Lân en libben

Do't Dr. Wumkes my frege om hjir hjoed ek hwet to sizzen, haw ik my earst tige bitocht. lt Frysk haw ik langer spritsen as it Hollánsk, dat is wier, mar ik ha der noait stiidzje fen makke lyk as de foarmannen fen 'e Fryske taelbiweging. Lykwols haw ik gjin frijmoedigens foun om to wegerjen. Foarearst mei ik it net hawwe det oaren hjar libben en kréften jaen scoene for de tael, dy't my it neist is, en dy't ien fen de rykste talen fen de wráld is, en det dy Ijue gjin meiwirking, mar allinne tsjinkear fine scoene. En dan, en dat docht de doar ticht, ik koe it net oer my krije om to wegerjen yn de tael dy't ais mem my leard hat, it wird to fieren yn 't iepenbier. lt scoe wéze as hie myn mem tny forkearde wirden leard, en dat woe ik sa net hawwe. Dérom haw ik it oannomd.

Ik haw dat nammensto earder dien, omdet ik der wis fen bin, det de Fryske taelbiweging, tagelyk in geestesbiweging is. Dat kin net oars. De tael is for de geest, hwet de loft is for in Ijip, dat moaije beest, dat yn'e maityd it fjild sa libben makket. Sjuch ho't de fügel him formakket yn'e loft. Dér is er rjucht yn syn elemint. Dan draeit er oer de iene, dan oer de oare wjük, al mar oan ien stik wei, sa mar om 'e nocht. Dan is de ffigel ek op syn moaist. As er op 'e groun sit, dan is der net folle oan to sjen; dan binne de skrie en de hoants folle moaijer. Mar yn'e loft, dat docht gjin fiftgel him nei. Sjuch mar. Dan scoene jy sizze: nou is er pfir. Lit gjin skjirroek him tonei komme. Hy scil it him wiismeitsje. Sa brimstich snoarret er troch de loft. Mar dér is de lilkens al wer oer en dounset er omhegens en tommelt omlegens. Dér fált er! sizzejy. Né, hy kliuwt alwer, en wilens smyt er syn heechste IDden oer't fjild, det de dauwe yn 'e moarntyd der fen davert. Hark ris! hy skoert de loft as in lekkense lape, lyk as in lapkeman. Men heart it knappen.

Lit nou de skrie, dy't strak sa permantich fen 'e hikpeal op him delseach mar opkomme. Sjuch der fijucht er, de stelten foarüt bang det er fálle scil.

Lyk as sa'n Ijip is de geest, dy't in tael ta syn elemint hat. Dan komt der üt hwet er yn sit. - Scoe it miskien dérfen komme det er sa faek fen 'e Friezen sein wirdt: it sit er wol yn, mar it wol er net át? Scoe it liim déryn sitte, det hjar tael op 'e kant leit? - In folk dat syn tael net brüke kin, is as in Ijip op 'e groun. Jy sjugge noait hwet der yn sit. De geest kin hem net Ontjaen. De wjükken net ütslaen. Dérom lit Gysbert Japiks de marseman sizze:

"Marse stou, ik lit dy sljorkje,
Lit my boartlik toereljorkje
Lillepypje in noflik liet."

Hy strfipt de bannen fen 'e skouders en makket romte for syn geest. Dan skoert er de tael yn tüzen stikjes lyk as de Ijip de loft en de lapkeman syn lape. Hwet in wirden! Sizze jy, hwer komme se wei? ik wist net det it Frysk sa'n wirden hat. Nou komme dy wirden yn biweging. Hja joeije en djoeije om elkoarren hinne. En master slacht de maet; hy fitert se oan; hja fleane yn,e flecht as douwen, tsien tweintich tagelyk safolle as er hawwe wol. Hwent in tael is krekt sa ryk as de geest nedich hat. En master glimket, hwent syn geest skoddet him iát yn syn eigen tael, krekt as de greate Skotse boeresoan Burns it die tor syn folk. Allinne kin jy merke, det Gysbert~omme skoalmaster wier. Hy jowt altiten nog in lyts leske op 'e keap ta. Burns wier gjin skoalmaster. Hy wier neat. Hv wier in bonk fjür, dy't üt elkoaren spatte as it wjerljocht; mear neat. Mar de Skotse boeren hawwe hjar wille oan dy fonken. Hja blaze se yn hjar tfinderdoaze en stekke der hjar piip mei oan. En fierder Iéze hja yn Erskine en yn Owen. Mar lit üs dér net oer bigjinne. Ik scoe sprekke oer lán en libben.

Nou, sa't de geast in tael nedich hat, sa freget it libben om in lán. lt libben kin him net bntjaen as it gjin groun Onder de foetten hat. As de tael de loft is, dan is it lán de groun for it libben. Jy kinne jo net tinke de Grykske ef Romeinske, de Fránske ef Ingelske biskaving sünder it Grykske ef Latynske, it Fránske ef Ingelske lán. Nou sit lokkich it libben net fést oan it lán. lt kin der him fen losmeitsje en rinne troch de wráld. Sa hat de álde Gryske en Romeinske biskaving dien, yn wittenschip en kinst en godstsjinst rint dat libben it lán at, de hiele wráld oer. Mar sels de Kristlike godstsjinst hat in lán nedich hawn om hjar Ontjaen to kinnen.

Nou forstean ik ünder lán net allinne de gérzen yn de groun, de seadden yn it sán, de greide en de heide, mar folle mear. Der waechst op it stik ierde dér't as widze op stie, folle mear as gérs en heide en noat. Dér is in hiele bulte dat men by it lán rekkenje kin en dat noait yn üs libben komd wier, as wy net yn üs lán berne wierne. Der is sa folle twisken himel en ierde, dat gjin namme hat. Der spüket sa mannich ding om üs hinne, dér't as libben fen waechst. In minske scil by brea allinne net libje, mar by alle dingen dy't üt Gods müle gyngen, do't Hy spriek: Stean! en it stie. lt binne de dichters en skriuwers dy't der klank oanjowe. Dokterom en domeny Halbertsma hawwe dat dien for Fryslán. In hiele kloft Flaemske skriuwers, Guido Gezelle foarop, hawwe dat dien for it Flaemske láii. Alles is ten hjar gading: in sweltsje, in maerteblom; in abie-skriuwerke op it wetter, ef it reid oan 'e wettersigge, hja witte krekt to sizzen hwet dy yn fis libben oanbringe.

En nou tink ik oan de stannen yn 'e Maimoanne, as de wyn der troch hinne rfizet en de lange gérzen hjar büge lyk as háldde in kening syn yntocht. Ik haw in boike kend ten seisjier, dy't dat sa graech sjen en hearre mocht, det al moast er by de bargen láns, dér't er deadsbinaud for wier, hy der dochs hinne woe. Dan moast syn áldere sister him de skelk oer de holle dwaen, dan seach er de bargen net. En sa kaem er dan yn it biloofde lán. Ik tink det er sahwet fielde as kening David, do't dy de wyn rüzjen hearde troch de moerbeibeammen ef as de álde Griken, dy't de wyn troch de álde beammen to Dodona hearden. Dan wier d'r mear as wyn en beammen en sa wier der for dat boike mear as geur en simmertwjirre.

Sa hat master Gysbert stien op 'e sédyk en hy hat er de mystiek fen it greate elemint bilüstere, dat mei syn greate móle it Cink en wé fen de wráld ütdavert, as it boldert yn tsjustere nachten.

Sa hat de greate iensume heide fen de keale kant ten Denemarken de greate Deen Sören Kierkegaerd foarme ta in Johannes de Doper for as tiid. En sa koe m'n fierder gean.

Mar fij! roppe jimme, dominy, jou wirde materialist, jou litte it libben opwaechsje üt de groun lyk as it gérs. Komt dat nou to pas yn in Kristen Selskip? Net al to hastich, minsken, we binne der noch net. En dérby, wy woene nou heal om 'e nocht ris efkes oer de wjük draeije yn ós eigen tael, en ik doch it for de earste kear. Mar né, sa gau tommetlje ik dochs net. In pear slaggen en wy binne in bytsje heger, hwet fierder ten 'e groun.

lt lán, dér rekkenje ik net allinne by hwet de natuer om üs hinne spoekje lit, mar dér heart ek in hiele protte by, dat fen 'e minsken komt en dat twisken 'e wallen en beammen hingjen bleaun is. Alderlei lyts güd: forteitsjes, sankjes, álde brfikmen binne faek fen utens komd mar hawwe hjar kleur en klank oan'e groun to tankjen, dér't hja ieuwen lang hongen hawwe. Freegje my nou mar net om in forteltsje, hwent ik haw er gjin tiid for. Dogge jimme it mar. Nou dan, in hiel koarten-ien.

"Ik wit in forteltsje
Fen Evert en Jeltsje
Evert sloech it kenyntsje dea
En Jeltsje forkocht it feltsje."

Ei né, sizze jimme, dat is for 'e tafeistoel, net for 'e preekstoel, for soks binne wy hjir net komd. 'Ja' siz ik; in taelbiweging en in geestesbiweging hat sok spul nedich. Oeral dér't it folkslibben opbloeit wirdt it dan ek flitich gearfandele en biwarre. Sok wirk komt meastal iit de skimer fen álde tiden. Men wit net rjucht hwer't men it by rekkenje scil, by de groun ef by de minsken.

Mar dan komt de skiednis hwet der bard is yn tiden dér't wy witten fen hawwe, hwet biskreaun stiet yn álde kroniken ef yn drege skiedboeken. Dér kin men dan de oarsprong fine fen hwet nou it libben foarmet. Hitsgesin, skoalle, tsjerke, regear - men kin noch sa'n bytsje neigean, hwet hja wirden binne lyk wy se kenne. Elts lán hat syn eigen skiednis en üs libben stiet er midden yn. Hwet wy hjoed bilibje is moarn wer skiednis en sa foart.

En nim nou dos allegearre ris by inoar: de stille wünderlike sprake fen it lán, dy't it moed ten in minske sa biwálde kin, twadens al dat álde god, dy teltjes, dy spiltjes, dy mearkes, dy sprekwirden dy't sa spoekje om üs widze en mei üs boartsje yn 'e bernejierren, en einliks de skiednis, dy't üs libben yn,e macht hat for it greatste part, as wy manljue en frouljue wirden binne scoenejimme tinke, det men dy dingen liene kin fen in oar? lt scoe wéze as hwennear men in pear flinke, soune skonken hie, en men gyng nei de timmerman en men frege him om in pear stelten oan to mietten, om hwet heger stappe to kinnen. De man scoe it wol dwaen, mar efter 'e réch lake er yen üt. Nou, net oars stiet it mei it foltslibben, dat alles hwet wy neamd hawwe kwyt rekket. lt stapt op stelten as in houten Klaes, as in skrie; it kin de wjükken net ütslaen. En hjirfor hat in folk syn eigen tael nedich. Dérom kin ik my formeitsje as ik sa nou en dan ris Iéz, hwet der tsjinwirdich yn it Frysk skreaun ef spritsen wirdt. For mysels scil ik der wol net safolle mear oan meidwaen. Men kin net allegearre itselde dwaen. Mar ik scil de biweging mei bilangstelling folgje, en haw ik gelegenheit, lyk as hjoed, hjar stypje.

Lykwols haw ik dérby noch in pear dingen, dy't ik, omdet ik gast bin, mei biskeidenheit yn it formidden bringe woe. De greate fraech by dizze biweging is, ho scil de halding wéze, dy't wy oannimme scille tsjinoer it Hollánsk? Nou is der in frjemd wird, dat ik efkes neame wol, it hjit autochtoon, d.w.s. alles moat op syn eigen groun waechsje, al it üthiemske is fit 'n Boaze. Nou bin ik it mei dat tinkbyld net iens. Dan moasten wy sa folle oer board smite, dat ik bang wéze scoe, dat üs skipke sa heech kaem to driuwen, det it wol ris kantelje koe. Wy moatte gjin ynboarlingen wéze, mar bern fen üs Heit yn 'e Himel. De oaren binne üs gjin frjemden mar frjeonen, broerren. Us Heit yn,e Himel hat üs net yn in fiesse stoppe om üt to géstjen op as eigen grounsop, mar it is ien sop, ien bloed dér't wy allegearre üt binne. Wy bilibjejust in tiid, det it nasjonalisme op'e ysbaerlikste wize ótgéstet; it edele bloed rint forgees wei en de tael wirdt brükt om in oar to biligen, to bikladzjen en üt to flokken. len yn Kristus moat it ek hjir wéze. Woe men al it frjemde ütsuverje, dan roun dat ek noch al fier. Hwer moast it ophálde? It Kristendom dat wy oanhingje is in Othiemske plant. lt komt fen utens en wy hawwe it oannomd. Us biskaving komt for twa treddeparten ót Grikelán en Rome. Soks to forjitten scoe net tankber wéze.

Mar nou stiet ek dy fraech for elk folk: Haw ik myn eigen aerd en tael genóch biwarre ef binne dy beide skealik weikomd. Sa stie it yn 'e 16e ieu mei de greate naesjes fen Jerope tsjinoer de Latynske biskaving. Do skreau Luther syn brief oan 'e Diitske adel. Sa stiet it tsjinwirdich mei de lytsere folken troch hiel Jerope. Elts fielt syn eigen aerd.

Dér is wol reden for. De biskaving dy't wy oerkrige hawwe, hat hjar yn mannich opsicht oerlibbe. En elts rint wer mei in potsje ef in pantsje om sels üt de wetterier fen it libben to skeppen. Dan hawwe ek de lytse folken hjar bar. lt libben is ryk. en syn wellen binne noait forstoppe. Nou siket eik om syn eigen ynstrumint om syn tael, det er him rédde kin.

Der is noch in foarname reden. De biskaving dy't wy oerkrige hawwe is sa uterlik wirden. De Dátske dichter Heine seach it al om 1820 hinne: 'Moai prate, séfte menearen, wite mansjetten, mar och as se mar herten hiene.'

Nou freegje rjue Ijue wer nei hwet oars. De geest wol him wer üntjaen. Hwet baet it in minske, as hy de hiele wráld wint, en lijt skea oan'e siel? Mar de geest kin net sfinder in eigen tael. H y hat in tael nedich om him to üntjaen. Wol er him uteije, dan heart elts yn syn eigen tael to sprekken lyk as op 'e Pinksterdei.

Mar, seit men, hwet in folken, hwet in taeltjes. lt giet e mei as op dy plaet dy't ik injier ef hwet lyn seach yn'e Review oflReviews fen Stead. Do wierne de Ingelske ministers der mei oan 'e gong om oan Great-Brittanje en lerlán trije ef fjouwer parleminten te jaen. In álde konservatyf yn'e Ingelske Earste Keamer stie ófteikene op dy plaet, wylst er boppe op 'e kaert fen Great-Brittanje-lerlán stie. Hy seach himsels oer't skouder en sei: 'Der is gj'in romte op dizze lytse eilantsjes for safolle parleminten.' Sa'n printsje scoe men nou ik meitsje kinne fen 'e taelbiweging. Men scoe in álderwetske Hollanner, sahwet fen 1878, üt de tiid fen Kappeyne ütteikenje kinne boppe op as lantsje en der onder sette: 'Der is gjin romte for safolle talen.'

Dy Ijue wierne for ienheid, net yn Kristus, hwent dér is romte genóch yn; mar ien yn 't sifer. En dat is in binaud ding. Hwent vn 't sifer, dér is mar ien nfi. 1 en de oare neat.

Ho fier as dat gean moat, eft bygeliks Grinslán ek in eigen tael hawwe moat, ef dat it mar better is del dat praten fordwynt? ik wit it net, mar for it Frysk wit ik it wol. Dat is in tael dy't in takomst hawwe kin. En as der nou ek mar de Geast yn komt, dan scil 't oan 'e tael net mankearje.

Hwet geast del it wéze scil? Sisters, broerren, wy wolle de dingen faek meitsje. Sa woe ik it ek wol dwaen, mar del jowt neat. Lit üs mar faek de Heil fen alle Geasten freegje, fen alle fiésk del Er syn goede en hillige geast iitstjürje wol om yn dit álde lán en Onder dit álde folk nij libben opweitse to litten, ta Syn eare en ta in seine foar de wráld!

Land en leven¹

Toen dr. Wumkes me vroeg hier vandaag ook iets te zeggen, heb ik me eerst goed bezonnen. Het is waar, ik heb het Fries langer dan het Hollands gesproken, maar ik heb er nooit studie van gemaakt zoals de leiders van de Friese taalbeweging. Toch vond ik geen vrijmoedigheid te weigeren. Ten eerste vind ik het niet goed dat anderen hun leven en krachten zouden geven voor de taal die mij het meest lief is en die een van de rijkste talen der wereld is en dat die lieden geen medewerking, doch enkel tegenkanting zouden vinden. En dan -en dat doet de deur dicht- ik kon er niet toe komen te weigeren in het publiek het woord te voeren in de taal die mijn moeder me heeft geleerd. Het zou de indruk geven alsof mijn moeder me verkeerde woorden had geleerd en die indruk wilde ik niet wekken. Daarom heb ik het aanvaard.

Ik heb dat te eerder gedaan omdat ik er zeker van ben dat de Friese taalbeweging tegelijk een geestesbeweging is. Dat kan (ook) niet anders. De taal is voor de geest, wat de lucht is voor een kievit, dat mooie beest dat in de meidagen het land zo levendig maakt. Kijk, hoe de vogel zich in de lucht vermaakt. Daar is hij echt in zijn element. Dan wentelt hij zich over de ene, dan over de andere wiek, al maar aan één stuk door, zo maar voor zijn plezier. Dan is de vogel ook op zijn mooist. Zolang hij op de grond zit, is er niet veel aan te zien; dan zijn de grutto en de kemphaan veel mooier. Maar in de lucht, dan kan geen vogel tegen hem op. Zie maar. Je zou soms zeggen: nu is hij kwaad. Laat geen bonte kraai hem te na komen. Hij zal het hem leren. Zo knorrig snort hij door de lucht. Maar, daar is de boosheid al weer voorbij en danst hij naar omhoog en tuimelt naar beneden. 'Daar valt ie', zou je zeggen. Nee, hij klimt al weer en strooit intussen zijn hoogste klanken over het veld, zodat de dauw in de morgenstond er van davert. Hoor eens! Hij scheurt de lucht als een lakense lap, net als een lapjeskoopman. Je hoort het knappen. Laat nu de grutto die daarnet zo parmantig van de hekpaal op hem neerzag maar opkomen. Kijk hem daar vliegen, de poten vooruit, bang, dat ie zal vallen.

Precies als zo'n kievit is de geest die een taal tot zijn element heeft. Dan komt er uit wat er in zit. Zou het misschien daarvan komen dat men zo vaak van de Friezen zegt: het zit er wel in, maar het wil er niet uit? Zou het ‘m daarin zitten dat het niet zo goed gaat met hun taal? - Een volk, dat zijn taal niet kan gebruiken, is als een kievit op de grond. Je ziet nooit wat er in zit. De geest kan zich niet ontplooien, de vleugels niet uitslaan. Daarom laat Gysbert Japicx² de marskramer zeggen:

"Mars, sta stil, ik laatje stieren,
Laat mij als een speelman tierelieren,
Vrolijk pijpen een fleurig lied."

Hij schuift de riemen van zijn schouders en maakt ruimte voor zijn geest. Dan scheurt hij de taal in duizend stukjes zoals de kievit de lucht en de lapjeskoopman zijn lap. Wat een woorden! Je zegt: waar komen ze vandaan? Ik wist niet dat het Fries zoveel woorden heeft. Nu gaan die woorden zich bewegen. Ze dansen en dartelen om elkaar heen. En meester slaat de maat, hij vuurt ze aan. Ze vliegen in een vlucht als duiven, tien, twintig tegelijk, zoveel als hij maar wil hebben. Want een taal is even rijk als de geest maar nodig heeft. En meester glimlacht, want zijn geest schudt zich uit in zijn eigen taal, zoals de grote Schotse boerenzoon Burns het voor zijn volk deed. Alleen kun je merken dat Gysbert-oom een schoolmeester was. Hij geeft altijd nog een klein lesje op de koop toe. Burns was geen schoolmeester. Hij was niets. Hij was een bonk vuur, die uit elkaar spatte als het weerlicht; niets meer. Maar de Schotse boeren hebben plezier aan die vonken. Ze blazen die in hun tonderdoos en steken er hun pijp mee aan. En verder lezen zij in Erskine³ en Owen. Maar laten we daar niet over beginnen. Ik zou spreken over 'land en leven'.

Nu, zoals de geest een taal nodig heeft, zo vraagt het leven om een land. Het leven kan zich niet ontplooien als het geen grond onder de voeten heeft. Als de taal de lucht is, dan is het land de grond voor het leven. Men kan zich de Griekse of Romeinse, de Franse of Engelse beschaving niet denken zonder het Griekse of Latijnse, het Franse of Engelse land. Nu zit het leven gelukkig niet aan het land vast. Het kan er zich los van maken en door de wereld gaan. Zo heeft de oude Griekse en Romeinse beschaving het gedaan; in wetenschap en kunst en godsdienst vloeit dat leven het land uit, door de gehele wereld heen. Ja, zelfs de christelijke godsdienst heeft een land nodig gehad om zich te kunnen ontplooien.

Nu denk ik bij 'land' niet alleen aan het gras in de grond, aan de zoden in het zand, aan de weide en de heide, maar aan veel meer. Er groeit op het stuk aarde waar onze wieg op stond veel meer dan gras en heide en koren. Er is heel veel dat men tot het land kan rekenen en dat nooit in ons leven zou zijn gekomen als wij niet in ons land waren geboren. Er is zoveel tussen hemel en aarde dat geen naam heeft. Er spookt van allerlei om ons heen waar ons leven van groeit. Een mens zal bij brood alleen niet leven, maar bij alle dingen, die uit de mond Gods uitgingen toen Hij zei: 'Sta!' en het stond. Het zijn de dichters en de schrijvers die er klank aan geven. Dokter en dominee Halbertsma⁴ hebben dat voor Friesland gedaan. Een hele groep Vlaamse schrijvers, Guido Gezelle⁵ voorop, deden het voor het Vlaamse land. Alles is van hun gading: een zwaluw, een lenteklokje, een schrijvertje op het water, of het riet aan de oever van het water; ze weten precies te zeggen waarmee die ons leven verrijken.

En nu denk ik aan het nog te velde staand, ongemaaid gewas, in de maand mei, als de wind er doorheen ruist en de lange grashalmen zich buigen, als hield een koning er zijn intocht. Ik heb een jochie gekend van zes jaar die dat zo graag mocht zien en horen, dat hij er toch heen wou, ook al moest hij bij de varkens langs, waar hij doodsbenauwd voor was. Dan moest zijn ouder zusje hem haar schort over het hoofd doen, zodat hij de varkens niet zag. En zo kwam hij dan in het beloofde land. Ik denk dat hij zo iets voelde als koning David toen die de wind door de moerbeibomen hoorde ruisen, of als de oude Grieken die de wind door de oude bomen te Dodona hoorden gaan. Dan was er meer dan wind en bomen en zo was er voor dat jongetje meer dan geur en een dwarrelende zomerwind.

Zo heeft meester Gysbert op de zeedijk gestaan en geluisterd naar de mystiek van het grote element, dat met zijn grote muil de ramp en het wee van de wereld uitdavert, wanneer het in donkere nachten buldert. Zo heeft de grote eenzame heide aan de kale kant van Denemarken de grote Deen Sören Kierkegaard gevormd tot een Johannes de Doper voor onze tijd. En zo zou men verder kunnen gaan.

Maar foei! roepen jullie, dominee. U wordt een materialist. U laat het leven uit de grond opkomen als het gras. Komt dat nu te pas in een christelijk 'Selskip'? Niet al te haastig mensen, we zijn er nog niet. En bovendien, we wilden nu eens half voor de grap in onze eigen taal op een andere wiek overgaan en ik doe het voor de eerste keer. Maar neen, zo gauw tuimel ik toch niet naar beneden. Een paar slagen en we zijn weer wat hoger, wat verder van de grond.

Het land, daarbij denk ik niet alleen aan wat de natuur om ons heen tovert, maar daar behoort ook heel veel bij, dat van de mensen komt en dat tussen de wallen en bomen is blijven hangen. Allerlei kleingoed: verhaaltjes, liedjes, oude gebruiken zijn vaak van elders gekomen, maar hebben hun kleur en klank te danken aan de grond waar ze eeuwen lang zijn blijven hangen. Vraag me nu maar niet om een verhaaltje, want daarvoor heb ik geen tijd. Doe het zelf maar. Nu dan, een heel kort vertelsel:

"Ik weet een vertelseltje ⚑over Evert en Jeltsje

Evert sloeg het konijntje dood
En Jeltsje verkocht het velletje."

Och nee, zeggen jullie, dat is voor de tafelstoel, niet voor de preekstoel; voor zo iets zijn we hier niet gekomen. Ja, zeg ik, een taalbeweging en een geestesbeweging hebben zo iets nodig. Overal, waar het volksleven opbloeit, wordt het dan ook vlijtig bijeengezocht en bewaard. Zulk werk komt meestal uit de schemer van oude tijden. Men weet niet recht waartoe men het moet rekenen, bij de grond of bij de mensen.

Maar dan komt de geschiedenis van wat er is gebeurd in tijden, waar wij weet van hebben, wat staat beschreven in oude kronieken of in zware geschiedenisboeken. Daar kan men dan de oorsprong vinden van wat nu het 'leven' vormt. Huisgezin, school, kerk, regering, men kan nog zo'n beetje nagaan, hoe ze zijn geworden, zoals wij ze kennen. Elk land heeft zijn eigen geschiedenis en ons leven staat daar midden in. Wat wij vandaag beleven, is morgen geschiedenis en zo voort.

En neem het nu zo eens alles bij elkaar: de stille wonderlijke spraak van het land, die zo'n macht op het gemoed van een mens kan hebben; in de tweede plaats al dat oude materiaal, die verhaaltjes, die spelletjes, die sprookjes, die spreekwoorden, die zo spelen rondom onze wieg en met ons spelen in onze kinderjaren en tenslotte de geschiedenis, die ons leven voor het grootste deel in de macht heeft als we mannen en vrouwen zijn geworden - zouden jullie denken, dat men die dingen van een ander lenen kan? Het zou zijn als wanneer iemand een paar flinke gezonde benen heeft en dan naar een timmerman gaat en hem vraagt zich een paar stelten aan te meten om wat hoger te kunnen stappen. De man zou het wel doen, maar achter je rug lachte hij je uit. Nu, niet anders staat het met het volksleven dat alles wat wij hebben genoemd, verliest. Het stapt op stelten als een houten Klaas, als een grutto: het kan de vleugels niet uitslaan. En hiervoor heeft een volk zijn eigen taal nodig. Daarom kan ik er plezier in hebben, wanneer ik zo nu en dan eens lees wat er tegenwoordig in het Fries wordt geschreven of gesproken. Zelf zal ik er wel niet zoveel meer aan deelnemen. Men kan niet allen hetzelfde doen. Maar ik zal de beweging met belangstelling volgen en als ik gelegenheid heb, zoals vandaag, haar steunen.

Toch heb ik hierbij nog een paar dingen die ik, omdat ik gast ben, met bescheidenheid in het midden wil brengen. De grote vraag bij deze beweging is: hoe zal de houding zijn, die we tegenover het Hollands zullen innemen? Nu is er een vreemd woord, dat ik even wil noemen; het heet autochtoon dwz. alles moet groeien op zijn eigen grond; al wat uitheems is, is uit de Boze. Nu ben ik het met die gedachte niet eens. Dan moesten we zoveel over boord werpen dat ik bang zou zijn dat ons scheepje zo hoog zou gaan drijven dat het wel eens kon kantelen. We moeten geen inboorlingen zijn, maar kinderen van onze Vader in de Hemel. De anderen zijn geen vreemden voor ons, maar vrienden, broeders. Onze Vader in de Hemel heeft ons niet in een fles gestopt om uit te gisten op ons eigen grondsop, maar we zijn allemaal uit één sop, uit één bloed. We beleven juist een tijd waarin het nationalisme op de vreselijkste manier uitgist: het edel bloed vloeit nutteloos weg en de taal wordt gebruikt om een ander te beliegen, te bekladden en uit te vloeken. Ook hier moet het één in Christus zijn. Als men al het vreemde zou willen uitzuiveren, dan liep dat ook nogal ver. Waar zou het moeten ophouden? Het christendom dat wij aanhangen, is een uitheemse plant. Het komt van elders en wij hebben het aangenomen. Onze beschaving komt voor tweederde deel uit Griekenland en Rome. Zo iets te vergeten zou niet dankbaar zijn.

Maar nu wordt elk volk ook voor die vraag gesteld: heb ik mijn eigen aard en taal voldoende bewaard, of zijn die beide er met schade afgekomen? Zo stond het in de zestiende eeuw met de grote naties van Europa tegenover de Latijnse beschaving. Toen schreef Luther zijn brief aan de Duitse adel. Zo staat het tegenwoordig met de kleinere volken in heel Europa. Elk voelt zijn eigen aard.

Daar is wel reden voor. De beschaving die wij hebben geërfd, heeft zichzelf in menig opzicht overleefd. En ieder loopt weer met een potje of een pannetje om zelf uit de waterbron van het leven te scheppen. Dan krijgen ook de kleine volken hun beurt. Het leven is rijk en zijn bronnen raken nooit verstopt. Nu zoekt elk om zijn eigen instrument, om zijn taal, zodat hij zichzelf kan redden.

Er is nog een voorname reden. De beschaving, die wij hebben geërfd, is zo uiterlijk geworden. De Duitse dichter Heine⁶ zag het al omstreeks 1820: 'Mooi praten, zachte zeden, witte manchetten, maar och, als ze maar een hart hadden.'

Nu vragen veel mensen weer naar iets anders. De geest wil zich weer ontplooien. Wat baat het een mens als hij de gehele wereld wint en schade lijdt aan zijn ziel (Matth. 16 : 26). Maar de geest kan niet zonder een eigen taal. Hij heeft een taal nodig om zich te ontplooien. Als hij zich wil uiten dan behoort ieder in zijn eigen taal te spreken, precies als op de Pinksterdag.

Maar, zegt men, wat een volken, wat een taaltjes. Het is als op die plaat, die ik een jaar of wat geleden zag in de Review of Reviews van Stead.⁷ De Engelse ministers waren toen bezig aan Groot-Brittannië en Ierland drie of vier parlementen te geven. Een oude conservatief uit de Engelse Eerste Kamer stond op die plaat afgebeeld, terwijl hij boven op de kaart van Groot-Brittannië-Ierland stond. Hij zag zichzelf over de schouder en zei: 'Er is geen ruimte op deze kleine eilandjes voor zoveel parlementen.' Zo'n plaatje zou men nu ook van de taalbeweging kunnen maken. Men zou een ouderwetse Hollander, zo uit 1878, uit de tijd van Kappeyne⁸ boven ons landje kunnen tekenen en daar dan onder zetten: 'Er is geen ruimte voor zoveel talen.'

Die mensen waren voor eenheid, niet in Christus, want in Hem is ruimte genoeg; maar een in 't getal. En dat is een benauwde zaak. Want in 't getal. daar is maar één nr. 1 en de ander is niets.

Hoe ver dat moet gaan, of bijvoorbeeld Groningen ook een eigen taal moet hebben, of dat het maar beter is dat die praat verdwijnt? Ik weet het niet, maar voor het Fries weet ik het wel. Dat is een taal, die een toekomst kan hebben. En als nu ook maar de Geest er in komt, dan zal het aan de taal niet mankeren.

Wat voor geest dat dan moet zijn? Zusters, broeders, wij willen de dingen vaak maken. Zo wou ik het ook wel doen, maar dat betekent niets. Laat ons maar vaak de Vader van alle Geesten vragen, van alle vlees, dat Hij zijn goede en heilige geest moge uitzenden om in dit oude land en onder dit oude volk nieuw leven te doen ontwaken, tot zijn eer en tot een zegen voor de wereld!