823. K.H. Miskotte aan O. Noordmans
Leiden, 26 maart 1948
Zeer vereerde Noordmans,
Van uw lieve brief heeft mij het gedeelte over Tromp1 het meest goed gedaan: ik heb zeer veel van hem gehouden en faalde, zoals altijd, in de openbaring ervan. En berouw hecht ons vast op de verleden ontmoetingen, die goed waren, maar toch zo edel en zo innig niet als ze hadden kunnen zijn, niet alleen naar Gods gebod, maar ook naar onze neiging; ’t lijkt een neurose, dit automatisch falen van de overgave! of is het een bovenpersoonlijk tekort, een aspect van onze erf-schuldelijke belasting? Ik dank u zeer voor uw terughoudend antwoord aangaande het eeuwig leven.2 Daaraan twijfel ik niet! maar aan het nu (vóór de opstanding) aanschouwen van het Aangezicht Gods; een pijn van jaloezie stak mij toen ik u zo hoorde spreken over die geliefde, die nu reeds zovele jaren met de èngelen ... Genoeg! zeker is de verwondering juister dan de twijfel, als er enige bijbelse grond vóór is. Vergeef me als ik zo grof was, te spreken van argumenten, die ‘zoden aan de dijk zetten’ - heb ik dat werkelijk gezegd in dit verband? ongelofelijk! banaal! maar wel een bewijs hoe de irrealiteit der christelijke woordsymbolen (half filosofie, half mythologie) mij kan kwellen.- De verwording van de humaniteit! - ik schaam mij, wanneer ik daarover denk, voor de naglans van m’n jeugd als socialist en antimilitarist. Men laat dat àchter zich als een onhoudbaar utopisme en men wordt bijbelser en tegelijk burgerlijker; men verheerlijkt een tijd nog het burgerlijke als het door het Gebod gewezen evenwicht tussen de extremen. Is het waarachtig uit het geloof? is het niet een van verre meedeinen in het zog van de ontmenselijking van het leven? Ik zie niet, absoluut niet, wat de kerk hier (vooral nu wij de souvereiniteit van Nederland hebben prijs gegeven)3 zou kùnnen zeggen; alle leugen en sadisme heeft pas vernietigend formaat gekregen door de accumulator van de oorlog, de oorlog als sacraal of ideëel of moreel of noodzakelijk gebeuren. Wat zal de kleine man, de enkele ziel met dit Voorbeeld òm zich? welk verweer zou hij kunnen opbrengen tegen zijn instincten? En wanneer nu, in de chaos, de feitelijke staat tot theocratische instantie wordt uitgeroepen, méér prototype van het Rijk dan de kerk, ja een ‘gestalte wordt van de Heilige Geest’ (Van Ruler),4 dan zijn we wel zeer na aan het laatste verraad. Het is mij steeds een raadsel, hoe u met Van Ruler5 hebt kunnen uitkomen in de voorarbeid voor het ontwerp kerkorde.6 Wat de meditaties betreft - u zegt zo zakelijk, dat de termijn verstreken is; maar u weet wel, dat deze heerlijke ketubim7 aan onze legomena en antilegomena8 in de Waagschaal een kritische wijding geeft, die wij node, zeer node zullen missen. Wij kunnen u niet binden geregeld verder te gaan, maar verzoeken met grote aandrang en niet zonder goede verwachting, dat u nu en dan het niet zult kunnen laten ons met uw onvergetelijke stem te verkwikken. Met vriendelijke groet, uw dw.,
K.H. Miskotte
(AN)