Deel 4
Ontmoetingen. De actualiteit der historie II
- I. Theologie uit verleden en heden
- 1Dankrede193513
Deze Dankrede sprak N. uit bij zijn promotie tot doctor honoris causa in de theologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen op 16 oktober 1935, op gezag van de rector magnificus prof. dr. L. Polak Daniëls. De tekst van de rede werd opgenomen in Woord en Dienst 20 (17.7.1971) nr. 14, p, 213-215. Zie voor Woord en Dienst VW., dl. 3, p. 504, noot 1
- Theologie-historische overzichten
- 2Verschuivingen in de theologie van de laatste honderd jaar193821
N. hield zijn lezing over Verschuivingen in de theologie van de laatste honderdjaar op 1 juli 1938 te Franeker voor het Friesch Godgeleerd Gezelschap bij de honderdjarige herdenking van zijn bestaan. De lezing werd opgenomen in H. Stoel, S. Cuperus, O. Noordmans, Het Friesch Godgeleerd Gezelschap bij zijn eeuwfeest. Honderd jaren theologisch leven, Assen 1939, p. 39-55. Het Friesch Godgeleerd Gezelschap werd opgericht op 19 oktober 1838 door o.a. P. van Borssum Waalkes en A. T. Reitsma. Doel was de bevordering van de beoefening van de godgeleerdheid. Het Gezelschap telde leden uit verschillende kerkgenootschappen. Het lidmaatschap verkreeg men alleen door aanbieding. N. trad toe tot het (nog steeds bestaande) Gezelschap in 1914.
- 3Het christelijk geloof in de twintigste eeuw194541
N. hield zijn lezing Het christelijk geloof in de twintigste eeuw in maart 1945 voor een kring van belangstellenden te Laren. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.
- 4Vijftig jaar theologie194655
Waarschijnlijk hield N. zijn lezing Vijftig jaar theologie op 12 juni 1946 te Warnsveld bij Zutphen. Deze datum werd bepaald op grond van N.'mededeling in deze voordracht,.dat hij 'vandaag over een week het honderd- of honderdvijfjarig jubileum van Quisque hoopt mee te vieren' (zie noot 3). De lezing (in manuscript voorhanden) werd gehouden bij een jubileum van het zgn. Regenboog-gezelschap, een kring van (rechtzinnige) predikanten in de ring Zutphen, ontstaan uit de behoefte aan collegiale omgang en gezamenlijke studie. Het gezelschap werd opgericht op 11 juli 1894 te Laren (Gld.) door de predikanten J.H.Antink, G. F. Haspels, A. J. Roozemeijer, H. U. Thoden van Velzen S.Kzn., J. J. Sanders, P. J. Steenbeek en H. Jonker. N. was lid tijdens zijn predikantsjaren te Laren.
- 5Taak en toekomst194766
N. hield zijn lezing Taak en toekomst op 6 oktober 1947 te Groningen voor de Groningsche Predikantenvereeniging. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.
- 6Fünfzig Jahre Theologie194981
N. zou zijn lezing Fünfzig Jahre Theologie houden op 3 juni 1949 te Arnhem voor een groep Duitsers. De bijeenkomst ging om onbekende redenen niet door. De titel van de lezing is door de redactie toegevoegd. De tekst is in manuscript bewaard gebleven.
- Gesprek met tijdgenoten – Lezingen en artikelen
- 7De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh193395
N. publiceerde De geloofsbelijdenis van het Werkverband-Roessingh in AWCC. 9 (1932/33) nr. 25, p. 1 v. Het Werkverband-Roessingh was een samenwerkingsverband van jonge rechts-moderne theologen, leerlingen van de Leidse theoloog K. H. Roessingh, die zich na zijn vroege dood (1925) in januari 1926 aaneensloten met het doel zijn werk voort te zetten. Tot de groep behoorden o.a. L. J. van Holk, C. J. Bleeker en H. de Vos. De Geloofsbelijdenis (1933) was het belangrijkste resultaat van hun samenwerking. De groep viel uiteen door grote verschillen van inzicht tussen de leden. Voor K. H. Roessingh zie VW., dl. 1, p. 355, noot 5.
- 8Geloofsbelijdenis1933102
Geloofsbelijdenis verscheen in het Indisch Protestantsch Kerkblad 3 (juli 1933) nr. 1 Zie voor het IPK. VW., dl. 5, p. 134, noot 1.
- 9Kritieke spanningen in de gereformeerde theologie1935107
Lezing, gehouden op 7 november 1935 voor de theologische studenten van de Vrije Universiteit te Amsterdam, gepubliceerd in G. Puchinger, Een theologie in discussie. Prof. dr.K.Schilder: profeet - dichter-polemist. Met als bijlage het debat Noordmans-Schilder in 1936, Kampen 1970, p. 34-57. In het bewaard gebleven manuscript zijn met potlood haken aangebracht, die in de gedrukte tekst ook zijn opgenomen. Van deze lezing van N. verscheen o.a. een verslag in De Nederlander (8.11.1935), dat eveneens werd opgenomen in bovengenoemd werk van G. Puchinger (p. 58 v.) en waarvan de lezing Schilder er toe bracht N. uit te nodigen tot het schrijven van enkele artikelen over De algemene genade in zijn blad De Reformatie. Zie p. 141-153.
- 10Brieven van Noordmans over neocalvinisme - barthianisme1935131
Onder de titel Brieven van Noordmans over neocalvinisme - barthianisme publiceerde S.J. Ridderbos enkele brieven van N., waarin deze ingaat op door R. aan hem voorgelegde vragen, in het Gereformeerd Theologisch Tijdschrift 64 (1964), p. 230-239. De noten van de heer R. bij de tekst van de brieven zijn zoveel mogelijk verwerkt in de redactionele annotatie. De originelen van de brieven berusten bij de heer R.S.J. Ridderbos (1914), gereformeerd predikant te Steen, Rotterdam-Charlois en Amsterdam. R. schreef een dissertatie over De theologische cultuurbeschouwing van Abraham Kuyper (1947). Het Gereformeerd Theologisch Tijdvchrift (GThT.) is de voortzetting van het Gereformeerd Tijdschrift (sinds 1912), en stond aanvankelijk onder redactie van C. Lindeboom, T. Hoekstra en G. Keizer. Doel: de bevordering van de wetenschappelijke beoefening van de gereformeerde theologie. Het GTHT. wordt uitgegeven te Kampen.
- 11De algemene genade1936141
Op uitnodiging van K. Schilder publiceerde N. twee artikelen onder de titel De algemene genade in De Reformatie. Weekblad tot ontwikkeling van het gereformeerde leven 16 (10.1. 1936) nr. 15, p. 115 v. en 16 (17.1.1936) nr. 16, p. 123 v.; opnieuw opgenomen in G. Puchinger, Een theologie in discussie. Overprof. dr. K. Schilder, profeet - dichter -polemist. Met als bijlage het debat Schilder-Noordmans uit 1936, Kampen 1970, p. 70-82 (pag.). In deze artikelen ontvouwde N. zijn visie op de algemene genade en gaf hij een beoordeling van Schilders theologie en van diens verhouding tot Kuyper. S. reageerde daarop in een serie van zeventien artikelen, waarin hij N.'analyse van zijn werk afwees (in De Reformatie 16 (1935/36) nrs. 17/18; 20-27; 30-34 en 36/37 - eveneens opgenomen in G. Puchinger, a. w., p. 84-138). Op Schilders antwoord (zie noot 4) is N. niet verder ingegaan. De Reformatie. Weekblad tot ontwikkeling van het gereformeerde leven, werd opgericht in 1920. Doel: vernieuwing in de Geref. Kerken in de lijn van Bavinck. S. was vanaf de vijfde jaargang tot aan het eind van zijn leven redacteur. Het blad wordt uitgegeven te Goes.
- 12Persoon of Geest1933154
N. publiceerde Persoon of Geest in Stemmen des Tijds 22 (1933) nr. 1, p. 53 -71, naar aanleiding van het verschijnen van Kohnstamms De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd, Haarlem 1931. Zie voor Stemmen des Tijds VW., dl. 3, p. 274, noot 1. Ph. A. Kohnstamm (1875-1951), Nederlands pedagoog, filosoof en natuurkundige, vanaf 1908 buitengewoon hoogleraar in de thermodynamica te Amsterdam, vanaf 1918 bijzonder hoogleraar in de pedagogiek te Amsterdam, later buitengewoon hoogleraar te Utrecht (1932) en Amsterdam (1938). In de loop van zijn ontwikkeling verschoof zijn belangstelling van de natuurkunde naar filosofie en pedagogiek. Onder invloed van de wijsgeer C. Bellaar Spruyt was K. een tijdlang aanhanger van het neokantianisme van de Badense school. Later verwierp hij dit omdat het z.i. tot nihilisme leidde ( ' zie Cultuurgeschiedenis van het christendom, J. Waterink e.a. eds., dl. 5, Amsterdam-Brussel 1951, p. 420). In 1914 brak K. met het liberale Jodendom en koos bij voor het christelijk geloof, waarvan hij in De Heilige een typering geeft. Richtinggevend voor zijn pedagogisch en theologisch denken is K.s bijbels personalisme waarin de vraag naar de verhouding God-mens - die hij typeerde als een ik-Gij-verhouding - centraal staat (zie hiervoor H. HofsteePzn., Het bijbelspersonalisme van prof. dr. Ph. A.Kohnstamm. Ontstaan en grondslagen, Assen 1973).
- 13Tweeërlei mogelijkheid1933170
N. publiceerde zijn artikel Tweeërlei mogelijkheid in Eltheto 88 (1933) nr. 1, P. 15-22. Hij gaf daarin een bespreking van Miskotte's dissertatie Het wezen der Joodsche religie. Bijdrage tot de kennis van het Joodsche geestesleven in dezen tijd, Amsterdam 1933.
- 14Mysterie of boodschap1935180
Mysterie of boodschap verscheen in Eltheto 89 (1935) nr. 5, p. 131-140 en werd vervolgens gepubliceerd in Zl., p. 83-93 (pag.). N. gaf daarin een bespreking van W. J. Aalders, De incarnatie, Groningen enz. 1933. In zijn 'Ter inleiding' in Zl. schreef hij over dit opstel: "Mysterie of boodschap handelt over de incarnatie, zoals die sedert ± 1910 bij ons naar voren begint te komen in een vorm, die haar tot een nieuw dogma stempelde, bedoeld om de westerse theologie voortaan te beheersen. - Wat hier tegen Aalders wordt opgemerkt, is nog van woord tot woord toepasselijk op de sacramentstheologie van Van der Leeuw. Met dit onderscheid, dat Aalders voor de consequenties terugdeinsde, terwijl Van der Leeuw ze doortrekt. - Dit artikel heb ik, ofschoon het een recensie is, te eerder opgenomen, omdat z'n actualiteit thans nog veel duidelijker in het oog springt dan vroeger het geval kon zijn. - Maar tevens heb ik dat gedaan, omdat het, samen met de recensie van Aalders' Ethiek, die men ook in deze bundel aantreft (opgenomen in VW., dl. 6, red.), de vrucht is van een toegewijde en eerbiedige studie van het werk van deze onvergetelijke mens. Zijn heengaan maakte ons armer en het was mij een voorrecht hier zijn nagedachtenis te eren. Wij leven zo snel en de vergetelheid is zo sterk over ons."
- 15Wat is theologie?1936191
In Wat is theologie?, verschenen in AWCC. 12 (1935/36) nr. 23, p. 177 v., gaf N. een bespreking van G. van der Leeuw, Inleiding tot de theologie, Amsterdam 1935.
- 16Gemeenschap - Gezag - Geloof1938196
N. publiceerde Gemeenschap - Gezag - Geloof in AWCC. 14 (1937/38) nr. 25, p. 195 v. Hij besprak daarin het gelijknamig werk van G. van der Leeuw, uitgegeven Groningen 1937, waarin drie voordrachten gebundeld waren die Van der L. hield op 12, 19 en 26 februari 1937 te Leiden.
- 17Voorheen en thans1936199
Onder de titel Voorheen en thans besprak N. in De Nederlander. Christelijk-historisch dagblad voor Nederland 44 (19.12.1936) nr. 13270, het opstel van P. Scholten, Er staat geschreven, er is geschied, opgenomen in P. Scholten e.a., Christen en burger. Opstellen over de verhouding van christendom en staat, Zwolle 1937, p. 1-53.
- 18Reformatie of Humanisme?1937205
N.' bespreking van H. Dooyeweerd, G. Keizer, J. Schouten, C. Smeenk en J. H. de Goede jr., Geestelijk weerloos of weerbaar? De geestelijke ontwapening der christenheid onder doopersche invloeden van velerlei aard, Amsterdam z.j - (1937), verscheen onder de titel Reformatie of Humanisme? in Eltheto 92 (1937) nr. 3, p. 52-54.
- 19De religieuze toekomstverwachting. In het bijzonder in de Amerikaanse theologie1941211
N. Publiceerde zijn bespreking van H. J. Heering, De religieuze toekomstverwachting. In het bijzonder in de Amerikaanse theologie, Amsterdam 1937, in Woord en Wereld 3 (1941), nr. 1, p. 66-68. Zie voor Woord en Wereld in dit deel, p. 300, noot 1.
- 20Eenheid of innerlijkheid1941215
N . publiceerde zijn bespreking van F. W. A. Korff, Christologie. De leer van het komen Gods, dl. 1, Nijkerk 1940, in Stemmen des Tijds 30 (1941), nr. 8/9, p. 423-431.
- 21Existentialisme als katholicisme1950222
Onder de titel Existentialisme als katholicisme gaf N. een bespreking van H. Robbers S.J., Wijsbegeerte en openbaring, Utrecht enz. 1948, in NTHT. 5 (1950/51), p. 1-20. H.Robbers (1894-1970), katholiek theoloog, jezuïet, vanaf 1946 hoogleraar te Nijmegen in de geschiedenis van de wijsbegeerte en bijzondere vraagstukken der natuurlijke Godsleer. Gedurende acht jaar was R. voorzitter van de Vereniging van Thomistische Wijsbegeerte. Eveneens actief op het terrein van de pedagogiek: o.a. voorzitter van het Katholiek Pedagogisch Centrum van 1947 tot 1968. H. schreef voorts o.a. De heilige Augustinus als paedagoog (1925); Philosophie en paedagogie (1937) en Menschelijk weten over God en schepping (1943). Basis van zijn denken bleef het neothomisme, maar daarnaast onderging H. eveneens de invloed van twintigste-eeuwse filosofen, m.n. van Marcel.
- 22Wezen en welwezen der kerk. Calvijn of Smytegelt1952241
Wezen en welwezen der kerk. Calvijn of Smytegelt verscheen naar aanleiding van H. Berkhof, Crisis der middenorthodoxie, Nijkerk 1951. Het werd gepubliceerd in Woord en Dienst 1 (29.11.1952) nr. 24, p. 354. De redactie van WD. liet er de volgende opmerkingen aan voorafgaan: "Bijgaand plaatsen wij een artikel, waarin dr. Noordmans de thema's bespreekt die dr. Berkhof in zijn bekende boekje Crisis der middenorthodoxie heeft aangeroerd. De lezer moge het zien als een bijdrage over een discussie die gevoerd wordt in een sector onzer kerk. Het is dan ook bedoeld als een artikel in de nu lopende serie die interne problemen van verschillende modaliteiten bespreekt." In deze serie schreven verder H. van der Linde over de liturgische of hervormd-katholieke mortaliteit (WD. 1(20.9.1952) nr. 19, p. 272 v.); C. D. Moulijn over discussies in vrijzinnige kring (WD. 1(l. 11. 1952) nr. 22, p. 318, 325); A. A. Koolhaas over de gereformeerde gezindte binnen de Herv. Kerk (WD. 1 (15.11.1952) nr. 23, p. 336 vv.); G. J. H. Gijmink over de (meer piëtistische) Werkgemeenschap'De andere weg'(WD. 1 (20.12.1952) nr. 25, p. 366 v.) en G. J. Streeder over de Confessionele Vereniging in WD. 2 (3.1.1953) nr. 1, p. 14 v. De serie werd afgesloten met evaluerende opmerkingen van P. J. Roscam Abbing in WD. 2 (17.1.1953) nr. 2. p. 27.
- Kronieken
- 23Kronieken in Woord en Wereld1939–1940247
N.' Kronieken verschenen in de beide eerste jaargangen van Woord en Wereld (voortaan WW.), resp. in WW. 1 (1939) nr. 1, p. 50-56; nr. 2, p. 143-148; nr. 3, p. 216-220; nr. 4, p. 299-304; nr. 5, p. 392-395; nr. 6, p. 472-476; WW. 2 (1940) nr. 1, p. 51-56; nr. 2,'p. 140-143; nr. 3, p. 161-169; p. 202-203; nr. 4, p. 263-267; nr. 5, p. 312-315. Aan de eerste Kroniek was de volgende noot toegevoegd: "Voor de inhoud van deze kroniek zijn uitsluitend de schrijvers, welke er aan medewerken, verantwoordelijk" (p. 50). De Heere spreekt, in WW. 2 (1940) nr. 3, p. 161-169, was daarin niet als kroniek opgenomen, maar is, gezien het karakter van dit artikel, door de red. aan deze serie toegevoegd.
- 24In memoriam prof. dr. G. van der Leeuw1951308
In memoriam prof. dr. G. van der Leeuw werd gepubliceerd in KTh. 2 (1951) nr. 1, p. 1-3.
- II. Filosofie uit verleden en heden
- 25De metafysica van Descartes1929315
Het is onbekend waar, wanneer en bij welke gelegenheid N. zijn lezing De metafysica van Descartes hield. Waarschijnlijk in 1929, gezien de beginregels van de lezing waarin N. zinspeelt op Frans bezoek aan Franeker. Inderdaad is, blijkens gegevens bij monde van de heer T. W. Meyer, archivaris te Franeker, in 1929 op officiële wijze in Franeker herdacht dat Descartes 300 jaar geleden zijn universitaire loopbaan begon aan de Franeker academie. Bij die gelegenheid was o.a. de Franse ambassade in ons land vertegenwoordigd. De lezing is in manuscript bewaard gebleven.
- 26René Descartes1937320
N-publiceerde René Descartes in Stemmen des Tijds 26(1937) nr.7, p.22-50.Twintig jaar eerder schreef N. zijn René Descartes en zijn invloed op onze cultuur, dat opgenomen werd in VW., dl. 1, p. 255-284.
- 27Blaise Pascal (Eltheto)1931345
N.' opstel Blaise Pascal verscheen in Eltheto 85 (1931) nr. 6, p. 184-194. Het kreeg een vervolg in De pensées van Pascal, eveneens gepubliceerd in Eltheto, dat hierna wordt opgenomen.
- 28De Pensées van Pascal1932356
De pensées van Pascal verscheen in Eltheto 87 (1932) nr. 1, p. 4-17.
- 29Blaise Pascal (lezing)1936370
N. hield zijn lezing Blaise Pascal op 14 februari 1936 te Laren, waarschijnlijk voor de jongelingsvereniging van de Hervormde Kerk. De lezing is in manuscript voorhanden.
- 30Heidegger en Augustinus1932393
Lezing gehouden voor deelnemers aan een cursus van de Volksuniversiteit te Zwolle op 4 en 18 februari 1932. De lezing is in manuscript voorhanden.
- 31Augustinus over het Credo1943420
N.'bespreking van A. Sizoo en G. C. Berkouwer, Augustinus over het Credo. Het Enchiridion en andere geschriften over het apostolisch symbool, Kampen z.j. (1941), verscheen (zonder titel) in Stemmen des Tijds 32 (1943) nr. 1, p. 39-44. Het Enchiridion in MPL. 40. CChrSL. 46.
- 32De idee der persoonlijkheid en de Heilige Geestca. 1935427
Waarschijnlijk hield N. de lezing De idee der persoonlijkheid en de Heilige Geest in 1935 of 1936. Nadere gegevens ontbreken. De lezing is in manuscript voorhanden, evenals een zeer verkorte weergave ervan onder de titel De idee der persoonlijkheid en het geloof in de Heilige Geest, waarschijnlijk gehouden in 1935 te Utrecht, welke vanwege de inhoudelijke overeenkomst met de oorspronkelijke lezing hier niet is opgenomen.
- 33De grenzen der natuurwetenschap1945443
N. hield zijn lezing De grenzen der natuurwetenschap op 9 februari 1945 te Laren voor een kleine kring van vrienden en belangstellenden. De tekst is in manuscript bewaard gebleven.
- 34Het begrip 'angst' bij Kierkegaard1947455
Het begrip 'angst' bij Kierkegaard verscheen in IdW. 2 (27.6.1947) nr. 39, p. 1 v. Het werd opnieuw opgenomen in KTh. 30 (1979) nr. 3, p. 178-182 (pag.). Kierkegaard publiceerde Het begrip angst onder het pseudoniem Vigilius Haufniensis in 1844. In dit werk strijdt hij tegen twee fronten: enerzijds tegen de filosofie van Hegel en zijn Deense volgelingen die de mens reduceren tot een instrument van de Geest in zijn ontwikkeling, anderzijds tegen de interpretatie van de erfzondeleer in het piëtisme waarin hij een fatalisme bespeurde dat de vrijheid van de mens ophief en daarmee zijn schuld-voor-God als persoonlijke schuld. Zie in het verband van N.' artikel ook Psychologie en Evangelie, in VW., dl. 2, p. 98-118, m.n. p. 108 vv. Wij citeren steeds de vertaling van S. van Praag, Amsterdam z.j.
- III. Opstellen over cultuur en geschiedenis
- 35Iets over Dickens1928463
N.'opstel Iets over Dickens verscheen in Eltheto 82 (1928) nr. 4, p. 97-1 10. Veel gegevens over Dickens ontleende N. hoogstwaarschijnlijk aan het werk van Dickens' vriend en biograaf John Forster (1812-1876), The Life of Charles Dickens (3 dln., 1871-1873, herziene uitgave 2 dln., 1876, welke in N.' bezit was). Charles J. H. Dickens (1812-1870), door velen beschouwd als een der grootste romanschrijvers van het Victoriaanse tijdperk. Na een armoedige jeugd werkte D. zich op tot journalist en schrijver. Veel vroege levenservaring verwerkte hij in zijn boeken. Bekendheid verwierf hij door de publikatie van zijn Pickwick Papers (volledige titel: The Posthumous Papers of the Pickwick Club), korte, humoristische teksten bij tekeningen die vanaf 1836 in maandelijkse afleveringen verschenen. Samen met A Christmas Carol (1843) en het semi-autobiografische David Copperfield (1850) wordt het tot D.' grootste werk gerekend. Kenmerkend voor D.' werken is een grote verbeeldingskracht, gevoel voor dramatiek en een buitengewoon observatievermogen. In de uiteenlopende karakters die hij tekende, hekelde hij de huichelarij en onverdraagzaamheid van zijn tijd.
- 36Onverdacht getuigenis1951478
N. publiceerde Onverdacht getuigenis, naar aanleiding van Simone de Beauvoir, L'Amérique au jour le jour, Parijs 1948, in IdW. 7 (12.10.1951) nr. 2, p. 9 v.
- 37De antropologie van een Sahara-vlieger1952484
N. publiceerde De antropologie van een Sahara-vlieger in IdW. 7 (11.1.1952) nr. 15, p. 116.
- 38Tachtig jaar op de film1953489
Tachtig jaar op de film verscheen in drie afleveringen in IdW. 8 (25.9.1953) nr. 50, p. 391 v.; IdW. 9 (2.10.1953) nr. 1, p. 1 v.; IdW. 9 (9.10.1953) nr. 2, p. 9 v. N. schreef deze artikelen naar aanleiding van M. J. Bonn, So macht man Geschichte. Bilanz eines Lebens, München 1953. Aan het slot van het laatste artikel plaatste N. het volgende P.S.: "Slechts enkele gegevens heb ik aan het boek van dr. Bonn ontleend, maar ik heb ze zó gegroepeerd, dat zij samen, naar ik hoop, kans geven op enig historisch perspectief."