De boodschap der Zwitsers1
Het thema van de cursus is: Vraagstukken voor hedendaags christendom. Men had ook kunnen zetten: Vragen en antwoorden. Ik tel minstens vier vragen:
Christendom en volk (ds. Vink).
Christendom en staat (mr. Houwink).
De kerk (mej. Wiardi Beckman).
De eenheid van het christendom (ds. Houtgast).
En vijf antwoorden:
1. De evangelische boodschap (dr. Banning).
2. De boodschap van Keyserling (P. van Schilfgaarde).
3. Moderne levensfilosofie (dr. H. Wolf).
4. De boodschap van Oxford (ds. Thomson).
5. De boodschap der Zwitsers (door mij).2
Inderdaad twee geweldige fronten: volk-kerk-staat-oecumene, dat is alles; Keyserling- moderne levensfilosofie-Oxford-Zwitsers willen ook algemeen zijn.
En nu de Zwitsers. Er is al heel wat gezegd. En nu moet ik - er is bij de antwoorden nog één plaats open - de Zwitsers aan het woord brengen.
Moderne levensfilosofie is het niet. 't Is ook geen Oxford. 't Is een heel apart antwoord. Maar kunnen wij nog van Zwitsers spreken. Barth-Brunner-Gogarten, elk ging zijn eigen weg. Wij houden de boodschap wat algemeen. 't Is een geluid, haast onpersoonlijk.
De stem van Barth is de sterkste. Paulus weer een keer ontdekt, de brief aan de Romeinen. Paulus-Augustinus-Luther. De herontdekking van Paulus en de brief aan de Romeinen altijd in kritieke tijden. Volk-staat-kerk-eenheid: Paulus zelf Rom. 9-11; Augustinus, De civitate; Luther tegelijk met Aan de Duitse adel. De brief aan de Romeinen is de meest theologische brief; maar ook de meest algemene.
Zo is ook de boodschap van de Zwitsers: 't is de meest theologische, meer dan die van Keyserling-moderne levensfilosofie-Oxford. Bij Keyserling is dit natuurlijk het geval en ook bij de moderne levensfilosofie, maar ook bij Oxford. Oxford heel weinig theologisch, Zwitsers heel sterk. Maar daarom niet minder, maar heel sterk algemeen. Tot verbazing der beschouwers bleek Barths houding in Duitsland én theologisch én algemeen van betekenis voor volk-staat-kerk-eenheid. Een tijdlang was hij bijna de enige die standhield. En de kerk die op het ogenblik in Duitsland standhoudt, is die welke de boodschap der Zwitsers verstaan heeft.
Dat is nu niet alleen.'t Was ook het geval bij het begin van die boodschap. Het geluid waarvan ik nu spreek, en dat in Barth het sterkst en het duidelijkst hoorbaar is, is ontwaakt in verband met een algemene malaise. Die geestelijke en ook stoffelijke malaise was er al lang. Maar de oorlog heeft de crisis gebracht, zoals op elk gebied. Theologie èn crisis (Brunner)a was er nog eerder dan de staat èn crisis, volk èn crisis, christendom èn crisis. Staat èn crisis in 1933, kerk èn crisis: nu pas. Christendom èn crisis: oecumenische beweging (Kopenhagen-Lausanne, Oxford-Edinburgh). Theologie èn crisis ca. 1923. 't Begin ca. 1910, reeds voor de oorlog, want het geluid was al hoorbaar voor Barth. Theologisch is dus de boodschap èn toch algemeen. Verwondert men zich daarover? Is theologie een persoonlijke liefhebberij? Jeder nach seiner Fasson?b Maar dat was de achttiende eeuw. De twintigste weet beter. Theologie gaat over een geluid, over het Woord Gods, het spreken Gods. God is geen particulier, Hij is de Schepper van hemel en aarde. Hij spreekt en het is er; Hij gebiedt en het staat er. Theologie gaat over alles.
De theologie der crisis, het geluid, de boodschap der Zwitsers is uit de nood geboren: godsdienstige nood, ethische nood, maatschappelijke nood, politieke nood, kerkelijke nood, algemeen-oecumenische nood. De vraag was: wat zou God ervan zeggen? Het leven zelf, persoonlijk, kerkelijk, politiek, is de stille tijd. En de boodschap is het geluid, het Woord Gods in Christus gesproken, in de kerk gepredikt, door de Heilige Geest verstaanbaar gemaakt.
Daarom is het moeilijk over de boodschap der Zwitsers te spreken. Gemakkelijk over Keyserling, moderne levensfilosofie, de Groep. Dat is interessant, pikant. Het zijn nieuwe dingen. De boodschap der Zwitsers is niet iets nieuws. Ze is ouderwets. Het is de oude kerkelijke prediking in de veronderstelling dat er een Woord Gods is, dat dit Woord in Jezus Christus te horen is en dat het geluid door de Heilige Geest aan ons verstaanbaar wordt gemaakt. Daarom zegt de boodschap der Zwitsers betrekkelijk niets nieuws. Ze zegt de dingen met nieuwe kracht en ze belijnt scherp de bijbelse waarheid tegenover de moderne levensfilosofie en tegenover de negentiende-eeuwse theologie, die dikwijls moderne levensfilosofie was en geen theologie. Theologie moet theologie blijven.3 De Heilige Geest is uitgestort. De negentiende eeuw heeft onder invloed van de natuurwetenschap de nadruk gelegd op eenheid van onze kennis. Ook de dingen des geloofs moeten uit dat geheel afleidbaar zijn. Uit het wezen van de geest wilde men de cultuur - het geloof incluis - afleiden. Er mochten nergens openingen zijn, geen sprongen. Bij het geloof komen geen verrassingen voor, geen uitstortingen, geen openbaringen, geen geboorten, geen verhoringen, geen bekeringen. De echte theologische dingen uit de bijbel, de dingen die bij God horen. raken zoek. Ethisch of kosmisch wordt alles vervlakt. Herrmann-Troeltsch. Wel blijft er spanning tussen cultuur en religie, maar deze lost zich geleidelijk op in een proces. De bekering in de ouderdom (Troeltsch).c Daarom zijn we er nog niet als we tegenover het ethische het kosmische of metafysische stellen. De theologie is het om God te doen.4 We moeten onszelf van onze zondige logica geen lijkwade spinnen. Het Woord en de Geest moeten over de doden gaan. Deze christelijke, echt-theologische dingen vindt de theoloog in de bijbel en bij de kerk. We kunnen niet zeggen dat we ze niet horen: ze zijn geschreven, ze worden gepredikt. Men kan weigeren ze te geloven. Maar het Woord Gods volgens de bijbel wordt gepredikt.
De boodschap der Zwitsers begint met daarop te wijzen: er wordt gepredikt, er is een Woord. Dat is in de wereld gegeven. De vorm van onze kennis is in dit geval geloof. Een andere vorm kan het niet hebben. Elke verandering in die vorm vervalst de kennis van Gods Woord. Openbaring-geloof. Sommige dingen kunnen alleen in een preek voorkomen en zijn alleen voor het geloof verstaanbaar. Een waarheid als die Nathan David thuis brengt: gij zijt die man (2 Sam. 12 : 7), kan alleen in die vorm bestaan; en het berouw is het antwoord. In dat verband hebben we niets te maken met Spinoza die berouw onzedelijk vindt.d
Als Jezus bidt te Gethsemané of in het vierde kruiswoord, horen we hoe een gesprek met God mogelijk is. Wij laten ons door filosofie van gebedsverhoring niets wijsmaken. Paulus bekering. Bekering ouderdom.
Als Maria Magdalena Jezus' discipelin wordt, gaat ons de burgerlijke moraal niets aan. En als Jezus opstaat, hebben wij met de natuurwetten niets te maken. Deze dingen staan in de bijbel; zij worden gepredikt. Wij geloven de vergeving der zonden, de opstandig des vleses en een eeuwig leven.
Zonde en genade komen alleen in de preek voor. Ze zijn alleen voor het geloof te weten. Daarom begon Barth te spreken van een onbekende God. Dat wil zeggen: God moet zich openbaren. Van Hem moet gepredikt worden. ⚑Wat Hij zegt, moet geloofd worden. Wat we geloven is uit ethische of kosmische samenhangen niet af te leiden. God beveelt, maar schrijft geen ethiek. God verkiest, maar ziet de persoon des mensen niet aan. God spreekt vrij, maar Hij is geen jurist. Hij is God, daar is alles mee gezegd.
Jaren geleden sprak ik op een ethische conferentie te Lunteren.5 De dialectische theologie was toen nog weinig bekend. Een dame noemde dat een griezelige God. Maar ik geloof dat elke andere God dan deze God van de bijbel griezelig is. Als iemand zwaar ziek is gaat hem de krant tegenstaan. De beredeneerde God is griezelig voor ieder die berouw heeft, voor ieder die in nood is, voor ieder die sterven gaat.
Ik denk aan de vorm waarin het Duitse idealisme deze dingen gebracht heeft. Causaliteit-vrijheid. Dat is erkennen en ontkennen van de ware verhouding van God-mens. De vrijheid is een wonder, maar ze moet ontspringen aan de causaliteit, ontspringen in dubbele zin. Die salto mortale is griezelig. De moderne levensfilosofie waagt die sprong. Het Woord en het geloof is een andere verhouding: 't is elkaar vinden, ook ethisch, ook kosmisch, ook volk-kerk-staat. Maar een God die Schepper en Herschepper is.