Deel 6
De kerk en het leven. Liturgische, oecumenische en culturele vragen
- I. Prediking
- 1Evangelie en zielszorg193013
Blijkens een aantekening op het manuscript hield N. een lezing over Evangelie en zielszorg in 1930 te Hardenbroek. Bedoeld zal zijn kasteel Hardenbroek bij Driebergen, van 1917-1932 het centrum van de NCSV. Nadere gegevens ontbreken: Het orgaan van de NCSV., Eltheto, verschaft deze niet en het archief van de NCSV. (in het Rijksarchief te Utrecht) is nog niet geïnventariseerd. Mogelijk hield N. zijn lezing op een door de NCSV. georganiseerde zgn. praktische theologenconferentie of conferentie voor persoonlijk geestelijk leven.
- 2De katholieke bestanddelen in de predikingca. 193523
Het is onbekend waar, wanneer en bij welke gelegenheid N. een lezing over De katholieke bestanddelen in de prediking heeft gehouden. Blijkens enkele losse aantekeningen aan het Slot van het manuscript reageerden in een discussie na de lezing Van Dorp, Krielen (?), Klein Wassink, Klein, Abbing, Hulsman en Linschoten. In de vermelding van gezang 3 uit de bundel Evangelische Gezangen (1806), op 1 november 1938 vervangen door de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk, zou een aanwijzing gevonden kunnen worden dat N. deze lezing vóór 1 november 1938 gehouden heeft.
- 3Mystiek en prediking194934
N. publiceerde Mystiek en Prediking in Vox Th. 20 (dec. 1949), p. 25-31.
- II. Liturgie
- 4Liturgie193945
Verschenen in 1939 (Amsterdam, uitg. Holland)
- 5Liturgie in de crisis door dr. G. van der Leeuw, dr. O. Noordmans, dr. W. H. van de Pol1939165
Verschenen in 1939 (Nijkerk, uitg. Callenbach). De in Liturgie in de crisis gepubliceerde artikelen zijn achtereenvolgens: A. Prof. dr. G. van der Leeuw, Liturgie in de crisis, p.5-27; eerder verschenen in Woorden Wereld. Tweemaandelijksch tijdschrift 1 (1939) nr. 3, p. 161-183.
- 6Eredienst1943244
N. publiceerde Eredienst 1 in WNHK. 27 (2 okt. 1943) nr. 39, p. 148; Eredienst 2 in WNHK. 27 (9 okt. 1943) nr. 40, p. 150 v.
- 7Eredienst door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink1943252
J. N. Bakhuizen van den Brink publiceerde Eredienst 1 in WNHK. 27 (11 dec. 1943) nr. 49, p. 188; Eredienst 2 in WNHK. 27 (18 dec. 1943) nr. 50, p. 191 v.; Eredienst 3 in WNHK. 27 (25 dec. 1943) nr. 51, p. 195 v. Zie over B. p. 142, noot 17.
- 8Eredienst1944263
N. publiceerde Eredienst 1 in WNHK. 28 (15 april 1944) nr. 15, p. 41 v.; Eredienst 2 in WNHK. 28 (22 april 1944) nr. 16, p. 43 vv.
- 9Eredienst door dr. J. N. Bakhuizen van den Brink1944276
J. N. Bakhuizen van den Brink publiceerde Eredienst 1 in WNHK. 28 (6 mei 1944) nr. 18, p.56; Eredienst 2 in WNHK. 28 (13 mei 1944) nr. 19, p. 57 v. Zie over B. p. 142, noot 17
- 10Offer en liturgie1946283
Blijkens een aantekening op het manuscript hield N. een lezing over Offer en Liturgie: "Ik meen te Utrecht voor Excelsior 1946." Bedoeld is het theologisch studentengezeischap 'Excelsior Deo luvante'.
- 11De zon, de liturgie en de preek door mr. K. Vonk1946297
K. Vonk publiceerde De zon, de liturgie en de preek in WNHK. 30 (21 dec. 1946) nr. 51, ongepagineerd. Het artikel is een van de reacties op het artikel Liturgische opvoeding van ds. A. Braakman, hervormd predikant te Amersfoort, verschenen in Kerk en Eeredienst. Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie 1 (1946), p. 232-237, en overgenomen door het WNHK. 30 (14 sept. 1946) nr. 37. In WNHK. 30 (9 nov. 1946) nr. 45 volgde onder de titel Liturgie òf Dienst des Woords eerst een reactie van ds. W. E. den Hertog en ds. A. F. N. Lekkerkerker, beiden hervormd predikant te Loosduinen; vervolgens een van ds. H. Miskotte te Wesepe onder de titel 'Evangelisch-Katholiek' of 'Gereformeerd-Protetantsch', in WNHK. 30 (23 nov. 1946) nr. 47; en tenslotte de voornoemde van Vonk. De reacties op het artikel van Braakman werden overgenomen door Kerk en Eeredienst 2 (1947), p. 37-43. Na de publikatie van het artikel van Vonk kwam tussen Vonk en Noordmans een discussie op gang in de vorm van een drietal artikelen, die hierna zijn opgenomen.
- 12De zon, het orgel en de preek1947300
N. publiceerde De zon, het orgel en de preek in WNHK. 31 (25 jan. 1947) nr. 4, ongepagineerd; het werd overgenomen in Kerk en Eeredienst. Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie 2 (1947), p. 162 v.
- 13Heiligheid in het puin door mr. K. Vonk1947304
K. Vonk publiceerde Heiligheid in het puin in WNHK. 31 (22 maart 1947) nr. 12, ongepagineerd; het werd overgenomen in Kerk en Eeredienst. Nederlandsch Hervormd Tijdschrift voor Liturgie 2 (1947), p. 163 vv. In een begeleidende brief (dd. 16.3.1947; Archief N.H. Kerk) aan de redactie van het WNHK. schrijft Vonk: "Mag ik de ingesloten schriftuur voor het ambtelijk blad der kerk aanbieden? Na enig gepeins voelde ik mij toch gedrongen tot een reactie. Ik ken het adres van dr. Noordmans niet. Mocht het in jullie kring opportuun geacht worden tevoren dr. Noordmans te raadplegen, dan heb ik daartegen volstrekt geen bezwaar."
- 14Kerk of tempel1947309
N. publiceerde Kerk of Tempel in WNHK. 31(17 mei 1947) nr. 20, ongepagineerd. Vooraf correspondeerde N. met de redactie. In een brief van 26.3.1947 schrijft N.: "Zeer geachte collega, hierbij kom ik even met u overleggen wat te doen met het stuk Heiligheid in het puin van mr. Vonk. Het is een sympathiek artikel dat ons op uitnemende wijze in het hart van de kwestie brengt. Wel schermt mr. Vonk een beetje handig, à l'avocat, om zijn positie op enkele punten te verbeteren en hier en daar ongemerkt te retireren op een veiliger plek, maar wat de hoofdzaak betreft houdt hij stand en dit standhouden is in dit geval zo belangrijk, omdat het niet een theologische geste is, maar met de mentaliteit van een hele generatie samenhangt. Mr. Vonk vat het 'huis des Heren' in dit artikel echter reeds heel geestelijk op. Het verschil met het Woord is niet zo heel groot meer en daarom zou het bijna jammer zijn om dit niet aan te wijzen en de zaak te laten rusten, waar men vlak voor de cardo quaestionis is gekomen. De discussie behoeft geen polemiek te zijn, maar een gesprek, dat van mijn kant althans, zeer waarderend kan zijn. Het zou mede kunnen dienen om de heer Vonk te verlossen van zijn vrees voor de doctores ecclesiae. Hij moest eens weten hoe bang ik daarvoor ben. Gij ziet uit het artikel van mr. Vonk, dat wij ze niet moeten invoeren en waarom ik ze instinctmatig verfoei. Welnu, zal ik antwoorden of wilt gij dat de zaak hiermee afgelopen is? Mag ik even uw antwoord?"
- 15Het zichtbare woord1947314
N. hield zijn lezing over Het zichtbare Woord op 18 november 1947 te Ede. De gelegenheid is onbekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.
- 16De sacramentstheologie van prof. dr. G. van der Leeuwca. 1949326
N. hield zijn ongetitelde lezing (nu door de red. getiteld) na het verschijnen van G. van der Leeuw, Sacramentstheologie, Nijkerk 1949. Nadere gegevens zijn niet bekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. De tekst vertoont meerdere overeenkomsten met die van boek 2 (Figuur en Woord. Kritiek op de sacramentstheologie van prof. dr. G. van der Leeuw) van N.' Gestalte en Geest, Amsterdam 1955, 19562; de in boek 2 verzamelde artikelen verschenen oorspronkelijk in de vierde jaargang (1948/1949) van ]dW. en zijn thans opgenomen in VW., dl. 8, p. 452-467. Zie over Van der Leeuw p. 9 v.
- 17Een oude koe1949340
N. publiceerde Een oude koe in WNHK. 33 (5 nov. 1949) nr. 43, p. 172.
- III. Oecumene
- 18Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking1930345
N. hield een lezing over Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking op een ledencursus van de 'Vereeniging Woodbrookers in Holland' op 24 april 1930 te Barchem. Deze ledencursus (van 22-25 april 1930) had als thema: De Kerk. Cursusleider was ds. F. Kleijn. Aanwezig waren 40 leden. De sprekers waren: G.J. Heering (Vormen van kerkbegrip); W.Noordhoff (Streven naar kerkvernieuwing); O. Noordmans (Beginsel van verdraagzaamheid en samenwerking); G. A. van Senden (Wat tot strijd voert en strijd opheft); C. J. Bleeker (Sluiting over het thema Una Sancta).
- 19De incarnatie en de oecumenische beweging1937349
N. hield blijkens een aantekening op het manuscript een lezing over De Incarnatie en de Oecumenische Beweging op 7 oktober 1937 te Middelburg. De gelegenheid is onbekend. Blijkens enkele aantekeningen aan het slot van het manuscript reageerden in een discussie na de lezing Dippel (wrs. J. W. Dippel, hervormd predikant te Middelburg), Faber (wrs. D. Faber, hervormd predikant te Oostburg), Nolte (wrs. C. F. Nolte, evangelisch-luthers predikant te Middelburg-Vlissingen) en Visser (wrs. F.A. Visser, hervormd predikant te Cadzand). Mogelijk was ook N.' geestverwant J. Koopmans, hervormd predikant te 's-Heer Hendrikskinderen, aanwezig. - Er is nog een manuscript met dezelfde titel en datering aanwezig; waarschijnlijk een schetsmatige, puntsgewijze samenvatting van bovengenoemde lezing; dit manuscript voegt niets nieuws toe aan de opgenomen lezing en is niet in deze uitgave opgenomen.
- 20Incarnatie en oecumenische beweging1937358
N. publiceerde Incarnatie en Oecumenische Beweging in A WCC. 14 (31 dec. 1937) nr. 9, p. 97 v.
- 21Newman en de oecumenische beweging1937362
N. publiceerde Newman en de Oecumenische Beweging in Zl., p. 170-176 (pag). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in NTHS. 20 (nov. 1937), p. 263-270. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Zie over W. H. van de Pol p.141, noot 16.
- 22Newman en de Reformatie1940370
N. publiceerde Newman en de Reformatie in Zl., p. 177-201 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in Woord en Wereld. Tweemaandelijksch tijdschrift 2 (april 1940), p. 109-129. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Wat betreft de nadere herkomst van de verwijzingen naar de werken van Newman in dit opstel zij verwezen naar de desbetreffende pagina's in C. J. de Vogel, Newmans gedachten over de rechtvaardiging. Hun zin en recht ten opzichte van Luther en het protestantsche christendom, Wageningen 1939. De weergave van Newman door Noordmans is gebaseerd op de over het algemeen sterk samenvattende weergave van Newman door De Vogel. Gedetailleerde verwijzingen naar de desbetreffende werken van Newman zouden in dit verband te ver voeren. Nadere kennisname van de tekst bij De Vogel is voor de lezer van primair belang. C. J. de Vogel (1905-1986), indertijd lerares klassieke talen (privé) te Den Haag, werd in 1947 hoogleraar in de wijsbegeerte van de klassieke Oudheid en de middeleeuwen te Utrecht, waar zij later ook de oudchristelijke wijsbegeerte doceerde. Bij haar inaugurele rede te Utrecht in 1947 was Noordmans aanwezig. Op 21 december 1944 is zij van de N.H. Kerk overgegaan naar de R.-K. Kerk. Ter toelichting zij gewezen op het interview met C. J. de Vogel in G. Puchinger, Toekomst van het christendom, Delft 1974, p. 160-205. Voor Noordmans'bespreking van C. J. de Vogel, Ecclesia Catholica. Redelijke verantwoording van een persoonlijke keuze, Utrecht-Brussel 1946, zie deze uitgave, p. 410-414.
- 23Verscheurde christenheid1938393
N. publiceerde zijn bespreking van Anton van Duinkerken, Verscheurde Christenheid, Hilversum 1937 in Eltheto 92 (april 1938) nr. 7, p. 118 v. Anton van Duinkerken is het pseudoniem van W.J.M.A. Asselbergs (1903-1968), Nederlands letterkundige, vanaf 1952 hoogleraar te Nijmegen.
- 24Het calvinisme en de oecumene1946397
N. publiceerde Het calvinisme en de oecumene in ZL., p. 202-216 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel in afleveringen verschenen in 1dW. 1 (24 aug. 1946) nr. 46147, p. 1 v.; 1 (31 aug. 1946) nr. 48, p. 3; 1 (7 sept. 1946) nr. 49, p. 3 en 5. De tekst van het opstel in ZI, bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Wat betreft de verhouding van Calvijn en de oecumene zij gewezen op de dissertatie van W. Nijenhuis, Calvinus oecumenicus, 's-Gravenhage 1959.
- 25Oudheid en waarheid1947410
N. publiceerde Oudheid en Waarheid in Wending 2 (maart 1947) nr. 1, p. 68-71. Zie over C.J. de Vogel p. 390, noot 1.
- 26De Reformatie en Rome1947415
Op grond van gegevens in de tekst kan geconcludeerd worden dat N. zijn lezing over De Reformatie en Rome heeft gehouden in mei 1947. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. Nadere gegevens zijn niet bekend.
- 27Natuur en genade bij Rome1948428
Verschenen in 1949 ('s-Gravenhage, uitg. Boekencentrum). Over de voorgeschiedenis van deze publikatie schrijft G. J. Paul in zijn dissertatie Schepping en Koninkrijk. Een studie over de theologie van dr. O. Noordmans, Wageningen 1959, p. 18 v.: "In 1891 begon Noordmans zijn theologische studie aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Hij heeft er maar een jaar gestudeerd, tot en met zijn propaedeutisch examen. Hij was er lid van het Collegium Theologicum 'Quisque Suis Viribus', dat hem in 1948 - op de 'oudejaarsavond' 18 februari - als erelid inaugureerde. Noordmans, toen reeds in zijn zeven en zeventigste jaar, hield op de bewuste 'Quisque'-avond een lezing over 'De leer der genade bij Rome'." In een noot voegt Paul hieraan toe: "In 1949 in druk verschenen onder de titel: Natuur en Genade bij Rome." Dat Noordmans zich waarschijnlijk al eerder met de onderhavige problematiek in de vorm van een lezing heeft beziggehouden, mag worden afgeleid uit het WNHK. 31 (28 juni 1947) nr. 26 (ongepagineerd). Daarin staat de aankondiging van een conferentie voor theologen op De Horst te Driebergen van 1-3 sept. 1947 van het Werkverband Rome-Reformatie onder voorzitterschap van prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel. Als lezing van Noordmans stond op het programma: Het natuur-genadeprobleem als grondprobleem.
- 28Rome en de Reformatie1950452
N. publiceerde Rome en de Reformatie in IdW. 6 (27 okt. 1950) nr. 4, p. 1 v. Dit nummer was voor een groot deel gewijd aan de herdenking van de Hervorming.
- IV. Ethiek
- 29Soberheid1932459
N. publiceerde Soberheid in ZI., p. 132-138 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in Eltheto 86 (mei 1932) nr. 8, p. 243-248. Het desbetreffende themanummer van Eltheto was gewijd aan 'De geestelijke nood van onze tijd'. De redactie van Eltheto "verzocht vertegenwoordigers van de voornaamste in de NCSV. aan het woord komende groepen of overtuigingen in een kort artikel hun antwoord te willen formuleren op deze vragen: 'Waarin ziet u vóór alles de geestelijke nood van onze tijd, en wat moet thans door de christenheid vóór alles gezegd en gedaan worden?'Aan dit verzoek gaven gehoor prof. dr. Ph. Kohnstamm, ds. F. Kuiper, ds. O. Noordmans, mevrouw E. H. Oberman-Graanboom en dr. P. Stegenga." De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.
- 30Het geweten1932466
N. publiceerde Het Geweten in Zl., p. 139-151 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in Eltheto 87 (dec. 1932) nr. 3, p. 69-80. In een noot wordt daar vermeld: "Naar een voordracht, gehouden op een zomerconferentie van de NCSV. te Nunspeet, op 12 juli 1932." De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.
- 31Man en vrouw volgens de bijbel1937477
N. publiceerde Man en vrouw volgens de bijbel in Predikant en dokter. Tweemaandelijksch tijdschrift 7 (okt. 1937) nr. 5, p. 133-140.
- 32Dogmatiek en ethiek1942483
N. publiceerde Dogmatiek en Ethiek in ZI., p. 152-162 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in NTHS. 25 (jan. 1942), p. 2-10. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1. Noordmans bespreekt de eerste druk van W.J. Aalders'Handboek der ethiek. In licht gewijzigde vorm verscheen een tweede druk, verzorgd door prof. dr. H. van Oyen, Amsterdam 1947. Zie over Aalders p. 9 v.
- 33De verhouding van dogmatiek en ethiekca. 1945493
N. hield zijn ongetitelde lezing (nu door de red. getiteld) tussen 1945 en 1953. Dit valt op te maken uit de publikatie-data van de boeken van A. de Quervain. Nadere gegevens zijn niet bekend. De lezing is in manuscript bewaard gebleven. De teksthaken zijn van N.
- 34Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht1946509
N. zond het Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht (door de red. aldus getiteld) op 8 september 1946 aan het moderamen van de Generale Synode der N. H. Kerk. Op 31 oktober 1946 is in de synode Noordmans'zogenoemde Concept-Herderlijk Schrijven over de genotzucht aan de orde geweest. Het Concept werd niet geschikt geoordeeld; vgl. de Handelingen van de vergaderingen van de Generale Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk ten jare 1945146, 's-Gravenhage 1946, p. 644 v. Vgl. ter zake de door de synode als kanselafkondiging vastgestelde Adventsboodschap dd. 1. 1 1. 1946 in Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955, 's-Gravenhage z.j., p. 29 v. De tussen Noordmans en het moderamen over het Concept (Archief N. H. Kerk) gevoerde correspondentie volgt hieronder. In deze correspondentie is sprake van een eerder concept van N.; dit is niet teruggevonden.
- 35Monnik en puritein1948513
N. publiceerde Monnik en Puritein in Zl., p. 163-167 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in 1dW. 3 (23 juli 1948) nr. 43, p. 1 en 8. Ter toelichting schreef de redactie van IdW.: "Twee artikelen van dit nummer zijn gewijd aan het vraagstuk van de ascese in deze tijd en de protestantse visie daarop, nl. het hoofdartikel van dr. O. Noordmans en de bijdrage van ds. A. F. L. van Dijk." De titel van laatstgenoemde bijdrage luidt Disciplitie. Over de ordening van het innerlijk leven; vgl. IdW., p. 2. De tekst van het opstel in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.
- V. Staat
- 36Rust of bezigheid1935519
N. publiceerde Rust of Bezigheid in het Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië 2 (13 juni 1935) nr. 24, p. 362. Dit artikel is een 'vervolg' op N.' artikel Augustinus in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het Algemeen Protestantsch Kerkbladzie VW., dl. 5, p. 134, noot 1.
- 37Grenzen1935522
N. publiceerde Grenzen in het Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië 2 (22 aug. 1935) nr. 34, p. 508 v. Evenals het voorgaande Rust ofl Bezigheid (nr. 24) is dit artikel een 'vervolg' op N.' artikel Augustinus in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het Algemeen Protestantsch Kerkblad zie VW., dl. 5, p. 134, noot 1.
- 38De ware grens van de staat1935526
N. publiceerde De ware grens van de staat in het Algemeen Protestantsch Kerkblad. Weekblad voor de protestantsche kerk in Nederlandsch-Indië 2 (10 okt. 1935) nr. 41, p. 612. Evenals het voorgaande Rust of Bezigheid (nr. 24) en Grenzen (nr. 34) is dit artikel een 'vervolg' op N.' artikel Augustinus in het Algemeen Protestantsch Kerkblad 2 (1935) nr. 21, p. 305 v.; zie VW., dl. 3, p. 202-205. Over het Algemeen Protestantsch Kerkblad zie VW., dl. 5, p. 134, noot 1.
- 39Het wezen der christelijke vrijheid1935529
N. publiceerde Het wezen der christelijke vrijheid in ZI., p. 234-250 (pag.). Daarvoor was het (vermeerderd met de tekst van de Stellingen en een verslag van de Nabespreking; hier opgenomen, resp. in noot 1 en noot 38) verschenen in het Rapport van de Tweede Nederlandsche Oecumenische Theologen Conferentie, gehouden op Woudschoten van 18-20 september 1935: De totaliteitseisch van den staat en het christelijk vrijheidsbegrip, uitgegeven door den Oecumenischen Raad in Nederland (1936), p. 27-47. De genoemde conferentie is een Nederlandse bijdrage tot de voorbereiding van de grote wereldconferentie der kerken, die van 12-26 juli 1937 in Oxford werd gehouden. Zie over de Tweede Nederlandsche Oecumenische Theologen Conferentie Ger van Roon, Protestants Nederland en Duitsland 1933-1941, Utrecht-Antwerpen 1973, p. 244 v. Naast de bijdrage van N. zijn in het Rapport de volgende referaten opgenomen:
- 40Verkondiging en wijding1938547
N. publiceerde Verkondiging en Wijding in ZI., p. 251-258 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in Eltheto 92 (aug. 1938) nr. 11, p. 183-186. Dit nummer van Eltheto waseen extra nummer, uitgegeven ter gelegenheid van het 40-jarig regeringsjubileum van Wilhelmina (1880-1962), koningin der Nederlanden van 1898-1948. De andere auteurs in Eltheto waren prof. dr. P. Scholten, Over ons koningschap,p.173-177 en prof. dr. Z. W. Sneller, De nationale Betekenis der Oranjedynastie,p.178-182. De tekst van het opstel van N. in Zl. bevat enkele wijzigingen (zie de Tekstwijzigingen achter in deze uitgave). Voor het Ter Inleiding in Zl. zie VW., dl. 2, p. 26 v., noot 1.
- 41Memorie betreffende de doodstraf1945555
N. schreef zijn Memorie betreffende de doodstraf (door de red. alszodanig getiteld) als brief, dd. 25.11.45, ten behoeve van de hervormde Werkgroep 'Kerk en Overheid', die ter zake van de wederinvoering van de doodstraf geconsulteerd werd door de hervormde synode. Over de besluitvorming ter synode wordt in Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955, 's-Gravenhage 1955, p. 8 het volgende medegedeeld: "In de vergadering van 1 november 1945 worden moties en brieven behandeld van classicale besturen en 6 gemeenten over de wederinvoering van de doodstraf bij besluit Bijzondere Rechtspleging. De vraag, hoe de kerk hierover te oordelen heeft, wordt voorgelegd aan de werkgroep Kerk en Overheid, uitgebreid met de synodeleden prof. dr. K. H. Miskotte, prof. dr. S. F. H. J. Berkelbach van der Sprenkel, dr. M. van der Voet en ds. E. J. Beens. De vergadering van 12 december 1945 behandelt het advies van de werkgroep en de commissie. Op grond van Rom. 13 : 4 acht de meerderheid van de commissie de overheid gerechtigd de doodstraf uit te voeren. Een schrijven van dr. O. Noordmans, waarin hij het meerderheidsstandpunt van de commissie deelt, is bij de stukken gevoegd. Dat advies wordt verdedigd door ds. A. A. van Ruler, terwijl prof. dr. M. J. A. de Vrijer het minderheidsstandpunt uiteenzet. Het meerderheidsstandpunt wordt met 36 tegen 9 stemmen aanvaard. De synode besluit dit standpunt in een herderlijke brief aan de kerk kenbaar te maken. Prof. dr. K. H. Miskotte ontwerpt deze herderlijke brief, die in de zitting van 14 december, na enige bespreking, met 25 tegen 8 stemmen wordt aanvaard."De voornoemde herderlijke brief is opgenomen in Documenten, p. 8-13. Zie voor een verslag van de besprekingen over de doodstraf in de synode de Handelingen van de vergaderingen van de Generale Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk ten jare 1945146, 's-Gravenhage 1946, p. 57-73 (N.' Memorie staat afgedrukt op p. 61-63) en p. 118 vv. Zie voor een uitgebreide verantwoording van de meerderheidsvisie van de Werkgroep: A. A. van Ruler, Visie en Vaart, Amsterdam 1946, p. 200-396.
- 42Memorandum aangaande de processie1949560
In de wetenschap dat het vraagstuk van de processievrijbeid bij de komende algemene grondwetsherziening aan de orde zou komen, richtte het Contact in overheidszaken van de Oecumenische Raad van Kerken in Nederland (omvattende de Ned. Hervormde Kerk, de Ev. Lutherse Kerk, de Herst. Ev. Lutherse Kerk, de Doopsgezinde Gemeenten, de Rem. Broederschap, de Oud Katholieke Kerk, de Unie van Bapt. Gemeenten, de Bond van Vrije Evang. Gemeenten) met de Geref. Kerken en de Chr. Geref. Kerken aan de Raad van Ministers een brief, dd. 9.4.1949, met het verzoek, de mogelijkheid van het houden van processies niet te verruimen. Deze brief werd op 26 april 1949 door de Generale Synode der N. H. Kerk aan de kerkeraden ter kennisname gezonden. Het Memorandum aangaande de processie van de hand van Noordmans werd (anoniem) eraan toegevoegd. Dit Memorandum werd tevens (anoniem) opgenomen als bijlage bij het Herderlijk Schrijven betreffende het rooms-katholicisme, dat de Generale Synode op 23 maart 1950 zou doen uitgaan. Vgl. Documenten Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1955, 's-Gravenhage z.j., p. 71-75, 129.
- 43God op straat?1954563
N. publiceerde God op straat? in IdW. 9 (26 maart 1954) nr. 26, p. 3.
- 44Memorie betreffende de vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen1950566
N. schreef zijn Memorie betreffende de vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen (door de red. alszodanig getiteld) als brief, dd. 25.10.1950, aan de Commissie, ingesteld door de Oecumenische Raad van Kerken in Nederland ter bestudering van het vraagstuk'Vrijstelling van militaire dienstplicht voor de theologen' (en aangevuld met de leden van een met gelijke bedoeling door de Generale Synode der N.H. Kerk ingestelde Commissie). De secretaris van de Commissie, ds. J. B. Th. Hugenholtz, toenmalig hervormd predikant te Ammerstol, had Noordmans in een brief, dd. 21.10.1950, om zijn hulp gevraagd voor het volgende: "De Commissie van de oecumenische Raad, ingesteld om een rapport uit te brengen inzake het vraagstuk van de vrijstelling van de militaire dienstplicht der theologen is met haar arbeid gereed gekomen. Zij is zich echter bewust, dat vooral het vraagstuk van het ambt nadere overweging verdient. Gaarne zouden wij van u een uitspraak horen over de theologische, bijbelse en exegetische gezichtspunten die in het stuk verwaarloosd zijn en wat uw mening in het licht hiervan over het onderhavige vraagstuk is. Wij sluiten u een exemplaar van het rapport bij en hopen, dat u aan onze wens zult kunnen voldoen ..."
- 45Memorie betreffende de eed1951569
N. schreef de Memorie betreffende de eed. Naar aanleiding van het rapport van het Humanistisch Verbond 'Eed en Belofte', dd. 29.1.1951, ten behoeve van de hervormde Werkgroep'Kerk en Overheid', waarvan hij enkele jaren lid was geweest. N. was op 22 juli 1946 door de synode der N.H. Kerk tot lid van deze Werkgroep benoemd; op 19 juni 1950 werd hij op eigen verzoek (wegens gezondheidsredenen) van het lidmaatschap ontheven. Uit de notulen van de Werkgroep (Archief N.H. Kerk) blijkt, dat op 13 december 1950 een bespreking gewijd is aan het rapport Eed en Belofte (zie bijlage 2). Op 8 februari 1951 werd de Memorie betreffende de eed van N. besproken ("De Werkgroep is dr. Noordmans zeer erkentelijk voor dit stuk"). "De Werkgroep acht het gewenst, dat de memorie van dr. Noordmans wordt aangevuld met een juridische nota, die zakelijk en psychologisch op de concrete démérites van het stuk van het Hum. Verbond ingaat." Nadat in 1951 de Werkgroep 'Kerk en Overheid' is overgegaan in de Raad voor de Zaken van Kerk en Overheid, wijdt deze Raad op 13 december 1951 een afsluitende bespreking aan de nota's van dr. Noordmans en de mrs. Hartsuiker en Nagel. Bij de formulering van de definitieve standpuntbepaling van de Raad ter zake is de Memorie van N. niet alszodanig benut.
- 46Over Judas en Jezus1952576
N. publiceerde Over Judas en Jezus in IdW. 7 (9 mei 1952) nr. 32, p. 6.
- 47Judas en Goliath1952578
N. publiceerde Judas en Goliath in IdW. 7 (16 mei 1952) nr. 33, p. 3.
- VI. Cultuur
- 48Autonomie der cultuur?1928583
N. hield zijn lezing Autonomie der cultuur? op een ledencursus van de 'Vereeniging Woodbrookers in Holland' op 11 april 1928 te Barchem. Deze ledencursus (van 10-13 april 1928) had als thema: Neutraliteit. Cursusleider was ds. F. Kleijn. Aanwezig waren 33 leden. De sprekers waren: J. J, Thomson (Religie, element of achtergrond ener cultuur); Mej. H. W. Crommelin (Bijbelbespreking 1 Kor. 9 : 19-23) O. Noordmans (Autonomie der cultuur?); K. Geertsma (Neutraliteit); S. H. N. Gorter (positiviteit en verdraagverslag van deze ledencursus zie men het zaamheid); W. Banning (Sluiting). voor een Jaarboekje van de vereeniging Woodbrookers in Holland, nieuwe reeks, nr. 10, p. 20-23 (Archief Woodbrookershuis, Barchem). Op p. 21 staat het verslag van Noordmans' lezing, samengesteld aan de hand van een door hem verstrekt resumé: "... na de Wijdingsstonde, sprak ds. Noordmans over Autono-ie der cultuur? in verband met het thema betekent deze vraag: wat is de verhouding tussen religie en cultuur? Autonomie wil zeg gen, dat we de wet in onszelf hebben en ons de wet niet laten stellen. Autonomie wil zijn: mondigheid, beheersing van de stof. Men wil van buiten leren. men meent de vorm, het geheel, waarin de stof moet passen, te hebben. De godsdienst is de inmenging van buiten, de verbreking van de gesloten ring van het eigene. Neutraliteit wapent zich tegen deze inmenging. Concreet genomen is ze cultuur, die zich wapent tegen het Evangelie. De grote vraag lost zich op in allerlei kleinere, zoals de vragen naar de verhouding van godsdienst en wijsbegeerte, kerk en school enz. Elk cultuur-gebied heeft gestreefd naar mondigheid. Het zoeken naar een ongestoorde wetenschap, een ongestoorde moraal (Spinoza), een ongestoorde school, een ongestoord leven. Is deze beweging betrekkelijk of absoluut? Is ze een tijdelijk gevolg van het uiteenvallen van de grote synthese der middeleeuwen of geboorte van een nieuw mensen-type? Spreker gelooft het eerste. Wie het laatste bevestigt, proclameert de autonomie der cultuur. Men verlegt dan de synthese naar de menselijke persoonlijkheid. Deze is een compleet systeem; binnen dit ongestoord geheel kan elke kwestie worden opgelost. Wie de vraag goed stelt, heeft tegelijk het antwoord. Iedere ervaring kan herleid worden tot een vraagstuk. Het wonder is principieel uitgesloten. Er is slechts één dogma: de eenheid der ervaring. Deze autonomie is na Kant ook voor 't godsdienstig denken en leven steeds duidelijker uitgesproken. Spreker gelooft, dat, als God komt, onze autonomie, onze eigen denkwet wordt verbroken. God is in eigenlijke zin nooit inhoud van ons denken. Het kan Hem niet bevatten. Het Evangelie verbreekt onze humaniteit. Onze gewapende neutraliteit zullen we niet kunnen handhaven. We zullen betrokken worden in de strijd, waarvan Kruis en Opstanding ons prediken." Uit N.'aantekeningen blijkt, dat Geertsma, Thomson en Banning in de discussie op deze voordracht hebben gereageerd. De wijze, waarop N. de autonomie ter sprake bracht, werd bekritiseerd. De lezing van N. is in manuscript bewaard gebleven.
- 49Daad en lot1928590
N. publiceerde Daad en Lot in GPers., p. 76-89 (pag.). Daarvoor was het onder dezelfde titel verschenen in Barchem-Bladen. Orgaan van de Barchembeweging 4 (1928-1929), p. 96-107. N. schreef zijn opstel in 1928. De inhoud van het dubbelnummer van Barchem-Bladen is als volgt:
- 50Verschuiving1934604
N. publiceerde Verschuiving in A WCC. 10 (25 mei 1934) nr. 30, p. 3 v.
- 51Geloof en cultuur1939608
N. publiceerde Geloof en Cultuur in Eltheto 94 (nov. 1939) nr. 2, p. 23-31. Aan deze publikatie ligt een lezing van N. ten grondslag op de conferentie van de NCSV. over Onze houding tegenover de cultuur op 29-30 april 1939 te 'Woudschoten', Zeist, onder voorzitterschap van prof. dr. G. van der Leeuw. Van der Leeuw hield daar een lezing over Onze taak jegens de cultuur. Onder dezelfde titel verscheen een artikel van Van der Leeuw in het bovengenoemde nummer van Eltheto, p. 21-23. In het Ten Geleide van dit Elthetonummer wordt op p. 17 opgemerkt: "Het artikel van prof. dr. G. van der Leeuw zal zeker door zijn klaarheid tot zeer velen onzer spreken; men zal er zijn eigen vragen genoemd en geleid in terugvinden en het zal zeker veter gedachten omtrent de taak, welke ons dan toch in de cultuur gesteld wordt, verhelderen. Enigszins anders is het gesteld met het artikel van dr. O. Noordmans. Dit is - wij weten het - zeer moeilijk van structuur en inhoud. Afgezien van de schone aforismen, waarin dr. Noordmans een meester is, en welke men als varia zou kunnen gebruiken, behoort dit tot het beste, wat Eltheto in de laatste tijden heeft mogen publiceren. Toen de redactie trachtte de gebruikelijke 'kopjes' in dit stuk te plaatsen, hebben wij het artikel verscheidene malen moeten herlezen, voordat wij de diepte gepeild hadden. Men late zich dus niet zo spoedig ontmoedigen, en neme de moeite het stuk enige malen te herlezen. Dit toont de moeite rijkelijk!"
- 52De kerk in de wereld1946625
N. hield blijkens een aantekening op het manuscript een lezing over De kerk in de wereld "te Wageningen voor een jongemensenbijeenkomst in 1946". Terzijde schreef N.: Gezang 205 : 1, 3. Vermoedelijk bedoelt N. niet het desbetreffende gezang uit de Gezangenbundel der Ned. Hervormde Kerk (1938), maar uit de Vervolgbundel op de Evangelische Gezangen (1866); later opgenomen in het Liedboek voor de Kerken (1973) als gezang 78 : 1, 2. In 1947 hield N. eveneens te Wageningen een lezing onder de titel Kerk en Wereld; zie VW., dl. 5, p. 540-548.
- Bijlagen
- 1De Epiclese door dr. W. H. van de Pol1939633
Van de Pol publiceerde De Epiclese in KO. 8 (mei 1939) nr. 1, p. 5 v.
- 2Eed en Belofte door een commissie van het Humanistisch Verbond1950637