seg> <seg n="3.3.2">dan dat de toon in wezen toen anders had kunnen zijn.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">De schaduw van wat thans aanwezig is,</seg> <seg n="3.4.2">ligt dan ook wel heel kennelijk op het in april van dit jaar gesprokene.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Op voorwaarde van bovenstaande overwegingen,</seg> <seg n="4.1.2">heb ik dan ook niet willen trachten terug te komen op mijn geruime tijd geleden gegeven belofte,</seg> <seg n="4.1.3">mijn lezing aan <hi rend="italic">Eltheto</hi> te zullen afstaan.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Uitwerking en wijziging heb ik mij toen reeds voorbehouden en het verheugt mij nu te meer,</seg> <seg n="4.2.2">dat ik dat toen gedaan heb.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Het gesprokene moge dan hier volgen.</seg></s></p>
<div type="marginal" n="1">
<head rend="after-blank"><s n="5.1"><seg n="5.1.1"><hi rend="italic">De hereboer</hi></seg></s></head>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het woord <hi rend="italic">cultuur</hi> kan men in verschillende talen uitspreken.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Men kan dat,</seg> <seg n="6.2.2">om te beginnen,</seg> <seg n="6.2.3">doen in het stevige Latijn.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Daarbij denk ik dan aan een generatie van mannen,</seg> <seg n="6.3.2">een kleine eeuw ouder dan Cicero,</seg> <seg n="6.3.3">die deze laatste in zijn <hi rend="italic">Cato Major,</hi></seg> <seg n="6.3.4"><hi rend="italic">De Senectute,</hi></seg> <seg n="6.3.5">en in zijn <hi rend="italic">Laelius,</hi></seg> <seg n="6.3.6"><hi rend="italic">DeAmicitia,</hi></seg> <seg n="6.3.7"><hi rend="italic">laat</hi> praten.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">De bezwaren en voordelen van de oude dag en de eigenschappen van de vriendschap worden daarin behandeld.</seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De 'dramatis personae' worden voorgesteld zoals ze,</seg> <seg n="6.5.2">een beetje terzijde van het ruige handwerk der politiek,</seg> <seg n="6.5.3">hun 'otium cum dignitate' vullen met de genoegens van het beschouwende leven.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">Zij hebben een beetje de smaak beet gekregen van de letteren,</seg> <seg n="6.6.2">die de aanraking met Griekse meesters hen heeft bijgebracht.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Hun belangstelling blijft daarbij verdeeld tussen de meditatieve geneugten van het akkerleven en de wijsgerige aandacht voor wat er groeit en bloeit in het innerlijke van de mens.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Het zijn belezen hereboeren.</seg></s> <s n="6.9"><seg n="6.9.1">Zij zullen hun samenspraken besproeid hebben met een glas oude FaLerner.</seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Zij wisten nog van het verband tussen ploegijzer en cultuur;</seg> <seg n="6.10.2">tussen het snoeien van de wijnstok en het wegnemen van de lompheden,</seg> <seg n="6.10.3">waarmee het 'animal rationale'<pb n="609" ed="VW"/> behept is,</seg> <seg n="6.10.4">als men het niet wat goede educatie geeft.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">Zij hadden schik in 't geval.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Zij bleven boer genoeg om te weten,</seg> <seg n="6.12.2">dat men met de ranken de stok niet moet wegsnijden.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">En hun cultuur ging niet zo ver,</seg> <seg n="6.13.2">dat de mens in de beschaving zoek zou raken.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">De ontwortelde Griekjes,</seg> <seg n="6.14.2">die hen wat hielpen,</seg> <seg n="6.14.3">gunden ze wel een handdruk en een glas wijn,</seg> <seg n="6.14.4">maar ze hielden altijd een boerenglimlach in reserve voor het geval dat de zaak hun iets te ver mocht gaan.</seg></s> <s n="6.15"><seg n="6.15.1">De uitdrukking <hi rend="italic">cultura animi,</hi></seg> <seg n="6.15.2">die bij Cicero voorkomt,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n3" rend="superscript">3</ref></seg> <seg n="6.15.3">draagt nog heel sterk de kenmerken van overdrachtelijkheid.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="2">
<head rend="after-blank"><s n="7.1"><seg n="7.1.1"><hi rend="italic">De fabrikant</hi></seg></s></head>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Heel anders klinkt het woord 'cultuur' in sommige andere talen.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">Ik denk aan het Duitse <hi rend="italic">Kultur.</hi></seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het wordt gekenmerkt door grote zwaarwichtigheid<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="8.4"><seg n="8.4.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> moet er zijn houding tegenover bepalen.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">De mensheid wordt er door verdeeld in twee helften:</seg> <seg n="8.5.2">de 'kulturfreundlichen' en de 'kulturfeindlichen';</seg> <seg n="8.5.3">de theologen in de eerste plaats.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Een beetje over de zaak praten,</seg> <seg n="8.6.2">op de manier van Cato en Laelius,</seg> <seg n="8.6.3">is verboden.</seg></s> <s n="8.7"><seg n="8.7.1">Op ieder punt van ons leven ontstaat een 'überaus schweres Problem'.</seg></s> <s n="8.8"><seg n="8.8.1">Op een 'Harzreise' hoorde ik in mijn hotel het dienstbodenvraagstuk eens op die wijze betitelen.</seg></s> <s n="8.9"><seg n="8.9.1">Ik dacht aan <hi rend="italic">Willem Levend,</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n4" rend="superscript">4</ref></seg> <seg n="8.9.2">waarin het veel huiselijker en toch ook wel treffend wordt gezegd:</seg> <seg n="8.9.3">'t Is een spul met de meiden.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">De cultuur raakt op die wijze wat erg los van de boeren.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Zij dreigt uit te lopen op het overslaan van de boer.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">In plaats van met de <hi rend="italic">natuur,</hi></seg> <seg n="9.3.2">zou de cultuur dan nog alleen met de <hi rend="italic">natuurwetenschap</hi> verband blijven houden.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Er bestaat gevaar dat met de boer ook God zal worden overgeslagen.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">Want er is gelijkenis tussen God en de mens,</seg> <seg n="9.5.2">die uit het stof der aarde genomen is en tot stof wederkeert.</seg></s> <s n="9.6"><seg n="9.6.1">In wiens bestaan de opvolging der geslachten sterk tot uitdrukking komt en die in de beurtloop van geboorte en dood,</seg> <seg n="9.6.2">naast de uitbeelding der vergankelijkheid,</seg> <seg n="9.6.3">een afbeelding van de eeuwige uitgang van de Zoon uit de Vader gewaar wordt.</seg></s> <s n="9.7"><seg n="9.7.1">Maw.:</seg> <seg n="9.7.2">er is gelijkenis tussen God en de boer.</seg></s> <s n="9.8"><seg n="9.8.1">Rilke heeft het gezien als hij van God zegt:</seg> <seg n="9.8.2">"Du bist der Bauer mit dem Barte."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Ik geloof niet dat de cultuur zich steeds verder van de natuur kan verwijderen,</seg> <seg n="10.1.2">zonder dat daarbij ademnood voor het geloof ontstaat.</seg></s> <s n="10.2"><seg n="10.2.1">De geschiedenis der mensheid is geen eindeloos proces.</seg></s> <s n="10.3"><seg n="10.3.1">Zij heeft een begin en een einde.</seg></s> <s n="10.4"><seg n="10.4.1">Wel is er verschil met de dieren,</seg> <seg n="10.4.2">die er nog precies zo voorstaan als bij Noach in de ark.</seg></s> <s n="10.5"><seg n="10.5.1">De mens heeft in de cultuur veel meer speelruimte.</seg></s> <s n="10.6"><seg n="10.6.1">Maar de mensen blijven,</seg> <seg n="10.6.2">in onderscheiding van God,</seg> <seg n="10.6.3">toch ook een soort.</seg></s> <s n="10.7"><seg n="10.7.1">En iedere soort is bepaald door zekere grenzen.</seg></s> <s n="10.8"><seg n="10.8.1">De mensen bewegen zich in een geschapen ruimte,</seg> <seg n="10.8.2">die ze niet kunnen verlaten.</seg></s> <s n="10.9"><seg n="10.9.1">De slingerwijdte,</seg> <seg n="10.9.2">die de maat der cultuur aangeeft,</seg> <seg n="10.9.3">is niet onbeperkt.</seg></s> <s n="10.10"><seg n="10.10.1">Wie in de kennis van goed en kwaad als God wil wezen,</seg> <seg n="10.10.2">zou een duivel moeten worden.</seg></s> <s n="10.11"><seg n="10.11.1">Zijn geloof in God zou in siddering (Jak. 2 : 19) overgaan.</seg></s> <s n="10.12"><seg n="10.12.1">Dat dit niet gebeurd is en niet <pb n="610" ed="VW"/>gebeuren zal is de eerste,</seg> <seg n="10.12.2">de grondgenade,</seg> <seg n="10.12.3">die God de mens schenkt.</seg></s> <s n="10.13"><seg n="10.13.1">De mens,</seg> <seg n="10.13.2">die optornt tegen de grenzen die God hem gesteld heeft,</seg> <seg n="10.13.3">valt.</seg></s> <s n="10.14"><seg n="10.14.1">En de manier waarop hij valt hangt daarmee samen,</seg> <seg n="10.14.2">dat hij tot een soort behoort,</seg> <seg n="10.14.3">met bepaalde grenzen.</seg></s> <s n="10.15"><seg n="10.15.1">Wanneer hij zondigt,</seg> <seg n="10.15.2">doet hij dat niet <hi rend="italic">alleen.</hi></seg></s> <s n="10.16"><seg n="10.16.1">Zijn zonde is erfzonde,</seg> <seg n="10.16.2">waarin hij met alle anderen betrokken is.</seg></s> <s n="10.17"><seg n="10.17.1">Die overerft van vader op zoon,</seg> <seg n="10.17.2">van geslacht tot geslacht.</seg></s> <s n="10.18"><seg n="10.18.1">En zo gaat ook de dood,</seg> <seg n="10.18.2">de bezoldiging der zonde,</seg> <seg n="10.18.3">tot alle mensen door (Rom. 5 : 12).</seg></s> <s n="10.19"><seg n="10.19.1">De zonde is geen verschijnsel in de cultuur als zodanig.</seg></s> <s n="10.20"><seg n="10.20.1">Zij is geen fout in een eindeloze ontwikkeling.</seg></s> <s n="10.21"><seg n="10.21.1">De zonde,</seg> <seg n="10.21.2">zoals die in de bijbel voorkomt en in Gods genadeverbond is opgenomen,</seg> <seg n="10.21.3">is boerenzonde.</seg></s> <s n="10.22"><seg n="10.22.1">Zij betreft de soort,</seg> <seg n="10.22.2">de opeenvolging der geslachten en de stand dezer geslachten tegenover God.</seg></s> <s n="10.23"><seg n="10.23.1">Daarom kan de kerk ook nooit geheel afstand doen van het gevoelen,</seg> <seg n="10.23.2">dat de erfzonde met de begeerlijkheid,</seg> <seg n="10.23.3">de concupiscentia,</seg> <seg n="10.23.4">samenhangt.</seg></s> <s n="10.24"><seg n="10.24.1">Voor zover de zonde vergeven kan worden,</seg> <seg n="10.24.2">blijft ze een verhouding tot de natuur des mensen behouden;</seg> <seg n="10.24.3">tot de soort.</seg></s> <s n="10.25"><seg n="10.25.1">Werd ze zuiver individueel,</seg> <seg n="10.25.2">cultureel,</seg> <seg n="10.25.3">dan zouden wij daarmee aan de grenzen van het mensenleven en ook van de bijbel komen.</seg></s> <s n="10.26"><seg n="10.26.1">Wanneer de zonde een zuiver cultuurelement zou worden,</seg> <seg n="10.26.2">dan werd de mens der zonde geopenbaard (2 Thess. 2 : 6),</seg> <seg n="10.26.3">de Antichrist.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Daarom geloof ik niet dat de speelruimte der cultuur,</seg> <seg n="11.1.2">de afstand die ze van de natuur kan nemen,</seg> <seg n="11.1.3">onbegrensd is.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In het O.T. komt dat op allerlei plaatsen uit.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">Men kan de houding der profeten tegenover de cultuur niet begrijpen,</seg> <seg n="11.3.2">zonder deze dingen in acht te nemen.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Ik denk aan de tegenstand van Samuël tegen het koningschap en aan wat bij Amos<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f1" rend="superscript">a</ref> en Jesaja<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f2" rend="superscript">b</ref> te lezen staat.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Om niet te spreken van de Nazireeërs<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f3" rend="superscript">c</ref> en de Rechabieten.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f4" rend="superscript">d</ref></seg></s> <s n="11.6"><seg n="11.6.1">En in het N.T. komt de cultuur nauwelijks ter sprake.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Deze overwegingen komen bij ons op,</seg> <seg n="12.1.2">als wij het woord cultuur <choice><sic>als'</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-10">als '</corr></choice>Kultur' horen uitspreken.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Het heeft een autonome klank,</seg> <seg n="12.2.2">alsof de mensheid in het rijk des geestes haar eigen weg kon zoeken.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Dat is een erfenis van het Duitse idealisme.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">De oude Stoïcijnen,</seg> <seg n="12.4.2">die op het Europese denken ook een zeer grote invloed hebben uitgeoefend,</seg> <seg n="12.4.3">wisten beter van de omstandigheid,</seg> <seg n="12.4.4">dat de cultuur de geschiedenis van een soort is.</seg></s> <s n="12.5"><seg n="12.5.1">Zij bepaalden de cultuur tegenover de natuur.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="3">
<head rend="after-blank"><s n="13.1"><seg n="13.1.1"><hi rend="italic">De ritmeester</hi></seg></s></head>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Wij willen nu met het woord cultuur nog een proef nemen in een andere taal,</seg> <seg n="14.1.2">het Frans.</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Het klinkt ons nu weer anders in de oren.</seg></s> <s n="14.3"><seg n="14.3.1">Minder abstract.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Toch niet meer zo boers als in het Latijn.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">De Renaissance is er geweest.</seg></s> <pb n="611" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="15.3"><seg n="15.3.1">Montaigne heeft geschreven.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Het beschouwelijke van Cicero is minder rustiek en minder breed geworden.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1">Het richt zich nu meer eenzijdig op het gedrag in de samenleving,</seg> <seg n="15.5.2">de société;</seg> <seg n="15.5.3">bijna zei ik:</seg> <seg n="15.5.4">de sociëteit,</seg> <seg n="15.5.5">al is bij Montaigne de achtergrond van het land,</seg> <seg n="15.5.6">de Latijnse rusticiteit nog zeer merkbaar.</seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">In Pascals tijd worden de eisen geformuleerd,</seg> <seg n="15.6.2">die men de <choice><sic>honnéte</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1"><hi rend="italic">honnête</hi></corr></choice><hi rend="italic"> homme</hi> mag stellen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">En met deze standaard rekent men als met een grondelement van het mensenleven.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Het is alsof God de mens op een bepaalde cultuurhoogte heeft geschapen en alsof hij in die staat het beeld Gods vertoont.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">- Goddeloosheid is aan dit cultuurideaal op zich zelf niet eigen.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1">Van een onvrome autonomie,</seg> <seg n="15.10.2">zoals bij de Kultur,</seg> <seg n="15.10.3">is hier geen sprake.</seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">En deze cultuur zoekt evenmin de grenzen van het leven te benaderen.</seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1">Zij bestaat veeleer in het maathouden,</seg> <seg n="15.12.2">het bewaren van een <hi rend="italic">juste-milieu.</hi></seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Een filosofie van de geest ligt er niet aan ten grondslag.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1">Eerder kan men er een verfijning van de stoïsche levenshouding in zien.</seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Wel bestaat de mogelijkheid van een geraffineerde goddeloosheid en deze is in Montaigne vervuld.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Maar het is dan niet de eigen onvroomheid der cultuur,</seg> <seg n="15.16.2">doch die van de schrijver van de <hi rend="italic">Essais</hi> zelf.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Het raffinement wordt ter hand genomen om zich zelf een 'eigen ik' te vormen,</seg> <seg n="15.17.2">een 'moi',</seg> <seg n="15.17.3">waarvan Pascal zal zeggen dat men er een 'mishagen' van moet hebben.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f5" rend="superscript">e</ref></seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze cultuur kan echter ook een andere richting nemen.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij dient dan om aan het persoonlijke christendom een verfijnde volmaking te geven.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Frankrijk heeft daarvan vele voorbeelden gegeven.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Vinet<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n8" rend="superscript">8</ref> is wel het meest volmaakte.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">De <choice><sic>honnéteté</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">honnêteté</corr></choice> zoekt dan haar ideaal niet in het eigene en het weelderige,</seg> <seg n="16.5.2">maar in de deemoed en het offer.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="4">
<head rend="after-blank"><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">Cultuur en Ethiek</hi></seg></s></head>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">En toch blijft er een formele overeenstemming tussen het ene en het andere type.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wij hebben gezien dat het verwarrend werkt als we zomaar van cultuur gaan spreken.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Men moet beginnen met te vragen,</seg> <seg n="19.2.2">in welke taal men het woord wil uitspreken.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">En zo behoren wij vooral te weten,</seg> <seg n="19.3.2">hoe het in onze eigen taal klinkt.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Het woord is uit het Frans tot ons gekomen en niet regelrecht uit 't Latijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f6" rend="superscript">f</ref></seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Het zou <choice><sic>daárom</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">daarom</corr></choice> voor de hand liggen,</seg> <seg n="20.2.2">dat de associaties,</seg> <seg n="20.2.3">die het bij ons wakker maakt,</seg> <seg n="20.2.4">meer naar de persoonlijke zijde te zoeken waren.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Dit is echter niet helemaal het geval.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Wij zijn al heel lang trouwe lezers van Duitse boeken geweest.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">En de cultuur-idee,</seg> <seg n="20.5.2">zoals die bij ons gangbaar is,</seg> <seg n="20.5.3">draagt daarvan de duidelijke sporen.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">oor de persoonlijke vorming hebben de Duitsers,</seg> <seg n="21.1.2">vooral sedert de Romantiek,</seg><pb n="612" ed="VW"/> <seg n="21.1.3">het woord <hi rend="italic">Bildung</hi> geijkt.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">'Kultur' heeft in verband daarmee een veel zakelijker betekenis gekregen en bij ons heeft de zin van het begrip cultuur zich ook in die richting ontwikkeld.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Wanneer wij <hi rend="italic">christendom en cultuur</hi> verbinden,</seg> <seg n="21.3.2">dan heeft dat vaak nog plaats in Franse geest.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Maar dan laten wij andere stukken liggen.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">En een beperking van het begrip tot de beschaving van de enkele mens,</seg> <seg n="21.5.2">in de zin van 'cultura animi' bij Cicero,</seg> <seg n="21.5.3">is nooit helemaal vol te houden.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">De Ouden hebben,</seg> <seg n="21.6.2">als zij het Griekse en Romeinse wezen tegenover het barbarendom stelden,</seg> <seg n="21.6.3">ook meer bedoeld dan dat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f7" rend="superscript">g</ref></seg></s> <s n="21.7"><seg n="21.7.1">Zij dachten dan aan het geheel des levens;</seg> <seg n="21.7.2">aan de structuur daarvan.</seg></s> <s n="21.8"><seg n="21.8.1">Wij zullen dus de zakelijke kant nooit buiten beschouwing kunnen laten.</seg></s> <s n="21.9"><seg n="21.9.1">En in ons land staat deze zijde,</seg> <seg n="21.9.2">als wij 't woord cultuur noemen,</seg> <seg n="21.9.3">althans in de laatste tijd,</seg> <seg n="21.9.4">wel 't meest op de voorgrond.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">De samenvoeging van het zakelijke en het persoonlijke vindt men overigens ook reeds bij Bacon (1561-1626).</seg></s> <s n="22.2"><seg n="22.2.1">Hij verdeelt de ethiek niet op de bekende wijze in drieën,</seg> <seg n="22.2.2">waarbij dan over goederen,</seg> <seg n="22.2.3">deugden en plichten gehandeld wordt.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">Maar in twee delen.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f8" rend="superscript">h</ref></seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Het eerste behandelt de zakelijke zijde.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De goederen worden daar besproken.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De andere helft houdt zich bezig met de deugden en plichten,</seg> <seg n="22.6.2">die onder het hoofd 'cultura animi' worden saamgevat.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Men merkt derhalve dat Bacon aan het woord cultuur reeds een samenvattende functie verleent,</seg> <seg n="22.7.2">maar dat hij de zakelijke zijde er nog buiten houdt.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">Het geheel heet ethiek.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">Later is dan die zakelijke kant,</seg> <seg n="22.9.2">bij het spreken over cultuur,</seg> <seg n="22.9.3">er steeds meer in betrokken,</seg> <seg n="22.9.4">zodat 'Kultur' een synoniem wordt van ethiek.</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Merkwaardig is dat Bacon het overdrachtelijke van de uitdrukking 'cultura animi' nog zo sterk gevoelt,</seg> <seg n="23.1.2">dat hij voor dit deel van de ethiek de naam opgeeft van <hi rend="italic">Georgica</hi> of Landbouwkunde van de geest.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="5">
<head rend="after-blank"><s n="24.1"><seg n="24.1.1"><hi rend="italic">De cultuur en God</hi></seg></s></head>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Ik mag nu niet langer bij deze dingen stilstaan.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Het programma van deze bijeenkomst roept mij een <hi rend="italic">ad seriora</hi> toe.</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Te ernstig zullen wij daarbij niet mogen worden.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Daarvoor moeten wij ons hoeden.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">Wij moeten een beetje in de buurt van God en de boeren blijven.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">In de humor breekt het persoonlijke even door het zakelijke heen.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">In Psalm 2 horen wij Gods lach door het woeden der volkeren.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">En de boer weet dat het ploegijzer,</seg> <seg n="25.8.2">het symbool der cultuur,</seg> <seg n="25.8.3">niet anders kan doen dan een vore trekken.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De regen en de hagel,</seg> <seg n="25.9.2">de donder en de bliksem,</seg> <seg n="25.9.3">die volgens Luther over de akker moeten gaan,</seg> <seg n="25.9.4">komen van boven.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Hier blijft ruimte voor de lach en voor het gebed,</seg> <seg n="25.10.2">die ons van de dieren onderscheiden.</seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Het cultuurprobleem begint pas te nijpen,</seg> <seg n="26.1.2">de ademnood voor het geloof <pb n="613" ed="VW"/>begint te ontstaan,</seg> <seg n="26.1.3">wanneer de beschaving een gesloten systeem wordt.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Een politiek en economisch stelsel dat geen openingen overlaat,</seg> <seg n="26.2.2">zodat de persoonlijke zijde geheel in de zakelijke gevangen raakt.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">- Dit is in het individuele leven ook wel mogelijk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">Ook hier kan de correctheid,</seg> <seg n="26.4.2">het attribuut van de Boze,</seg> <seg n="26.4.3">de goedheid verstikken.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Maar wij zien dit toch het duidelijkst in het groot,</seg> <seg n="26.5.2">in de openbare les die God thans aan de wereld geeft.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Deze les is iets anders dan wanneer wij ons verdiepen in een handboek over ethiek.</seg></s> <s n="27.2"><seg n="27.2.1">Het is een praktische onderwijzing,</seg> <seg n="27.2.2">waarbij ons hele bestaan betrokken is.</seg></s> <s n="27.3"><seg n="27.3.1">Wat in de negentiende eeuw geleraard is over een gesloten wereldbeeld,</seg> <seg n="27.3.2">over de onmogelijkheid van het wonder,</seg> <seg n="27.3.3">over de nutteloosheid van het gebed,</seg> <seg n="27.3.4">dat wordt in de twintigste toegepast.</seg></s> <s n="27.4"><seg n="27.4.1">Er worden proeven genomen met het monisme,</seg> <seg n="27.4.2">dat zo sterk beslag had gelegd op de geesten.</seg></s> <s n="27.5"><seg n="27.5.1">En als laatste consequentie wordt daaruit getrokken,</seg> <seg n="27.5.2">dat ook de discussie daarover moet ophouden en dat de persoonlijke zijde in de ethiek zich geheel aan de zakelijke moet onderwerpen.</seg></s> <s n="27.6"><seg n="27.6.1">Door de tweede helft van Bacons zedekunde wordt een streep gehaald.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="6">
<head rend="after-blank"><s n="28.1"><seg n="28.1.1"><hi rend="italic">De cultuur heeft grenzen</hi></seg></s></head>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Wat deze verabsolutering van de cultuur voor de mensheid zou betekenen,</seg> <seg n="29.1.2">daarvan beleven wij nog slechts een beginsel.</seg></s> <s n="29.2"><seg n="29.2.1">Een troost is het echter te weten dat het begin tevens een einde is.</seg></s> <s n="29.3"><seg n="29.3.1">De cultuur heeft grenzen.</seg></s> <s n="29.4"><seg n="29.4.1">Wij zijn door God geschapen en kunnen ons aan onze bepaaldheid niet onttrekken.</seg></s> <s n="29.5"><seg n="29.5.1">Ik heb daarop boven reeds gewezen.</seg></s> <s n="29.6"><seg n="29.6.1">Een beschaving die God uitsluit en eigen wet en norm zou willen stellen,</seg> <seg n="29.6.2">is onmogelijk.</seg></s> <s n="29.7"><seg n="29.7.1">Het einde,</seg> <seg n="29.7.2">het oordeel,</seg> <seg n="29.7.3">ligt zeer bepaald in de cultuur opgesloten.</seg></s></p>
<p><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Dat in de politiek en de economie geweldige krachten optreden,</seg> <seg n="30.1.2">is het erge niet.</seg></s> <s n="30.2"><seg n="30.2.1">Die ontmoet men ook in de natuur.</seg></s> <s n="30.3"><seg n="30.3.1">We hoorden Luther zeggen dat de donder en de bliksem over de akker moeten gaan.</seg></s> <s n="30.4"><seg n="30.4.1">Het grote kwaad is de geslotenheid en de opgeslotenheid.</seg></s> <s n="30.5"><seg n="30.5.1">Het toegepaste monisme.</seg></s> <s n="30.6"><seg n="30.6.1">Wanneer in de plaats van de alwetendheid Gods de omstandigheid komt dat de muren oren hebben;</seg> <seg n="30.6.2">als de lach voor staatsgevaarlijk wordt gehouden en het gebed hoogverraad wordt geacht,</seg> <seg n="30.6.3">dan hebben wij daarin de aanwijzingen van een nadering van de grenzen van het mensenleven.</seg></s></p>
<p><s n="31.1"><seg n="31.1.1">Dat het geloof daarbij allereerst in de knel komt is een aanwijzing dat het zo niet duren kan.</seg></s> <s n="31.2"><seg n="31.2.1">Daaruit bemerken wij dat het een zaak is,</seg> <seg n="31.2.2">waarin God betrokken is en dat het geen strijd is tussen aardse machten onderling.</seg></s> <s n="31.3"><seg n="31.3.1">Het is een conflict tussen twee rijken,</seg> <seg n="31.3.2">het hemelse en het aardse;</seg> <seg n="31.3.3">het koningschap van Jezus en dat van de Overste dezer wereld.</seg></s></p>
<p><s n="32.1"><seg n="32.1.1">Want als bij de toepassing van het praktisch monisme God ter sprake komt,</seg> <seg n="32.1.2">dan gebeurt dat niet in 't algemeen.</seg></s> <s n="32.2"><seg n="32.2.1">God zonder meer kan ook nog dienen om aan de gesloten cultuur een naam te geven.</seg></s> <s n="32.3"><seg n="32.3.1">Hij is dan de helper dergenen,</seg> <seg n="32.3.2">die zich zelf helpen.</seg></s> <s n="32.4"><seg n="32.4.1">Wanneer wij God hier noemen,</seg> <seg n="32.4.2">dan doen <pb n="614" ed="VW"/>wij dat in een zeer bepaalde,</seg> <seg n="32.4.3">historische zin.</seg></s> <s n="32.5"><seg n="32.5.1">Hij is de Vader van onze Heer Jezus Christus en zo wordt de tegenstelling volkomen duidelijk.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="7">
<head rend="after-blank"><s n="33.1"><seg n="33.1.1"><hi rend="italic">De wereld moet open blijven naar boven toe</hi></seg></s></head>
<p><s n="34.1"><seg n="34.1.1">De wereld rondom Jezus Christus is wel de ellendigste,</seg> <seg n="34.1.2">die men zich denken kan.</seg></s> <s n="34.2"><seg n="34.2.1">Blinden,</seg> <seg n="34.2.2">doven,</seg> <seg n="34.2.3">kreupelen,</seg> <seg n="34.2.4">melaatsen,</seg> <seg n="34.2.5">van de duivel bezetenen,</seg> <seg n="34.2.6">tollenaren,</seg> <seg n="34.2.7">zondaren,</seg> <seg n="34.2.8">moordenaren omringen Hem.</seg></s> <s n="34.3"><seg n="34.3.1">En toch noemen wij het verhaal van dit stukje mensenleven een evangelie,</seg> <seg n="34.3.2">omdat het absoluut openstaat voor God.</seg></s> <s n="34.4"><seg n="34.4.1">Van cultuur is hier geen sprake.</seg></s> <s n="34.5"><seg n="34.5.1">Van christendom nog minder.</seg></s> <s n="34.6"><seg n="34.6.1">Hier zijn God de Vader en de Zoon en de Heilige Geest samen met de zonde,</seg> <seg n="34.6.2">de ellende en de dood.</seg></s> <s n="34.7"><seg n="34.7.1">En daarom noemen wij dit het Evangelie.</seg></s> <s n="34.8"><seg n="34.8.1">De correctheid,</seg> <seg n="34.8.2">het attribuut van Satan,</seg> <seg n="34.8.3">is hier ver te zoeken.</seg></s> <s n="34.9"><seg n="34.9.1">Er is hier een sauve-qui-peut naar Jezus toe.</seg></s> <s n="34.10"><seg n="34.10.1">Het geloof,</seg> <seg n="34.10.2">de hoop en de liefde breken uit als passiebloemen voor Hem die gekruisigd zal worden.</seg></s> <s n="34.11"><seg n="34.11.1">De zwakke is hier machtig en de onwaardige krijgt dubbele eer.</seg></s></p>
<p><s n="35.1"><seg n="35.1.1">Het ergste wat men met dit evangelie kan doen is,</seg> <seg n="35.1.2">dat men er weer een gesloten stelsel en een sluitende zedeleer van maakt.</seg></s> <s n="35.2"><seg n="35.2.1">Monisme is het worgkoord voor de prediking.</seg></s> <s n="35.3"><seg n="35.3.1">Men moet het mensenleven open-laten naar God toe,</seg> <seg n="35.3.2">dat is naar Christus henen.</seg></s> <s n="35.4"><seg n="35.4.1">De tussenruimte is gevuld met wonderen en gebeden.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="8">
<head rend="after-blank"><s n="36.1"><seg n="36.1.1"><hi rend="italic">Spanning tussen cultuur en kerk</hi></seg></s></head>
<p><s n="37.1"><seg n="37.1.1">Deze tegenstelling tussen praktisch monisme en evangelisch geloof zal de kerk onzer dagen zich weer meer bewust moeten maken.</seg></s> <s n="37.2"><seg n="37.2.1">De vervolgingen die er zijn uitgebroken,</seg> <seg n="37.2.2">geven rijkelijk bewijs,</seg> <seg n="37.2.3">dat men van de andere zijde het verschil scherp heeft opgemerkt.</seg></s> <s n="37.3"><seg n="37.3.1">Het zou verkeerd zijn hierin een opvatting te zien van louter persoonlijke aard.</seg></s> <s n="37.4"><seg n="37.4.1">De kerk heeft het onderscheid op haar beurt eveneens duidelijker in het oog te vatten dan zij wel eens gedaan heeft.</seg></s> <s n="37.5"><seg n="37.5.1">Dit zal ook wel langs de praktische weg moeten gaan.</seg></s> <s n="37.6"><seg n="37.6.1">De nood zal haar worden opgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="38.1"><seg n="38.1.1">De middeleeuwse kerk vertoonde vete trekken,</seg> <seg n="38.1.2">die tot een vergelijking met het Evangelie aanleiding geven.</seg></s> <s n="38.2"><seg n="38.2.1">Men kan die tijd niet zonder meer een gelukkige noemen.</seg></s> <s n="38.3"><seg n="38.3.1">In armoede en ellende,</seg> <seg n="38.3.2">krankheid en geplaagdheid door de duivel heeft de christenheid toen vaak weinig ondergedaan voor de scharen die Jezus volgden.</seg></s> <s n="38.4"><seg n="38.4.1">Maar het besef dat er tweeërlei rijk was en dat men tot Jezus kan vluchten was zeer levendig.</seg></s> <s n="38.5"><seg n="38.5.1">Raadhuis en kathedraal stonden nooit ver van elkaar.</seg></s> <s n="38.6"><seg n="38.6.1">Samen gaven zij aan het stadsbeeld zijn vormen en stelden tevens de mogelijkheden des levens voor.</seg></s> <s n="38.7"><seg n="38.7.1">Het bestaan droeg een duidelijk dualistisch karakter.</seg></s> <s n="38.8"><seg n="38.8.1">En in verband daarmee stond het open naar boven toe.</seg></s></p>
<p><s n="39.1"><seg n="39.1.1">De moderne cultuur is tegen deze tweeledigheid des levens gekant.</seg></s> <s n="39.2"><seg n="39.2.1">Zij legt veel straffer beslag op de enkeling.</seg></s> <s n="39.3"><seg n="39.3.1">Daarachter steekt bittere noodzaak,</seg><pb n="615" ed="VW"/> <seg n="39.3.2">die wij niet over het hoofd mogen zien.</seg></s> <s n="39.4"><seg n="39.4.1">Het zijn zakelijke samenhangen,</seg> <seg n="39.4.2">die deze verandering meebrengen.</seg></s> <s n="39.5"><seg n="39.5.1">Wij kunnen dat niet op de rekening schrijven van enkele grote figuren,</seg> <seg n="39.5.2">die daarbij de leiding hebben.</seg></s> <s n="39.6"><seg n="39.6.1">De geloofsnood tegenover de cultuur ontstaat niet willekeurig.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="9">
<head rend="after-blank"><s n="40.1"><seg n="40.1.1"><hi rend="italic">Dapperheid en geloof</hi></seg></s></head>
<p><s n="41.1"><seg n="41.1.1">Het zijn vaak de dappersten,</seg> <seg n="41.1.2">de matigsten,</seg> <seg n="41.1.3">de rechtvaardigsten en de meest wijzen,</seg> <seg n="41.1.4">die daarbij naar voren treden.</seg></s> <s n="41.2"><seg n="41.2.1">Men kan hun het bezit van de filosofische deugden niet altijd betwisten.</seg></s> <s n="41.3"><seg n="41.3.1">- De nood ontstaat hierdoor,</seg> <seg n="41.3.2">dat deze deugden in zo grote spanning komen te staan met de drie theologische deugden:</seg> <seg n="41.3.3">het geloof,</seg> <seg n="41.3.4">de hoop en de liefde,</seg> <seg n="41.3.5">wier beoefening tot het domein van de kerk gerekend wordt.</seg></s> <s n="41.4"><seg n="41.4.1">Deze spanning wordt zo groot,</seg> <seg n="41.4.2">dat zij elkaar gaan uitsluiten.</seg></s> <s n="41.5"><seg n="41.5.1">Wat in de middeleeuwen harmonisch bleef samengevoegd,</seg> <seg n="41.5.2">treedt nu vijandig uiteen.</seg></s> <s n="41.6"><seg n="41.6.1">Men kan van de zijde der dapperen het verwijt horen,</seg> <seg n="41.6.2">dat het geloof het niet meer doet;</seg> <seg n="41.6.3">dat de hoop op een eeuwig leven imaginair is en dat de christelijke liefde de mens week en laf maakt.</seg></s> <s n="41.7"><seg n="41.7.1">Jezus moet,</seg> <seg n="41.7.2">als wij ons naar Hem zullen blijven noemen,</seg> <seg n="41.7.3">niet meer als de grote Lijder,</seg> <seg n="41.7.4">maar als een Held worden gepredikt.</seg></s> <s n="41.8"><seg n="41.8.1">Ook Hij moet uit de orde des geloofs in die van de dapperheidworden overgebracht.</seg></s> <s n="41.9"><seg n="41.9.1">Aan de kerk wordt de beschuldiging in het aangezicht geslingerd dat zij praktisch niet in staat is gebleken de noden <choice><sic>derwereld</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">der wereld</corr></choice> te lenigen en dat sterkere handen deze taak ter hand hebben genomen.</seg></s> <s n="41.10"><seg n="41.10.1">Men zegt dat het niet voldoende is om met bijbelteksten door het land te trekken en dat dit preken wel gemist kan worden.</seg></s></p>
<p><s n="42.1"><seg n="42.1.1">Deze controverse is zeker niet helemaal nieuw.</seg></s> <s n="42.2"><seg n="42.2.1">Zij is ook vroeger wel gevoerd.</seg></s> <s n="42.3"><seg n="42.3.1">Maar nimmer vond het geding zo midden in de praktijk des levens plaats;</seg> <seg n="42.3.2">zodat de toekomst van de hele wereld bij de uitslag betrokken raakt.</seg></s> <s n="42.4"><seg n="42.4.1">Wat vroeger nog voor een academisch dispuut kon worden gehouden,</seg> <seg n="42.4.2">is nu een zaak van de publieke markt des levens geworden.</seg></s> <s n="42.5"><seg n="42.5.1">Het wil uitgemaakt zijn of dapperheid dan wel geloof ons zullen zalig maken.</seg></s> <s n="42.6"><seg n="42.6.1">In beide gevallen is de rechtvaardigheid het centrale begrip.</seg></s> <s n="42.7"><seg n="42.7.1">In het eerste geval maken wij het recht zelf;</seg> <seg n="42.7.2">in het andere is de rechtvaardigheid Gods gave.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="10">
<head rend="after-blank"><s n="43.1"><seg n="43.1.1"><hi rend="italic">Het gaat om het recht</hi></seg></s></head>
<p><s n="44.1"><seg n="44.1.1">De kerk van hare zijde heeft deze dingen zien aankomen.</seg></s> <s n="44.2"><seg n="44.2.1">Men mag zeggen dat reeds bij de Kerkhervorming de rechtvaardiging van de zondaar voor een meer verborgen werk is gehouden dan in de Roomse Kerk.</seg></s> <s n="44.3"><seg n="44.3.1">Zo concreet als daar heeft men zich het werk der zaliging niet meer voorgesteld.</seg></s> <s n="44.4"><seg n="44.4.1">Het was alsof men er toen reeds op bedacht was het onderscheid tussen dapperheid en geloof,</seg> <seg n="44.4.2">staat en kerk,</seg> <seg n="44.4.3">beter te markeren.</seg></s> <s n="44.5"><seg n="44.5.1">In het <hi rend="italic">sola fide</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f9" rend="superscript">i</ref> van Luther ligt een uitsluiting van de werken;</seg> <seg n="44.5.2">maar dan in 't bijzonder <pb n="616" ed="VW"/>van de wijsgerige deugden,</seg> <seg n="44.5.3">die de heidenen ook hebben.</seg></s> <s n="44.6"><seg n="44.6.1">De rechtspraak over de mens werd met nadruk van de aarde naar de hemelse rechterstoel overgebracht.</seg></s> <s n="44.7"><seg n="44.7.1">Uit deze reformatorische theologie zijn èn theoretisch èn praktisch de consequenties zeer gebrekkig getrokken.</seg></s> <s n="44.8"><seg n="44.8.1">De latere godgeleerdheid scheen vaak niet anders te zijn dan een afdingen daarop.</seg></s> <s n="44.9"><seg n="44.9.1">De laatste tijd echter merkt men in de kerk een hernieuwd wantrouwen tegenover de wijsgerige deugden,</seg> <seg n="44.9.2">dwz. tegen de zedeleer van de mens zelf en een cultuur die de zonde als element in zich opneemt en zich zelf zoekt te rechtvaardigen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="11">
<head rend="after-blank"><s n="45.1"><seg n="45.1.1"><hi rend="italic">De kerk kan het culturele recht verwerpen</hi></seg></s></head>
<p><s n="46.1"><seg n="46.1.1">Dit is de moeilijke situatie,</seg> <seg n="46.1.2">waarin wij ons bevinden.</seg></s> <s n="46.2"><seg n="46.2.1">En nu zouden wij ons daaraan nog kunnen onttrekken,</seg> <seg n="46.2.2">als wij op het stuk van cultuuraanvaarding geheel vrij stonden.</seg></s> <s n="46.3"><seg n="46.3.1">Wij zouden een bepaalde manier van leven kunnen verwerpen en weigeren er aan mee te doen.</seg></s> <s n="46.4"><seg n="46.4.1">De kerk heeft dat in sommige tijden en in bepaalde gevallen ook wel gedaan.</seg></s> <s n="46.5"><seg n="46.5.1">In de eerste christentijd kwam hun dit te staan op de roep van vijanden van het menselijk geslacht te zijn.</seg></s> <s n="46.6"><seg n="46.6.1">Het niet meedoen aan het openbare leven,</seg> <seg n="46.6.2">krijgsdienst en publieke spelen,</seg> <seg n="46.6.3">bezorgde hun een euvele naam.</seg></s> <s n="46.7"><seg n="46.7.1">Zij golden voor een lichtschuw volk en een minder ras.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="12">
<head rend="after-blank"><s n="47.1"><seg n="47.1.1"><hi rend="italic">Zij heeft daarvan afgezien</hi></seg></s></head>
<p><s n="48.1"><seg n="48.1.1">Zulk een uitzonderingspositie heeft de kerk echter leren opgeven.</seg></s> <s n="48.2"><seg n="48.2.1">Deze les is er goed ingegaan.</seg></s> <s n="48.3"><seg n="48.3.1">Toen de protestanten de staatsvorm van de kerk verwierpen en tussen de rechtvaardiging door het geloof en het aardse recht een strenge scheiding maakten,</seg> <seg n="48.3.2">hebben zij er van afgezien een eigen canoniek recht naast het burgerlijke recht op te stellen.</seg></s> <s n="48.4"><seg n="48.4.1">Zij hebben zich daardoor in de wereld wel heel erg bloot gegeven.</seg></s> <s n="48.5"><seg n="48.5.1">Met name de Lutherse Kerk gaf zich voor haar uitwendige regering bijna op genade en ongenade aan de wereldlijke overheid over.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="13">
<head rend="after-blank"><s n="49.1"><seg n="49.1.1"><hi rend="italic">Tweeërlei recht in gereformeerde landen</hi></seg></s></head>
<p><s n="50.1"><seg n="50.1.1">Calvijn heeft aan de kerkorde meer aandacht geschonken en door een strenge tucht voor leer en leven er voor willen zorgen,</seg> <seg n="50.1.2">dat de christenen hier op aarde een eigen houding bewaarden en op hun eigen wijze een volk in de staat bleven.</seg></s> <s n="50.2"><seg n="50.2.1">De presbyteriale kerkorde betekent een sterke rem op de demonie van de staat.</seg></s> <s n="50.3"><seg n="50.3.1">In grote mate was in gereformeerde landen de belangstelling gericht op de kerkelijke legering van het volk.</seg></s> <s n="50.4"><seg n="50.4.1">Het politieke interesse stond hier vaak,</seg> <seg n="50.4.2">wanneer de nood niet drong,</seg> <seg n="50.4.3">vlak bij het nulpunt.</seg></s> <s n="50.5"><seg n="50.5.1">Van de overheid verwachtte men dat zij de kerkelijke levensordening zou beschermen en handhaven.</seg></s></p>
<p><s n="51.1"><seg n="51.1.1">In ons land heeft dit tot allerlei wrijvingen aanleiding gegeven.</seg></s> <s n="51.2"><seg n="51.2.1">Staat <pb n="617" ed="VW"/>blijft nu eenmaal staat en hij heeft zijn eigen ordening.</seg></s> <s n="51.3"><seg n="51.3.1">Het conflict tussen de staatsorde en de kerkorde heeft onder de Republiek onze geschiedenis vrijwel bepaald.</seg></s> <s n="51.4"><seg n="51.4.1">De Oranjes waren de voedsterheren der kerk.</seg></s> <s n="51.5"><seg n="51.5.1">De regenten voerden de omineuze naam van <hi rend="italic">de Staten.</hi></seg></s></p>
<p><s n="52.1"><seg n="52.1.1">De moeilijkheden lagen hierin,</seg> <seg n="52.1.2">dat er tot op zekere hoogte in de gereformeerde landen tweeërlei recht bleef.</seg></s> <s n="52.2"><seg n="52.2.1">Het ene samenhangend met de rechtvaardiging door het geloof;</seg> <seg n="52.2.2">het andere verband houdend met de wijsgerige deugden,</seg> <seg n="52.2.3">die het merg van het burgerlijke leven uitmaakten.</seg></s> <s n="52.3"><seg n="52.3.1">Dit dualisme is wederzijds soms met duidelijke woorden gesignaleerd.</seg></s></p>
<p><s n="53.1"><seg n="53.1.1">Deze strijd is ten onzent,</seg> <seg n="53.1.2">en ook elders,</seg> <seg n="53.1.3">slechts zeer gebrekkig uitgevochten.</seg></s> <s n="53.2"><seg n="53.2.1">Men is er in blijven steken.</seg></s> <s n="53.3"><seg n="53.3.1">Dat er spanning was,</seg> <seg n="53.3.2">en is,</seg> <seg n="53.3.3">tussen tweeërlei recht,</seg> <seg n="53.3.4">is echter bij verschillende gelegenheden duidelijk gebleken.</seg></s> <s n="53.4"><seg n="53.4.1">Ik denk daarbij voor de nieuwere tijd aan de rol die de Kwakers gespeeld hebben inzake de slavernij in Noord-Amerika.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s> <s n="53.5"><seg n="53.5.1">Hier was een vlucht mogelijk van de politieke natie naar het kerkelijke volk.</seg></s> <s n="53.6"><seg n="53.6.1">Een bedreigde slaaf was veilig als hij onder het laatste een toevlucht wist te zoeken.</seg></s></p>
<p><s n="54.1"><seg n="54.1.1">Voor ons eigen land is de schoolstrijd een zeer duidelijk voorbeeld.</seg></s> <s n="54.2"><seg n="54.2.1">Hier stond recht tegenover recht.</seg></s> <s n="54.3"><seg n="54.3.1">Naast de staatsschool,</seg> <seg n="54.3.2">zoals ze heel tekenend heet,</seg> <seg n="54.3.3">kwam de bijzondere,</seg> <seg n="54.3.4">die in het kerkelijk recht gegrond is.</seg></s></p>
<quote type="block" rend="after-blank"><s n="55.1"><seg n="55.1.1"><hi rend="italic">De inrichting der Herv.</hi></seg></s> <s n="55.2"><seg n="55.2.1"><hi rend="italic">Kerk ondermijnt in ons land het christelijk rechtsbesefl</hi></seg></s></quote>
<p rend="after-blank"><s n="56.1"><seg n="56.1.1">Heel ongunstig is voor ons volk de omstandigheid geweest,</seg> <seg n="56.1.2">dat gedurende de negentiende eeuw,</seg> <seg n="56.1.3">en nu al weer bijna de eerste helft van de twintigste,</seg> <seg n="56.1.4">de Hervormde Kerk niet vrij is.</seg></s> <s n="56.2"><seg n="56.2.1">Koning Willem 1 gaf haar een organisatie naar luthers model,</seg> <seg n="56.2.2">die zo is ingericht,</seg> <seg n="56.2.3">dat zij zich zelf bijna automatisch continueert.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n11" rend="superscript">11</ref></seg></s> <s n="56.3"><seg n="56.3.1">Daardoor is in ons land ten opzichte van de uitbouw van het christelijk recht een steeds pijnlijker achterstand ontstaan.</seg></s> <s n="56.4"><seg n="56.4.1">Wij lopen gevaar het als vanzelfsprekend te beschouwen,</seg> <seg n="56.4.2">dat ons hele culturele leven,</seg> <seg n="56.4.3">sociaal en politiek,</seg> <seg n="56.4.4">beheerst wordt door de burgerlijke orde.</seg></s> <s n="56.5"><seg n="56.5.1">Het hele ascetische leven,</seg> <seg n="56.5.2">dat is de op de eeuwigheid gerichte kerkelijke ethiek,</seg> <seg n="56.5.3">die het geloof,</seg> <seg n="56.5.4">de hoop en de liefde voor haar bronnen heeft,</seg> <seg n="56.5.5">en haar recht om te leven ontleent aan het rechtvaardig zijn voor God door het geloof,</seg> <seg n="56.5.6">dit ascetische leven ging men zien als een overwonnen standpunt,</seg> <seg n="56.5.7">dat samenhing met eigenaardigheden van de zestiende en de zeventiende eeuw.</seg></s> <s n="56.6"><seg n="56.6.1">De gelijkschakeling van de kerk met de cultuur heeft daardoor onder ons reeds grote afmetingen aangenomen.</seg></s></p>
<p><s n="57.1"><seg n="57.1.1">Hierdoor staan wij in de huidige crisis zwakker dan nodig was geweest.</seg></s> <s n="57.2"><seg n="57.2.1">Wanneer wij nog vreemd en onwennig staan tegenover de absolute staatsgedachte en alles wat daarmee samenhangt,</seg> <seg n="57.2.2">dan hebben wij dat te danken aan het feit dat wij nog ruim zoveel als kerkvolk dan als politieke natie bestaan.</seg></s> <s n="57.3"><seg n="57.3.1">Maar het gevaar is niet denkbeeldig,</seg> <seg n="57.3.2">dat dit besef zou uitslijten.</seg></s> <pb n="618" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="57.4"><seg n="57.4.1">Blijken daarvan hebben de laatste tijd niet ontbroken.</seg></s> <s n="57.5"><seg n="57.5.1">Bedenkelijk is het als men zich van Oranje wil meester maken ten behoeve van de staatsgedachte,</seg> <seg n="57.5.2">inplaats van dit stamhuis zijn historische plaats als beschermheren der kerk te laten.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="14">
<head rend="after-blank"><s n="58.1"><seg n="58.1.1"><hi rend="italic">Intussen grijpt de staatsbemoeiing om zich heen</hi></seg></s></head>
<p><s n="59.1"><seg n="59.1.1">Dit klemt te meer,</seg> <seg n="59.1.2">omdat de staatsidee steeds machtiger in het leven ingreep.</seg></s> <s n="59.2"><seg n="59.2.1">Was de staat vroeger de garant van de rechtsorde,</seg> <seg n="59.2.2">terwijl binnen die orde andere publieke lichamen,</seg> <seg n="59.2.3">allereerst de kerk,</seg> <seg n="59.2.4">hun wezen konden uitleven,</seg> <seg n="59.2.5">dan schijnt dit thans steeds minder het geval te zijn.</seg></s> <s n="59.3"><seg n="59.3.1">De politieke en sociale bemoeiing van de overheid strekt zich steeds verder uit.</seg></s> <s n="59.4"><seg n="59.4.1">En dit gebeurt met de kracht van een aardverschuiving.</seg></s> <s n="59.5"><seg n="59.5.1">Wie op zijn standpunt zou willen blijven staan,</seg> <seg n="59.5.2">merkt dat de grond onder zijn voeten in beweging is.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="15">
<head rend="after-blank"><s n="60.1"><seg n="60.1.1"><hi rend="italic">De spanning tussen cultureel en christelijk recht neemt toe</hi></seg></s></head>
<p><s n="61.1"><seg n="61.1.1">De vraag van geloof en cultuur,</seg> <seg n="61.1.2">zoals die vaak wordt gesteld,</seg> <seg n="61.1.3">alsof een christen de keus zou hebben minder of meer aan cultuur te doen en dat men die keuze van de zijde der cultuur zou respecteren,</seg> <seg n="61.1.4">lijkt daarom wel geantiqueerd.</seg></s> <s n="61.2"><seg n="61.2.1">De toestand is bezig de oud-christelijke vorm terug te krijgen.</seg></s> <s n="61.3"><seg n="61.3.1">Zij stelt weer met nadruk de vraag van kerk en staat.</seg></s> <s n="61.4"><seg n="61.4.1">En ook dan zijn we er nog niet.</seg></s> <s n="61.5"><seg n="61.5.1">Wij kunnen eigenlijk niet zeggen dat zij onder de eerste christenen in die vorm bestond.</seg></s> <s n="61.6"><seg n="61.6.1">Wel in de middeleeuwen.</seg></s> <s n="61.7"><seg n="61.7.1">Bij de tijdgenoten van Petrus en Paulus was het de vraag of het geloof verenigbaar was met het aardse bestaan in zijn geheel en of Christus spoedig zou wederkomen om hen in de hemel op te nemen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="16">
<head rend="after-blank"><s n="62.1"><seg n="62.1.1"><hi rend="italic">Als bij de eerste christenen,</hi></seg> <seg n="62.1.2"><hi rend="italic">staat ons hele bestaan op het spel</hi></seg></s></head>
<p><s n="63.1"><seg n="63.1.1">Deze uiteindelijke spanning gaan de vragen van geloof en cultuur in onze tijd terugkrijgen.</seg></s> <s n="63.2"><seg n="63.2.1">Wij kunnen tegen de cultuur,</seg> <seg n="63.2.2">zoals die ons zakelijk insluit,</seg> <seg n="63.2.3">niet ja of neen zeggen,</seg> <seg n="63.2.4">zonder dat ons hele aardse bestaan er mee gemoeid is.</seg></s> <s n="63.3"><seg n="63.3.1">Evenmin als wij tegen ons inwonen in het lichaam ja of neen kunnen zeggen.</seg></s> <s n="63.4"><seg n="63.4.1">Wij hebben goed protesteren tegen de broodkaart of tegen het gasmasker of tegen zandzakken,</seg> <seg n="63.4.2">het zal ons niet veel baten,</seg> <seg n="63.4.3">als wij ons aardse bestaan niet op het spel willen zetten.</seg></s> <s n="63.5"><seg n="63.5.1">Wij kunnen evengoed tegen de dood protesteren als tegen deze cultuurverschijnselen.</seg></s> <s n="63.6"><seg n="63.6.1">Ascese laat zich hier niet prediken;</seg> <seg n="63.6.2">allerminst een 'innerweltliche'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f10" rend="superscript">j</ref></seg></s> <s n="63.7"><seg n="63.7.1">Ascese zou hier alleen kunnen wezen in de vorm van opheffing van het aardse bestaan.</seg></s></p>
<p><s n="64.1"><seg n="64.1.1">De cultuur krijgt hier trekken,</seg> <seg n="64.1.2">die wij niet gewoon waren er aan op te merken.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="17">
<head><pb n="619" ed="VW"/><s n="65.1"><seg n="65.1.1"><hi rend="italic">Zo staat de vraag van geloof en cultuur nu</hi></seg></s></head>
<p><s n="66.1"><seg n="66.1.1">Bij wat ik de ouderwetse cultuurvraag zou willen noemen,</seg> <seg n="66.1.2">werd de cultuur opgevat als levensverruiming.</seg></s> <s n="66.2"><seg n="66.2.1">Wij vroegen dan of wij zoveel ruimte wel mochten nemen;</seg> <seg n="66.2.2">of God wel wilde hebben dat wij ons op deze wereld zo genoegelijk inrichtten.</seg></s> <s n="66.3"><seg n="66.3.1">En of het niet beter was dat wij ons met het oog op de ernst der zonde en de lengte van de eeuwigheid in dit korte leven opzettelijk wat intoomden en tegen een aantal dingen,</seg> <seg n="66.3.2">die tot de mogelijkheden van ons aardse bestaan behoorden,</seg> <seg n="66.3.3">neen zegden.</seg></s> <s n="66.4"><seg n="66.4.1">Immers het kon zo licht gebeuren,</seg> <seg n="66.4.2">dat de zonde als een noodzakelijk cultuurelement daarbij onze huisvriend werd en wij hem een vaste plaats aan onze haard inruimden.</seg></s> <s n="66.5"><seg n="66.5.1">Men denke slechts aan de romanliteratuur.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="18">
<head rend="after-blank"><s n="67.1"><seg n="67.1.1"><hi rend="italic">De dood spreekt er in mee</hi></seg></s></head>
<p><s n="68.1"><seg n="68.1.1">Wij merken nu dat de zonde niet altijd alleen komt,</seg> <seg n="68.1.2">maar dat de bezoldiging der zonde,</seg> <seg n="68.1.3">de dood,</seg> <seg n="68.1.4">de vrijheid neemt zich tegelijk aan te melden.</seg></s> <s n="68.2"><seg n="68.2.1">Dat is een andere zijde van de cultuur.</seg></s> <s n="68.3"><seg n="68.3.1">Bij de staat hebben wij dat altijd wel geweten.</seg></s> <s n="68.4"><seg n="68.4.1">Haar <hi rend="italic">ultima ratio,</hi></seg> <seg n="68.4.2">haar laatste argument,</seg> <seg n="68.4.3">het zwaard,</seg> <seg n="68.4.4">was bekend.</seg></s> <s n="68.5"><seg n="68.5.1">Dit behoort reeds tot de primitieve elementen der cultuur,</seg> <seg n="68.5.2">zoals men in de eerste hoofdstukken van de bijbel kan lezen.</seg></s> <s n="68.6"><seg n="68.6.1">Ploegijzer en zwaard komen naast elkaar voor.</seg></s> <s n="68.7"><seg n="68.7.1">Men leze ook 1 Samuël 13 : 19 en 20.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="19">
<head rend="after-blank"><s n="69.1"><seg n="69.1.1"><hi rend="italic">Hier kan geen dapperheid,</hi></seg> <seg n="69.1.2"><hi rend="italic">maar alleen geloof ons redden</hi></seg></s></head>
<p><s n="70.1"><seg n="70.1.1">Wanneer wij nu in onze tijd de vraag van geloof en cultuur stellen dan komt deze zijde wel heel sterk op de voorgrond.</seg></s> <s n="70.2"><seg n="70.2.1">Zij gaat de gewone tegenstelling van kerk en staat nog te boven.</seg></s> <s n="70.3"><seg n="70.3.1">Het dilettanterige van de vroegere probleemstellingen ten opzichte van de cultuur gaat er helemaal af.</seg></s> <s n="70.4"><seg n="70.4.1">Het is ook geen familietwist meer tussen kerk en staat,</seg> <seg n="70.4.2">geen huiselijk krakeel wie het grootste stuk van ons leven zal hebben.</seg></s> <s n="70.5"><seg n="70.5.1">De cultuur in haar geheel vertoont de grimmige trekken van de dood.</seg></s> <s n="70.6"><seg n="70.6.1">En het ja of neen zeggen houdt op. Althans in de gewone vorm.</seg></s> <s n="70.7"><seg n="70.7.1">Wij kunnen alleen met ons hele bestaan nog een antwoord geven.</seg></s> <s n="70.8"><seg n="70.8.1">Wij kunnen de zonde met de dood er bij meer bewust dan vroeger als cultuur-element aanvaarden en dan is de dapperheid de hoogste deugd van het ras.</seg></s> <s n="70.9"><seg n="70.9.1">De kerk houdt dan op en de staat gaat dan steeds meer op in haar ultima ratio,</seg> <seg n="70.9.2">haar laatste argument.</seg></s> <s n="70.10"><seg n="70.10.1">Wij zijn al een heel eind op weg in deze richting.</seg></s> <s n="70.11"><seg n="70.11.1">Of</seg> <seg n="70.11.2">- en dat is geen mensenwerk</seg> <seg n="70.11.3">- de weg des geloofs wordt weer voor ons gebaand,</seg> <seg n="70.11.4">in de weg van lijden en gebed,</seg> <seg n="70.11.5">zoals in het Evangelie.</seg></s> <s n="70.12"><seg n="70.12.1">Ook daar speelt de dood een grote rol.</seg></s> <s n="70.13"><seg n="70.13.1">Hij vult samen met de zonde het hele Evangelie.</seg></s> <s n="70.14"><seg n="70.14.1">Maar hij is geen kroon op het hoofd van de zonde.</seg></s> <s n="70.15"><seg n="70.15.1">Jezus is in Gethsemane niet dapper maar beangst.</seg></s> <s n="70.16"><seg n="70.16.1">De dood dient tot verzoening van de zonde en wordt een doorgang tot het eeuwige leven.</seg></s> <s n="70.17"><seg n="70.17.1">Wij worden niet ontrouw aan God door de dood te aanvaarden.</seg></s> <s n="70.18"><seg n="70.18.1">Maar wij aanvaarden hem niet als cultuurelement.</seg></s> <s n="70.19"><seg n="70.19.1">Wij aanvaarden daarin het einde van de cultuur.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="20">
<head><pb n="620" ed="VW"/><s n="71.1"><seg n="71.1.1"><hi rend="italic">De kerk ziet op het einde (Psalm 73)</hi></seg></s></head>
<p><s n="72.1"><seg n="72.1.1">De bijbel is het boek van het begin.</seg></s> <s n="72.2"><seg n="72.2.1">Maar ook van het einde.</seg></s> <s n="72.3"><seg n="72.3.1">Het is nergens een leerboek der cultuur.</seg></s> <s n="72.4"><seg n="72.4.1">Het is het boek des geloofs.</seg></s> <s n="72.5"><seg n="72.5.1">De vragen die zich daarbij voordoen zijn van eschatologische aard.</seg></s> <s n="72.6"><seg n="72.6.1">Op die wijze komt de kerk naar voren.</seg></s> <s n="72.7"><seg n="72.7.1">Want deze is geen culturele maar een eschatologische verschijning.</seg></s> <s n="72.8"><seg n="72.8.1">Zij kan alleen recht gezien worden tegen de achtergrond van het wereldeinde.</seg></s> <s n="72.9"><seg n="72.9.1">Calvijn noemde de christen een schildwacht der eeuwigheid.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n13" rend="superscript">13</ref></seg></s> <s n="72.10"><seg n="72.10.1">En de bijbel eindigt met de bede:</seg> <seg n="72.10.2">Kom Here Jezus!</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="21">
<head rend="after-blank"><s n="73.1"><seg n="73.1.1"><hi rend="italic">De kerk lijdt en bidt en waakt</hi></seg></s></head>
<p><s n="74.1"><seg n="74.1.1">De vraag van geloof en cultuur is zo geen ethische vraag meer,</seg> <seg n="74.1.2">ofschoon ze op de zedeleer van invloed zal zijn.</seg></s> <s n="74.2"><seg n="74.2.1">Maar zelf gaat ze daar boven uit.</seg></s> <s n="74.3"><seg n="74.3.1">Zij betreft niet de <hi rend="italic">Georgiek,</hi></seg> <seg n="74.3.2">in de zin van Bacon,</seg> <seg n="74.3.3">die een deel is van de zedeleer,</seg> <seg n="74.3.4">maar in de zin van het Evangelie,</seg> <seg n="74.3.5">waar de maaiers de engelen zijn (Matth. 13 : 39).</seg></s> <s n="74.4"><seg n="74.4.1">De houding die wij daartegenover kunnen aannemen,</seg> <seg n="74.4.2">is er een van bidden en vasten.</seg></s></p>
<p><s n="75.1"><seg n="75.1.1">Daarmee hebben wij de grondvorm der kerk teruggewonnen.</seg></s> <s n="75.2"><seg n="75.2.1">Evenmin als het mogelijk is God terzijde te schuiven,</seg> <seg n="75.2.2">kan dit ook met de kerk van Christus gebeuren.</seg></s> <s n="75.3"><seg n="75.3.1">Zij leeft uit de Schrift,</seg> <seg n="75.3.2">het cultuurloze boek van de val en de wederopstanding,</seg> <seg n="75.3.3">van het begin en het einde.</seg></s> <s n="75.4"><seg n="75.4.1">De cultuurvragen van onze tijd zullen de kerk steeds meer in die stand terugbrengen.</seg></s> <s n="75.5"><seg n="75.5.1">In de strenge zin van het woord is de kerk geen cultuurelement.</seg></s> <s n="75.6"><seg n="75.6.1">Het praten over christendom en cultuur heeft in het licht van de bijbel geen zin.</seg></s> <s n="75.7"><seg n="75.7.1">Slechts zijdelings kan de kerk culturele betekenis hebben.</seg></s> <s n="75.8"><seg n="75.8.1">En daarbij loopt zij steeds het grote gevaar van in de algemene beschaving op te gaan en met de zonde als cultuurbestanddeel een voorzichtig verdrag te sluiten,</seg> <seg n="75.8.2">om het Evangelie op die wijze invloed in deze wereld te verschaffen.</seg></s> <s n="75.9"><seg n="75.9.1">Zodra de kerk als een onbestaanbare grootheid,</seg> <seg n="75.9.2">of als een verschijning van een ander rijk,</seg> <seg n="75.9.3">uit de cultuur wordt uitgewezen,</seg> <seg n="75.9.4">loopt zij althans dit gevaar niet meer.</seg></s> <s n="75.10"><seg n="75.10.1">Zij wordt dan weer teruggewezen op de bijbelse bestanddelen van haar wezen,</seg> <seg n="75.10.2">het lijden,</seg> <seg n="75.10.3">de gemeenschap,</seg> <seg n="75.10.4">het gebed,</seg> <seg n="75.10.5">de prediking,</seg> <seg n="75.10.6">de sacramenten,</seg> <seg n="75.10.7">de zending en het wachten op de wederkomst van Christus.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="22">
<head rend="after-blank"><s n="76.1"><seg n="76.1.1"><hi rend="italic">Haar houding is profetisch,</hi></seg> <seg n="76.1.2"><hi rend="italic">niet cultureel</hi></seg></s></head>
<p><s n="77.1"><seg n="77.1.1">Dat wil niet zeggen dat de kerk zich daarbij van haar bemoeiing met de wereld zou moeten laten terugdringen.</seg></s> <s n="77.2"><seg n="77.2.1">De houding die Jezus en de apostelen hebben aangenomen is niet bepaald lijdelijk te noemen.</seg></s> <s n="77.3"><seg n="77.3.1">En de Oude kerk stond in een agressieve stand tegenover het mensenleven.</seg></s> <s n="77.4"><seg n="77.4.1">Alleen maar,</seg> <seg n="77.4.2">men kan deze houding niet cultureel noemen;</seg> <seg n="77.4.3">zij was profetisch van aard.</seg></s> <s n="77.5"><seg n="77.5.1">Daarvan ging veel groter kracht uit dan er ooit van culturele bemoeiing kan uitgaan.</seg></s> <s n="77.6"><seg n="77.6.1">Het werk der kerk ging van een ander koninkrijk uit,</seg> <seg n="77.6.2">van een hoger plan.</seg></s> <s n="77.7"><seg n="77.7.1">Christus zit aan de rechterhand Gods en alle dingen moeten <pb n="621" ed="VW"/>aan zijn voeten worden onderworpen.</seg></s> <s n="77.8"><seg n="77.8.1">Daarom bemoeit de kerk zich wel met alle dingen,</seg> <seg n="77.8.2">maar zij blijft vrij tegenover de cultuur.</seg></s> <s n="77.9"><seg n="77.9.1">Een vrijheid,</seg> <seg n="77.9.2">die zich soms in onverzettelijke tegenstand zal openbaren.</seg></s> <s n="77.10"><seg n="77.10.1">Zij bezit die vrijheid omdat het koninkrijk van Jezus niet van deze wereld is.</seg></s> <s n="77.11"><seg n="77.11.1">Jezus zegt dat zijn discipelen het zout der aarde moeten zijn.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n14" rend="superscript">14</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="23">
<head rend="after-blank"><s n="78.1"><seg n="78.1.1"><hi rend="italic">Een praktisch monisme duldt deze houding niet</hi></seg></s></head>
<p><s n="79.1"><seg n="79.1.1">Het bestaan van zulk een hogere gemeenschap,</seg> <seg n="79.1.2">die onder lijden de wereld overwint,</seg> <seg n="79.1.3">die door bidden werkt en die in haar merkbaar wachten een andere orde der dingen zoekt,</seg> <seg n="79.1.4">is voor de absolute cultuurmachten,</seg> <seg n="79.1.5">die zonde en dood in hun praktisch monisme opnemen,</seg> <seg n="79.1.6">onduldbaar.</seg></s> <s n="79.2"><seg n="79.2.1">Zij zouden het kunnen goedvinden,</seg> <seg n="79.2.2">wanneer de kerk er in kon toestemmen een departement van Eredienst te worden.</seg></s> <s n="79.3"><seg n="79.3.1">Desnoods de hoogste verdieping in de cultuur.</seg></s> <s n="79.4"><seg n="79.4.1">Mits zij binnen de cultuurkring bleef ingesloten.</seg></s> <s n="79.5"><seg n="79.5.1">Maar wanneer de kerk de pretentie heeft de openbaring van een ander rijk te zijn,</seg> <seg n="79.5.2">met eigen wet en eigen geschiedenis,</seg> <seg n="79.5.3">dan wordt zij deswege als een bedreiging opgevat.</seg></s> <s n="79.6"><seg n="79.6.1">Dat dit ook werkelijk gebeurt,</seg> <seg n="79.6.2">is een bewijs dat de zaak van Christus niet verloren is,</seg> <seg n="79.6.3">maar dat God zijn kerk nog steeds vergadert,</seg> <seg n="79.6.4">beschermt en onderhoudt.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="24">
<head rend="after-blank"><s n="80.1"><seg n="80.1.1"><hi rend="italic">De cultuurvraag is boven-persoonlijk</hi></seg></s></head>
<p><s n="81.1"><seg n="81.1.1">Wanneer wij over de verhouding van geloof en cultuur spreken,</seg> <seg n="81.1.2">dan mogen wij deze dingen wel bedenken.</seg></s> <s n="81.2"><seg n="81.2.1">Het gaat niet aan om,</seg> <seg n="81.2.2">alsof het een plaats uit een handboek was,</seg> <seg n="81.2.3">altijd in dezelfde toonaard door te gaan.</seg></s> <s n="81.3"><seg n="81.3.1">Wij mogen niet doen,</seg> <seg n="81.3.2">alsof de cultuur onder alle omstandigheden een soort particuliere onderneming blijft,</seg> <seg n="81.3.3">welker beoefening enige moeilijkheden voor het persoonlijk geloof oplevert;</seg> <seg n="81.3.4">een tijdelijke collisie van plichten,</seg> <seg n="81.3.5">maar die dan met een beetje passen en meten wel weer in 't gelijk te breien zou zijn.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="25">
<head rend="after-blank"><s n="82.1"><seg n="82.1.1"><hi rend="italic">'t Gaat om tweeërlei burgerschap</hi></seg></s></head>
<p><s n="83.1"><seg n="83.1.1">Wij hebben te bedenken dat het <hi rend="italic">genus humanum</hi><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f11" rend="superscript">k</ref> een soort is met een <hi rend="italic">geschiedenis,</hi></seg> <seg n="83.1.2">waarin de vragen nooit gelijk blijven staan.</seg></s> <s n="83.2"><seg n="83.2.1">De X,</seg> <seg n="83.2.2">die wij moeten oplossen,</seg> <seg n="83.2.3">levert telkens weer een andere uitkomst.</seg></s> <s n="83.3"><seg n="83.3.1">Wij mogen ons wel eens herinneren,</seg> <seg n="83.3.2">dat de eerste christenen zich reeds de naam van vijanden van dat genus humanum moesten laten welgevallen.</seg></s> <s n="83.4"><seg n="83.4.1">En dat zij een houding hebben aangenomen,</seg> <seg n="83.4.2">waaruit bleek dat zij de geschiedenis van de soort niet onder alle omstandigheden wilden meemaken.</seg></s> <s n="83.5"><seg n="83.5.1">Zij hadden,</seg> <seg n="83.5.2">zo verklaarde de kerkvader Tertullianus,</seg> <seg n="83.5.3">de ware senaat en de ware staat.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n15" rend="superscript">15</ref></seg></s> <s n="83.6"><seg n="83.6.1">En de kerkvader Augustinus schreef later zijn machtig boek over de twee staten,</seg> <seg n="83.6.2">de hemelse en de aardse.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n16" rend="superscript">16</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="26">
<head><pb n="622" ed="VW"/><s n="84.1"><seg n="84.1.1"><hi rend="italic">Babel of bijbel</hi></seg></s></head>
<p><s n="85.1"><seg n="85.1.1">Nu de cultuur als een onweer boven ons hoofd hangt,</seg> <seg n="85.1.2">wordt het tijd dat we de oude vragen weer geheel opnieuw onder ogen zien.</seg></s> <s n="85.2"><seg n="85.2.1">Wij mogen,</seg> <seg n="85.2.2">om misverstand te vermijden,</seg> <seg n="85.2.3">wel een andere naam gaan gebruiken.</seg></s> <s n="85.3"><seg n="85.3.1">Wij hebben jaren geleden de Babel-Bibel-strijd gehad.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n17" rend="superscript">17</ref></seg></s> <s n="85.4"><seg n="85.4.1">Daaruit klinken ons reeds namen tegen,</seg> <seg n="85.4.2">die wat meer bij de situatie schijnen aangepast dan wanneer men spreekt over cultuur en geloof als een ietwat moeilijke plaats uit een handboek voor christelijke zedekunde.</seg></s> <s n="85.5"><seg n="85.5.1">Wij hebben dan ook dadelijk iets van de augustiniaanse visie terug en daarachter van die uit het boek der Openbaring.</seg></s> <s n="85.6"><seg n="85.6.1">De felheid van de spanning wordt ons dan ook dadelijk veel duidelijker en wij weten dan dat onze eeuw in het verlengde ligt van andere eeuwen.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="27">
<head rend="after-blank"><s n="86.1"><seg n="86.1.1"><hi rend="italic">'t Gaat om het einde</hi></seg></s></head>
<p><s n="87.1"><seg n="87.1.1">Er is nog iets anders waarop ik in dit verband moet wijzen.</seg></s> <s n="87.2"><seg n="87.2.1">De cultuurvraag wordt op kerkelijke erve vaak behandeld in verband met het leerstuk van de schepping.</seg></s> <s n="87.3"><seg n="87.3.1">In aansluiting daaraan zoekt men dan de houding van de gelovige te bepalen.</seg></s> <s n="87.4"><seg n="87.4.1">Men zoekt de ordeningen te ontdekken,</seg> <seg n="87.4.2">die God heeft ingesteld eens voor altijd.</seg></s> <s n="87.5"><seg n="87.5.1">Daarbij rekent men dan vaak in het geheel niet of te weinig met de geschiedenis,</seg> <seg n="87.5.2">die eigen is aan de mensheid als soort en met de zonde die een bestanddeel daarvan is geworden.</seg></s> <s n="87.6"><seg n="87.6.1">Het gesprek krijgt dan allicht een zo afgetrokken karakter,</seg> <seg n="87.6.2">dat men meer van de werkelijke moeilijkheden wordt afgeleid dan er op gericht.</seg></s> <s n="87.7"><seg n="87.7.1">Wanneer alles aan een einde doet denken,</seg> <seg n="87.7.2">heeft het weinig zin steeds weer over het begin te spreken.</seg></s> <s n="87.8"><seg n="87.8.1">Bij de moeilijkheden,</seg> <seg n="87.8.2">waarin God de kerk brengt,</seg> <seg n="87.8.3">hebben wij zeker te letten op wat in het Nieuwe Testament over de dag des Heren te lezen staat.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="28">
<head rend="after-blank"><s n="88.1"><seg n="88.1.1"><hi rend="italic">Cultuur en ascese</hi></seg></s></head>
<p><s n="89.1"><seg n="89.1.1">Als wij de vraag van geloof en cultuur zo stellen,</seg> <seg n="89.1.2">vallen er heel wat kwesties weg als niet aan de orde zijnde.</seg></s> <s n="89.2"><seg n="89.2.1">En er komen andere voor in de plaats,</seg> <seg n="89.2.2">die veel moeilijker zijn en die men veel minder uit de weg kan gaan.</seg></s> <s n="89.3"><seg n="89.3.1">Moeilijkheden,</seg> <seg n="89.3.2">die door de enkeling nauwelijks of niet te beantwoorden zijn en waarop hij toch ja of neen moet zeggen.</seg></s> <s n="89.4"><seg n="89.4.1">Waartegen ascese alleen gevolg kan hebben als men zijn hele aardse bestaan op het spel zet.</seg></s></p>
<p><s n="90.1"><seg n="90.1.1">Er zijn tijden geweest waarin cultuur een andere naam voor christendom scheen te wezen.</seg></s> <s n="90.2"><seg n="90.2.1">Sommigen meenden zelfs een betere.</seg></s> <s n="90.3"><seg n="90.3.1">In andere perioden scheen men de cultuur voor de mannelijke tweelingbroer van het vrouwelijke christendom te willen houden.</seg></s> <s n="90.4"><seg n="90.4.1">Het zou dwaas zijn de probleemstellingen uit zulke tijden steeds maar aan te houden.</seg></s> <s n="90.5"><seg n="90.5.1">Wij kunnen niet anders dan de dingen veel meer in nieuwtestamentisch,</seg> <seg n="90.5.2">eschatologisch licht te zetten.</seg></s></p>
<p><s n="91.1"><seg n="91.1.1">Calvijn heeft,</seg> <seg n="91.1.2">met het oog op de taak der kerk in deze wereld,</seg> <seg n="91.1.3">een terughoudende houding tegenover de cultuur aangenomen.</seg></s> <s n="91.2"><seg n="91.2.1">Dit stempel is tot op <pb n="623" ed="VW"/>heden min of meer op de volkeren van gereformeerde religie blijven staan.</seg></s> <s n="91.3"><seg n="91.3.1">Deze houding is van grote betekenis geweest en zij is het nog.</seg></s> <s n="91.4"><seg n="91.4.1">Maar zelfs in haar beste vorm is zij niet voldoende om de wereld van thans te overwinnen.</seg></s> <s n="91.5"><seg n="91.5.1">Zij kan hoogstens de meest gunstige sfeer zijn,</seg> <seg n="91.5.2">waarin nieuwe moeilijkheden worden tegemoet getreden.</seg></s> <s n="91.6"><seg n="91.6.1">De dingen komen tenslotte in het leven niet achter ons aan,</seg> <seg n="91.6.2">maar wij komen ze tegen.</seg></s> <s n="91.7"><seg n="91.7.1">En die welke ons geslacht ontmoet zijn zo dreigend,</seg> <seg n="91.7.2">dat de enkeling bij zijn moeilijkheden weer opnieuw behoefte voelt aan de grote gemeenschap der gelovigen op aarde.</seg></s> <s n="91.8"><seg n="91.8.1">Wij merken dat wij met onze voeten vast in een ander koninkrijk moeten staan om staande te kunnen blijven.</seg></s></p>
<p><s n="92.1"><seg n="92.1.1">De cultuur</seg> <seg n="92.1.2">- als ik het eens zo noemen mag</seg> <seg n="92.1.3">- die daar geldt,</seg> <seg n="92.1.4">is die uit het Evangelie,</seg> <seg n="92.1.5">dat wij naar gewone maatstaf cultuurloos moeten noemen.</seg></s> <s n="92.2"><seg n="92.2.1">De gemeenschap des lijdens,</seg> <seg n="92.2.2">der gebeden,</seg> <seg n="92.2.3">der heiligen,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.f12" rend="superscript">l</ref></seg> <seg n="92.2.4">der leer,</seg> <seg n="92.2.5">der zending en des wakens is de vaste grond der dingen die de gemeente ook nu nog hoopt.</seg></s> <s n="92.3"><seg n="92.3.1">En vandaar uit kunnen alleen het Woord en de Belijdenis uitgaan,</seg> <seg n="92.3.2">die ook uit onze tijd niet ledig zullen wederkeren.</seg></s></p>
</div>
<div type="marginal" n="29">
<head rend="after-blank"><s n="93.1"><seg n="93.1.1"><hi rend="italic">Rijk tegen rijk</hi></seg></s></head>
<p><s n="94.1"><seg n="94.1.1">Daarbij zal het dan in volle zin weer gaan:</seg> <seg n="94.1.2">rijk tegen rijk.</seg></s> <s n="94.2"><seg n="94.2.1">In het ene zal de dood een poort zijn naar aardse macht;</seg> <seg n="94.2.2">in het andere naar de hemelse heerlijkheid.</seg></s> <s n="94.3"><seg n="94.3.1">In het eerste is hij het instrument van menselijke vijandschap;</seg> <seg n="94.3.2">in het tweede het zegel van goddelijke verzoening.</seg></s> <s n="94.4"><seg n="94.4.1">Het aardse stelt zijn verwachting op de slag van Kaïn;</seg> <seg n="94.4.2">het hemelse op het bloed van Abel dat roept van de aardbodem tot God.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n18" rend="superscript">18</ref></seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="610" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Bijv. 6: 4 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Bijv. 2: 12 vv.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f3" type="foot" place="foot" n="c"><p>Numeri 6.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f4" type="foot" place="foot" n="d"><p>Jeremia 35.</p></note>
<pb n="611" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f5" type="foot" place="foot" n="e"><p>Pascal: "Le moi est <choice><sic>háïssable</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">haïssable</corr></choice>."<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n7" rend="superscript">7</ref></p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f6" type="foot" place="foot" n="f"><p>Vgl. <hi rend="italic">WNT.,</hi> dl. 3/2, 's-Gravenhage-Leiden 1916, kol. 2168 v.</p></note>
<pb n="612" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f7" type="foot" place="foot" n="g"><p>Vgl. R. Eucken, <hi rend="italic">Geistige Strömungen der Gegenwart,</hi> Leipzig 1904<hi rend="superscript">3</hi>, p. 231.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f8" type="foot" place="foot" n="h"><p>Vgl. Eucken, <hi rend="italic">a.</hi> w., p. 226.</p></note>
<pb n="615" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f9" type="foot" place="foot" n="i"><p>Door het geloof alléén.</p></note>
<pb n="618" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f10" type="foot" place="foot" n="j"><p>De bekende Duitse schrijver <hi rend="italic">Troeltsch</hi> noemde de gereformeerde levenshouding met die naam.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.geloof-en-cultuur.n12" rend="superscript">12</ref></p></note>
<pb n="621" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f11" type="foot" place="foot" n="k"><p>Het menselijk geslacht.</p></note>
<pb n="623" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.f12" type="foot" place="foot" n="l"><p>Sacramenten.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. publiceerde <hi rend="italic">Geloof en Cultuur in Eltheto</hi> 94 (nov. 1939) nr. 2, p. 23-31. Aan deze publikatie ligt een lezing van N. ten grondslag op de conferentie van de NCSV. over <hi rend="italic">Onze houding tegenover de cultuur</hi> op 29-30 april 1939 te 'Woudschoten', Zeist, onder voorzitterschap van prof. dr. G. van der Leeuw. Van der Leeuw hield daar een lezing over <hi rend="italic">Onze taak jegens de cultuur.</hi> Onder dezelfde titel verscheen een artikel van Van der Leeuw in het bovengenoemde nummer van <hi rend="italic">Eltheto,</hi> p. 21-23. In het <hi rend="italic">Ten Geleide</hi> van dit <hi rend="italic">Eltheto</hi>nummer wordt op p. 17 opgemerkt: "Het artikel van prof. dr. G. van der Leeuw zal zeker door zijn klaarheid tot zeer velen onzer spreken; men zal er zijn eigen vragen genoemd en geleid in terugvinden en het zal zeker veter gedachten omtrent de taak, welke ons dan toch in de cultuur gesteld wordt, verhelderen. Enigszins anders is het gesteld met het artikel van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans. Dit is - wij weten het - zeer moeilijk van structuur en inhoud. Afgezien van de schone aforismen, waarin dr. Noordmans een meester is, en welke men als varia zou kunnen gebruiken, behoort dit tot het beste, wat <hi rend="italic">Eltheto</hi> in de laatste tijden heeft mogen publiceren. Toen de redactie trachtte de gebruikelijke 'kopjes' in dit stuk te plaatsen, hebben wij het artikel verscheidene malen moeten herlezen, voordat wij de diepte gepeild hadden. Men late zich dus niet zo spoedig ontmoedigen, en neme de moeite het stuk enige malen te herlezen. Dit toont de moeite rijkelijk!"</p></note>
<pb n="624" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n2" type="end" place="end" n="2"><p><pb n="624" ed="VW"/>Zie over de verandering <choice><sic>tussèn</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">tussen</corr></choice> april en november 1939 deze uitgave, p. 242, noot 127.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n3" type="end" place="end" n="3"><p><hi rend="italic">De Finibus 5,</hi> 19, 54.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Vgl. Betje Wolff en Aagje Deken, <hi rend="italic">Historie van den heer Willem Leevend,</hi> 8 dln., 1784-1785.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Rainer Maria Rilke, <hi rend="italic">Das Stunden-Buch, enthaltend die drei Bücher Vom menschlichen LebenIVon der PilgerschafilVon der Armuth und vom Tode,</hi> Leipzig 19136, boek 1, p. 23.</p><p>Noordmans bezat een exemplaar van deze uitgave.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n6" type="end" place="end" n="6"><p>Vgl. La Rochefoucauld, <hi rend="italic">Réflexions ou Sentences ou Maximes morales (1678).</hi></p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n7" type="end" place="end" n="7"><p>B. Pascal, <hi rend="italic">Pensées et opuscules,</hi> L. Brunschvicq <choice><sic>cd.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">ed.</corr></choice>, pensée 455.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Zie over Vinet p. 160, noot 220.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. Luthers uitleg van Psalm 147: 15-18 in <hi rend="italic">D. Martin Luthers Psalmen-Auslegung, Erwin</hi> <choice><sic>Müihaupt</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Mülhaupt</corr></choice>, <choice><sic>di. 3</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 3</corr></choice>, Göttingen 1965, p. 666-672.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n10" type="end" place="end" n="10"><p>De Quaker John Woolman (1720-1772) heeft aan het begin gestaan van de strijd tegen de slavernij, die in Pennsylvania het eerst afgeschaft is.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n11" type="end" place="end" n="11"><p>Zie p. 553, noot 3.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n12" type="end" place="end" n="12"><p>Zie p. 516, noot 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n13" type="end" place="end" n="13"><p>Zie p. 348, noot 9.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n14" type="end" place="end" n="14"><p>Vgl. Matth. 5 : 13.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n15" type="end" place="end" n="15"><p>De uitdrukking, die N. hier gebruikt, komt niet letterlijk zo voor in Tertullianus'Apologe<hi rend="italic">ticum.</hi> Vgl. vooral de capita 39, 40, 41 en 44.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n16" type="end" place="end" n="16"><p><hi rend="italic">De civitate Dei</hi> (413-426).</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n17" type="end" place="end" n="17"><p>Zie VW., dl. 1, p. 76, noot 27: "Babel-Bibel strijd is de aanduidingyoor de wetenschappelijke controverse in het begin van deze eeuw over de invloed van de Babylonisch-Assyrische religie op de godsdienst van Israël. Op basis van opgravingen kwam F. Delitzsch tot de opvatting dat Babel in geestelijk opzicht het moederland van de bijbel is en dat daarom de religie van Israël verre achterstaat bij de oude wijsheid van Babel. Deze opvatting zette D. in drie voordrachten uiteen, die alle onder de titel <hi rend="italic">Babel und Bibelresp.</hi> verschenen in Leipzig 1902, Stuttgart 1903, Stuttgart 1905."</p></note>
<note xml:id="noordmans6.geloof-en-cultuur.n18" type="end" place="end" n="18"><p>Vgl. Gen. 4: 8 en 10.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="52" xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld" decls="#bibl-noordmans6.de-kerk-in-de-wereld">
<pb n="625" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">De kerk in de wereld<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<p><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Een mens moet tweemaal geboren worden,</seg> <seg n="2.1.2">zegt Jezus tegen Nicodemus.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n2" rend="superscript">2</ref></seg></s> <s n="2.2"><seg n="2.2.1">Door de eerste geboorte komt hij in de wereld.</seg></s> <s n="2.3"><seg n="2.3.1">Door de tweede behoort hij tot de kerk.</seg></s> <s n="2.4"><seg n="2.4.1">Daarom heet de Doop,</seg> <seg n="2.4.2">die op de geboorte volgt,</seg> <seg n="2.4.3">ook het 'bad der wedergeboorte'.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n3" rend="superscript">3</ref></seg></s> <s n="2.5"><seg n="2.5.1">Zo heeft iedere christen in zijn leven deze beide dingen,</seg> <seg n="2.5.2">kerk en wereld.</seg></s> <s n="2.6"><seg n="2.6.1">Natuurlijk hebben wij daarmee nog maar heel voorlopig deze beide grote gebieden aangewezen</seg> <seg n="2.6.2">- even aangeduid.</seg></s> <s n="2.7"><seg n="2.7.1">Maar dit weten wij:</seg> <seg n="2.7.2">Ik behoor tot de wereld.</seg></s> <s n="2.8"><seg n="2.8.1">En ook:</seg> <seg n="2.8.2">Ik behoor tot de kerk.</seg></s></p>
<p><s n="3.1"><seg n="3.1.1">Dit tweeërlei lidmaatschap of tweeërlei burgerschap verschilt heel wat van elkaar.</seg></s> <s n="3.2"><seg n="3.2.1">En komt ook wel met elkaar in conflict.</seg></s> <s n="3.3"><seg n="3.3.1">Deel van de wereld zijn wij</seg> <seg n="3.3.2">- om te beginnen</seg> <seg n="3.3.3">- van zelf.</seg></s> <s n="3.4"><seg n="3.4.1">Niemand kan er zelf wat aan doen,</seg> <seg n="3.4.2">dat hij geboren wordt.</seg></s> <s n="3.5"><seg n="3.5.1">Hij is al op de wereld voor hij het zelf merkt.</seg></s> <s n="3.6"><seg n="3.6.1">Hij kan ook niet bedanken voor zijn lidmaatschap.</seg></s> <s n="3.7"><seg n="3.7.1">Hij blijft in de wereld tot hij sterft.</seg></s> <s n="3.8"><seg n="3.8.1">Daarom is het een <hi rend="italic">natuurlijke</hi> zaak.</seg></s> <s n="3.9"><seg n="3.9.1">Met de kerk is het ook wel een beetje zo,</seg> <seg n="3.9.2">maar toch anders.</seg></s> <s n="3.10"><seg n="3.10.1">Als men jong gedoopt wordt,</seg> <seg n="3.10.2">merkt men het ook niet,</seg> <seg n="3.10.3">maar men kan ook groot gedoopt worden.</seg></s> <s n="3.11"><seg n="3.11.1">En een heiden,</seg> <seg n="3.11.2">die christen wordt,</seg> <seg n="3.11.3">wordt altijd groot gedoopt en merkt wel dat hij lid van de kerk wordt.</seg></s> <s n="3.12"><seg n="3.12.1">Men kan zijn lidmaatschap in de kerk ook <hi rend="italic">afbreken.</hi></seg></s> <s n="3.13"><seg n="3.13.1">Toch is het anders dan met een vereniging.</seg></s> <s n="3.14"><seg n="3.14.1">Meestal wordt men lid bij de geboorte en men wordt kerkelijk begraven.</seg></s> <s n="3.15"><seg n="3.15.1">Kerk en wereld lijken op elkaar en verschillen van elkaar.</seg></s> <s n="3.16"><seg n="3.16.1">Het zijn dezelfde mensen,</seg> <seg n="3.16.2">maar in een heel ander verband en in een heel andere houding.</seg></s> <s n="3.17"><seg n="3.17.1">Denk aan Ezau en Jakob.</seg></s></p>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wat verstaan wij nu onder wereld.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Ik kan beginnen met te zeggen:</seg> <seg n="4.2.2">God heeft de wereld geschapen.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">1. Dat is alles wat bestaat.</seg></s> <s n="5.2"><seg n="5.2.1">De bijbel zegt:</seg> <seg n="5.2.2">hemel en aarde.</seg></s> <s n="5.3"><seg n="5.3.1">Daarvan belijdt de kerk eenvoudig dat God alles geschapen heeft.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">2. Maar 'wereld' heeft voor ons ook nog een andere betekenis,</seg> <seg n="6.1.2">nl. de <hi rend="italic">mensenwereld</hi> en dan wordt de zaak reeds wat ingewikkelder.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Wanneer ik vraag:</seg> <seg n="6.2.2">Heeft God de mensenwereld geschapen,</seg> <seg n="6.2.3">dan maak ik een uitzondering:</seg> <seg n="6.2.4">Ja,</seg> <seg n="6.2.5"><hi rend="italic">maar de zonde niet.</hi></seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Genesis 3 vertelt van de zondeval en dat is een heel ander verhaal dan dat van de schepping.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Daarmee begint eigenlijk dc <hi rend="italic">bijbelse geschiedenis.</hi></seg></s> <s n="6.5"><seg n="6.5.1">De geschiedenis van de mens begint.</seg></s> <s n="6.6"><seg n="6.6.1">De mensenwereld en tegelijk de geschiedenis van de val.</seg></s> <s n="6.7"><seg n="6.7.1">Over de <hi rend="italic">wereld</hi> kunnen wij dus eigenlijk niet in 't afgetrokkene of neutraal spreken.</seg></s> <s n="6.8"><seg n="6.8.1">Wij kennen geen andere wereld dan die welke door <hi rend="italic">zondige mensen bewoond</hi> wordt en die door de mensen in de zonde wordt betrokken.</seg></s> <pb n="626" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="6.9"><seg n="6.9.1">Ik denk nu aan de <hi rend="italic">atoombom</hi>.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n4" rend="superscript">4</ref></seg></s> <s n="6.10"><seg n="6.10.1">Die moet er altijd even bij te pas komen.</seg></s> <s n="6.11"><seg n="6.11.1">De ontdekking van de splitsing van de elementen,</seg> <seg n="6.11.2">waaruit de wereld bestaat,</seg> <seg n="6.11.3">heeft er veel van dat de mensen de Schepper in de kaarten hebben gekeken. 't Is bijna ongelofelijk,</seg> <seg n="6.11.4">dat zij zo dicht tot de wording van de dingen zijn doorgedrongen.</seg></s> <s n="6.12"><seg n="6.12.1">Men zou zeggen:</seg> <seg n="6.12.2">dat is zuiver wetenschappelijk werk,</seg> <seg n="6.12.3">zuivere natuurkunde.</seg></s> <s n="6.13"><seg n="6.13.1">En juist deze wetenschappelijke ontdekking doet de hele mensheid beven voor de dreiging,</seg> <seg n="6.13.2">die er achter schuilt.</seg></s> <s n="6.14"><seg n="6.14.1">Wereld en zonde zijn nauw met elkaar verbonden.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1"><hi rend="italic">God heeft deze wereld lief,</hi></seg> <seg n="7.1.2">de wereld die Hij zelf geschapen heeft.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Maar niet zoals een kunstenaar houdt van het werk zijner handen,</seg> <seg n="7.2.2">maar zoals de vader in de gelijkenis de verloren zoon liefheeft en de herder het verloren schaap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n5" rend="superscript">5</ref></seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Wij zullen dus goed doen bij het woord wereld <hi rend="italic">de zonde er niet buiten te laten</hi><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">.</hi></corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="8.2"><seg n="8.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"><hi rend="italic">Ieder</hi></corr></choice> woord,</seg> <seg n="8.2.2">vooral in de bijbel,</seg> <seg n="8.2.3">wekt gevoelens op. En wanneer wij kerk en wereld met elkaar in verband brengen,</seg> <seg n="8.2.4">kunnen wij moeilijk anders doen dan,</seg> <seg n="8.2.5">als wij over <hi rend="italic">wereld</hi> spreken,</seg> <seg n="8.2.6">aan de <hi rend="italic">mensenwereld</hi> te denken en als wij dat toen <hi rend="italic">tegelijk de zonde</hi> er in te betrekken.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Wij kunnen dat hier nu niet in bijzonderheden nagaan.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Het is er ons alleen om te doen aan het woord wereld een betekenis te geven in verband met wat wij kerk noemen.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">3. Wereld kan behalve'alle dingen'en behalve'zondige,</seg> <seg n="9.1.2">van God afgedwaalde mensen' ook nog iets anders betekenen in de bijbel.</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Vooral in het evangelie van Johannes.</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Het is dan de <hi rend="italic">Gode vijandige wereld,</hi></seg> <seg n="9.3.2">die zich verzet tegen Jezus en tegen het werk van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="9.4"><seg n="9.4.1">Zo <hi rend="italic">vooral de Joden</hi> in dat evangelie,</seg> <seg n="9.4.2">terwijl <hi rend="italic">de enkel zondige wereld</hi> elders meer door de <hi rend="italic">heidenwereld</hi> kan worden voorgesteld.</seg></s> <s n="9.5"><seg n="9.5.1">De heidenen hebben Jezus niet bewust verworpen,</seg> <seg n="9.5.2">de Joden wel.</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Wanneer later <hi rend="italic">in de kerk over de wereld</hi> gesproken wordt,</seg> <seg n="10.1.2">komen deze drie betekenissen terug.</seg></s></p>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="11.1"><seg n="11.1.1">1. De wereld is allereerst de <hi rend="italic">bewoonde wereld,</hi></seg> <seg n="11.1.2">waar mensen wonen.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">De kerk is dan katholiek,</seg> <seg n="11.2.2">voor zover zij over de gehele bewoonde wereld verspreid is.</seg></s></p>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="12.1"><seg n="12.1.1">2. Wereld is <hi rend="italic">echter ook de massa van verloren schepselen,</hi></seg> <seg n="12.1.2">waaruit de leden van de kerk door Christus van de einden der aarde en van het begin der wereld tot het einde worden vergaderd.</seg></s></p>
<p><note type="flag" resp="#pipeline">als genummerde alinea gezet, zoals de rest van deze opsomming; in eerdere versies een lijstpunt</note><s n="13.1"><seg n="13.1.1">3. En in de <hi rend="italic">derde plaats</hi> is wereld ook weer een <hi rend="italic">vijandig element,</hi></seg> <seg n="13.1.2">waarin de gemeente zich niet thuis gevoelt en waardoor zij niet besmet moet worden.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Ascese.</seg></s></p>
<lg><l n="14.1"><seg n="14.1.1">Weer deze drie:</seg> <seg n="14.1.2">de wijde wereld</seg><note type="flag" resp="#pipeline">korte regel als versregel apart gezet; in eerdere versies bij de regel ervoor gevoegd</note></l><l n="14.2"><seg n="14.2.1">de zondige wereld</seg></l><l n="14.3"><seg n="14.3.1">de vijandige wereld.</seg></l></lg>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Allereerst de middelste sfeer.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Wij komen er,</seg> <seg n="15.2.2">vooral als jonge mensen,</seg> <note type="flag" resp="#pipeline">gebroken alinea binnen de pagina samengevoegd</note><seg n="15.2.3">allereerst en allermeest mee in aanraking en als leden der kerk worden wij <pb n="627" ed="VW"/>voor een keus,</seg> <seg n="15.2.4">een beslissing gesteld,</seg> <seg n="15.2.5">als Christus ons uit de duisternis van het natuurlijke leven roept tot zijn wonderbaar licht.</seg></s> <s n="15.3"><seg n="15.3.1">Aan <hi rend="italic">deze tegenstelling van kerk en wereld</hi> is niet te ontkomen.</seg></s> <s n="15.4"><seg n="15.4.1">Wij mogen haar niet verdoezelen.</seg></s> <s n="15.5"><seg n="15.5.1"><hi rend="italic">In de wereld te zijn is,</hi></seg> <seg n="15.5.2"><hi rend="italic">nu de zonde eenmaal gekomen is,</hi></seg> <seg n="15.5.3"><hi rend="italic">geen zuiver natuurlijke zaak meer.</hi></seg></s> <s n="15.6"><seg n="15.6.1">Ons leven volgt niet zomaar regelrecht <choice><sic>uit oris bestaan</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">uit ons bestaan</corr></choice>.</seg></s> <s n="15.7"><seg n="15.7.1">Wij kunnen niet zeggen:</seg> <seg n="15.7.2">God heeft mij zo geschapen als ik ben en nu moet ik volgens mijn natuur leven.</seg></s> <s n="15.8"><seg n="15.8.1">Ik mag dan wat daaruit volgt ook doen.</seg></s> <s n="15.9"><seg n="15.9.1">Ik mag de consequenties uit mijn bestaan trekken.</seg></s> <s n="15.10"><seg n="15.10.1"><hi rend="italic">Zo'n redenering mag een christen niet houden.</hi></seg></s> <s n="15.11"><seg n="15.11.1">Dat deden sommige <hi rend="italic">heidenen</hi> in de Oudheid onder de Grieken en Romeinen,</seg> <seg n="15.11.2">die zich <hi rend="italic">Stoïcijnen</hi> noemden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n6" rend="superscript">6</ref></seg></s> <s n="15.12"><seg n="15.12.1"><hi rend="italic">Een christen moet</hi> bedenken,</seg> <seg n="15.12.2">dat het natuurlijke sedert de zondeval het zondige moet heten.</seg></s> <s n="15.13"><seg n="15.13.1">Wij worden in zonde ontvangen en geboren.</seg></s> <s n="15.14"><seg n="15.14.1"><hi rend="italic">Het leven</hi> is voor ons niet iets eenvoudigs of enkelvoudigs,</seg> <seg n="15.14.2">maar <hi rend="italic">iets zeer ingewikkelds.</hi></seg></s> <s n="15.15"><seg n="15.15.1">Als wij 't goede willen doen,</seg> <seg n="15.15.2">zegt Paulus in <hi rend="italic">Romeinen</hi> 7,</seg> <seg n="15.15.3">dan doen wij het kwade.</seg></s> <s n="15.16"><seg n="15.16.1">Onze wil heeft andere gevolgen dan wij zelf willen.</seg></s> <s n="15.17"><seg n="15.17.1">Dat is heel vreemd,</seg> <seg n="15.17.2">maar het is toch zo.</seg></s> <s n="15.18"><seg n="15.18.1"><hi rend="italic">Wat onze natuur is,</hi></seg> <seg n="15.18.2"><hi rend="italic">weten wij zelf niet voldoende.</hi></seg></s> <s n="15.19"><seg n="15.19.1">Uit de zonde is consequent niets af te leiden.</seg></s> <s n="15.20"><seg n="15.20.1">Maar dat er iets uit volgt merken wij,</seg> <seg n="15.20.2">als onze wil andere gevolgen heeft dan wij zelf bedoelden.</seg></s> <s n="15.21"><seg n="15.21.1"><hi rend="italic">Daarom moeten wij tot de kerk behoren.</hi></seg></s> <s n="15.22"><seg n="15.22.1"><hi rend="italic">De genade</hi> moet over ons heersen,</seg> <seg n="15.22.2">want de natuur,</seg> <seg n="15.22.3">de zonde mag ons niet regeren.</seg></s> <s n="15.23"><seg n="15.23.1"><hi rend="italic">Een andere Wet werkt dan in onze leden,</hi></seg> <seg n="15.23.2">in ons leven.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Deze verhouding komt tot uitdrukking als Jezus zich zelf in Johannes 10 <hi rend="italic">de goede Herder noemt,</hi></seg> <seg n="16.1.2">die de schapen rondom zich vergadert.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Zij moeten in zijn nabijheid blijven.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Rondom Hem is de wereld en zij lopen gevaar te vergeten dat zij,</seg> <seg n="16.3.2">voordat zij het weten,</seg> <seg n="16.3.3">anders leven dan zij zelf willen.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1"><hi rend="italic">De zonde ligt hen bij,</hi></seg> <seg n="16.4.2">of voor de deur.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Op allerlei manieren <hi rend="italic">komen zij</hi> telkens buiten de leiding van Gods genade en dan worden de consequenties van de <hi rend="italic">zonde getrokken.</hi></seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">De christen kan <hi rend="italic">alleen door het geloof</hi> leven,</seg> <seg n="16.6.2">onder de beademing <hi rend="italic">van de genade.</hi></seg></s> <s n="16.7"><seg n="16.7.1"><hi rend="italic">Ook dan gebeuren er dingen die wij zelf niet voorzien.</hi></seg></s> <s n="16.8"><seg n="16.8.1">Het leven in de zonde brengt zekere verrassingen mee.</seg></s> <s n="16.9"><seg n="16.9.1">Dingen die men zelf niet gewild,</seg> <seg n="16.9.2">bedacht of voorzien had.</seg></s> <s n="16.10"><seg n="16.10.1"><hi rend="italic">Maar het leven onder de genade brengt nog veelgroter verrassingen mee.</hi></seg></s> <s n="16.11"><seg n="16.11.1">Dan komt er soms een <hi rend="italic">nieuwe mens</hi> om de hoek kijken,</seg> <seg n="16.11.2">die men vroeger niet gekend had.</seg></s> <s n="16.12"><seg n="16.12.1"><hi rend="italic">Men herkent zich zelf niet meer.</hi></seg></s> <s n="16.13"><seg n="16.13.1"><hi rend="italic">Uit het rijk der genade komt een nieuwe natuur zich aan ons betonen.</hi></seg></s> <s n="16.14"><seg n="16.14.1"><hi rend="italic">Paulus houdt altijd wel enig begrip van Saulus.</hi></seg></s> <s n="16.15"><seg n="16.15.1"><hi rend="italic">Maar Saulus heeft geen verstand van Paulus.</hi></seg></s> <s n="16.16"><seg n="16.16.1">Hij zegt het zelf.</seg></s> <s n="16.17"><seg n="16.17.1">Ik leef niet meer,</seg> <seg n="16.17.2">maar Christus leeft in mij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n7" rend="superscript">7</ref></seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1"><hi rend="italic">Zo leeft de kerk in de wereld en toch eigenlijk niet in de wereld.</hi></seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Zij is er boven uit.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Zij kan ook nooit weer geheel in de wereld opgaan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1"><hi rend="italic">Abraham,</hi></seg> <seg n="17.4.2"><hi rend="italic">Izaäk,</hi></seg> <seg n="17.4.3"><hi rend="italic">Mozes,</hi></seg> <seg n="17.4.4">zij waren gasten en <hi rend="italic">vreemdelingen hier op aarde.</hi></seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zij zochten een ander vaderland.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Zij waren niet helemaal trouw aan de aarde.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Wat <hi rend="italic">de genade</hi> in de kerk <hi rend="italic">werkt,</hi></seg> <seg n="18.1.2">dat is <hi rend="italic">stukwerk</hi> en die stukken zullen hier op aarde nooit helemaal bij elkaar passen.</seg></s> <s n="18.2"><seg n="18.2.1">Het wordt nooit één geheel.</seg></s> <pb n="628" ed="VW"/><note type="flag" resp="#pipeline">alinea over paginagrens samengevoegd; zou ook een nieuwe alinea kunnen zijn</note><s n="18.3"><seg n="18.3.1">Welke mogelijkheden er in de kerk verschoten liggen:</seg> <seg n="18.3.2">daarvan heeft de wereld geen begrip en voor zover wij zelf tot de wereld behoren,</seg> <seg n="18.3.3">de leden der kerk ook niet.</seg></s> <s n="18.4"><seg n="18.4.1"><hi rend="italic">De kerk heeft een revolutionair karakter.</hi></seg></s> <s n="18.5"><seg n="18.5.1">In haar openbaart zich het karakter van een nieuwe wereld.</seg></s> <s n="18.6"><seg n="18.6.1">Maar de gaven,</seg> <seg n="18.6.2">die in de kerk geschonken worden,</seg> <seg n="18.6.3">tonen een grote verscheidenheid.</seg></s> <s n="18.7"><seg n="18.7.1">Het is één lichaam met vele leden.</seg></s> <s n="18.8"><seg n="18.8.1">De geestelijke gaven verschillen meer dan de natuurlijke gaven.</seg></s> <s n="18.9"><seg n="18.9.1">Wanneer het tot een vernieuwing van ons leven zal komen,</seg> <seg n="18.9.2">dan moet daarmee gerekend worden.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n8" rend="superscript">8</ref></seg></s> <s n="18.10"><seg n="18.10.1">Wij kunnen van te voren geen plan opmaken van wat het Godsrijk wezen zal.</seg></s> <s n="18.11"><seg n="18.11.1">De eerste christenen waren daar zo van overtuigd,</seg> <seg n="18.11.2">dat ze Jezus' wederkomst dadelijk verwachtten.</seg></s> <s n="18.12"><seg n="18.12.1">En nu kan men wel zeggen,</seg> <seg n="18.12.2">dat dit anders is uitgekomen en dat wij nu een meer nuchtere houding moeten aannemen,</seg> <seg n="18.12.3">maar in 't wezen van de zaak verandert niets.</seg></s> <s n="18.13"><seg n="18.13.1"><hi rend="italic">Wanneer de kerk een greep doet</hi> naar Gods eeuwig koninkrijk,</seg> <seg n="18.13.2">dan grijpt zij boven de aardse toestanden uit.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Het werk der grote Godsmannen ligt <hi rend="italic">nooit helemaal in het vlak van deze wereld.</hi></seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">Het brengt zoveel beweging teweeg,</seg> <seg n="19.2.2">omdat het er bovenuit gaat.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Zo zullen wij in de kerk bijvoorbeeld <hi rend="italic">nooit,</hi></seg> <seg n="19.3.2">naar het voorbeeld van politieke lichamen,</seg> <seg n="19.3.3">een <hi rend="italic">vijfjarenplan</hi> kunnen opstellen.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">De kerk rekent met de eeuwigheid en verwacht de toekomst van Christus.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">Zij leeft als 't ware bij de dag en tegelijk bij de eeuwigheid.</seg></s> <s n="19.6"><seg n="19.6.1">Dat bepaalt de houding der kerk in de wereld.</seg></s> <s n="19.7"><seg n="19.7.1">De kerk leeft van Gods gaven.</seg></s> <s n="19.8"><seg n="19.8.1">De christen bidt om dagelijks brood.</seg></s> <s n="19.9"><seg n="19.9.1">Hij moet ook om dagelijkse Geest bidden.</seg></s> <s n="19.10"><seg n="19.10.1">En dan geeft God de een dit en de ander wat anders.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Er is geen rijker boek dan de bijbel.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Geen afwisselender geschiedenis dan de kerkgeschiedenis.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">De grootste kansen voor jonge mensen liggen in de kerk,</seg> <seg n="20.3.2">in de gemeenschap des Heiligen Geestes.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Daarin ligt een zekere terughouding tegenover de wereld.</seg></s> <s n="20.5"><seg n="20.5.1">Wij mogen aan de wereld niet gelijkvormig worden.</seg></s> <s n="20.6"><seg n="20.6.1"><hi rend="italic">Dat is het gevaar van deze tijd.</hi></seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Er is politieke theologie.</seg></s> <s n="21.2"><seg n="21.2.1">Er is invloed van het Evangelie op het leven.</seg></s> <s n="21.3"><seg n="21.3.1">Het Evangelie is revolutionair.</seg></s> <s n="21.4"><seg n="21.4.1">Veel meer dan het bolsjewisme of communisme.</seg></s> <s n="21.5"><seg n="21.5.1">Vooral in de gereformeerde landen werkt de stuwkracht der kerk vlak onder het politieke leven.</seg></s> <s n="21.6"><seg n="21.6.1">Maar de kerk mag nooit vergeten,</seg> <seg n="21.6.2">dat haar eenheid in Christus ligt,</seg> <seg n="21.6.3">dat haar Hoofd in de hemelen is.</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">Het blijft altijd heel moeilijk de verhouding van kerk en staat te bepalen<choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">.</corr></choice></seg></s><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3"> </corr></choice><s n="22.2"><seg n="22.2.1"><choice><sic>. leder</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-3">Ieder</corr></choice> weet,</seg> <seg n="22.2.2">dat als ik dienstplicht en oorlog noem,</seg> <seg n="22.2.3">wij dingen aanraken,</seg> <seg n="22.2.4">waarmee wij in deze bedeling niet klaarkomen.</seg></s> <s n="22.3"><seg n="22.3.1">De kerk kan de zonde niet in die mate in haar leven opnemen als de staat.</seg></s> <s n="22.4"><seg n="22.4.1">Er is geen overgang tussen kerk en staat.</seg></s> <s n="22.5"><seg n="22.5.1">De kerk leeft veel meer van boven naar beneden en van beneden naar boven.</seg></s> <s n="22.6"><seg n="22.6.1">De staat houdt zich meer in het vlak dezer wereld.</seg></s> <s n="22.7"><seg n="22.7.1">Zij neemt veel meer van het demonische van de wereld in zich op. Daarom is het een eigenaardige aangelegenheid,</seg> <seg n="22.7.2">als de kerk aan de staat adviezen gaat geven.</seg></s> <s n="22.8"><seg n="22.8.1">De staat kan de adviezen van de kerk toch niet opvolgen.</seg></s> <s n="22.9"><seg n="22.9.1">De kerk <pb n="629" ed="VW"/>kan hoogstens,</seg> <seg n="22.9.2">zoals Jonathan in de bijbel met zijn wapendrager,</seg> <seg n="22.9.3">pijlen over de staat heenschieten en zeggen:</seg> <seg n="22.9.4">Verderop of dichterbij.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n9" rend="superscript">9</ref></seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Zo gaat het ook in het maatschappelijk leven.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">En in het persoonlijk leven.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Er zijn in het leven,</seg> <seg n="23.3.2">vooral in het jonge leven,</seg> <seg n="23.3.3">een aantal vragen,</seg> <seg n="23.3.4">waarmee men nooit gereed komt in verband met 'de kerk in de wereld'.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Mag ik dit wel en mag ik dat wel?</seg></s> <s n="23.5"><seg n="23.5.1">Ook hier kan de kerk niet anders dan pijlen afschieten.</seg></s> <s n="23.6"><seg n="23.6.1">Verderop of dichterbij.</seg></s> <s n="23.7"><seg n="23.7.1">Er zijn tijden geweest,</seg> <seg n="23.7.2">dat de kerk riep:</seg> <seg n="23.7.3">Kom dichterbij.</seg></s> <s n="23.8"><seg n="23.8.1">De laatste tijd lopen wij gevaar dat de kerk pijlen over uw hoofd heenschiet:</seg> <seg n="23.8.2">Verderop.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Nu wij zulk een vreselijke openbaring van de diepten des Satans hebben beleefd in de laatste jaren,</seg> <seg n="24.1.2">staan wij voor de vraag wat nu?</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">Wat moet de houding der kerk in de wereld nu voortaan zijn?</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Moet zij zich terugtrekken?</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Dit was het wat vroeger de zgn.</seg></s> <s n="24.5"><seg n="24.5.1">Dopersen,</seg> <seg n="24.5.2">de stillen in den lande,</seg> <seg n="24.5.3">gedaan hebben.</seg></s> <s n="24.6"><seg n="24.6.1">Zij hoefden niet te dienen.</seg></s> <s n="24.7"><seg n="24.7.1">En geen eed te doen.</seg></s> <s n="24.8"><seg n="24.8.1">Zover wilden ze in de wereld niet gaan.</seg></s> <s n="24.9"><seg n="24.9.1">Onze kerkelijke voorouders dachten er anders over.</seg></s> <s n="24.10"><seg n="24.10.1">Zij vervulden hun staatkundige plichten.</seg></s> <s n="24.11"><seg n="24.11.1">Toch oefenden zij ook een sterke terughouding.</seg></s> <s n="24.12"><seg n="24.12.1">Vooral in het gezellige leven.</seg></s> <s n="24.13"><seg n="24.13.1">Zij waren er bang voor aan de wereld gelijkvormig te worden.</seg></s> <s n="24.14"><seg n="24.14.1">Deze terughouding is bezig af te brokkelen.</seg></s> <s n="24.15"><seg n="24.15.1">Sommige typische kenmerken van het hervormde leven zijn daardoor bezig uitgewist te worden.</seg></s> <s n="24.16"><seg n="24.16.1">De grenzen tussen beneden en boven de Moerdijk worden althans in dit éne opzicht,</seg> <seg n="24.16.2">en niet alleen in dit éne,</seg> <seg n="24.16.3">uitgewist.</seg></s> <s n="24.17"><seg n="24.17.1">Over 't algemeen kan men zeggen dat vele hervormden bezig zijn zeer slordig om te gaan met hun eigen christelijke levensvormen.</seg></s> <s n="24.18"><seg n="24.18.1">Het is waar dat het erop aankomt in Christus te zijn.</seg></s> <s n="24.19"><seg n="24.19.1">Maar de kerk als gemeenschap heeft,</seg> <seg n="24.19.2">evenals een huisgezin,</seg> <seg n="24.19.3">een zekere levensordening nodig.</seg></s> <s n="24.20"><seg n="24.20.1">En niet ieder kan altijd,</seg> <seg n="24.20.2">op ieder ogenblik,</seg> <seg n="24.20.3">voor zich zelf uitmaken,</seg> <seg n="24.20.4">wat goed en kwaad is.</seg></s> <s n="24.21"><seg n="24.21.1">Er kan een gebod van het ogenblik zijn.</seg></s> <s n="24.22"><seg n="24.22.1">Maar dat is uitzondering.</seg></s> <s n="24.23"><seg n="24.23.1">Daarom zou ik willen aanraden zuinig te zijn bij het afbrokkelen van onze hervormde levensvormen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">Er zijn andere vragen,</seg> <seg n="25.1.2">die samenhangen met de verhouding van kerk en wereld.</seg></s> <s n="25.2"><seg n="25.2.1">Zullen wij ons dieper in de politiek begeven als kerk?</seg></s> <s n="25.3"><seg n="25.3.1">Of ook hier in onderscheiding handelen van Rome dat met z'n bullen en encyclieken regelrecht in het staatkundig leven ingrijpt.</seg></s> <s n="25.4"><seg n="25.4.1">Ik meen dat onze Hervormde Kerk ook hier een zekere terughouding moet bewaren.</seg></s> <s n="25.5"><seg n="25.5.1">De kerkelijke levensvorm is een andere dan de politieke.</seg></s> <s n="25.6"><seg n="25.6.1">Wanneer de kerk zich bezighoudt met vragen die de ordening der aardse dingen betreffen,</seg> <seg n="25.6.2">ontbreekt haar niet de ernst.</seg></s> <s n="25.7"><seg n="25.7.1">Maar wel de laatste politieke ernst.</seg></s> <s n="25.8"><seg n="25.8.1">De kerk geeft zich daaraan nooit helemaal.</seg></s> <s n="25.9"><seg n="25.9.1">De kerk zoekt een ander koninkrijk tot uitdrukking te brengen.</seg></s> <s n="25.10"><seg n="25.10.1">Haar laatste wapen is het kruis en haar laatste argument het martelaarschap.<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n10" rend="superscript">10</ref></seg></s></p>
<p><s n="26.1"><seg n="26.1.1">Wij mogen niet van het leven in de leer vluchten.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">Maar het leven der kerk bestaat uit geloof.</seg></s> <s n="26.3"><seg n="26.3.1">En daarom is hier misverstand mogelijk.</seg></s> <s n="26.4"><seg n="26.4.1">In de leer <pb n="630" ed="VW"/>vluchten zou betekenen als wij van het geloof in de wetenschap vluchten.</seg></s> <s n="26.5"><seg n="26.5.1">Leer betekent in de kerk prediking.</seg></s> <s n="26.6"><seg n="26.6.1">En wij mogen niet uit de prediking in het leven vluchten.</seg></s> <s n="26.7"><seg n="26.7.1">Dan worden we humanisten.</seg></s></p>
<p><s n="27.1"><seg n="27.1.1">Dienst der barmhartigheid.</seg></s></p>
<div type="notes">
<pb n="630" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n1" type="end" place="end" n="1"><p>N. hield blijkens een aantekening op het manuscript een lezing over <hi rend="italic">De kerk in de wereld</hi> "te Wageningen voor een jongemensenbijeenkomst in 1946". Terzijde schreef N.: Gezang 205 : 1, 3. Vermoedelijk bedoelt N. niet het desbetreffende gezang uit de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938), maar uit de Vervolgbundel op de Evangelische Gezangen (1866); later opgenomen in het Liedboek voor de Kerken (1973) als gezang 78 : 1, 2. In 1947 hield N. eveneens te Wageningen een lezing onder de titel <hi rend="italic">Kerk en Wereld;</hi> zie VW., <choice><sic>di. 5</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">dl. 5</corr></choice>, p. 540-548.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Vgl. Joh. 3: 1-21.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n3" type="end" place="end" n="3"><p>Vgl. Tit. 3: 5.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n4" type="end" place="end" n="4"><p>Op 16 juli 1945 vond door de Verenigde Staten de eerste (geslaagde) proefneming met een atoombom plaats. Enige weken later werden twee atoombommen gebruikt in de oorlog tegen Japan, resp. bij Hirosjima en Nagasaki.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n5" type="end" place="end" n="5"><p>Vgl. Luk. 15.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n6" type="end" place="end" n="6"><p><hi rend="italic">Secundam naturam vivere</hi> is het devies van de stoïcijnse ethiek.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n7" type="end" place="end" n="7"><p>Terzijde: Kingdom of God.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n8" type="end" place="end" n="8"><p>Vgl. Gal. 2 : 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n9" type="end" place="end" n="9"><p>Vgl. 1 Sam. 20.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-kerk-in-de-wereld.n10" type="end" place="end" n="10"><p>Terzijde: Doodstraf.</p><p><pb n="633" ed="VW"/>Bijlagen</p></note>
</div>
</div>
</div>
<div type="division"><head>Bijlagen</head>
<div type="publication" n="53" xml:id="noordmans6.de-epiclese" decls="#bibl-noordmans6.de-epiclese">
<pb n="633" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bijlage 1</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">De Epiclese<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-epiclese.f1" rend="superscript">a</ref><ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-epiclese.n1" rend="superscript">1</ref></seg></s></head>
<head type="sub"><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><choice><sic>door dr. W. H. VAN DE POL</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-60">door dr. W. H. van de Pol</corr></choice></seg></s></head>
<p rend="after-blank"><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Een van de zeer vete punten,</seg> <seg n="4.1.2">die dr. Noordmans in zijn boek over 'liturgie' aan de orde stelt,</seg> <seg n="4.1.3">is dat van de epiclese bij de avondmaalsviering.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Het is voor het verstaan van de oudste ontwikkeling van de christelijke liturgie en voor het verstaan van het latere onderscheid tussen de avondmaalsliturgie van de Oosters-orthodoxe kerken enerzijds en die van de Westerse (Rooms-Katholieke) Kerk anderzijds van belang om op dit punt van de epiclese nog wat nader in te gaan.</seg></s> <s n="4.3"><seg n="4.3.1">Ik mag misschien wel als bekend vooronderstellen,</seg> <seg n="4.3.2">dat reeds lang vóór de Hervorming de Oosterse liturgie van het Avondmaal kortweg 'de Liturgie' of 'de goddelijke Liturgie' werd genoemd,</seg> <seg n="4.3.3">terwijl de Westerse avondmaalsliturgie reeds vroeg werd aangeduid als 'de Mis'.</seg></s> <s n="4.4"><seg n="4.4.1">Deze laatste naam is in de Lutherse kerken van Duitsland en Scandinavië ook na de Hervorming veelal in gebruik gebleven.</seg></s> <s n="4.5"><seg n="4.5.1">Luther zelf publiceerde een 'Deutsche Messe' in 1526.</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">Onder de epiclese nu verstaat men in de liturgiek een zeer bepaald gebed uit de avondmaalsliturgie,</seg> <seg n="5.1.2">dat reeds in de oudste liturgische bronnen voorkomt in nauw verband met het reciteren of lezen (bidden) van de inzettingswoorden van het Avondmaal of de zgn. consecratie van het brood en de wijn.</seg></s></p>
<p><s n="6.1"><seg n="6.1.1">Het Griekse woord 'epiklèsis' betekent eenvoudig 'aanroeping'.</seg></s> <s n="6.2"><seg n="6.2.1">Bedoeld wordt een aanroeping Gods om de gave van de Heilige Geest,</seg> <seg n="6.2.2">opdat het Avondmaal inderdaad mocht zijn een gemeenschap met het Lichaam en Bloed van Christus.</seg></s> <s n="6.3"><seg n="6.3.1">Soms is het een aanroeping van God,</seg> <seg n="6.3.2">soms een aanroeping van de Heilige Geest.</seg></s> <s n="6.4"><seg n="6.4.1">Maar het gaat in elk geval om het verkrijgen van de gave des Heiligen Geestes,</seg> <seg n="6.4.2">waardoor het in aardse vormen gevierde Avondmaal inderdaad een hemelse spijziging wordt door de Heilige Geest.</seg></s></p>
<p><s n="7.1"><seg n="7.1.1">In verschillende liturgieën is de formulering verschillend;</seg> <seg n="7.1.2">soms is er van een epiclese duidelijk sprake zonder dat de Heilige Geest uitdrukkelijk genoemd wordt.</seg></s> <s n="7.2"><seg n="7.2.1">Dit is er waarschijnlijk de oorzaak van,</seg> <seg n="7.2.2">dat dr. Noordmans meent,</seg> <seg n="7.2.3">dat de epiclese "in de roomse Mis is weggevallen" (p. 78,</seg> <seg n="7.2.4">vgl. p. 167;</seg> <seg n="7.2.5">op beide p. wordt een verschillende oorzaak voor dit wegvallen opgegeven).</seg></s> <s n="7.3"><seg n="7.3.1">Het is echter allerminst waar,</seg> <seg n="7.3.2">dat in de misliturgie geen epiclese zou voorkomen en dat ze slechts zou naklinken in het Veni Creator Spiritus,</seg> <seg n="7.3.3">evenmin als het waar is,</seg> <seg n="7.3.4">dat alleen in het sursum corda "ons nog de wetenschap<pb n="634" ed="VW"/> tegenklinkt dat het altaar in de hemel staat" (p. 79).</seg></s></p>
<p><s n="8.1"><seg n="8.1.1">De verschillende onderdelen van de liturgie zijn op geen stukken na van gelijke waarde en betekenis.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De misliturgie omvat voorbereidende gebeden en schriftlezingen,</seg> <seg n="8.2.2">gezangen,</seg> <seg n="8.2.3">gemeenschappelijke gebeden maar ook gebeden,</seg> <seg n="8.2.4">die voor de priester bestemd zijn als de gemeente met de lofliederen instemt,</seg> <seg n="8.2.5">slotpsalmen en slotgebeden.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Het voornaamste gedeelte is de zgn. canon (reeks) van gebeden rondom de consecratie,</seg> <seg n="8.3.2">waarbij onder het biddend reciteren van de inzettingswoorden krachtens het eeuwigblijvend Woord van Christus (de priester fungeert slechts als dienaar van Christus) en op grond van Christus' opdracht en belofte brood en wijn a.h.w,</seg> <seg n="8.3.3">herschapen worden in het Lichaam en Bloed des Heren.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Deze canon van misgebeden is één groot dankgebed.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Het wordt ingeleid met het sursum corda,<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-epiclese.f2" rend="superscript">b</ref></seg> <seg n="8.5.2">omdat alles wat in de misliturgie gebeden,</seg> <seg n="8.5.3">beleden en gedaan wordt heenwijzing is naar het hemelse altaar en de hemelse offerande van het Lam geslacht van vóór de grondlegging der wereld:</seg> <seg n="8.5.4">het éne Offer éénmaal historisch op Golgotha gebracht voor de verzoening van de ganse mensheid en telkens sacramenteel gesteld in het hier en nu van de gemeente,</seg> <seg n="8.5.5">zovaak de Offerande van Christus in het Avondmaal wordt gevierd.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Als het Heilig Avondmaal niet naar analogie,</seg> <seg n="9.1.2">d.w.z. op sacramentele en mystieke wijze,</seg> <seg n="9.1.3">het Offer van Christus is en tevens het met Christus medegeofferd worden der gelovigen (want niet alleen bij Calvijn,</seg> <seg n="9.1.4">maar ook volgens rooms-katholieke leer is de gelovige bestemd om 'hostie Gods' te zijn),</seg> <seg n="9.1.5">wat is het dan wel?</seg></s> <s n="9.2"><seg n="9.2.1">Wat voor zin kan men nog hechten aan de woorden van Christus:</seg> <seg n="9.2.2">"dit is mijn Lichaam dat voor u gebroken wordt" en "dit is mijn Bloed,</seg> <seg n="9.2.3">dat voor u vergoten wordt",</seg> <seg n="9.2.4">indien hier niet sprake is van een Offer onder de sacramentele gedaanten van brood en wijn?</seg></s> <s n="9.3"><seg n="9.3.1">Ook in de r.-katholieke leer is het Mis-offer niet het Offer van Golgotha zelf;</seg> <seg n="9.3.2">ook is het er geen aanvulling van,</seg> <seg n="9.3.3">alsof het Offer van Golgotha op zichzelf niet voldoende ware;</seg> <seg n="9.3.4">eigenlijk is het Misoffer volgens r.-katholieke leer niet anders dan de toepassing van het Ene Offer op het hier en nu,</seg> <seg n="9.3.5">of zoals het volksmisboek van Affligem het uitdrukt:</seg> <seg n="9.3.6">"Het voornaamste en oudste deel der Mis,</seg> <seg n="9.3.7">waarin het heilig Offer eigenlijk wordt opgedragen,</seg> <seg n="9.3.8">is niet anders dan de vernieuwing van het Laatste Avondmaal."</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">Het onderscheid tussen Reformatie en Rome</seg> <seg n="10.1.2">- wat de avondmaalsliturgie betreft</seg> <seg n="10.1.3">- ligt dan ook niet hierin,</seg> <seg n="10.1.4">dat de Reformatie het Offer heeft afgeschaft (want dat zou betekenen,</seg> <seg n="10.1.5">dat de hele avondmaalsviering naar Christus' inzetting en opdracht afgeschaft ware),</seg> <seg n="10.1.6">maar hierin,</seg> <seg n="10.1.7">dat de Reformatie de transsubstantiatie heeft verworpen.</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">Om nu terug te keren tot de epiclese.</seg></s> <s n="11.2"><seg n="11.2.1">In de Oosterse liturgie,</seg> <seg n="11.2.2">die inderdaad</seg><pb n="635" ed="VW"/> <seg n="11.2.3">- zoals dr. Noordmans telkens opmerkt</seg> <seg n="11.2.4">- een mysteriekarakter draagt,</seg> <seg n="11.2.5">staat de <choice><sic>epiciese</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">epiclese</corr></choice> vóór de consecratie en wordt in de epiclese gebeden om de afdaling van de Heilige Geest,</seg> <seg n="11.2.6">opdat deze de elementen van brood en wijn zou veranderen in het Lichaam en Bloed van Christus.</seg></s> <s n="11.3"><seg n="11.3.1">De aardse elementen worden dan a.h.w. 'geestgeladen'.</seg></s> <s n="11.4"><seg n="11.4.1">Het is een van de vele verdiensten van Rome in de geschiedenis van de Kerk geweest,</seg> <seg n="11.4.2">dat zij de Heilige Geest niet in verband heeft gebracht met de elementen,</seg> <seg n="11.4.3">maar met de gelovigen.</seg></s> <s n="11.5"><seg n="11.5.1">Daarom volgt in de roomse Mis de epiclese op de consecratie.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Alle liturgiologen zijn het er over eens,</seg> <seg n="12.1.2">dat afgezien van de consecratie zelf (de inzettingswoorden dus) de drie gebeden van de canon,</seg> <seg n="12.1.3">die onmiddellijk op de consecratie volgen,</seg> <seg n="12.1.4">de drie voornaamste misgebeden zijn,</seg> <seg n="12.1.5">waar alles op aankomt.</seg></s> <s n="12.2"><seg n="12.2.1">Wie deze drie kardinale gebeden dan ook over het hoofd ziet,</seg> <seg n="12.2.2">kan onmogelijk de kern van de misliturgie verstaan.</seg></s> <s n="12.3"><seg n="12.3.1">Het eerste van deze drie gebeden is de eigenlijke gedachtenisviering van het Heil van Christus,</seg> <seg n="12.3.2">het tweede gebed is een bede om aanvaarding van het Offer (het Offer van nu,</seg> <seg n="12.3.3">dat de specifieke vorm is,</seg> <seg n="12.3.4">waarin de kerk <choice><sic>voordurend</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">voortdurend</corr></choice> pleit op het Ene Offer van Christus,</seg> <seg n="12.3.5">gebracht op Golgotha) en het derde gebed is de roomse epiclese.</seg></s> <s n="12.4"><seg n="12.4.1">Deze epiclese luidt als volgt (in de vertaling van Affligem):</seg> <seg n="12.4.2">"Deemoedig smeken wij u,</seg> <seg n="12.4.3">almachtige God:</seg> <seg n="12.4.4">laat dit offer (dat is dus het aardse sacramentele offer in het hier en nu,</seg> <seg n="12.4.5">dat zonder het eigenlijke Offer van Christus niets zou betekenen) door de handen van uw heilige Engel overgedragen worden op uw hoog-verheven altaar voor het <choice><sic>aanschij n</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">aanschijn</corr></choice> uwer <choice><sic>Goddelij ke</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">Goddelijke</corr></choice> Majesteit (dit is dus wel degelijk een <choice><sic>verwij zing</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">verwijzing</corr></choice> van het aardse altaar,</seg> <seg n="12.4.6">dat op zichzelf niets is,</seg> <seg n="12.4.7">naar het Ene Hemelse altaar):</seg> <seg n="12.4.8">opdat wij allen,</seg> <seg n="12.4.9">die door deze deelneming aan het altaar het allerheiligste Lichaam en Bloed van uw Zoon zullen nuttigen (en nu volgt de eigenlijke <choice><sic>epiciese</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-1">epiclese</corr></choice>:)</seg> <seg n="12.4.10">met alle hemelse zegening en genade (d.i. met de gaven des Heiligen Geestes) vervuld worden.</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Zo wordt dus in de misliturgie de gave des Heiligen Geestes niet afgesmeekt voor de elementen,</seg> <seg n="13.1.2">maar voor de gelovigen.</seg></s> <s n="13.2"><seg n="13.2.1">Dit is een bewijs te meer,</seg> <seg n="13.2.2">hoe juist het is</seg> <seg n="13.2.3">- wat dr. Noordmans telkens nadrukkelijk opmerkt dat de Reformatie dichter bij Rome staat dan bij de Oosters-orthodoxe mysteriedienst.</seg></s> <s n="13.3"><seg n="13.3.1">Ik ben het daarmee volkomen eens;</seg> <seg n="13.3.2">ook ben ik het eens met dr. Noordmans als hij zegt,</seg> <seg n="13.3.3">dat wij ons niet door die Oosterse liturgie moeten laten verleiden tot een soort protestantse mysteriedienst.</seg></s> <s n="13.4"><seg n="13.4.1">Voor zover ik zelf in vroeger jaren mij wel eens onklaar in dit opzicht heb tlitgedrukt,</seg> <seg n="13.4.2">wil ik de kritiek van dr. Noordmans aanvaarden.</seg></s> <s n="13.5"><seg n="13.5.1">Vóór de Reformatie is het Rome geweest,</seg> <seg n="13.5.2">die de Westerse liturgie voor de mysteriedienst heeft bewaard.</seg></s> <s n="13.6"><seg n="13.6.1">Zoals ik in het <hi rend="italic">Alg.</hi></seg></s> <s n="13.7"><seg n="13.7.1"><hi rend="italic">Weekblad</hi> (nr. 26)<ref type="noteMarker" target="#noordmans6.de-epiclese.n2" rend="superscript">2</ref> uiteengezet heb,</seg> <seg n="13.7.2">mag men echter niet zeggen</seg> <seg n="13.7.3">- zoals dr. Noordmans doet</seg> <seg n="13.7.4">- dat het Book of Common Prayer en de officiële anglicaanse liturgie dichter bij Byzantium zouden staan dan bij Rome.</seg></s> <s n="13.8"><seg n="13.8.1">In dit verband geef ik echter toe,</seg> <seg n="13.8.2">dat het nieuwe<pb n="636" ed="VW"/> Book of Common Prayer van 1928 naast de oude liturgie ook een nieuwe toelaat,</seg> <seg n="13.8.3">waarin opnieuw de epiclese een plaats heeft in een gecombineerd Oosters-Westerse vorm,</seg> <seg n="13.8.4">nl. slaande zowel op de elementen van brood en wijn als op de gelovigen:</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">"Hoor ons,</seg> <seg n="14.1.2">o barmhartige Vader</seg> <seg n="14.1.3">- zo smeken wij u ootmoedig</seg> <seg n="14.1.4">- en verwaardig u met uw Heilige en Levengevende Geest te zegenen èn te heiligen <hi rend="italic">beide ons en deze uwe gaven van Brood en Wijn,</hi></seg> <seg n="14.1.5">opdat zij ons mogen zijn het Lichaam en Bloed van uw Zoon,</seg> <seg n="14.1.6">onze Zaligmaker Jezus Christus,</seg> <seg n="14.1.7">opdat wij in het ontvangen daarvan gesterkt en verkwikt mogen worden naar lichaam en ziel."</seg></s> <s n="14.2"><seg n="14.2.1">Dit is een combinatie van de Oosterse en de roomse epiclese.</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">Het is daarom van groot belang,</seg> <seg n="15.1.2">dat dr. Noordmans de kwestie van de epiclese aan de orde heeft gesteld en wij zullen goed moeten toezien,</seg> <seg n="15.1.3">wat wij in deze doen,</seg> <seg n="15.1.4">wanneer het komt tot een herstel en voltooiing van de liturgie der reformatorische kerken.</seg></s></p>
</div>
<div type="notes">
<pb n="633" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-epiclese.f1" type="foot" place="foot" n="a"><p>Naar aanleiding van dr. <choice><sic>0.</sic><corr resp="#pipeline" ana="#reason-22">O.</corr></choice> Noordmans, <hi rend="italic">Liturgie,</hi> Amsterdam 1939.</p></note>
<pb n="634" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-epiclese.f2" type="foot" place="foot" n="b"><p>Opwaarts de harten.</p></note>
<pb n="636" ed="VW" type="notes"/>
<note xml:id="noordmans6.de-epiclese.n1" type="end" place="end" n="1"><p>Van de Pol publiceerde <hi rend="italic">De Epiclese in</hi> KO. 8 (mei 1939) nr. 1, p. 5 v.</p></note>
<note xml:id="noordmans6.de-epiclese.n2" type="end" place="end" n="2"><p>Zie deze uitgave, p. 201-204.</p></note>
</div>
</div>
<div type="publication" n="54" xml:id="noordmans6.eed-en-belofte" decls="#bibl-noordmans6.eed-en-belofte">
<pb n="637" ed="VW"/>
<head type="title"><s n="1.1"><seg n="1.1.1">Bijlage 2</seg></s></head>
<div type="chapter" n="1">
<head><s n="2.1"><seg n="2.1.1">Eed en Belofte</seg></s></head>
<div type="marginal" n="2">
<head><s n="3.1"><seg n="3.1.1"><hi rend="italic">Rapport van een commissie,</hi></seg> <seg n="3.1.2"><hi rend="italic">ingesteld door het hoofdbestuur van het Humanistisch Verbond</hi></seg></s></head>
<p><s n="4.1"><seg n="4.1.1">Wie zijn gedachten over het eedsvraagstuk heeft laten gaan,</seg> <seg n="4.1.2">en ten aanzien van een toekomstige wettelijke regeling daarover voorstellen wenst te doen of suggesties wil geven,</seg> <seg n="4.1.3">zal verstandig doen met te beginnen van de geldende wettelijke regeling nauwkeurig kennis te nemen.</seg></s> <s n="4.2"><seg n="4.2.1">Zijn aandacht zal dan om te beginnen worden opgevraagd door artikel 1 van de wet van 17 juli 1911 S. 215,</seg> <seg n="4.2.2">dat bepaalt:</seg></s></p>
<p><s n="5.1"><seg n="5.1.1">"Hij,</seg> <seg n="5.1.2">die ter uitvoering van een wettelijk voorschrift mondeling een eed,</seg> <seg n="5.1.3">belofte of bevestiging moet afleggen,</seg> <seg n="5.1.4">zal:</seg></s></p>
<list>
<item rend="after-blank"><s n="6.1"><seg n="6.1.1"><hi rend="italic">a.</hi> indien hij een eed aflegt,</seg> <seg n="6.1.2">onder het opsteken van de twee voorste vingers van zijn rechterhand,</seg> <seg n="6.1.3">uitspreken de woorden:</seg> <seg n="6.1.4">'Zo waarlijk helpe mij God almachtig'.</seg></s></item>
<item><s n="7.1"><seg n="7.1.1"><hi rend="italic">b.</hi> indien hij een belofte aflegt,</seg> <seg n="7.1.2">uitspreken de woorden:</seg> <seg n="7.1.3">'Dat beloof ik',</seg> <seg n="7.1.4">indien hij een bevestiging aflegt,</seg> <seg n="7.1.5">uitspreken de woorden:</seg> <seg n="7.1.6">'Dat verklaar ik',</seg> <seg n="7.1.7">tenzij hij aan zijn godsdienstige gezindheid de plicht ontleent,</seg> <seg n="7.1.8">de belofte of de bevestiging op andere wijze te doen."</seg></s></item>
</list>
<p rend="after-blank"><s n="8.1"><seg n="8.1.1">Hier worden dus niet slechts de eed en de belofte naast elkaar gesteld,</seg> <seg n="8.1.2">maar wordt nog afzonderlijk de bevestiging genoemd.</seg></s> <s n="8.2"><seg n="8.2.1">De bevestiging is echter op één lijn te stellen met de belofte.</seg></s> <s n="8.3"><seg n="8.3.1">Zij ziet op de gevallen,</seg> <seg n="8.3.2">waarin strikt genomen</seg> <seg n="8.3.3">- niets te 'beloven' valt,</seg> <seg n="8.3.4">maar slechts iets moet worden verklaard.</seg></s> <s n="8.4"><seg n="8.4.1">Aldus bijv. wanneer ambtenaren moeten bevestigen of verklaren,</seg> <seg n="8.4.2">dat zij tot het verkrijgen van hun aanstelling aan niemand iets hebben gegeven of beloofd.</seg></s> <s n="8.5"><seg n="8.5.1">Intussen heeft de wetgever zelf op menige plaats het onderscheid tussen belofte en bevestiging uit het oog verloren.</seg></s> <s n="8.6"><seg n="8.6.1">Men spreekt meestal zowel voor het ene als voor het andere geval van 'belofte'.</seg></s></p>
<p><s n="9.1"><seg n="9.1.1">Voor een beoordeling van het vraagstuk vanuit humanistisch gezichtspunt,</seg> <seg n="9.1.2">als waartoe deze commissie is geroepen,</seg> <seg n="9.1.3">is vervolgens van niet minder belang de wet van 28 april 1916 S. 174,</seg> <seg n="9.1.4">die in haar eerste artikel bepaalt:</seg></s></p>
<p><s n="10.1"><seg n="10.1.1">"In elk geval waarin een wettelijk voorschrift het afleggen hetzij van een eed,</seg> <seg n="10.1.2">hetzij naar de wijze der godsdienstige gezindheid van een eed of van <pb n="638" ed="VW"/>een belofte,</seg> <seg n="10.1.3">verklaring of bevestiging vordert of daaraan rechtsgevolgen verbindt,</seg> <seg n="10.1.4">is een ieder,</seg> <seg n="10.1.5">ook indien hij niet tot een godsdienstige gezindheid behoort,</seg> <seg n="10.1.6">verplicht de eed af te leggen."</seg></s></p>
<p><s n="11.1"><seg n="11.1.1">In zoverre zou dus ook degene,</seg> <seg n="11.1.2">die niet tot een godsdienstige gezindheid behoort,</seg> <seg n="11.1.3">ook de humanist,</seg> <seg n="11.1.4">de eed moeten afleggen.</seg></s></p>
<p><s n="12.1"><seg n="12.1.1">Artikel 2 van dezelfde wet gaat echter voort:</seg> <seg n="12.1.2">"Een belofte of bevestiging wordt echter afgelegd,</seg> <seg n="12.1.3">indien de te beëdigen persoon verzoekt daartoe te worden toegelaten op grond dat hij behoort tot een godsdienstige gezindheid,</seg> <seg n="12.1.4">welke hem het afleggen van eden verbiedt."</seg></s></p>
<p><s n="13.1"><seg n="13.1.1">Het is bekend,</seg> <seg n="13.1.2">dat doopsgezinden op deze bepaling een beroep plegen te doen.</seg></s></p>
<p><s n="14.1"><seg n="14.1.1">Voor ongodsdienstigen en humanisten is echter van meer belang de bepaling van artikel 3 lid 1:</seg> <seg n="14.1.2">"De te beëdigen persoon wordt mede toegelaten de eed door de belofte of bevestiging te vervangen,</seg> <seg n="14.1.3">indien hij schriftelijk verklaart,</seg> <seg n="14.1.4">tegen het afleggen van eden,</seg> <seg n="14.1.5">ook wanneer enig wettelijk voorschrift dit vordert,</seg> <seg n="14.1.6">onoverkomelijke bezwaren te hebben,</seg> <seg n="14.1.7">ontleend aan zijn opvatting omtrent de godsdienst."</seg></s></p>
<p><s n="15.1"><seg n="15.1.1">De formule is nogal ingewikkeld en niet zeer helder.</seg></s> <s n="15.2"><seg n="15.2.1">Met alle bezwaren van dien.</seg></s></p>
<p><s n="16.1"><seg n="16.1.1">Zó weinig helder is de formulering,</seg> <seg n="16.1.2">dat er zelfs verschil van mening bestaat,</seg> <seg n="16.1.3">of in het algemeen niet-godsdienstige mensen,</seg> <seg n="16.1.4">en ook of humanisten aan artikel 3 lid 1 een aanspraak kunnen ontlenen om tot het afleggen van de belofte in plaats van de eed te worden toegelaten.</seg></s> <s n="16.2"><seg n="16.2.1">Het is duidelijk,</seg> <seg n="16.2.2">dat deze situatie reeds op zich zelf voor ongodsdienstigen en voor humanisten zeer weinig bevredigend is.</seg></s> <s n="16.3"><seg n="16.3.1">Des te minder omdat het nagenoeg uitsluitend godsdienstige mensen zijn,</seg> <seg n="16.3.2">die menen ongodsdienstige mensen en humanisten te kunnen voorhouden,</seg> <seg n="16.3.3">dat zij toch waarlijk geen bezwaren behoeven te hebben tegen het afleggen van de eed.</seg></s> <s n="16.4"><seg n="16.4.1">Door ongodsdienstigen en humanisten zelf wordt dit geheel anders aangevoeld en zij stellen er vanzelfsprekend prijs op zelf uit te maken,</seg> <seg n="16.4.2">waartegen zij bezwaren moeten maken en waartegen niet.</seg></s> <s n="16.5"><seg n="16.5.1">Voor zover ongodsdienstigen en humanisten de eed afleggen,</seg> <seg n="16.5.2">doen zij dat omdat huns inziens de wet hen daartoe dwingt,</seg> <seg n="16.5.3">niet omdat zij zouden menen,</seg> <seg n="16.5.4">dat de betrekkelijke wettelijke bepalingen hun overtuigingen geen geweld zouden aandoen.</seg></s> <s n="16.6"><seg n="16.6.1">Zij doen dat,</seg> <seg n="16.6.2">zo kan hun opvatting worden samengevat,</seg> <seg n="16.6.3">omdat het voren aangehaalde artikel 3 wel erkent 'bezwaren,</seg> <seg n="16.6.4">ontleend aan hun opvatting omtrent de godsdienst' en niet 'bezwaren,</seg> <seg n="16.6.5">ontleend aan hun levens- en wereldbeschouwing',</seg> <seg n="16.6.6">zoals een wettelijke regeling,</seg> <seg n="16.6.7">die opvattingen van ongodsdienstigen en humanisten waarlijk zou eerbiedigen,</seg> <seg n="16.6.8">zou behoren te doen.</seg></s></p>
<p><s n="17.1"><seg n="17.1.1">Ook voor ongodsdienstigen en humanisten,</seg> <seg n="17.1.2">die menen dat wettelijke voorschriften hen,</seg> <seg n="17.1.3">onder omstandigheden,</seg> <seg n="17.1.4">dwingen tot eedsaflegging,</seg> <seg n="17.1.5">ook <pb n="639" ed="VW"/>voor ongodsdienstigen en humanisten,</seg> <seg n="17.1.6">die menen dat hun bezwaren tenslotte niet 'onoverkomelijk' zijn,</seg> <seg n="17.1.7">blijft het feit bestaan,</seg> <seg n="17.1.8">dat zij in de aflegging van de eed slechts iets onwaarachtigs kunnen zien.</seg></s> <s n="17.2"><seg n="17.2.1">Iets,</seg> <seg n="17.2.2">dat onwaarachtig is in eigen ogen,</seg> <seg n="17.2.3">maar niet minder onwaarachtig moet zijn in de ogen van de godsdienstige mens.</seg></s> <s n="17.3"><seg n="17.3.1">Van christelijke zijde wordt de eed gewaardeerd als een religieuze handeling:</seg> <seg n="17.3.2">God wordt daarbij aangeroepen,</seg> <seg n="17.3.3">zijn hulp en bijstand afgesmeekt;</seg> <seg n="17.3.4">uitdrukking wordt gegeven aan de vrees voor zijn straf;</seg> <seg n="17.3.5">de mens wordt daarbij ondersteld in een persoonlijke relatie tot God te staan.</seg></s> <s n="17.4"><seg n="17.4.1">De God,</seg> <seg n="17.4.2">die aangeroepen wordt,</seg> <seg n="17.4.3">is een persoonlijk God.</seg></s> <s n="17.5"><seg n="17.5.1">Zo gezien,</seg> <seg n="17.5.2">kan de ongodsdienstige of humanistische mens</seg> <seg n="17.5.3">- die niet in een persoonlijk God gelooft</seg> <seg n="17.5.4">- God niet aanspreken;</seg> <seg n="17.5.5">zijn eedaflegging mist alle werkelijke zin en het kenmerk der waarachtigheid.</seg></s> <s n="17.6"><seg n="17.6.1">Het moet niet slechts voor ongodsdienstigen en humanisten,</seg> <seg n="17.6.2">maar ook voor godsdienstigen aanstootgevend en ergernis-wekkend zijn,</seg> <seg n="17.6.3">wanneer de wetgeving tot zodanige zinloosheid en onwaarachtigheid dwingt,</seg> <seg n="17.6.4">of zelfs maar dringt,</seg> <seg n="17.6.5">aldus de suggestie wekkend dat een stukje zinloosheid of een beetje onwaarachtigheid op het gebied van godsdienst en levensbeschouwing,</seg> <seg n="17.6.6">nota bene!</seg> <seg n="17.6.7">- toch niet onoverkomelijk' is.</seg></s></p>
<p><s n="18.1"><seg n="18.1.1">Behalve in de voren bedoelde 'onwaarachtigheid' vindt het verzet van ongodsdienstigen en in het bijzonder van meer principiële humanisten tegen de bestaande wettelijke regeling daarin zijn grond,</seg> <seg n="18.1.2">dat zij het niet gerechtvaardigd kunnen achten,</seg> <seg n="18.1.3">dat 'hun' belofte,</seg> <seg n="18.1.4">die zij zouden willen uitspreken,</seg> <seg n="18.1.5">als het ware een subsidiair en in zoverre een enigszins minderwaardig karakter wordt verleend in verhouding tot de eed.</seg></s></p>
<p><s n="19.1"><seg n="19.1.1">Wel leert de ervaring,</seg> <seg n="19.1.2">dat ook de meeste rechters het in verregaande mate aan de betrokkenen overlaten te beoordelen of zij moeten zeggen onoverkomelijke bezwaren te hebben tegen het afleggen van de eed,</seg> <seg n="19.1.3">en zeker vat ook de praktijk in het algemeen de wettelijke bepalingen aldus op,</seg> <seg n="19.1.4">dat een humanist of een atheïst de eed mag weigeren,</seg> <seg n="19.1.5">maar niet iedere rechter is even vlot en gemakkelijk,</seg> <seg n="19.1.6">en men zal zelfs moeten erkennen,</seg> <seg n="19.1.7">dat er grond bestaat voor de opvatting,</seg> <seg n="19.1.8">dat de wet de rechter niet toestaat al te gemakkelijk aan te nemen,</seg> <seg n="19.1.9">dat men onoverkomelijke bezwaren heeft tegen het afleggen van de eed.</seg></s> <s n="19.2"><seg n="19.2.1">De geringe geneigdheid,</seg> <seg n="19.2.2">die de rechter soms aanvankelijk aan de dag legt om tot de belofte toe te laten,</seg> <seg n="19.2.3">is veelal weinig meer dan een middel vòor hem om de betrokken getuige er toe te prikkelen van de ernst van zijn bezwaren te doen blijken.</seg></s> <s n="19.3"><seg n="19.3.1">Intussen is het op zich zelf een weinig gelukkige omstandigheid,</seg> <seg n="19.3.2">dat bij een zo belangrijke en principiële aangelegenheid</seg> <seg n="19.3.3">- ook belangrijk in het voelen en denken van eenvoudige mensen,</seg> <seg n="19.3.4">die het formuleren van eigen gedachten slechts moeilijk afgaat</seg> <seg n="19.3.5">- zoveel aan het toevallig inzicht van de rechter is overgelaten.</seg></s> <s n="19.4"><seg n="19.4.1">Als men dan bovendien nog in het oog houdt,</seg> <seg n="19.4.2">dat de gehele materie weinig geschikt is om in een korte gedachtenwisseling tussen rechter en getuige af te doen,</seg> <seg n="19.4.3">dan zal <pb n="640" ed="VW"/>men na het voorgaande gemakkelijk begrijpen,</seg> <seg n="19.4.4">niet alleen dat de wettelijke bepalingen zowel moeilijkheden voor de rechter in zich bergen als voor de belanghebbenden,</seg> <seg n="19.4.5">maar ook dat het voor ongodsdienstigen en humanisten moeilijk te verdragen is,</seg> <seg n="19.4.6">dat zij slechts tot de belofte worden toegelaten na een weinig verheffende en weinig zakelijke gedachtenwisseling,</seg> <seg n="19.4.7">en in ieder geval pas nadat zij voor hun opvattingen hebben moeten opkomen op een wijze,</seg> <seg n="19.4.8">als waarop godsdienstigen niet voor de hunne behoeven op te komen.</seg></s> <s n="19.5"><seg n="19.5.1">In strijd met de ernst van de zaak,</seg> <seg n="19.5.2">waarom het gaat,</seg> <seg n="19.5.3">en in strijd met de menselijke waardigheid is het ook te achten,</seg> <seg n="19.5.4">wanneer</seg> <seg n="19.5.5">- wat niet zo zelden voorkomt</seg> <seg n="19.5.6">- in en door de gedachtenwisseling met de rechter eenvoudige mensen,</seg> <seg n="19.5.7">die zich moeilijk of niet kunnen uitdrukken,</seg> <seg n="19.5.8">er toe worden bewogen in strijd met hun werkelijke gezindheid toch maar de eed af te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="20.1"><seg n="20.1.1">Met klem moet er nog op worden gewezen,</seg> <seg n="20.1.2">dat de gehele wettelijke regeling weinig geschikt is om getuigen enz. er van te overtuigen,</seg> <seg n="20.1.3">dat de belofte inderdaad dezelfde kracht en dezelfde waarde heeft als de eed.</seg></s> <s n="20.2"><seg n="20.2.1">Juist ook de 'gedachtenwisseling' met de rechter kan bij hen vaak slechts de overtuiging achterlaten,</seg> <seg n="20.2.2">dat de rechter in ieder geval blijkbaar de belofte minder hoog aanslaat dan de eed.</seg></s> <s n="20.3"><seg n="20.3.1">Als de getuige er dan nog verder bij denkt,</seg> <seg n="20.3.2">dat de rechter het weten kan,</seg> <seg n="20.3.3">dan is een ernstig kwaad geschied.</seg></s> <s n="20.4"><seg n="20.4.1">Het beoogde doel</seg> <seg n="20.4.2">- de betrokkene in te scherpen,</seg> <seg n="20.4.3">dat hij de waarheid en niets dan de waarheid heeft te spreken</seg> <seg n="20.4.4">- wordt veel beter bereikt wanneer de getuige kortweg de keus tussen eed en belofte wordt gelaten,</seg> <seg n="20.4.5">en wanneer dan de rechter,</seg> <seg n="20.4.6">zo nodig,</seg> <seg n="20.4.7">zowel wanneer de eed als wanneer de belofte wordt gekozen,</seg> <seg n="20.4.8">de getuige wijst op het gewicht van de eed of de belofte,</seg> <seg n="20.4.9">die is afgelegd.</seg></s></p>
<p><s n="21.1"><seg n="21.1.1">Om de materie nog iets vollediger te behandelen,</seg> <seg n="21.1.2">wijst de Commissie nog op artikel 4 van de wet van 28 april 1916,</seg> <seg n="21.1.3">luidende:</seg></s></p>
<p><s n="22.1"><seg n="22.1.1">"Indien het wettelijk voorschrift,</seg> <seg n="22.1.2">als in artikel 1 bedoeld,</seg> <seg n="22.1.3">betrekking heeft op de aanvaarding van enig openbaar ambt,</seg> <seg n="22.1.4">van enige openbare betrekking,</seg> <seg n="22.1.5">waardigheid of bediening,</seg> <seg n="22.1.6">van enig beroep of van enige duurzame werkkring,</seg> <seg n="22.1.7">als die van voogden of curators zal de te beëdigen persoon de keuze hebben tussen de eed en de belofte of bevestiging."</seg></s></p>
<p><s n="23.1"><seg n="23.1.1">Hier heeft men dus zonder meer de keus,</seg> <seg n="23.1.2">ongeacht zijn godsdienstige gezindheid.</seg></s> <s n="23.2"><seg n="23.2.1">Ook godsdienstige mensen kunnen hier de belofte kiezen.</seg></s> <s n="23.3"><seg n="23.3.1">Hier behoeft,</seg> <seg n="23.3.2">om tot de belofte te worden toegelaten,</seg> <seg n="23.3.3">niet een beroep te worden gedaan op onoverkomelijke bezwaren tegen het afleggen van de eed.</seg></s> <s n="23.4"><seg n="23.4.1">Dienovereenkomstig zullen bijv. leden van een gemeenteraad altijd vrijheid hebben de belofte af te leggen.</seg></s></p>
<p><s n="24.1"><seg n="24.1.1">Opmerking verdient tenslotte,</seg> <seg n="24.1.2">dat ten aanzien van een stuk zgn. administratieve rechtspraak,</seg> <seg n="24.1.3">- die in haar geheel op wat moderner leest is geschoeid</seg> <seg n="24.1.4">- getuigen en ook deskundigen,</seg> <seg n="24.1.5">als juist dáár veel voorkomen</seg> <seg n="24.1.6">- steeds zonder meer de keus hebben tussen eed en belofte.</seg></s> <s n="24.2"><seg n="24.2.1">De Commissie doelt hier op de rechtspraak betreffende de sociale verzekeringswetgeving <pb n="641" ed="VW"/>en het ambtenaren-recht,</seg> <seg n="24.2.2">die wordt uitgeoefend door de Centrale Raad van Beroep,</seg> <seg n="24.2.3">de Raden van Beroep (Sociale Verzekering) en door de Ambtenarengerechten.</seg></s> <s n="24.3"><seg n="24.3.1">Gewezen wordt ook op het feit,</seg> <seg n="24.3.2">dat de Wet op de Rijksverzekeringsbank en de Raden van Arbeid van bestuursleden dier organen alleen het afleggen van een belofte verlangt,</seg> <seg n="24.3.3">en zelfs toestaat,</seg> <seg n="24.3.4">dat die schriftelijk wordt afgelegd.</seg></s> <s n="24.4"><seg n="24.4.1">Uit deze feiten mag worden geconcludeerd,</seg> <seg n="24.4.2">dat er in ieder geval een tijd is geweest,</seg> <seg n="24.4.3">dat de wetgever de bezwaren,</seg> <seg n="24.4.4">verbonden aan het zonder-meer-geven-van-de-keus niet zwaar heeft laten wegen.</seg></s></p>
<p><s n="25.1"><seg n="25.1.1">De Commissie beveelt het Hoofdbestuur van het Humanistisch Verbond aan met kracht te bevorderen,</seg> <seg n="25.1.2">dat het tot zodanige wetswijziging komt,</seg> <seg n="25.1.3">dat voortaan steeds en in alle voorkomende gevallen aan betrokkenen zonder meer de keus tussen eed en belofte wordt gelaten.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="26.1"><seg n="26.1.1">3 oktober 1950.</seg></s> <s n="26.2"><seg n="26.2.1">De Commissie:</seg></s></p>
<lg><l n="27.1"><seg n="27.1.1">Mr. A. STEMPELS.</seg></l><l n="27.2"><seg n="27.2.1">Prof. Mr. Dr. W. G. VEGTING. Mr. Dr. J. IN 'T VELD.</seg></l></lg>
</div>
</div>
<div type="chapter" n="3">
<head><s n="28.1"><seg n="28.1.1">E. Vermeer.</seg></s></head>
<p><s n="29.1"><seg n="29.1.1">Mr. H. B. J. WASLANDER.</seg></s></p>
<p rend="after-blank"><s n="30.1"><seg n="30.1.1">Aldus goedgekeurd door het Hoofdbestuur van het Humanistisch Verbond in zijn vergadering van 28 oktober 1950.</seg></s></p>
</div>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
