587. N. Westendorp Boerma¹ aan O. Noordmans

Castricum, 4 oktober 1937

Waarde collega,

Uw stuk over het geweten² was mij een verrassing. Ik heb het met grote belangstelling gelezen, en zoals gij begrijpen zult menigmaal met instemming; soms vond ik zeer frappant wat ge zegt. - ‘Deze x is te raadselachtig om zich in onze logische bewerkingen te laten vangen.’³ ‘Het oorspronkelijke geweten werkt slechts terug op het boze’;⁴ allemaal gezegden, die ik graag onderschrijf. Gij drukt grote waarheden goed en fijn uit. Ik zal allerlei nog eens in mij laten omgaan. Maar, kan het anders? Bedenkingen zijn ook telkens bij mij opgekomen. Gij zegt: blz. 73: Daarvoor is de sprake van het geweten te duidelijk. Want het is klaar, dat we hier weer met een zuiver gewetens-oordeel te doen hebben. Het stempelt een stuk leven als boos, zonder te zeggen waarom.⁵ - Daar struikel ik over. ‘Geweten’ is zo nauw verwant met bewustzijn, dat ik mij afvraag, of gij hier van ‘geweten’ moogt spreken. Dat is geen woordenkwestie zonder betekenis. Want beneden op dezelfde bladzijde neemt gij er een ‘oordeel’ in op, een gewetens-oordeel: ...ons geweten stempelt (de oorlog) zonder meer als boos.⁶ - Daarbij vraag ik: ons geweten? Ieders geweten? Het geweten? Ook het geweten van Hitler,⁷ Mussolini,⁸ en van zovelen vóór hen? Dat zoudt gij waar moeten maken, en ik geloof niet dat het u gelukt. Het is een getuigenis van u; gij hebt het over een geweten zoals het volgens u behoort te zijn, zoals gij u bewust zijt, dat uw geweten spreekt. Ik geloof niet, dat mensen ten allen tijde met een slecht geweten in de oorlog gegaan zijn. Bij Puschkin Der Gefangene im Kaukasus,⁹ las ik deze regels: ‘Und plaudern viel von Überfällen, von edlen Rossen, kühne Rittern...von schaurig schönem Kampfgenuss’; zij deden het met een ‘goed geweten’. Wat ge over Paulus zegt vind ik niet duidelijk. Bedoelt ge op blz. 70, Rom. 2:15?¹⁰ Maar dat is toch niet: een bewustzijn, dat aan godsdienst en zedelijkheid voorafgaat; een meer direkte verhouding tot God door middel van schepping en natuur. - Suneidèsis¹¹ lijkt hier m.i. veel op ‘zedelijk bewustzijn’, overgenomen uit de Helleense wereld. - Ik meen ook, dat we bij Kant’s gerechtshof-theorie wel vrij ver van Shakespeare¹² af zijn. Kant vervolgt de boosdoener, hij mag zijn straf niet ontgaan; Shakespeare plaatst zich niet boven Macbeth, hij ziet in hem de tragische mens.¹³ Maar laat mij nog eens zeggen, dat ’k vaak door uw woorden getroffen ben. ‘God is meerder dan ons hart’, en dan ons geweten.¹⁴ ‘De schepping als zodanig valt niet onder een zedelijk oordeel, maar in haar openbaringen wel onder gewetens-oordelen, waarvan schaamte een der meest primitieve is’ en wat daar verder volgt.¹⁵ Met vriendelijke groet, tt.

N. Westendorp Boerma.

(AN)