De jongste hoogleraarsbenoeming¹

De benoeming van dr. Noordtzij² tot opvolger van prof. Valeton heeft zeer verschillende gevoelens wakker gemaakt. De Beukelaer³ drukte zich al heel sterk uit en noemde die benoeming "een dwaasheid, maar bovenal een onbeleefdheid, zo niet een onbeschaamdheid".^a De eindredacteur van ons blad was er evenmin goed over te spreken⁴ en in De Gereformeerde Kerk schreef dr. Schokking⁵ dat deze benoeming zoal niet bedoeld dan toch gevoeld wordt als een slag in 't aangezicht van de Hervormde Kerk.^b

Natuurlijk wekte de benoeming blijdschap in de organen der gescheiden kerken. De Herazit zag "een einde gemaakt aan het ostracisme, dat dusver tegen de gereformeerden aan de Rijksuniversiteiten werd geoefend."^c Voor de Juiste beoordeling van deze benoeming mag niet worden vergeten dat op dit ogenblik in Leiden twee professoren aan de theologische faculteiten verbonden zijn die bij hun benoeming geen lid waren van de Nederlandse Hervormde Kerk. Omdat deze mannen vreemdelingen waren, dit moet dadelijk worden toegegeven, was in hun benoeming weinig dat aanstoot kon geven.⁶ Anders stond het met de verhouding tot onze kerk van de beroemde professor Tiele. Professor Tiele was remonstrant en moest helpen studenten op te leiden voor een kerk waartoe hij niet behoorde, terwijl historisch het remonstrantisme tegenover de Hervormde Kerk stond. Hier gold het echter oude geschillen die weinig meer, althans niet kerkelijk, leefden in de boezem der gemeente.

Geheel anders staat het bij de benoeming van dr. Noordtzij. Dr. Noordtzij behoort tot een groep in den lande die voor de theologische faculteit aan onze hogescholen zelden een goed woord heeft overgehad. Niet lang geleden werd de faculteit in de Tweede Kamer nog bij een 'doodshoofd' vergeleken omdat de dogmatische vakken er buiten liggen.⁷ De gescheidenen waren het er meestal over eens dat de overheid moeilijk theologie kan doen onderwijzen en meenden dat of de kerken dit moeten doen en de theologische faculteit dus behoort te verdwijnen om plaats te maken voor een seminarie, of dat zulk een instituut moet rusten op de zelfstandige, wetenschappelijke belangstelling van het volk, geheel vrij of althans zo vrij mogelijk van overheid en kerk. Hierin schijnt nu verandering te zijn gekomen. De mannen van de gescheiden kerken zijn niet onwillig van staatswege theologie te studeren en te helpen onderwijzen. Waren dan vroeger de druiven zuur en werd daarom het onderwijs van staatswege zozeer gelaakt? We denken hierbij aan een legende die veel is rondverteld, maar waaraan we nooit een ogenblik geloof hebben geslagen, dat ni. de oprichting der Vrije Universiteit in verband zou hebben gestaan met het werkelijk of vermeende ostracisme waarover we boven De Heraut hoorden spreken. We hebben steeds geloofd dat het beginsel van dr. Kuyper veel te logisch en te krachtig naar een vrije inrichting heen wees om ook maar één ogenblik een dergelijke gedachte, nu afgezien van het unfaire van zulk een vermoeden, toe te laten.

De geschiedenis is echter een harde leermeester. Heeft de ervaring met de Vrije Universiteit opgedaan misschien aan deze groep geleerd dat de poging om een universiteit te doen rusten op de vrije wetenschappelijke belangstelling van het volk moeilijkheden ontmoet, waarvan men 't gewicht had onderschat? Is men bezig tot de erkenning te komen dat er dingen zijn die alleen op 't forum behandeld kunnen worden?

Er is een andere onderstelling mogelijk. Deze, dat dr. Noordtzij gaat doen wat sommige christelijke onderwijzers hebben gedaan die in de openbare school de arbeid hebben opgenomen onder een zeker stilzwijgend protest tegen de geest en de inrichting der school. Men kon dan echter moeilijk in zo blijde toon van de benoeming spreken als van de opheffing van een ostracisme waardoor men terugkeert naar een plaats waarvan men tot dusver ten onrechte is geweerd. In één woord, wanneer de blijdschap der gescheidenen oprecht is, dan houdt het aanvaarden van deze benoeming althans op één gebied een beperking van de afscheidingsbeginselen in. Wanneer nu ook de studenten van Kampen of Amsterdam naar Utrecht komen studeren, dan zou deze benoeming toenadering kunnen betekenen. Is niets van dit alles het geval, betekent het aanvaarden van deze benoeming niet de minste inperking van de strekking der afscheidingsbeginselen en blijft de idee van het vrije theologische onderwijs geheel gehandhaafd, dan beorijpen we niet waarom men een zo bekwaam man als dr. Noordtzij niet voor de uitwerking van eigen beginsel behoudt. Moeten we in hem een soort van straf-professor zien die met een half hart een plaats gaat bekleden waar men hem niet begeerd heeft, dan heeft deze benoeming werkelijk iets brutaals en krenkends.

Voor 't overige is aan een publieke universiteit ieder wetenschappelijk man benoembaar en de Hervormde Kerk heeft er geen belang bij hier een voorrecht te bezitten dat haar niet toekomt.