Verantwoording
Het zevende deel van Noordmans' Verzamelde werken bestaat in hoofdzaak uit niet eerder gepubliceerde preken, die in de nalatenschap van dr. O. Noordmans werden aangetroffen. De redactie heeft lang geaarzeld over de vraag of dit materiaal wel voor publikatie in aanmerking kwam. In tegenstelling tot de eerder in deel 8 van de Verzamelde werken uitgegeven meditaties dragen veel van de preken het karakter van kort geformuleerde gedachten, die vermoedelijk eerst in het gesproken woord werden uitgewerkt. De vorm is soms fragiel, de verbindende draad wordt vaak onderbroken. Naarmate echter de voorbereidingen: het uittypen, het selecteren en tenslotte het groeperen van de stof vorderden, groeide tevens de overtuiging dat juist in deze preken eerste intuïties en lijnen van Noordmans' denken zichtbaar beginnen te worden. Bovendien krijgt men door deze preken, die zich over de drie verschillende periodes van Noordmans' werk als predikant uitstrekken, inzicht in de ontwikkeling van deze theoloog, voor wie juist de prediking het brandpunt vormde van alle theologische theorie.
In dit deel zijn voorts enkele preken en overdenkingen bijeengebracht die al eerder in niet of zeer moeilijk toegankelijke periodieken werden gepubliceerd. Verder zijn enige reeds verschenen artikelen van homiletische aard opgenomen, alsook twee lezingen over de prediking, die in manuscript aanwezig zijn.
Dit deel wordt afgesloten met de herdenkingsrede, die Noordmans uitsprak in een wijding bij het veertigjarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina in 1938. Deze wijding illustreert Noordmans' visie op de verhouding tussen kerk en vorstenhuis, zoals hij die uiteenzette in het artikel Verkondiging en wijding (opgenomen in deel 6, p. 547-554).
Indeling van de stof
Van de preken zijn 231 manuscripten in de vorm van preekschriften en losbladige teksten bewaard gebleven. Van de in totaal 465 preken zijn hier 155 opgenomen. Het merendeel hiervan stamt uit 'Laren' (in Gelderland), waar Noordmans ruim twintig jaar (vanaf 1923) het Woord heeft bediend. Daaraan vooraf gaan preken uit 'Suameer' (1910-1923) en 'Idsegahuizen-Piaam' (1903-1910).
Wat de datering van de manuscripten betreft: soms wordt de datum in het manuscript vermeld of kan deze uit de inhoud van de preek (bijv. bepaalde gebeurtenissen) worden afgeleid; soms wordt het gebruik van de gezangenbundel van 1938 verondersteld. In vele gevallen kon geen nauwkeurige datering worden gegeven en moest de redactie zich een meer globaal oordeel vormen op grond van andere gegevens, waaronder het handschrift alsook de vorm en herkomst van de preekschriften, die in de verschillende periodes een andere was.
Daar het niet mogelijk bleek het materiaal nauwkeurig chronologisch te ordenen, werd besloten de preken te ordenen naar de gemeenten die Noordmans achtereenvolgens gediend heeft. Een nadere verdeling van de stof vindt plaats naar de volgorde van de bijbelboeken. In het enkele malen voorkomende geval dat er meerdere preken over dezelfde perikoop waren, is uitgegaan van de vermoedelijke chronologische orde.
Wat de selectie betreft waren de volgende criteria doorslaggevend: 1) de preken dienden representatief te zijn; 2) de preken dienden zodanig te zijn uitgewerkt dat ze als geheel gelezen konden worden. Vanwege deze criteria moesten kortere fragmenten en enkele in kernwoorden vastgehouden gedachten afvallen. 3) Preken die bijna geheel in een bewerkte vorm als meditatie verschenen zijn (thans opgenomen in deel 8), werden niet opgenomen. 4) Wanneer een manuscript van een preek twee versies bevat, werd slechts één van beide opgenomen.
Onder het opschrift 'Andere preken' treft men twee voorbeelden van Noordmans' prediking rond catechismus en huwelijksbevestiging. Hierbij zijn ook vijf preken ondergebracht, die betrekking hebben op belangrijke data in Noordmans' loopbaan als predikant. De preek, waarmee hij intrede deed in Idsegahuizen-Piaam, is reeds opgenomen in deel 1.
Bewerking van de manuscripten
De preken in de periode 'Laren' bevatten veel passages in de vorm van notities en trefwoorden. Veel preken zijn meerdere malen gehouden; in zulke gevallen blijkt de tekst op onderdelen veranderd te zijn. Deze uitgave is gebaseerd op Noordmans' laatste bewerking van de voorliggende tekst. Hierbij is de redactie bijzonder terughoudend geweest in het 'lopend maken' van de tekst. De belangrijkste veranderingen, die de redactie heeft aangebracht, zijn te vinden in de Tekstwijzigingen.
– Niet-afgemaakte zinnen zijn meestal in de tekst gehandhaafd; waar ze verwijderd of aangevuld zijn, is dit verantwoord in een noot of in de Tekstwijzigingen.
– Woorden, die naast de lopende tekst zijn bijgeschreven, zijn zoveel mogelijk in de tekst geplaatst, zonder nadere vermelding. Waar de bedoeling of de plaats in de lopende tekst onduidelijk was, zijn dergelijke woorden als 'terzijde' in een noot vermeld.
– Waar in het manuscript een zin of enkele woorden tussen haken staan, zijn ze in de tekst geplaatst tussen ronde haken.
– Plaatsen, waar in het manuscript woorden of zinsdelen onleesbaar zijn, worden aangegeven met <...>; het betreft hier vrijwel overal slechts één woord. In enkele gevallen staat tussen dergelijke haken een woord of zinsdeel; het betreft dan een conjectuur van de redactie.
– Doorgehaalde woorden en zinnen in het manuscript zijn zonder nadere vermelding weggelaten.
– In de manuscripten zijn in sterk wisselende mate woorden, zinnen en passages onderstreept. De redactie heeft dergelijke onderstrepingen op heel spaarzame wijze overgenomen: alleen daar waar duidelijk een inhoudelijk accent gegeven wordt, is de tekst cursief gedrukt.
– De interpunctie is in de manuscripten op veel plaatsen onduidelijk. Veel punten en komma's zijn dan ook van de hand van de redactie. Van een alinea-indeling is in de meeste manuscripten na de periode 'Idsegahuizen-Piaam' nauwelijks sprake. Ook hierin moest de redactie vaak naar eigen bevinding een indeling maken. In een aantal preken zijn passages genummerd, als waren het paragrafen. De nummering is niet opgenomen; bij de alinea-indeling is er wel rekening mee gehouden.
Zoals ook in de andere delen is de spelling gemoderniseerd.
De preekteksten zijn ontleend aan de Staten-Vertaling, tenzij anders vermeld. De bijbelverwijzingen zijn vrijwel alle door de redactie in de tekst geplaatst. Tenzij anders vermeld, betreffen zij de Staten-Vertaling. Wanneer een bijbelpassage meerdere malen in een preek ter sprake komt, staat alleen bij de eerste keer een verwijsplaats.
Bij lange preekteksten is boven de preek alleen de verwijsplaats vermeld. Korte preekteksten zijn steeds uitgeschreven, ook waar dit in het manuscript niet het geval is.
Manuscripten uit de periode 'Idsegahuizen-Piaam' vermelden bovenaan de eerste pagina van de preek: "Genade en vrede en barmhartigheid worde de gemeente rijkelijk geschonken en vermenigvuldigd van God onze Vader, in Jezus Christus, de Here, door de gemeenschap des Heiligen Geestes. Amen." De meeste latere manuscripten beginnen met: "In de naam des Vaders, des Zoons en des Heiligen Geestes. Genade, vrede en barmhartigheid..." Deze zinnen zijn niet in de tekst opgenomen. Minder dan de helft van de preken vermeldt als laatste woord: "Amen". Dit slotwoord is niet opgenomen.
Niet vermeld worden Noordmans' notities voor afkondigingen rond kerkeraadsvergaderingen, preekbeurten, catechisaties, collecte-opbrengsten e.d.
Notensysteem
Gezien de aard van de stof treft men de annotatie bij de niet eerder gepubliceerde preken achter de naar periode geordende stof. Alleen de basisgegevens omtrent elke preek afzonderlijk zijn per preek ondergebracht in een noot onderaan de pagina waarop de preek begint, of onderaan de eerstvolgende pagina. Deze noot bevat naast de datering van de preek ook de opgave van te zingen psalmen en gezangen en de Schriftlezing, voorzover in het manuscript vermeld.
De psalmen betreffen alle de psalmberijming van 1773. De opgave van gezangen verwijst naar de volgende bundels: de Evangelische Gezangen van 1805, de Vervolgbundel op de Evangelische Gezangen van 1866, de Psalmen en Gezangen van 1938, en het Liedboek voor de Kerken van 1973. Naast de bundel die Noordmans gebruikte, wordt ook de meest recente bundel waarin het betreffende lied voorkomt, aangegeven.
In de andere afdelingen zijn alle noten geplaatst achter elk onderdeel. Bij de gezangen wordt eveneens verwezen naar bovengenoemde bundels.
Verantwoordelijkheden
De bewerking van het materiaal vond plaats aan de Theologische Universiteit te Kampen onder verantwoordelijkheid van prof. dr. G. W. Neven. Medewerking bij de voorbereiding en selectie werd verleend door dr. G. J. Paul en dhr. J. A. Noordmans. Dit deel is bezorgd door dhr. F. W. Zoer, in nauwe samenwerking met mw. drs. C. A. Kat, geassisteerd door drs. D. Boelens en mw. J. Bruinsma-de Beer. Bij correctie van de eerste lezing der manuscripten assisteerde ook drs. L. Minnema.
Menigmaal waren deskundigen, binnen en buiten de Universiteit, bereid om te helpen zoeken naar gegevens voor de annotatie. Met name zij hier genoemd dr. J. van Oort te Zeist, met betrekking tot Augustinus. Voorts ontvingen wij waardevolle adviezen van mw. drs. A. van der Kooi. De bibliotheek van de Universiteit verschafte ons zeer bereidwillig toegang tot de bronnen. Onze hartelijke dank gaat uit naar allen die een bijdrage leverden aan de totstandkoming van dit deel.
September 1989 De redactie